Hej, kochanie! – słyszę zza pleców, gdy pochylony nad skrzynką wybieram pomidory. Tłumek zgromadzony przy straganie wybucha śmiechem. Odwracam się i widzę, jak przez środek tego minizamieszania pewnym, napoleońskim krokiem sunie dziesięcioletni chłopczyk. Pozdrowienie rzucił mimochodem – dosłownie – i kroczy dalej. Sprzedawczyni, do której zawołanie było skierowane, też się śmieje. – Uważaj, bo tam stoi mąż! – rzuca babcia chłopca. Mąż faktycznie stoi – niewzruszony, tylko milcząco się uśmiecha. Cała sytuacja trwa kilka sekund. Dzięki nonszalanckiemu gestowi dziesięciolatka łączymy się na chwilę we wspólnym śmiechu.

Śmiejemy się, bo zdarzyło się coś niecodziennego. Rzucając filuterne „hej, kochanie” do czterdziestoletniej kobiety, chłopiec wszedł w podwójnie nieswoją rolę. W rolę dojrzałego mężczyzny, który może zalecać się do kobiety, a także w rolę dorosłej kobiety, która sprzedając swój towar, zwraca się do klientów per „kochanie”. Rozumiemy doskonale konwencję, łącznie z chłopcem, który w inteligentny sposób zagrał na podwójnym znaczeniu tego słowa.

Zwykle używane jest ono w sytuacjach prywatnych, między prawdziwymi kochankami. Wypowiedziane w sferze publicznej stanowi oręż ludowej familiarności, sposób na wciągnięcie ludzi w orbitę swojego ciepłego, serdecznego świata.

Nie chcesz przegapić najnowszych tekstów "Pisma"? Zapisz się na newsletter

Znajdujemy się na małym targowisku na warszawskiej Pradze, przy ulicy Namysłowskiej. Nie jest to znana na całą Polskę Hala Mirowska, ale lokalny bazarek, na który – oprócz profesjonalnych sprzedawców – przychodzą też pohandlować mieszkańcy. Handlują, bo każdy grosz się przyda (Praga-Północ to najbiedniejsza dzielnica Warszawy; średnia długość życia mężczyzn wynosi tam siedemdziesiąt jeden lat, tyle co w Bangladeszu; mężczyźni w Wilanowie, najzamożniejszej dzielnicy, żyją średnio osiemdziesiąt dwa lata, dłużej niż Szwajcarzy czy Japończycy). Ale handlują też dla frajdy. Wyłożone na kocyku starocie są przede wszystkim wymówką, aby wyjść z domu. W mieście, w którym niemal wszędzie – jak mawiał Andrzej Lepper – jest „Wersal”, bazar na Namysłowskiej to jedna z nielicznych przestrzeni, w której klasa ludowa może czuć się jak u siebie.

Istnieje nieskończenie wiele form zwracania się do innych w przestrzeni publicznej: „kochanie”, „koleżanko”, „proszę księdza”, „proszę pani”. W aptece mówimy do „pana magistra”, a do nauczycielki w liceum „pani profesor”. Zwrot, którym władza za czasów PRL-u przywoływała ludzi do porządku, brzmiał: „Obywatelu!”. Gdy chcemy kogoś znieważyć, mówimy: „ty chuju”. Ewentualnie: „spieprzaj, dziadu” (te słowa też padły na warszawskiej Pradze-Północ, na rogu ulic Inżynierskiej i Stalowej).

Mamy taki wachlarz możliwości, gdyż żyjemy w społeczeństwie zurbanizowanym. Gdy przekraczamy próg mieszkania, wchodzimy w przestrzeń publiczną, w której możemy wcielić się w dowolną rolę. W społeczeństwach agrarnych role były rozdane: twój ubiór, język czy postawa momentalnie zdradzały, do której klasy należysz. Dzisiaj wszyscy z zasady są nieznajomymi: to od nas zależy, jak przedstawimy się obcym. Co na siebie włożymy, jak będziemy się zachowywać. Rano możemy wystąpić na ulicy jako jedna persona, a po południu – jako druga.

Jednej rzeczy zmienić się nie da: tego, że przy pierwszym kontakcie z nieznajomymi mówimy do siebie per „pan” bądź „pani”. Słowa te niby nic nie znaczą, każdy przecież może się pod nimi kryć. Zdają się być zupełnie przezroczyste. Ale to właśnie na takim znormalizowaniu osadza się siła ideologii.

W mieście, w którym niemal wszędzie jest „Wersal”, bazar na Namysłowskiej to jedna z nielicznych przestrzeni, w której klasa ludowa może czuć się jak u siebie.

Wyobraźmy sobie, że chcąc kogoś zapytać o drogę, mówimy: „Towarzyszu, którędy na ulicę Dąbrowszczaków?”. Albo gdy w telewizji słyszymy zdanie: „Dzisiaj do studia zaprosiliśmy siostrę Annę”. Zwracając się do „siostry”, akcentujemy jej przynależność do wspólnoty religijnej. Gdy zamiast „proszę pana” mówimy „towarzyszu”, rozmawiamy jak komunista z komunistą. Każde z tych słów otwiera wrota osobnej przestrzeni publicznej, wprowadza nas do innej zbiorowości.

Co zatem o polskim społeczeństwie mówi fakt, że każdy i każda z nas jest dziś panem lub panią, a jeśli jesteśmy razem, to stajemy się państwem?

ci, którzy twierdzą,że państwo w Polsce istnieje tylko teoretycznie, zapominają, że słowo to ma w naszym języku podwójne znaczenie.

Zgodnie z najbardziej powszechną definicją państwo to instytucja, która ma monopol na środki przymusu – policję, armię, urzędników. Ale rozwinięta biurokracja, która ów przymus egzekwuje, pojawiła się w Europie dopiero w XIX wieku. Wcześniej rządzono głównie za pomocą przemocy klasowej. Pod tym względem ani Prusy, ani Austria nie różniły się wiele od Rzeczypospolitej.

W czasie rozbiorów państwo pruskie składało się raptem z kilkuset urzędników – nie miało praktycznie policji czy takich instytucji jak aparat …

Chcesz przeczytać do końca? Wykup dostęp online Liczba artykułów dostępnych w całości bez logowania się w naszym serwisie: 0 z 0 Wykup dostęp online