Młodzi ludzie od lewa do prawa określają się w kontrze do liberalnej inteligencji, a to właśnie ta formacja może zbawić Polskę od PiS – twierdzi Agata Bielik-Robson. Czy rzeczywiście?

Afera, która rozpętała się parę tygodni temu wokół słynnego już posta o „sprzęcie audiowizualnym full, nartach w Sölden i adventure-club w Nowej Zelandii” uwidoczniła oś pokoleniowego sporu między liberalnymi 50- i 60-latkami a ich dziećmi. Jest nią ocena III RP, której zdaniem tych pierwszych należy bronić, a zdaniem tych drugich – położyć jej kres lub przynajmniej poddać poważnej rewizji.

Spór ten w rozmowie z „Newsweekiem” rekonstruuje Agata Bielik-Robson. W jej ocenie młoda lewica i prawica mają wspólnego wroga – liberalnych ojców założycieli III RP – którym zarzucają „bezkrytyczne zachłyśnięcie się kapitalizmem” oraz stworzenie „lukrowanej nadbudowy dla brutalności neoliberalizmu”. Co do diagnozy trudno się spierać – kontrowersyjne jest natomiast to, że zwrot antyliberalny filozofka utożsamia ze zwrotem antyinteligenckim.

Młodemu pokoleniu, twierdzi Bielik-Robson, przeszkadza, że „inteligenci budujący podstawy III RP nie rozumieli ekonomii, bo bujali w humanistycznych obłokach”, a jego znakiem rozpoznawczym stało się „negowanie inteligenckości”. Dowodem na to miałaby być reakcja, jaką wzbudził post Rafała Trzaskowskiego poświęcony Geremkowi.

Kłopot w tym, że jest dokładnie odwrotnie. Młoda lewica (i prawica) nie wypomina ojcom III RP humanistycznej wrażliwości, lecz to, że bezwarunkowo przedkładali nad nią obalone dziś dogmaty neoliberalnej ekonomii. Nie inteligenckie bujanie w obłokach, lecz bezmyślną konsumpcję, materializm i społeczny darwinizm. Nie wreszcie dywagacje nad „Penser l’Europe”, a sprowadzanie europejskich wartości do dobrych autostrad, szklanych wieżowców i drogich samochodów.

Nie znaczy to oczywiście, że liberalna część pokolenia Solidarności nie miała z inteligencją nic wspólnego – ale spory jej procent porzucił ten kompas tuż po pierwszych reformach wolnorynkowych. Tomasz Plata przypomina w „Niezbędniku Współczesnym POLITYKI” świetny dwutekst Pawła Śpiewaka zatytułowany „Kim jest japiszon”. W pierwszym, opublikowanym w 1987 roku tekście japiszon „wyburza ściany w wielkiej płycie, by stworzyć sitting room”, dziesięć lat później z jego „dawnych inteligenckich zwyczajów pozostała tylko fasada, niewiele więcej niż zwyczaj lektury „Gazety Wyborczej”.

Co zaś do Trzaskowskiego, podśmiechujek nie wzbudziło jego wykształcenie, lecz pretensjonalny, egotyczny i archaizujący ton, który mógłby przydać się w kampanii na przewodniczącego stowarzyszenia miłośników Krakowa, ale niekoniecznie na prezydenta stolicy. A ci, którzy podśmiechujki najgłośniej uprawiali, nie mogą być en masse inteligenckożerczy choćby z tego względu, że… sami do inteligencji należą.

No właśnie. Bo czy nie jest tak, że jeśli w ogóle możemy mówić o inteligencji w rozumieniu, które przytacza Bielik-Robson – jako klasy gotowej do poświęcenia własnych interesów na rzecz dobra wspólnego – to wyraźniej widać ją w szeregach młodej lewicy i prawicy niż wśród starszych liberałów?

Lewicowy i prawicowy (rozpinający się od Krytyki Politycznej do Klubu Jagiellońskiego) szereg bardzo się od siebie różnią, ale łączy je propaństwowość, ideowość i sprzeciw wobec miałkiej postpolityki uprawianej za rządów PO. To młodzi naukowcy, dziennikarze, artyści, pracownicy NGO i aktywiści, którzy za półdarmo lub po nadgodzinach w korpo próbują zmieniać świat (tu znów odsyłam do tekstu Tomasza Platy). Od swoich liberalnych rodziców na temat swojej działalności słyszeli zwykle „co będziesz z tego miał”, a dziś słyszą pretensje, że się „nie angażują”, tj. nie poszli pokrzyczeć na protest.

Powyższej definicji inteligencji nie spełniają również, wbrew temu, co pisze Bielik-Robson, PiS-owskie elity, które zajęte są demontażem państwa prawa w imię osobliwie pojmowanego interesu narodowego (czy raczej partyjnego). Niewiele ma to wspólnego z Polską, o którą w latach dziewięćdziesiątych upominał się inteligencki jeszcze Jarosław Kaczyński. Pokolenie Solidarności – zarówno to platformiane, jak i PiS-owskie – nie proponuje żadnej wizji Polski, a jedynie zagrzewa do walki z przeciwnikiem i spiera się o rzeczy, które miały miejsce przed urodzeniem dzisiejszych trzydziestolatków.

„To właśnie brak wizji i odgrzewanie przeterminowanych sporów sprawia, że młodzi ludzie niechętnie głosują na PO, jak również – wbrew stereotypowi – na PiS”.

Czy to zatem dziwne, że ci ostatni upominają się o zajęte przez starszych (a polska scena polityczna, jak zauważa Rafał Matyja, jest jedną z najstarszych w Europie) miejsca, co wyrzuca im Bielik-Robson?

To właśnie brak wizji i odgrzewanie przeterminowanych sporów sprawia, że młodzi ludzie niechętnie głosują na PO, jak również – wbrew stereotypowi – na PiS. Bielik-Robson uważa jednak, że nie czas na takie dyskusje, bo wraz z przejęciem przez PiS sądownictwa nastała demokratura, z której zawrócić nas mogą wyłącznie liberalne elity z opozycją parlamentarną. Warto jednak zauważyć – nie umniejszając powagi sytuacji z sądami – że wybory wciąż mamy w Polsce wolne, a więc opozycja powinna przynajmniej próbować przekonać do siebie wyborców (z których niemal połowa w wolnych wciąż badaniach deklaruje poparcie dla PiS), a nie ich szantażować.

I to nawet nie dlatego, że taki szantaż jest niemoralny, lecz dlatego, że jest politycznie nieprzekonujący. Bielik-Robson obiecuje, że kiedy wygramy „walkę o naszą zagrożoną obecność w świecie demokracji, będziemy mogli się pochylać nad problemami globalnego kapitalizmu”. Ale nad polskimi ofiarami problemów globalnego kapitalizmu pochylił się już PiS (czy dobrze, to inna sprawa, w każdym razie przełamał tabu), a wyborcy nie premiują kopiowanych pomysłów, szczególnie jeśli za kopią idą jakieś warunki. A już najszczególniej jeśli warunkiem jest głosowanie na formację, która doprowadziła do tego, że wielu z nich problemy te dotknęły tak boleśnie. Nie wspominając już o tym, że „problemy globalnego kapitalizmu” stawiają pod znakiem zapytania samo istnienie „świata demokracji”, do którego mielibyśmy wrócić.

Polaryzacja, z którą mamy do czynienia w Polsce nie jest niczym wyjątkowym. Wpisuje się w tendencje, które dostrzegalne są w całym świecie (w tym świecie zachodnim). Szaleńcze tempo globalizacji, jej niespełnione obietnice i pogłębiające się nierówności poskutkowały odrodzeniem się szaleńczych ideologii, a w reakcji okopaniem się liberalnych demokratów na swoich pozycjach. Jeśli ci ostatni – w większości krajów zachodnich wciąż u władzy – nie odpowiedzą na ten stan rzeczy, sytuację pogorszą nadciągające wyzwania: automatyzacja pracy, starzenie się społeczeństw, regulacja platform cyfrowych, coraz bardziej masowe migracje.

Nie ma wątpliwości, że to wszystko nie tylko dotyczy, ale ściśle wpływa na sytuację w Polsce, choć mainstreamowa debata publiczna zdaje się to kompletnie ignorować. Media bliskie zwolennikom PO i PiS wolą wykłócać się o stan wojenny, dehumanizować przeciwnika i odmieniać Polskę przez wszystkie przypadki. Czasem powiedzą ustami Marcina Króla czy rozmówców Grzegorza Sroczyńskiego „byliśmy głupi”, a potem wracają do swoich okopów.

Jeśli inteligencja faktycznie może, jak chce Bielik-Robson, przewodzić w 2018 roku wyjściu z pata, w którym się w Polsce (i nie tylko) znaleźliśmy, musi być to formacja, która zajmie stanowisko w obliczu globalnych wyzwań, zamiast przeszłości weźmie na warsztat przyszłość, i to przyszłość, która nie ograniczy się do „będzie jak wcześniej”. Bo to właśnie to, co było wcześniej, doprowadziło do tego, co jest teraz. Średnia wieku nie ma znaczenia.

Kaja Puto (ur. 1990) - publicystka i redaktorka zajmująca się tematyką Europy Wschodniej oraz migracji. Związana z Krytyką Polityczną i stowarzyszeniem n-ost - The Network for Reporting on Eastern Europe.