De rechtspraak is zo’n vaste waarde in Nederland dat je er verder niet veel over nadenkt: het is er en het functioneert, als kalm bastion van de volwassen democratie. Het is de derde macht. Het behoort tot de elementen van de beschaving die we vanzelfsprekend vinden – pas als het misgaat met de rechtspraak besef je het belang ervan.

Wilt u dit verhaal liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

Het gaat mis met de rechtspraak. Er is te weinig geld, rechters maken continu overuren, zaken blijven liggen, ze werken er met faxmachines, het is een ouderwetse bende – dat staat allemaal keurig opgesomd in een visitatierapport en het vreemde is: je hoort er nauwelijks over. Geen spoeddebatten in de Tweede Kamer, geen minister met zweet op z’n voorhoofd in vak K, geen verhitte talkshowtafels, geen stakende rechters.

De nieuwe voorzitter van de Raad voor de rechtspraak, Henk Naves, een echte rechter in verschijning en gedrag, koel en empathisch tegelijk, een man van de wereld en toch weer niet, vertelde in een interview met Wil Thijssen dat de rechtspraak een zware tijd doormaakt en zei: ‘We gaan met de rechtspraak op een spannende trektocht.’

Een fascinerend beeld: rechters in outdoorjassen, rugzakken vol dossiers, verwonderd op kompassen navigerend in een vijandig berglandschap. Waar gaat die trektocht heen en: overleven ze het wel?

Dus ga ik luisteren als Henk Naves zijn tentje opzet tijdens een ‘politiek café’ over de rechtspraak, samen met Kamerlid Chris van Dam, namens regeringspartij CDA.

En ik hoor hoe Nederland z’n rechtspraak bestiert als een kruidenier. Want dat is efficiënt en goedkoop. De derde staatsmacht krijgt in Nederland per rechtszaak betaald, een ouderwets knieperig stukloon, ‘outputfinanciering’ die overheidsmanagers graag ‘P maal Q’ noemen – de term valt achteloos en gelaten. Prijs maal hoeveelheid. Henk Naves doet de minister een ‘productievoorstel’ voor een ‘prijsperiode’, en zo betalen we onze rechtspraak.

Geen cent te veel hoor.

Henk Naves (rechts) en Chris van Dam.

Dezelfde benauwde rekenaarsmentaliteit die ook het onderwijs teistert en de gezondheidszorg, heeft zijn klauwen gezet in de derde macht. De terreur van meten is weten en alles heeft z’n prijs, van het op de markt is alles beter en hé wat vreemd dat het misgaat met de jeugdzorg/rechtspraak/scholen want volgens de sommetjes moet het toch kunnen voor dat geld.

Henk Naves vindt daar vast van alles van, maar zegt dat niet hardop, want hij voert nu ‘prijsonderhandelingen’ met het ministerie. En hij komt geld tekort: door bezuinigingen van het vorige kabinet, door mislukte digitalisering en door het teruglopen van het aantal rechtszaken: P maal Q.

De derde macht krijgt van ons, Nederlanders, 967 miljoen euro per jaar om recht te spreken. Nou nou, hoop geld. Behalve als je het deelt door 1,52 miljoen rechtszaken (2018), dan is het 636 euro per stuk. En 18 cent.

Dus als een rechter slim is, doet-ie alleen nog maar zaken die genoeg opleveren. En een beetje doorwerken graag, zoals de psychiater die op zondagochtend dossiers zit bij te werken in een gammel digitaal systeem om de productie te halen die is vastgesteld in onderhandelingen met de verzekeraar.

De tijd en energie ook die het kost, al dat geonderhandel over prijs en kwantiteit.

De derde macht.

Chris van Dam zegt: ‘Ik denk dat daarmee de waarde van het recht verloren gaat. Het wordt te veel een koekjesfabriek.’ En: ‘Daar ben ik wel een beetje klaar mee, zo langzamerhand.’

Maar minister Dekker antwoordde nietszeggend op z’n Dekkers toen er Kamervragen kwamen: ‘Ik heb, om te beginnen, oog en oor voor de zorgen die er bestaan binnen de rechtspraak’ en ‘dat laat onverlet dat ik mij niet herken in het beeld’.

(Dekker is de man die de rechtspraak ontoegankelijk probeert te maken voor mensen met een kleine beurs, die heil ziet in robotrechters, en die nog steeds de bezuinigingen op de rechtspraak goedpraat.)

Oké: de wetgevende macht doneert nu 50 miljoen extra om de rechterlijke macht gaande te houden. ‘Het is altijd een schaarstekeus’, zegt Chris van Dam, alsof er schaarste is in dit land, en alsof het niet de rechtspraak betreft maar, ik zeg maar wat, de verbouwing van het Binnenhof.

En Dekker wil de ‘beprijzing’ van de rechtspraak veranderen maar het systeem, de koekjesfabriek, handhaven. Geen cent te veel.

Debatstelling. Groen = eens.

‘De politiek heeft niet heel veel op met de bescherming van het recht’, zei de Bossche rechter Alfred Roosmale Nepveu in het Brabants Dagblad, nadat hij gedesillusioneerd ontslag nam. ‘Er is te weinig erkenning voor de zin en het nut van ons werk voor de samenleving.’

Het is om koud van te worden.

‘Er zijn best wel zorgen,’ zegt Henk Naves, ‘ook wel onrust.’

Chris van Dam: ‘De discussie is: hoeveel geld vinden wij onze rechtspraak waard?’

Rare discussie. De rechtspraak heeft geen trektocht nodig, maar een kruistocht.