De aanleiding

Na Roosmarijn Reijmer, dinsdag, zei Claudia de Breij het woensdag ook in NRC: er zou onderzoek zijn waaruit blijkt dat vrouwenstemmen als irritant worden ervaren. „Dat heb ik ook altijd te horen gekregen maar ik heb dat beroemde onderzoek nooit gezien,” zei De Breij.

In 2013 verwees toenmalig zendermanager Kees Toering in De Volkskrant naar dat onderzoek als reden voor de weinige vrouwen op Radio 2: „Uit onderzoek blijkt dat vrouwen liever een mannenstem dan een vrouwenstem op de radio horen. En dan hebben vrouwen ook nog eens de handicap dat een hoge of schelle stem irritant wordt gevonden.” Q-Music programmadirecteur Iwan Reuvekamp was in NRC een jaar eerder minstens zo stellig: „Het is eigenlijk heel simpel. Hoge stemmen zijn irritant.”

Opvallend is dat ze dit argument bij Studio Brussel, een Vlaamse muziekzender, niet kennen. De meerderheid van de dj’s, ook op belangrijke uren, is er vrouw, vertelt zendermanager Jan van Biesen: „Dat hun stemmen niet aantrekkelijk zouden zijn klinkt mij vreemd in de oren. Ik zou het zelfs bizar noemen, bijna discriminerend.”

Het idee dat vrouwen niet om aan te horen zijn, is trouwens wel van alle tijden, ontdekte de Britse krant The Guardian enkele jaren geleden. Aristoteles had al liever dat vrouwen hun mond hielden. Apostel Paulus verklaarde dat vrouwen in elk geval in de kerk hun lippen gesloten moesten houden (1 Kor. 14:39). En schrijver Henry James, van onder andere The Portrait Of a Lady, zei weinig verschil te horen tussen de vrouwelijke stem en het geluid dat koeien, ezels en honden maken.

Waar is het op gebaseerd?

We vragen Kees Toering over welk onderzoek hij het had. Hij weet alleen nog dat het „wat ouder Amerikaans onderzoek (was), maar ik weet geen namen en rugnummers meer.” Hij verwijst door naar de NPO.

En, klopt het?

Terwijl ze bij de NPO druk aan het zoeken zijn, checken wij de wetenschappelijke literatuur. We kunnen geen onderzoek vinden waaruit zou blijken dat vrouwenstemmen irritanter worden gevonden dan mannenstemmen.

Nu is dat ook moeilijk vast te stellen. Stemmen van volwassen mannen zijn gemiddeld bijna twee keer zo laag (ca. 130 Hz) als van volwassen vrouwen (ca. 220 Hz). Je kunt dus niet ‘blind’ onderzoeken of mannenstemmen aantrekkelijker zijn dan vrouwenstemmen, omdat je meestal hoort of er een man of vrouw aan het woord is. Daardoor kunnen vooroordelen over mannen en vrouwen je oordeel (al dan niet bewust) beïnvloeden. Wat ook meespeelt: als mensen gewend zijn aan mannelijke dj’s, als dat de norm is, dan kan een vrouw daartussen raar, want anders, klinken. Maar dat is voor zover bekend niet onderzocht.

Lees ook het interview met Roosmarijn Reijmer: ‘Zit ik hier omdat ik een vrouw ben, of omdat ik goed ben?’

Er is wel onderzoek waaruit blijkt dat mensen liever een man met een lagere dan met een hogere stem horen: voor mánnen geldt dus wel dat een hogere stem irritant is. Voor vrouwen niet per se. Er bestaat onderzoek waaruit blijkt dat mensen een vrouw met een hogere stem aantrekkelijker (vrouwelijker) vinden dan met een lagere stem. Maar vrouwen met lagere stemmen komen soms wel betrouwbaarder over of worden geschikter geacht als (politiek) leider. Op die punten komen verschillende onderzoeken met verschillende resultaten.

Inmiddels heeft de NPO zich gemeld: de omroep stuurt geen Amerikaans, maar een Duits-Zwitsers onderzoek dat in 2005 gepubliceerd is in het wetenschappelijke tijdschrift Human Brain Mapping (het gerucht is trouwens ouder, zegt Claudia de Breij). Bij acht mannen en acht vrouwen is hersenactiviteit gemeten tijdens het luisteren naar mannen- en vrouwenstemmen. De hersenen reageerden sterker op de vrouwenstemmen. De onderzoekers kunnen louter speculeren waarom dat zou zijn. Aan de ene kant, schrijven ze, hebben pasgeborenen al een voorkeur voor vrouwenstemmen. Aan de andere kant lijken vrouwenstemmen meer dan mannenstemmen op kinderstemmen en reageren volwassenen daar misschien sterker op. Van irritatie wordt niet gerept.

„Ik wil nog even benadrukken dat we bij de NPO keuzes maken op basis van talent en kwaliteit, niet op basis van een oud onderzoek uit 2005”, aldus een woordvoerder.

Conclusie

Onderzoek waaruit blijkt dat mensen vrouwenstemmen irritant vinden, is niet aangetroffen. Daarom beoordelen we de stelling als ongefundeerd.

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 30 juni 2017