Ambtenaren van het ministerie van Justitie en Veiligheid hebben een toelichting op misdaadcijfers van asielzoekers bewust uit een rapport gelaten. Ook onthielden ze die politiek gevoelige informatie aan toenmalig staatssecretaris Mark Harbers (Asiel, VVD), die vervolgens afgelopen mei moest aftreden omdat hij de Tweede Kamer verkeerd had geïnformeerd.

Dat blijkt uit documenten die NRC heeft verkregen met een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur (Wob). De nieuwe feiten staan haaks op bevindingen van een intern onderzoek van het ministerie waarin de ambtenaren juist werden vrijgepleit.

Het gaat om interne e-mails waarin ambtenaren van het ministerie met elkaar bespreken hoe de cijfers het beste gepresenteerd kunnen worden. Uit het e-mailverkeer blijkt dat wordt gekozen voor een top-10 van meest gepleegde misdrijven, zoals winkeldiefstal en zakkenrollerij. Daardoor werden zware misdrijven zoals poging tot doodslag en zedenmisdrijven verborgen in een categorie ‘overig’. Een nadrukkelijke verwijzing naar de zware misdrijven werd verwijderd uit een concept-rapport. De ambtenaren wisten dat dit gevoelig zou liggen in de Tweede Kamer en dat daarover vragen gesteld zouden kunnen worden.

Lees ook NRC's commentaar: Vertrek Harbers is juist, maar roept niettemin twijfels op over Justitie

Staatssecretaris Mark Harbers (Asiel, VVD) stapte op toen naar buiten kwam welke misdrijven op die manier buiten het rapport waren gebleven. Dat was volgens hem „volstrekt onbedoeld” gebeurd. Maar dat klopt niet, blijkt nu.

In de coalitie en onder Kamerleden bestaan al langer zorgen over de informatievoorziening van ambtenaren van het ministerie van Justitie en Veiligheid aan de politieke top. De afgelopen jaren stapten vier bewindspersonen op nadat zij in opspraak waren geraakt. Dit jaar vertrokken twee topambtenaren bij het departement.

Kwetsbaarheid

Justitie-ambtenaren waarschuwden elkaar een maand voor publicatie van het definitieve rapport in e-mails dat door de keuze voor een top-10 zwaardere, maar minder voorkomende, misdrijven buiten het rapport vallen. Juist over dat soort misdrijven wilde de Tweede Kamer informatie. „Zaken als moord of zeden hoeven maar 1 keer voor te komen om als ernstig gezien te worden en met 1.000 overig, laat je in het midden hoe vaak dat gebeurd is”, schrijft een ambtenaar. En dat is een „kwetsbaarheid”.

Dat kon opgelost worden door de categorie ‘overig’ toe te lichten, stelde een ambtenaar voor, bijvoorbeeld door categorieën als „zedenmisdrijven (80), drugs- en alcoholmisdrijven (40) en verkeersmisdrijven (10)” te benoemen.

Maar omdat er vragen konden komen over zo’n toelichting, werd uiteindelijk besloten die toelichting weg te halen. Zo’n „afronding” zou onduidelijk zijn, merkte een ambtenaar op – want waarom zedenmisdrijven wel onderbrengen in ‘overig’ en belediging (ook 80 keer voorgekomen) wel in de top-10 zetten? Ook zouden er vragen komen waarom juist díé drie categorieën uitgelicht zouden worden. „Dit blijft een politieke keuze”, noteerde een ambtenaar in de kantlijn van het concept-rapport. „Wordt dit een precedent?”

De toelichting werd daarom weggehaald uit het concept-rapport en vervangen door een algemenere toelichting. De categorie ‘overig’ bevatte een „veelheid van andere soorten misdrijven die voorkomen variërend van enkele tientallen malen tot een enkele keer”. Die tekst stond uiteindelijk in het definitieve rapport, dat op 14 mei naar de Tweede Kamer wordt gestuurd.

Lees ook: Tom-Jan Meeus over hoe een vuile oorlog tussen politici en topambtenaren escaleert

Waarom Harbers opstapte naar aanleiding van deze kwestie, is nooit opgehelderd. Naar nu blijkt wist de toenmalige staatssecretaris niet dat zijn ambtenaren hem moedwillig een gevoelig rapport naar de Tweede Kamer lieten sturen.

Want aan Harbers is nooit voorgelegd hoe de misdrijven gepresenteerd moesten worden. Dit ondanks een afspraak dat hij geattendeerd zou worden over gevoeligheden in het rapport. Dat bleek al uit een reconstruerend onderzoek van Justitie, dat vorige maand werd gepubliceerd. In dat onderzoek schreef het ministerie zelf dat „van het bewust achterhouden van gegevens volstrekt geen sprake is geweest.” Die bewering staat haaks op de e-mails die woensdag zijn vrijgegeven.

Correctie (6 november 2019): In een eerdere versie van dit artikel stond dat staatssecretaris Harbers wist dat zijn ambtenaren hem moedwillig een gevoelig rapport naar de Kamer lieten sturen. Hierin ontbreekt het cruciale woordje ‘niet’: Harbers wist dat juist níét. Dat is hierboven aangepast.

NRC De Haagse Stemming Het belangrijkste nieuws van het Binnenhof en een inkijkje in de politieke dag die komen gaat Inschrijven

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 7 november 2019