Winkelend publiek op de markt in het centrum van Leiden. Beeld Jiri Buller

'Leiden is een stad gemaakt voor mensen, niet voor auto's', zo verklaart Mark Neupert (51) zijn fascinatie. Een jaar woonde de Amerikaanse antropoloog, die zich eerder verdiepte in de eeuwenoude tradities van Filipijnse pottenbakkers, met zijn gezin in het oude centrum. Het resultaat is de 'etnografische documentaire' Cobblestone Stories, A Year of Modern Living in Leiden.

De bestrating van kinderkopjes als symbool voor vooruitstrevende stadsplanning, kortom. Neupert kwam in 1995 voor het eerst in Leiden voor een wetenschappelijke conferentie. 'Ik sloeg steil achterover. Ik kende het historische stadsplan al van oude kaarten, maar het overtrof mijn verwachtingen. Ik beloofde mezelf om terug te keren.'



Die noodzaak voelde hij telkens als hij zijn studenten aan het Oregon Institute of Technology vertelde over het dagelijks leven in een compacte, historische stad. Het leidde tot groot onbegrip. 'Als ik uitlegde dat Leidenaren boven de winkels wonen, riepen ze: 'waarom zou iemand zó willen leven? Ik wil niet boven de Wallmart wonen!' Ze snapten er niks van. Ze zijn gewend aan een car-centered landscape.'



Nu hij de studenten zijn film over Leiden kan laten zien, is hun verbazing even groot als bij hem, jaren geleden. 'Het voelt inderdaad net alsof ik een stam in de Amazone heb ontdekt.'

Beeld uit Cobblestone Stories.

Liefdesbrief aan Leiden

In Cobblestone Stories lijkt het leven in Leiden haast één lange aaneenschakeling van warme dagen. Neupert filmde de inwoners op de fiets, kuierend door steegjes, varend over de singel, borrelend op terrassen. Een accordeonist begeleidt een koor dat het Viswijvenlied zingt, marathonlopers draven langs de Oude Singel, Sinterklaas wordt ingehaald, het Leids Ontzet gevierd - de bevolking zingt 'Wij willen soep met ballen'.



Een bewoonster met een wel hele grote stadstuin hoeft alleen nog even naar de markt te wandelen voor vis, brood en kaas - de overige ingrediënten kweekt ze zelf. En de forens die per fiets en trein op weg is naar de Amsterdamse Zuidas ('The Wall Street of The Netherlands'), lijkt in zijn kaki zomerpak haast een romanfiguur.



Schetst Neupert in vijftig minuten niet een al te geromantiseerd beeld van Leiden? 'Toen ik de film aan mijn vader liet zien, zei hij: je hebt een liefdesbrief aan Leiden geschreven', grinnikt Neupert. 'Dat klopt ook wel.' Hij beseft heus wel dat die grote stadstuin atypisch is. 'Maar ik wil Amerikanen ervan doordringen dat je niet per se in Suburbia hoeft te wonen voor een stukje groen.'

Grote achtertuin in het centrum van Leiden.

Het is geen gelikte film geworden met een duidelijke verhaallijn - de antropoloog wil de beelden zo veel mogelijk voor zichzelf laten spreken. Hij schenkt de film plus al zijn ruwe beeldmateriaal aan het regionaal kennis- en adviescentrum Erfgoed Leiden en Omstreken. Cobblestone Stories zal deze maand ook worden gedraaid op het Ethnografilm Festival in Parijs.



Neupert is, zo bekent de antropoloog, wel zenuwachtig over de vertoning in Museum Volkenkunde, komende zaterdag. Daarvoor zijn stedenbouwers, city marketeers, historische verenigingen, projectmanagers en studenten antropologie uitgenodigd. Na afloop gaat Neupert met ze in gesprek. 'Daar ben ik wel zenuwachtig over. Voor een antropoloog is het altijd stess om je werk te presenteren aan de betrokkenen. Iedereen heeft een ander beeld van zijn eigen leven. Ik heb moeite gehad om te kiezen uit alles wat ik in een jaar heb ervaren.'



Maar voor de Amerikaanse studenten biedt het veel inspiratie. Over hoe gemakkelijk de Leidenaren de openbare ruimte gebruiken, bijvoorbeeld. 'De pleinen fungeren als publieke woonkamers. Dat kennen we veel minder, zeker niet verweven in onze stadscentra. Ik laat mijn studenten de Haarlemmerstraat zien en leg uit: dit is hun shopping mall. Een Amerikaans winkelgebied is bijna altijd geprivatiseerd gebied.'

Een inwoonster van Leiden teelt haar eigen kruiden thuis.

Adembenemende fietsenstalling

De grootste openbaring voor de Amerikaanse kijkers is steevast de gigantische, ondergrondse fietsenstalling bij het station, waar fietsen in rekken boven elkaar kunnen worden gestald. 'De brede toegangstrap met speciale richels voor de fietsbanden: iedereen vindt het adembenemend.'



Wat moeten de studenten met al die kennis van een Nederlandse stad? Een historisch centrum valt niet na te bouwen, beaamt Neupert. 'Alhoewel, onze grote, overdekte winkelcentra lijken verdacht veel op het Nederlandse stratenplan. Maar je kunt wel leren hoe de openbare ruimte kan worden gebruikt. Er is een beweging, new urbanism, die voetgangers centraal stelt, kijkt naar slim vervoer, straten met elkaar verbindt. Het is nog een kleine stroming, maar deze film helpt hopelijk.'



Neuperts laatste argument voor 'Leidse' stedenbouw: je wordt er als bewoner actief en fit van. 'Door al dat lopen en fietsen ben ik in een jaar tijd twintig pond afgevallen. Helaas zaten die er terug in Oregon snel weer aan.'