SP’ers weten het even niet meer. Na elk verkiezingsverlies van de afgelopen jaren hadden ze van SP-voorzitter Ron Meyer te horen gekregen dat ze nóg meer acties moesten voeren in arme buurten. Ze moesten aan nog meer deuren ‘kloppen’ om te horen waar mensen zich zorgen over maken. Maar na de grote nederlaag bij de Provinciale Statenverkiezingen, op 20 maart – de SP verloor fors in alle provincies en raakt in mei in de Eerste Kamer meer dan de helft van haar zetels kwijt – zegt zelfs Meyer niet meer dat méér activisme het tij kan keren.

Op de partijraad in Amersfoort, op zaterdag, zegt hij dat de SP’ers zijn imago ondertussen wel kennen. „Maar nu zeg ik: we moeten niet méér kloppen. Het moet beter.”

Hij bedoelt, zegt hij ook, duidelijker en scherper. „Wees onze zichtbare strijders. Voor rechtvaardigheid, maar ook tegen een arrogante elite. Met meer bravoure en branie.”

In de zaal, met afdelingsvoorzitters uit het hele land en een paar Tweede Kamerleden, is er verbijstering over de uitslag. Maar ook woede. Die richt zich bijna niet op de partijtop, die de afgelopen jaren voor een cultureel-conservatieve lijn koos – met scherpere standpunten over migratie. De woede van veel afdelingsvoorzitters richt zich vooral op partijgenoten die kritisch waren over die andere koers. Volgens die SP’ers geeft de partij internationale solidariteit, opkomen voor álle arbeiders in de wereld, op voor onderbuikgevoelens in Nederland.

Op de partijraad roepen afdelingsvoorzitters dat partijgenoten met openlijke kritiek, net voor verkiezingen, beter „elders hun geluk konden zoeken”. Tweede Kamerlid Ronald van Raak zegt: „Als wij zo’n verschrikkelijke club zijn, dan ga je toch ergens anders voetballen?”

Lees ook het interview terug met SP-voorzitter Ron Meyer in NRC: ‘De eco-elite vind ik een gevaar.’

‘De Groep’ komt bij elkaar

SP’ers voelen zich bedreigd door de politieke nieuwkomer Forum voor Democratie, die zeker ook bij hen kiezers weghaalde. Maar ook door de interne verdeeldheid. Al sinds vorig jaar zomer is er een club van kritische SP’ers die zich ‘De Groep’ noemt. Ze komen bij elkaar en proberen de migratiekoers van de SP bij te sturen – meer gericht op humane opvang en solidariteit. Een poging om het Europese verkiezingsprogramma op dat punt te veranderen mislukte vorige maand maar net: 41 procent van de SP’ers op de partijraad steunde hen, de rest was tegen.

De SP-top noemt de nieuwe koers over migratie zelf „realistisch”. De partij is niet meer tegen migratie-overeenkomsten met landen in Afrika en wil opkomen voor mensen in moeilijke wijken die zich door migratie bedreigd voelen.

In de verkiezingsnederlaag ziet De Groep het bewijs dat een strenger standpunt over migratie – en over klimaat, met veel nadruk op de kosten van klimaatplannen – niet werkt. Het andere deel van de partij kan er net zo goed een bewijs van het eigen gelijk in zien: FvD is tegen migratie, ontkent klimaatverandering en wint.

Oud-Tweede Kamerlid Eric Smaling, nu voorzitter van de SP-Statenfractie in Noord-Holland, zegt na de partijraad dat hijzelf ook voor internationale solidariteit is. Maar hij begrijpt de boosheid van veel afdelingsvoorzitters. „Het moeilijke is: als je de verdeeldheid laat dooretteren, verlies je aantrekkingskracht. Kiezers denken: wat heb je aan zo’n partij? De vraag is nu: hoe breng je die twee kanten in je partij bij elkaar?”

Volgens hem in elk geval níét door kritische SP’ers op te roepen om er dan maar uit te stappen. „Als je zo’n groot deel van je partij buitenspel zet, kun je als SP evolueren naar een partij die zich laat verleiden tot uitingen zoals de PVV.”

SP’er Burak Yildiz, burgerraadslid in Rotterdam, zei eind februari in NRC dat zijn partij „socialistische principes” boven „onderbuikgevoelens” moet zetten. Hij kreeg daarna, zegt hij, een telefoontje vanuit de partijtop, hij wil niet zeggen van wie. Yildiz vindt het „zelfdestructief”. „Een partij zonder discussie gaat niet vooruit.”

‘Actievoeren loont’

Het is ondertussen niet zo dat de Rotterdamse SP wat bozig wacht op andere standpunten. In de wijk Wielewaal, in Rotterdam-Zuid, is er de afgelopen jaren stevig actiegevoerd tegen sloopplannen van de gemeente. „Wij hebben de problemen van de bewoners naar de gemeenteraad gebracht”, zegt Yildiz. En dat wisten die bewoners. Bij de gemeenteraadsverkiezingen van vorig jaar verloor de SP in heel Rotterdam veel stemmen, maar bij het stembureau in Wielewaal werd de partij de grootste, met 30 procent van de stemmen. Sinds die tijd is Wielewaal een symbool voor de SP: zie je wel, actievoeren loont.

Alleen: bij de Provinciale Statenverkiezingen waren de Wielewalers de inzet van de SP kennelijk alweer vergeten. Nu stemde nog maar 11 procent op de SP, blijkt uit data van de Politieke Academie. De partij van Thierry Baudet was ook in Wielewaal de grote winnaar, met 26 procent van de stemmen.

In Rotterdam-Zuid is Wielewaal, waar tramlijn 2 eindigt, een atypisch wijkje. De inwoners – meestal wit en wat ouder – hebben kleine naoorlogse huizen van rode baksteen, vaak met een tuintje. Ze kennen elkaar en kijken naar elkaar om. Op ramen hangen nog steeds posters van de acties tegen de sloop: ‘Wielewaal wijkt niet voor Woonstad’.

John Nirck (59) uit Wielewaal zegt dat hij vorig jaar op de SP stemde. Hij vindt dat de partij „goede standpunten voor gewone mensen” heeft en hij weet hoe de SP voor de wijk opkomt. Maar veel beter is het volgens hem niet geworden. Sterker nog, in leegstaande woningen die gesloopt moeten worden zitten nu krakers die overlast veroorzaken. Nirck is op 20 maart niet gaan stemmen. „Het haalt toch allemaal niks uit.”

In de Rotterdamse wijk Wielewaal wordt geprotesteerd tegen de geplande sloop.

Buurtbewoner Cees van Grevengoed doet op een doordeweekse ochtend de deur open van het huis van zijn zoon, die aan schizofrenie lijdt en die hij elke dag komt verzorgen. Zelf woont hij verderop. Vroeger had hij sympathie voor de SP, zegt hij. „Hun strijd tegen armoede, het idee dat iedereen op een redelijke manier moet kunnen leven, dat sprak me aan.” Maar nu stemde Van Grevengoed op de partij van Baudet. „Dat is een intelligente man en het is goed dat hij de immigratie wil beperken. Dat is nodig om ons sociale systeem te handhaven. De SP laat op dit punt te weinig zien.”

Burak Yildiz zegt dat de SP nog steeds veel plannen heeft voor Rotterdam, vooral als het gaat om wonen. En ja, hij gaat terug naar Wielewaal. „Misschien zijn we daar te lang niet geweest.”

‘Te regeringsgeil’

Op de partijraad in Amersfoort zegt de afdelingsvoorzitter uit Brunssum dat de SP „rechts te veel naar de mond praat”. Die uit de Zaanstreek vindt de SP „te regeringsgeil” en „te aangepast”. Er is ook een afgevaardigde die zegt dat de partij zich te veel afzet tegen de VVD. En die uit Nissewaard zegt: „Shit happens. Waarom zouden we moeten denken dat we iets fout hebben gedaan?”

Partijleider Lilian Marijnissen spreekt aan het eind. „We rechten onze rug”, zegt ze. Het kabinet kan alleen rekenen op steun van de SP voor de pensioenplannen als de AOW-leeftijd teruggaat naar 66 jaar. En ze begint alvast aan de campagne voor de Europese verkiezingen in mei. Baudet en Wilders noemt ze „profeten van de angst”, GroenLinks en D66 beschrijft ze als verliefden op de EU: „Zag u die hartjes bij hun tweets?”

En rechte rug of niet, de SP rekent al op verlies. „Ook als de uitslag tegenvalt”, zegt Arnout Hoekstra, Europees lijsttrekker, „is het mogelijk om ons huidige zetelaantal te behouden.” Hij zwijgt even, zegt dan: „Als de Brexit doorgaat.” Dan komen er extra zetels vrij.

De zaal lacht.

NRC De Haagse Stemming Het belangrijkste nieuws van het Binnenhof en een inkijkje in de politieke dag die komen gaat Inschrijven

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 1 april 2019