Portretten van vrouwelijke hoogleraren in de Senaatskamer van de Universiteit Leiden. Oude schilderijen worden vervangen door nieuwe. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskra

Het was een mooi jaar voor de Nederlandse wetenschap: 2016. Ben Feringa kreeg de Nobelprijs voor de Chemie voor zijn werk aan moleculaire motoren. Voor zijn ongebonden, door nieuwsgierigheid gedreven onderzoek waarvan, ook volgens hemzelf, de waarde pas in de verre toekomst duidelijk zal worden. De economische waarde dan toch, want de intellectuele waarde is onschatbaar. Zijn ontwerp van moleculen die zich als machientjes gedragen, heeft velen geïnspireerd en zal dat blijven doen.

Bij zijn toer door het Nederlandse ­publiciteitslandschap na zijn uitverkiezing, heeft Feringa juist dát punt benoemd. Het belang en de schoonheid van door nieuwsgierigheid gedreven onderzoek. Hij noemde het een speeltuin, waar jonge onderzoekers zich in vrijheid kunnen ontplooien. Opdat ook toekomstige generaties onderzoekers hun creativiteit maximaal kunnen ontwikkelen. En zo maatschappelijk van waarde zijn: door uniek te zijn. Een speeltuin waarin stevig moest worden geïnvesteerd.

Uitgekleed

Het tij leek gunstig. In 2017, een jaar na de Nobelprijs, trad het huidige ­kabinet aan. Voor het eerst in de geschiedenis kwam een bewindspersoon van de onderwijspartij van Nederland op Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Van D66 dus. Nederland is een van de rijkste landen ter wereld en moet investeren, want maatschappelijke uitdagingen te over: een ouder wordende bevolking, de klimaatcrisis, de snel veranderende wereldorde. Vragen waaraan alle wetenschapsdomeinen, alfa, bèta en gamma, een grote bijdrage kunnen leveren. Hoogste tijd om te investeren en om eens goed na te denken over de waarde van wetenschap. Het miljard van Feringa, voor originele inzichten en oplossingen.

Na twee jaar Rutte III moeten we vaststellen dat er bar weinig van terechtgekomen is. De minister van D66-huize houdt, om met NRC-columnist Bas Heijne te spreken, wel van kerkgebouwen, maar begrijpt niet dat de humaniora belangrijk zijn om te duiden waarom deze kerken zo interessant zijn en meer zijn dan een leuk vormgegeven stapel stenen. De extra investeringen benaderen bij lange na niet het miljard. Via sectorplannen is 70 miljoen per jaar beschikbaar gekomen: 60 miljoen voor bèta/techniek en een fooi van 10 miljoen voor de rest. NWO wordt tegelijkertijd uitgekleed als het om financiering van ongebonden onderzoek gaat. Het type onderzoek waarmee Feringa zijn Nobelprijs won. Ondergetekenden, beiden bèta, vinden die 60 miljoen niet genoeg en vinden extra middelen voor internationaal concurrerend natuurwetenschappelijk onderzoek noodzakelijk. Maar niet ten koste van de rest: het alfadomein, het gamma­domein en het biomedische domein.

Academische onrust

En juist de laatste maatregel die op stapel staat, uitvoering van het rapport-van Rijn, beoogt dit. Het rapport dat oproept om te kiezen. En een voorzet geeft door geld voor alfa-/gammadisciplines te verschuiven naar bèta/techniek. Verschuiven, in plaats van extra geld vrijmaken, volgens de beperkte, denkelijk van de liberale zusterpartij geleende visie dat wetenschap er pas toe doet als het geld oplevert.

Het rapport-Van Rijn, dat ertoe leidt dat disciplines binnen universiteiten en universiteiten onderling tegen elkaar worden opgezet. De extra middelen voor de technische universiteiten moeten door de algemene universiteiten opgebracht worden. Die laatsten moeten ook nog intern geldstromen richting haar bètadisciplines verleggen. Niet verbazend dat universitaire bestuurders er weinig trek in hebben.

Academische onrust is het voorlopig resultaat van het beleid van deze D66-minister, dat zich kenmerkt door een volledig gebrek aan visie op wetenschap in brede zin. Kruimels, in plaats van een miljard. Wat nieuw geld, maar vooral schuifwerk zonder goede argumentatie. Het is schokkend dat de D66-minister het economische innovatiemantra van de VVD klakkeloos overneemt. Het is te hopen dat in de tijd die dit ­kabinet rest, de D66-minister zich gaat gedragen als de vertegenwoordiger van dé onderwijs- en onderzoekpartij, en de daad bij het woord voegt. Opdat ze zal worden herinnerd als minister ‘voor’ in plaats van ‘tegen’ onderzoek. Anders vrezen we dat de afbraak van de brede universitas voor altijd aan D66 zal kleven.