Türkçe

_____________________

Husein Muhammed

Van rojan di medyayê de mijara guherandina statuya bajarên Cizîr, Gever, Colemêrg û Şirnexê gelek tê gotûbêjkirin. Li gor bernameya hikûmeta Tirkiyê Cizîr û Gever dê bibin navendên an paytextên parêzgehên xwe û Colemêrg û Şirnex ji wê statuyê dakevin.

Li ser daxwaza rojnamevanekî kurd, min ev kurtevekolîna etîmolojîkî li ser navên van bajaran kir. Dixwazim wê li gel we jî parve bikim.

Cizîr

”Cizîr” bi eslê xwe peyveke aramî anku siryanî ye. Eslê wê yê aramî bi awayê Gizerto bû lê di bin tesîra zimanê erebî de bûye ”cizîre” û di kurdî de jî bûye ”Cizîr”, di tirkî de ”Cizre”. Maneya peyva ”Cizîr” girav, girê di avê de, devera bi avê dorpêçkirî ye (bi inglîzî ”island”, bi tirkî ”ada”).

Di zemanên cuda-cuda yên dîroka Kurdistanê de cihekî gelekî giring yê Cizîrê hebûye. ”Cizîr” an ”Cizîra Botan” ew cih e ku şairên me yên klasîk wek Melayê Cizîrî jê peyda bûne. Dastana me ya neteweyî Mem û Zîn behsa bûyerên li koşka mîrê Botan ya li Cizîrê dike.

Danerê kurmanciya nûjen ya nivîskî Celadet Bedirxan ji Cizîrê ye û mirov dikare bibêje ku devoka Cizîrê kevirê bingehîn yê zimanê me yê edebî ye.

Eger yekem serhildana Bedirxaniyan di salên 1840an de bi ser ketiba, ihtimalen Cizîr dê niha paytexta hemû Kurdistanê ba.

Gever

”Gever” yan ”Gewer” ji ermenî ketiye kurdî. Eslê peyvê maneya ”herêm, navçe” yan jî ”eşîr, binemal” û warê wan dide û ji zimanekî Kafkasyayê hatiye. Bidin ber gurcî ”gvari” (binemal, eşîr, nijad). Heman peyv bi şiklê ”dever” jî di kurdî de li kar e.

Navê din yê Geverê Dizê ye ku maneya ”keleh, dîwar” dide û di navên hin bajarên din jî yên Kurdistanê de heye: Qeladizê, Şêladizê. Qeladizê peyveke totolojîk e anku heman tişt bi du awayan di eynî peyvê de hatiye dubarekirin: hem “qela” û hem jî “dizê” maneya “keleh, sûr, dîwar” didin.

Di tirkî de navê Yüksekova lê hatiye kirin ku ji ”yüksek” (bilind) ya tirkî û ”-ova” (ava, avahî, gund, şêngeh) ya kurdî pêk hatiye. Peyva “ova” di tirkî de maneya “deşt” dide lê eslê wê peyvê îranî ye û ferhengê tirkî bi xwe jî vê rastiyê qebûl dikin. Bo nimûne:

http://www.nisanyansozluk.com/?k=ova&x=0&y=0

Colemêrg

Navê ”Colemêrg”ê di berhemên kevnar yên aramî û ermenî de ”Gilmar, Gulmar” e. Maneya beşa duyem ”-mar” keleh e û heman peyv di navê ”Mêrdîn, Mardîn”ê de jî heye. Mimkin e ku peyvên ”çol” û ”mêrg” tesîr li ser şiklê niha yê vî navî kiribe lê navê bajêr ne ji wan peyvan e.

Zêde li ser dîroka Colemêrgê nayê zanîn tevî ku li Hekariyan mîrgeheke giring hebû jî. Lê ne Colemêrg lê Elbak paytexta wê bû.

Şirnex

Şirnex an Şernex li gor gotina hin kesan ji navê ”Şehrê Nûh” pêk hatiye ji ber ku tê bawerkirin ku Keştiya Nûh pêxemberî li serê çiyayê Cûdî rawestiyaye gava ku Tofana Nûhî rabûye. Ji aliyê dengnasî ve mimkin e ku ”şehr” bûbe ”şer-” yan ”şir” û lê zehmet e ku H bûbe X û Û bûbe E yan A (wek di navê bi tirkî Şırnak de). Etîmolojiyên din yên mimkin peyvên ”şirîn” û ”şerq” anku ”rojhilat” in lê ew jî ne bi esehî ne.

Idiaya ”Şehrê Nûh” divê wek etîmolojiyeke gelêrî anku ne-zanistî were hesibandin lê mixabin ti etîmolojiyeke baştir jî ji Şirnexê re nehatiye peydakirin.