Beeld SIRE

Eerst wat cijfers. Op Twitter werd vorig jaar 146.571 keer gescholden met het woord kanker. Jaarlijks wordt 8 procent van de medewerkers in het openbaar vervoer bespuugd. En naar 72 procent van de weginspecteurs wordt geregeld een middelvinger opgestoken.

‘Het is niet dat Nederlanders allemaal onaardig zijn’, zegt Sire-directeur Lucy van der Helm, die bovenstaande cijfers liet verzamelen, ‘maar er is hier wel veel onaardig gedrag’.

Vandaag lanceert Sire (voluit: Stichting Ideële Reclame) een nieuwe campagne tegen onbeschoft gedrag: van bumperkleven en voordringen tot scheldpartijen op sociale media. Met het zelfbedachte woord #DOESLIEF als leuze en een reeks televisie- en reclamespotjes roept Sire Nederlanders op om vriendelijker te doen.

De campagne sluit aan in een lange reeks beschavingsoffensieven die de horkerige Nederlander manieren bij moeten brengen. Maar hoe onbeschoft zijn we eigenlijk? En wordt het erger?

Volgens Sire is het slecht gesteld met ons fatsoen. Zoals gebruikelijk bij een nieuwe campagne heeft de organisatie vooraf onderzoek laten doen. Bijna 70 procent van de Nederlanders vindt dat mensen steeds minder aardig voor elkaar zijn, blijkt uit een enquête onder een representatieve steekproef van de bevolking. Ruim 60 procent durft niets van onaardig gedrag te zeggen uit angst voor agressie.

Normen en waarden

Iets vergelijkbaars blijkt ook uit ‘Burgerperspectieven’, een doorlopend onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) naar de opvattingen van Nederlanders. Bijna de helft van de Nederlanders vindt dat het de verkeerde kant op gaat met de samenleving, blijkt uit de laatste editie van het onderzoek uit december 2018. Het belangrijkste maatschappelijke probleem volgens deze mensen: de manier waarop we samenleven. ‘Onze normen en waarden’, zegt SCP-onderzoeker Paul Dekker.

Het is een zorg die bij Nederlanders al jaren de kop op steekt als het op andere vlakken juist goed gaat. ‘Als er veel werkloosheid is, of er komen veel vluchtelingen naar Nederland, maken mensen zich daar meer zorgen over.’ Momenteel zijn relatief veel Nederlanders bang dat de maatschappij polariseert, verhardt en dat mensen steeds respectlozer met elkaar omgaan.

Opvallend genoeg wijzen cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) een heel andere richting uit als het gaat om respect. De instantie houdt al jaren bij of Nederlanders ‘respectloos gedrag’ ervaren, door onbekenden op straat of in het openbaar vervoer, maar ook door winkelpersoneel, overheidsinstanties en door bekenden.

Al jaren neemt dat respectloze gedrag af, op alle vlakken – weliswaar heel langzaam. In 2012 werd bijvoorbeeld nog ruim 15 procent van de ondervraagden naar eigen zeggen op straat weleens respectloos benaderd door een onbekende. Vijf jaar later gold dat nog voor 12,9 procent.

Dekker kijkt er niet vreemd van op. Zowel zijn eigen SCP als het CBS meet de ervaringen van mensen. ‘Die cijfers zijn subjectief.’ Misschien krijgen we een dikkere huid. ‘Of vinden we van onszelf dat we ons niet respectloos laten behandelen.’ Wat in elk geval opvalt in veel SCP-onderzoeken: Nederlanders vinden vaak dat het in hun eigen omgeving goed gaat, maar hebben het idee dat het elders in het land helemaal mis gaat met het fatsoen.

Beeld SIRE

‘Steeds onbeschofter’

‘Veel Nederlanders hebben het idee dat we steeds onbeschofter worden’, zegt Paul van Lange, ‘maar ik denk dat het in de praktijk wel meevalt.’ Als hoogleraar sociale psychologie aan de VU, heeft Van Lange onderzoek gedaan naar altruïsme, vertrouwen en agressie. Hij adviseert en steunt Sire in deze campagne, die hij belangrijk vindt ‘omdat ze ons helpt verder bij te leren’. ‘Er komen telkens weer nieuwe gebieden bij waarop we moeten uitvinden hoe we netjes met elkaar omgaan, zoals sociale media.’

Er zijn volgens de hoogleraar twee belangrijke redenen die mensen ervan weerhouden aardig te zijn. Allereerst onderschatten veel mensen de bereidheid van anderen om vriendelijk te doen. ‘Dat wordt de mythe van het eigenbelang genoemd. Mensen denken vaak dat anderen alleen maar handelen om er zelf beter van te worden.’ Die gedachte moedigt niet aan om je zelf wel uit te sloven voor een ander.

Het tweede obstakel heeft te maken het feit dat mensen over het algemeen de impact van hun eigen hinderlijke gedrag minder zien dan dat van anderen. ‘Dat blijkt uit verschillende onderzoeken en het heeft te maken met de informatie die je tot je krijgt', zegt Van Lange. ‘Als je haast hebt, heb je misschien niet door dat je hinderlijk aan het bumperkleven bent.’

Toon campagne

Helpt zo’n Sire-campagne ons nou aardiger te worden? Volgens SCP-onderzoeker Dekker hangt veel af van de toon. ‘Mensen maken zich toch al zorgen over respectloos gedrag. Als zo’n Sire-campagne bevestigt dat we slecht met elkaar omgaan, dan kan mensen de moed juist in de schoenen zakken.’

Sire-directeur Van der Helm verwacht niet dat dat het effect zal zijn. De campagne richt zich ook op subtiele vormen van onaardigheid, zoals het niet groeten van een caissière. En hoewel het beïnvloeden van menselijk gedrag notoir moeilijk is, heeft Van der Helm toch ‘goede hoop’ dat dat hiermee gaat lukken. ‘We vragen mensen niet om te stoppen met roken. We vragen ze om kleine veranderingen.’