🔊 Beluister dit artikel

In de peilingen gaat de VVD nog steeds aan de leiding. Dat intrigeert mij. Ik denk veel na over het vraagstuk welke variabelen bijdragen aan de politieke werkelijkheid van de burger. Om dit vraagstuk te introduceren wil ik drie denkwerelden naast elkaar zetten: die van Rutte, Baudet en Klaver.

Wereldbeelden

Iedereen heeft een wereldbeeld. Het helpt je de oorsprong van de kosmos, het leven, bewustzijn, morele waarden en andere fenomenen te begrijpen. Dit wereldbeeld wordt tijdens je leven gevormd en continu bijgeschaafd door je ervaringen. Het basale wereldbeeld ontstaat tijdens de opvoeding, maar het ontwikkelt zich verder zodra je zelfstandig kunt nadenken. In de puberteit en op school ontdek je dat er bepaalde verschillen ontstaan tussen jouw wereldbeeld en dat van je ouders.

Rutte’s zorgeloze wereld

In de wereld van premier Mark Rutte gaat het (na jaren van economische laagconjunctuur en bezuinigingen) weer lekker in Nederland. De lonen stijgen, de huizenprijzen gaan omhoog, de immigratie is onder controle gebracht aan de randen van Europa en de EU slaagt er steeds beter in om samen te werken op het gebied van veiligheid. De EU mag dan soms inefficiënt zijn, maar terugvallen op een versnipperd Europa met de kans op intra-europese fricties, is een slecht alternatief.

Er is reden om optimistisch te zijn, er is politieke stabiliteit met kabinetten die de rit uitzitten. En iedere partijcrisis wordt op een normale manier opgelost. Politiek is mensenwerk, niks aan de hand. Tot nu toe is Nederland behoed voor terroristische aanslagen. Nederland kan twee keer per jaar op vakantie, werkt lekker en staat op de innovatielijstjes bovenaan!

Baudet’s bezorgde wereld

In de wereld van Baudet (en Wilders) bewegen de trendlijnen juist de verkeerde kant op, zo ook Nederland. Het referendum is afgepakt, de immigratie is massaal en gaat Nederland significant veranderen. De belastingdruk is enorm en neemt alleen maar toe; bedrijfswinsten groeien sterker dan de lonen. De EU is een trage dieseltrein en vervalt in ridicule maatregelen als de discussie over zomer- en wintertijd. We moeten tientallen miljarden investeren in bizar klimaatbeleid met een miniem effect op de temperatuur, de schone gaskraan gaat dicht en onze krijgsmacht wordt aan zijn lot overgelaten. Het partijkartel draait, bepaalt en beslist, niemand doet ertoe, behalve Unilever en Shell. Die bepalen de agenda van Rutte. Redenen genoeg dus om bezorgd te zijn.

Klaver’s droomwereld

Jesse Klaver droomt, maar is ook bezorgd: over het klimaat, over de kinderen van vluchtelingen die mogelijk uitgezet worden en over de bonussen van de bankiers. Er is behoefte aan minder kapitalisme, meer solidariteit in de samenleving, meer overheidsingrijpen en minder vrij spel van de maatschappelijke krachten. Er moeten meer mensen aan de slag, de lasten moeten eerlijker verdeeld worden en de economie moet duurzaam worden.

De bezorgdheid delen Baudet en Klaver. Ze waren het wonderlijk genoeg best eens in hun kritiek op het regeringsbeleid. Dat bleek in september tijdens RTL Late Night.

En nu?

Rutte, Baudet en Klaver hebben elk een ander wereldbeeld en ze hebben alledrie op onderdelen gelijk. Dit is ook typisch voor een discussie op een verjaardag als een politiek vraagstuk ter sprake komt. Argumenten van de werelden komen bij elkaar en de conclusie is vaak dat het wel anders moet, maar dat de apocalyps nog een ver-van-mijn-bed-show is. We moeten duurzaam leven, maar de wereld vergaat niet als we het klimaatakkoord niet omarmen. Vluchtelingen zijn best tijdelijk welkom, maar economische migranten niet. Criminelen moeten worden aangepakt. Kortom: nee, we bevinden ons niet op de rand van de afgrond in Nederland, maar nee, het gaat óók niet lekker.

Electorale verschuivingen

In de peilingen staat Forum voor Democratie (FvD) al een tijd op grote winst, terwijl de PVV maar weinig verliest ten opzichte van de uitslag van de laatste Tweede Kamerverkiezingen. De VVD daalt, maar blijft wel de grootste partij. Het CDA en D66 halveren. In het meest waarschijnlijke scenario verliezen VVD en CDA zetels aan FvD, terwijl de klap bij de VVD gedempt wordt door liberale kiezers die van D66 overstappen naar de VVD. Of naar GroenLinks.

Zwevende kiezers

Uit voorgaande verkiezingen (Kantar) is bekend dat er potentieel 30 zetels zijn voor zwevende kiezers en daarboven nog 20 tot 30 zetels vanuit de groep die niet 100% zeker weet op welke partij te stemmen. De NOS ging zelfs uit van 100 “zwevende zetels” (tweederde van alle Nederlanders) bij de laatste Tweede Kamerverkiezingen op basis van I&O-research.

De grote groep zwevende kiezers is goed voor naar schatting 50-100 zetels. Gemiddeld kunnen er 75 zetels schuiven. Dat gebeurt vooral tussen aanpalende partijen. Een VVD-er wordt immers niet opeens een SP-er en een PVV-er zal niet zo snel DENK stemmen. Wat motiveert deze kiezers om over te stappen? Het is voor een Rutte-fan niet makkelijk om opeens een aanhanger van Baudet te worden. Of om als gematigde D66-er opeens naar het meer activistische GroenLinks te gaan.

Invloeden op wereldbeeld

Welke variabelen beïnvloeden je politieke wereldbeeld, en dus de keus voor een politieke partij die daarbij hoort?

1. Sociale klasse

De eerste variabele is de maatschappelijke klasse waartoe je behoort.

Hoe je tegen de wereld aankijkt, wordt van jongsaf aan sterk door je directe omgeving beïnvloed. De buurt waarin je opgroeit, de school die je bezoekt, het beroep van je ouders, de welvaart die je ervaart, de studie die je kiest, het werk dat je gaat doen. Het beïnvloedt je politieke voorkeur en tevens of je überhaupt wel naar het stembureau zult gaan.

2. Gebeurtenissen

Waar je vandaan komt is één ding, maar wat je beleeft is minstens zo belangrijk.

Je wereldbeeld kan opeens drastisch veranderen als je iets meemaakt. Een inbraak door Oosteuropeanen kan jouw mening over arbeidsmigranten sterk beïnvloeden, een prettige Marokkaanse collega je mening over de islam. Ziekte in de familie beïnvloedt je mening over de zorg en de zoveelste lerarenstaking maakt je misschien cynisch tegenover het onderwijs.

3. Persoonlijkheid

Ook je persoonlijkheid maakt verschil. Extraverte mensen zijn bijvoorbeeld meer op het contact met anderen gericht en zullen ook vaker een risico nemen. Introverte mensen calculeren beter, zijn meer op zichzelf en redeneren vaker iets verder door. Welbespraakte politici met een mooi verhaal resoneren beter bij extraverte mensen, terwijl mensen van de inhoud liever een feitelijk verhaal horen.

4. Politieke betrokkenheid

Nederlanders hebben wel een mening over politiek, maar slechts weinigen zijn lid van een politieke partij. Partijleden stemmen meestal op hun eigen partij. Ben je lid-af, dan is het waarschijnlijker dat je zweeft. Niet-politiek-betrokkenen (die bijvoorbeeld niet weten dat Klaver een linkse politicus is) kijken meer naar de uitstraling van een politicus. Of ze stemmen gewoon hetzelfde als altijd.

5. Idolen

Verreweg de belangrijkste variabele is tegenwoordig de verpersoonlijking van het wereldbeeld waar je je goed bij voelt. Ben je van #teamtrump of ben je van #antitrump? Vind je Baudet een visionair of een aansteller? Is Rutte een stabiele premier? Of is hij een gladde leugenachtige aal? Onbewust kies je iemand bij wie je je thuisvoelt, met wie je een biertje zou willen drinken en met wie je voor de dag kan komen. Dit kan tweeledig worden uitgelegd: hoe je idool als persoon is en wat hij of zij voor elkaar krijgt. Dus je kan voor Trump zijn om zijn daden, maar hem als persoon verafschuwen.

6. Werkkring

Je werkkring is van invloed op je politieke voorkeur. Een ambtenaar zal zijn mening over de overheid aanpassen aan zijn dagelijkse ervaring. Dit kan meer inlevend zijn doordat hem de complexiteit duidelijk wordt, of juist kritischer doordat hij wantoestanden tegenkomt. Hetzelfde geldt voor beroepsgroepen als militairen, docenten en beveiligers.

7. Ondersteunende narratieven

Narratieven (frames of verhaallijnen) zijn krachtige instrumenten om opvattingen te veranderen. Een bekende is de kartel-these van Thierry Baudet. Veel mensen voelen aan dat baantjes verdeeld worden in de politiek, maar een pakkende verhaallijn beïnvloedt de gedachtenvorming en laat individuele wereldbeelden verschuiven. Een ander frame dat momenteel ontstaat is ‘de dictatuur van de minderheid’. Dit laatste zie je vooral rondom identiteitspolitiek waarbij na veel ophef door een gekwetste groep de meerderheid moet inbinden.

8. Momentum

Een niet te onderschatten reden om ergens op te stemmen is momentum. Mensen horen liever bij een winnaar dan bij een verliezer. Ze willen graag deel uitmaken van een succesvolle beweging. Het is makkelijker om GroenLinks of Forum te stemmen en te winnen, dan om CDA of VVD te stemmen en te gaan verliezen. Peilingen spelen hierin een belangrijke rol, maar nog belangrijker is het gesprek over de peilingen.

Waar het op aankomt

Zo vlak voor de verkiezingen kunnen niet veel variabelen meer worden beïnvloed. Op het laatst kunnen alleen nog gebeurtenissen een grote rol spelen. Gebeurtenissen met impact voor de komende verkiezingen zijn de doorrekening van het klimaatakkoord, de update vanuit het CPB over de koopkrachtcijfers en enkele Kamerdebatten die een grote impact kunnen hebben op het momentum en de ondersteunende narratieven. Als blijkt dat onze koopkracht enorm onder druk komt, dan zal dit het narratief van de oppositie dat Rutte wederom heeft gelogen versterken.

Wat er ook gebeurt, het worden in elk geval spannende weken voor de politieke partijen.