MORDY NA LUDNOŚCI UKRAIŃSKIEJ W RZECZPOSPOLITEJ POLSKIEJ 1944-1947

ADAMÓWKA

grudzień 1945 r. [?], [m.p.] – Fragment sprawozdania prawdopodobnie referenta politycznego rejonu II Okręgu II Kraju Zakerzońskiego Michała Borysa „Żana” o mordach na Ukraińcach we wsi Adamówka

[…]

10 kwietnia 1945 r. polska banda zamordowała takie osoby:

Kryłeński Iwan – lat 60;

Duda Petro – 38;

Kominko Dmytro – 28;

Capłap Mychajło – 26;

[…]

Źródło: Informacija pro ukrajinśki seła ta ich meszkanciw, szczo postradały w rezultati polśkych napadiw na terenach Jarosławszczyny ta Lubacziwszczyny, w: Polśko-ukrajinśki stosunky w 1942–1947 rr. u dokumentach OUN ta UPA, red. W. Wiatrowycz, t. 2, Lwiw 2011, s. 961. Tłumaczenie z języka ukraińskiego.

ARŁAMÓW

Fragment rozmowy z Anną Maruszczak (nazwisko panieńskie Zubalska) ur. 27 czerwca 1925 roku w Arłamowie o mordzie żołnierzy Wojska Polskiego na 2 Ukrainkach

[…] Wygnali nas [z Arłamowa]. […] Doszliśmy do Trzciańca. Tam na łące trzymali nas cały tydzień. Zimno. Ludzie szukali przytułku. Mój mąż spytał się Polaka, czy nie pozwoliłby pójść do domu pod lasem. Ten pozwolił. Poszło nas tam chyba 5 rodzin, bo dom był wielki. Jechała z nami bratowa mojej mamy, schizofreniczka, miała gdzieś 5-letnią dziewczynkę. Niedziela, wieczór, zapaliliśmy pod kuchnią. Bratowa, Pazia Luby, wzięła nagle dziewczynkę Olę na plecy i wyszła, nikt na to nie zwrócił uwagi. Po godzinie czy dwóch słyszymy strzał. Po jakimś czasie przychodzi żołnierz i mówi: „Jedną banderowkę zabiliśmy”. Nie myśleliśmy, że to może chodzić o Pazię, ale ona nie wróciła nigdy, i jej córka też, ją na pewno też zabili. […]

Źródło: Archiwum Bogdana Huka. Zapis wideo rozmowy B. Huka z Anną Maruszczak w Iławie w maju 2012 roku.

BABICE

1945 luty 24, Krzywcza – Meldunek posterunku MO w Krzywczy dla Starostwa Powiatowego w Przemyślu o mordzie na ks. Anatolu Sembratowiczu w Babicach

Melduję, że dnia 23 lutego 1945 r. około godz. 22.30 3-ch uzbrojonych w broń palną bandytów wtargnęło do niezamkniętego mieszkania księdza greckokatolickiego Sembratowicza Anatola, lat przeszło 60, narodowości ruskiej, żonaty, zamieszkałego w Babicach gmina Krzywcza powiat Przemyśl i tam zmusili domowników do położenia się na podłogę, po czym przystąpili do grabieży garderoby męskiej i damskiej, nakrycia stołowego i żywności. Po spakowaniu rzeczy jeden ze sprawców napadu wystrzałem z automatu 3-ma strzałami w głowę położył ks. Sembratowicza trupem na miejscu.

Na wszczęty alarm przez mieszkańców gromady Babice pośpiesznie odeszli w kierunku Przedmieścia Babickiego. W czasie dokonywanego rabunku druga część bandy obstawiła rynek w Babicach, sterroryzowała wartę nocną i zmusiła ją do leżenia [na] ziemi. Równocześnie oddała kilka serii z automatu do mieszkańców zdążających na pomoc.

Wskutek silnego alarmu ludność Babic zaczęła się gromadzić w różnych częściach miasteczka, widząc co bandyci wycofali się, 3-cia część bandy obsadziła okopy za Babicami od strony Dubiecka, zaczęła obstrzeliwać gromadę Babice z karabinu maszynowego i były rzucane granaty ręczne.

Banda po dokonanym napadzie odeszła w niewiadomym kierunku wraz ze zrabowanym łupem.

Nadmienia się, że sprawcy w czasie napadu na dom ks. Sembratowicza posługiwali się językiem polskim, a banda, która obsadziła rynek, językiem rosyjskim i ukraińskim.

Dochodzenia w tej sprawie prowadzi tut. Posterunek MO, po ukończeniu których

szczegółowe sprawozdanie zostanie przedłożone. […]

Komendant Posterunku MO

Gałuszka Leon

Oryginał, maszynopis. APP, SPP 49, k. 39.

1945 luty 24, Krzywcza – Meldunek posterunku MO w Krzywczy dla Starostwa Powiatowego w Przemyślu o morderstwie mieszkańca wsi Babice narodowości ukraińskiej

Melduję, że w nocy na 22 II br. około godz. 24-tej 8-miu uzbrojonych w broń palną bandytów wtargnęło za pomocą wyłamania drzwi do mieszkania Gnata Jana, lat 65, rolnika, religii greckokatolickiej, narodowości ukraińskiej, zamieszkałego w Babicach, gmina Krzywcza, powiat Przemyśl i pod groźbą broni zrabowali większą ilość garderoby męskiej i damskiej, obuwia, 14 kg. kaszy jaglanej i jedną parę koni z wozem.

Następnie jeden ze sprawców napadu powrócił z podwórza do mieszkania i wystrzałem z karabinu położył trupem na łóżku wyżej wymienionego.

Sprawcy po dokonanym napadzie i morderstwie wraz ze zrabowanym łupem odjechali przez pola w kierunku gościńca Dubiecko. Na wszczęty alarm przez wartowników nocnych bandyci obstrzeliwali gromadę Babice ze świetlnych naboi. Opisu sprawców brak.

Dochodzenia w tej sprawie prowadzi tutejszy Posterunek MO, po ukończeniu których szczegółowe sprawozdanie zostanie przedłożone.

Komendant Posterunku MO

Gałuszka Leon

Oryginał, maszynopis. APP, SPP 49, k. 41

1951 styczeń 21, Przemyśl – Fragment protokołu przesłuchania Józefa Szpiecha

[…] Słyszałem również o morderstwie ukraińskiego księdza Sembratowicza N. [imię księdza Anatol – B.H.] Było to w Babicach [23 lutego 1945 r.], w jakim czasie, tego nie wiem, w każdym razie przed morderstwem księdza Demiańczyka. Wiem, że Sembratowicz początkowo zamieszkiwał w Bachowie, zaś następnie przeniósł sie do Babic. Nie wiem, kogo jeszcze zamordowali wówczas, lecz zdaje mi się, że został zastrzelony tylko sam ksiądz Sembratowicz. Jak wiem, to ksiądz Sembratowicz również żył z ludnością polska dobrze i był bezstronny tak dla jednych, jak i drugich. Ludność ukraińska z gromady Skopów, jak i gromad sąsiednich, mówiła, że morderstwa tego dokonali Polacy.

[…] Słyszałem, że były urządzane jakieś akcje na gromady Bachów i inne, kto je dokonywał, tego nie wiem. Wyłącznie Ukraińcy mówili, że dokonywali to Polacy, a uzasadniam to tym, że faktycznie polegało to na prawdzie, ponieważ w toku tych akcji byli mordowani Ukraińcy, co jest fakt, że Ukraińcy nie napadali na wioski ukraińskie i mordowali. […]

Oryginał, maszynopis. IPN-Rz-050/1914, Akta śledcze p-ko Skrabut Bronisław, k. 11.

BACHÓW

Fragment sprawozdania terenowego nieznanego referenta OUN o mordzie oddziałów poakowskich na 72 Ukraińcach w Bachowie

[…] 11 IV 1945 r. AK przeprowadziła akcję masowego mordowania na wsie ukraińskie Bachów i Brzuska. 10 IV 1945 t. o godz. 23. w nocy przeprawili się w Babicach promem z lewego brzegu Sanu na drugi brzeg i zanocowali na błoniu. O godz. 4,30. rano skoczyli na wieś Bachów. Przybyli grupą liczącą około 180 osób, gdzieś 120 było uzbrojonych, reszta przybyła z siekierami na rabunek. Oprócz tego cywilni Polacy z Huty obstawili las, uniemożliwiając ukraińskiej ludności cywilnej dostęp do lasu. Komendantem tej grupy był Polak z Brzóski Jan Kowalski, który uciekł na drugi brzeg Sanu. […] Spalili w Bachowie 20 domów, 2 stodoły i 4 obory. Zabrali 40 krów, 16 koni, 3 kozy, 10 wozów, a także bardzo dużo zboża. Wykrzykując „Mścimy się za Wołyń!”, zabili 72 osoby, a byli to:

Zawadzki Wołodymyr – [ur.] 1904 r., Zawadzka Marija – 1874, Hutman Pawlo – 1862, Sałasznyk Wasyl – 1869, Sałasznyk Anna 1880, Pawluch Nestor – 1900 r., Pawluch Franciszek – 1868 (Polak), Stepanyk Sofija – 1896 r. (Polka), Sohan Wasyl – 1877, Sohan Anna – 1881, Tkacz Ołena – 1926, Sokił Marija – 1915, Sokił Łeonid – 1941, Pawłowśka Jewa – 1850, Howda Anatol – 1932, Jedynak Mychajło – 1900, Serafym Anna – 1912 r. Serafym Stefan – 1945, Lubera Danyjił – 1905, Lubera Sałomea – 1894 (Polka), Lubera Antin – 1928, Lubera Aniela – 1925 (Polka), Lubera Janina – 1934, Stepanczyk Anna – 1907, Łobodyńska Anna – 1890, Kostecka Jewhenija – 1910, Tkacz Iwan – 1875, Tkacz Ołeksandra – 1895, Tkacz Petro – 1919, Tkacz Osyp – 1921, Tkacz Anastazija – 1865, Tkacz Anna – 1879, Okołowycz Mychajło – 1899, Marniak Wołodymyr – 1920 (Polak), Kopko Hryhorij – 1881, Kopko Ksenija – 1900, Kopko Osypa – 1935, Kopko Jewhen – 1937, Kopko Mychajło – 1940, Kopko Olha – 1943, Tkacz Teodor – 1910, Kopko Ilko – 1881, Romanejko Marija – 1895, Kobczak Mychajło – 1896, Stepanyk Teodor – 1879, Stepanyk Marija – 1885 r. Pizio Antin – 1887, Bubyn Mychajło – 1896, Bubyn Kateryna – 1896, Kopczak Antin – 1924, Horeczko Anastazija – 1860, Łobodyński Dmytro – 1886, Maszczak (zakonnik) z Przedmieścia [Dubieckiego] – 1886, Kopko Pełahija – 1879, Kopko Anna – 1909, Kopko Jarosław – 1941, Kopko Marija – 1938, Kopko Ołena – 1945, Hryńko Iwan – 1881, Hryńko Iwan – 1932, Olszańska Marija – 1926, Hryńko Toma – 1907, Pytlowany Jewhen – 1930, Bekesz Ksenija – 1888, Kłymko Justyna – 1901, Kłymko Franko – 1930, Kopczak Mychajło – 1902, Kopczak Kateryna – 1879, Kopczak Tekla – 1870, Biała Marija – 1870 (Polka), Bekesz Jaha – 1910 (Polka), Kopko Antin – 1890. […]

Źródło: AIPN Rz 072/1, t. 226, Wisti z terenu, 11 V 1945 r., k. 11–12.

BARYCZ – przysiółek Skład Solny

styczeń 1946, [m.p.] – Fragment sprawozdania OUN o walkach oddziałów samoobrony stoczonych w okresie styczeń-grudzień 1945 r.

[…] Dnia 20 lipca 1945 r. dezerterzy z UPA „Żołud’” i „Szyszka” wykonali zamach na 3 milicjantów we wsi Stubienko. W następstwie tego zabójstwa polska banda napadła dnia 20 lipca 1945 r. na wieś Skład Solny. Bandyci spalili 7 gospodarstw i zamordowali 3 gospodarzy. […]

Źródło: Zwit pro zbrojni sutyczky widdiliw samoobrony w polśkymy wijśkowymy formuwanniamy, w: Polśko-ukrajinśki stosunky w 1942–1947 rr. u dokumentach OUN ta UPA, red. W. Wiatrowycz, t. 2, Lwiw 2011, s. 916. Tłumaczenie z języka ukraińskiego.

BALIGRÓD (okolica)

Fragment sprawozdania sytuacyjnego nieznanego referenta OUN z nadrejonu „Beskid” za październik 1945 r. o mordzie na nauczycielu-Ukraińcu dokonanym przez żołnierzy Wojska Polskiego

[…] 21 października wojsko w ilości 25 żołnierzy, które wróciło z Chocenia do Baligrodu przez Cisowiec zobaczyło po drodze nauczyciela, który uciekał. Został złapany i przyprowadzony na most między Mchawą a Zahoczewiem. Na moście nauczycielowi rozkazano skoczyć z mostu do rzeki. Nauczyciel skoczył i zaczął uciekać. Wojsko zabiło go, gdy biegł. […]

Źródło: Wisti z terenu za misiać żowteń 1945 r., w: „Litopys UPA”, t. 34: Łemkiwszczyna i Peremyszczyna. Polityczni zwity (Dokumenty), red. P.J. Poticzny, I. Łyko, Toronto-Lwiw 2002, s. 29. Tłumaczenie z języka ukraińskiego.

BASZNIA DOLNA

Fragment wspomnień Iwana Andrijowycza Załuskiego ur. w 1917 roku w Tymcach o mordach na Ukraińcach z Baszni Dolnej dokonanych przez członków różnych formacji zbrojnych Rzeczpospolitej Polskiej

Pod koniec II wojny światowej tylko ze wsi Basznia Dolna zginęło 18 osób: 13 zostało rozstrzelanych, 2 żywcem zakopano w ziemi, 1 został skazany na karę śmierci, 5 zamordowali w różny sposób Polacy. Oto jakie jest przerażające krwawe podsumowanie dla parafii: w Baszni Górnej zginęło 10 osób, w Baszni Dolnej 18 osób, w Borowej Górze – 70, co razem daje 122 ofiary.

Źródło: Załuśkyj I. A., Peresełennia do URSR z parafii Basznia Dolisznia, w: Nasz kraj Lubacziwszczyna, nr 2, Lwiw 2001, s. 73.

BEŁCHÓWKA

20 stycznia 1946 r., m.p. – Fragment zawiadomienia referenta OUN z Okręgu I Kraju Zakerzońskiego o mordzie żołnierzy Wojska Polskiego na Ukraińcach w Bełchówce

[…] W tym dniu [22 stycznia 1946 r. Wojsko Polskie] zamordowało w Bełchówce dwóch mężczyzn i zaaresztowali innych i poprowadzili ich do Bukowska. Po drodze kilku zamordowali. Idąc przez wieś śpiewali [hymn ukraiński] „Szcze ne wmerła Ukrajina”. […]

Źródło: Powidomłennia pro antyukrajinśki akciji widdiliw Wijśka polśkoho, w: Polśko-ukrajinśki stosunky w 1942–1947 rr. u dokumentach OUN ta UPA, red. W. Wiatrowycz, t. 2, Lwiw 2011, s. 985. Tłumaczenie z języka ukraińskiego.

Fragment sprawozdania sytuacyjnego referenta OUN Stepana Golasza „Mara” z nadrejonu „Beskid” o mordzie żołnierzy Wojska Polskiego na Ukraińcu w Bełchówce

[…] 23 stycznia WP kwaterujące w Bukowsku [po mordach w Ratnawicay] wstąpiło do wsi Bełchówka, którą też mocno zrabowało. Zamordowało gospodarza Cełepa i jeszcze jednego inwalidę. Zamordowali tu także jednego gospodarza z Kamiennego. […]

Źródło: „Wisti z terenu za misiać siczeń 1946 r.”, w: „Litopys UPA”, t. 34: Łemkiwszczyna i Peremyszczyna. Polityczni zwity (Dokumenty), red. P.J. Poticzny, I. Łyko, Toronto-Lwiw 2002, s. 59. Tłumaczenie z języka ukraińskiego.

27 stycznia 1946 r., m.p. – Fragment zawiadomienia dowódcy kompanii UPA „Szturmowiec-5” Stepana Stebelskiego „Chrina” dla dowódcy Batalionu Łemkowskiego UPA Wasyla Mizernego „Rena” o mordzie żołnierzy Wojska Polskiego na Ukraińcach w Bełchówce

[25 stycznia 1946 r.] w Bełchówce bandyci zamordowali 2 chłopców […].

Źródło: Powidomłennia pro napad na seło Zawadka Morochiwśka 25 sicznia 1946 r., w: Polśko-ukrajinśki stosunky w 1942–1947 rr. u dokumentach OUN ta UPA, red. W. Wiatrowycz, t. 2, Lwiw 2011, s. 988. Tłumaczenie z języka ukraińskiego.

1946 luty 1, m.p. [Sanockie] – Fragment tłumaczenia na język polski sprawozdania informacyjnego referentka propagandy nadrejonu „Beskid” Marii Kypkyszko „Stepowej” dotyczącego mordów Wojska Polskiego na ukraińskich mieszkańcach wsi Bełchówka

[…] 20 stycznia pojawiły się wypadowe grupy liczące około 120 ludzi z moździerzami, rozmaitą bronią i sprzętem telefonicznym. Te grupy w okrutny sposób odnosiły się do ludności ukraińskiej. […] Bełchówka – zamordowano jedną osobę, bito i rabowano; […] Bełuchówka – aresztowano 6 osób, następnego dnia jednego z aresztowanych znaleziono zamordowanego pod lasem. […]

Sanockie w styczniu 1946, w: M. Siwicki, Dzieje konfliktów polsko-ukraińskich, t. III, Warszawa 1994, s. 320.

BEŁWIN

1945 luty 23, Kuńkowce – Meldunek posterunku MO w Kuńkowcach dla Starostwa Powiatowego w Przemyślu o mordzie na Ukraińcach w Bełwinie

W nocy na 28 II 1945 r. około godz. 1–2 5-ciu uzbrojonych sprawców przybyło do wsi Bełwin powiat Przemyśl, gdzie zastrzelili 3 wartowników narodowości ukraińskiej.

Przeprowadzone dochodzenia przez tutejszy Posterunek, w czasie których przez wypytywanie świadka, który był przy zastrzeleniu wyżej wymienionych, podał co następuje.

Świadek Skrypko Miron, urodzony w 1922 r. w Bełwinie, syna Maksyma i Katarzyny, religii greckokatolickiej, Ukrainiec, zapodał, że w nocy na 28 II 1945 r. około godz. 0.30 przybyło pod jego dom kilka mężczyzn uzbrojonych w automaty i karabiny. Jeden z nich wszedł do jego mieszkania i zapytał się, gdzie mieszka Michał Perchacz i nakazał mu się ubrać i zaprowadzić do niego. Ubrał się w marynarkę i wciągnął na nogi buciki, w kalesonach wyszedł na podwórze i razem ze wszystkimi szedł w kierunku domostwa Perchacza. W jednej chwili rozpoczął się alarm przez bicie w gongi. Niedaleko uszli, bowiem wartownik Kot począł bić w gong, a gdy zobaczył zbliżających się do niego osobników, zbiegł do swego mieszkania, zamykając za sobą drzwi.

Sprawcy podeszli do drzwi, kazali, by otworzyć, gdy nikt się nie odzywał, rozpoczęli siłą otwierać. Za drzwiami odezwał się Kot i odpowiedział, że drzwi nie otworzy. W tej chwili jeden ze sprawców strzelił serią z automatu w drzwi, po czym odeszli. Kot jęknął kilka razy i skończył życie.

Po odejściu od domu Kota zauważyli, że przez drogę przebiegło kilka osób, za którymi się puścili, a dobiegając ich za domem Dypka, zapytali kto wy jesteście, Polacy czy Ukraińcy. Odpowiedź była, że Ukraińcy, zabrali ich do drogi i tam kazali się im położyć na ziemi. Ci nie chcieli się położyć, gdyż było bardzo mokro, powtórzyli jeszcze raz, by się kładli na ziemię, a gdy ci nie usłuchali, zostali zastrzeleni na miejscu z karabinów. Zastrzeleni zostali:

1) Kot Seńko w swoim domu,

2) Hawryła Piotr i

3) Bugira Grzegorz.

Po zastrzeleniu tych ktoś strzelił na końcu wsi. Sprawcy powiedzieli: „Zawracajmy, zdaje się idzie obława”. Zawrócili razem ze świadkiem, gdyż nakazali mu iść dalej ze sobą, pokazać drogę prowadząca przez las. Doszli do rzeczki, przez którą musiał ich przenieść na druga stronę. Jeden ze sprawców chciał go zastrzelić, lecz drugi powiedział, żeby nie strzelać go, lecz niech wraca do wsi i powie wszystkim ludziom Ukraińcom, by do 3 dni wyprowadzili się na Ukrainę. A gdy tego nie uczynią, przyjdzie ich 200 ludzi i wystrzelają wszystkich.

Ustalono, że sprawców było 5. Ubrani w cywilne ubranie z wyjątkiem jednego, który miał na sobie wojskowy sowiecki płaszcz. Przybyli od strony gromady Maćkowie i w tym kierunku odeszli.

O wypadku zawiadomiono P. Prokuratora PO w Przemyślu oraz Pow. Komendę MO w Przemyślu.

Oryginał, rękopis. APP, SPP, sygn. 49, k. 97–98.

1945 marzec 30, Kuńkowce – Telefonogram posterunku MO w Kuńkowcach do Komendy Powiatowej MO w Przemyślu o mordzie na Ukraińcach wsi Bełwin

[…] W dniu 28.3.1945 r. godz. 20 do gromady Bełwin przybyło kilkadziesiąt osób uzbrojonych, dokonali napadu zbrojnego na tamtejszych Ukraińców. Zostało zabitych 6 mężczyzn i 4 osoby ranne. Rannych odstawiono do szpitala w Przemyślu. Jeden mężczyzna zmarł w drodze. Prócz tego zabrali 2 krowy, 3 konie z wozami, po czem zrabowali kilka domów. Około godz[iny] 23 odjechali w kierunku Jarosław.

W czasie akcji patrol milicji w sile 5 ludzi został ostrzelany i z powodu przeważającej siły patrol zmuszony był się wycofać. O wypadku zawiadomiono prokuraturę Sądu Okręgowego w Przemyślu Rejon I. Prokurator polecił zwłoki pochować.[…]

Maszynopis, odpis. APRz, UWRz 307, k. 39.

1945 kwiecień 3, Kuńkowce – Fragment sprawozdania sytuacyjnego Zarządu Gminy w Kuńkowcach dla starostwa powiatowego w Przemyślu za okres 1 marca – 31 marca 1945 r.

[…] W gromadzie Bełwin nieznani sprawcy zastrzelili 6 osób, a mianowicie: Bochenko Stefan lat 58, Bochonko Michał lat 38, Parchacz Stefan lat 32, Depko Eugeniusz lat 13, Depko Jarosław lat 16, Zawierucha Włodzimierz lat 15, Depko Bogdan lat 14, ranni Bochonko Piotr lat 68 i Bochonko Anna lat 55, Mazgal Katarzyna lat 23. […].

Oryginał, maszynopis. APP, SPP 79, k. 15.

Fragment sprawozdania „Wisti z terenu” z 18 kwietnia 1945 r.

[…] 1945 r. Polska banda zastrzeliła w Bełwinie wartowników, którzy podnieśli alarm: Kota, Pyłypa i Bugerę. […]

Źródło: Wytiah iz „Wistej z terenu” pro antyukrajinśki akciji polakiw na Hrubesziwszczyni w berezni1945 r. w: Polśko-ukrajinśki stosunky w 1942–1947 rr. u dokumentach OUN ta UPA, red. W. Wiatrowycz, t. 2, Lwiw 2011, s. 862. Tłumaczenie z języka ukraińskiego.

BEREŻNICA NIŻNA

Relacja Józefa Waszczura, ur. w 1929 r. w Bereżnicy Wyżnej

Wojsko Polskie [2 października 1945 r. – B.H.] wjechało do wsi z dolnego końca – od Sanu. Komendant zatrzymał się koło dawnej karczmy, a żołnierze zaczęli palić domy od górnego końca. Po drodze zabijali tych, kto nie uciekł lub się nie ukrył. Wojsko zabiło 13 osób (nie zdążyły uciec, ponieważ zabierały z domów niezbędne rzeczy; Polacy natomiast nie uciekali, sądząc, że nie zostaną zabici): Wasyla Wijtiwa, jego żonę Marię z dziećmi Anną i Katarzyną, Iwana Zawijskiego, Filipa Łazoryka, Grzegorza Zawijskiego z żoną Anastazją (oboje starcy), Katarzynę Łazoryk, Józefa Wojtanowskiego (Polak), Marię Hnap (Polka), Dymitra Waszczura, Marię Chochłę.

Wasyl Wijtiw z rodziną (Maria, dzieci Anna, Katarzyna, Józef, Julia, Olga) schował się w piwnicy kolo domu. Wojskowi, gdy zobaczyli, z piwnicy ich wygnali. Mamę z córkami Anną i Katarzyną zastrzelili na podwórzu. Ojca z dziećmi pognali na dolny koniec, koło karczmy. Gnali dalej, kładka, nie pozwolili przez nią przejść, a kazali iść przez wodę. Potem szli jeszcze drogą i kazali im wracać. Postrzelili ich w rzece: Wasyla śmiertelnie, mocno ranny w nogę i rękę został Józef, Julia w rękę, Olgi nie trafili. Julią, Olgą i Józefem zaopiekował się stryjek Jerzy, zaniósł do Antona Wijtiwa na Rapiszkę.

Dzieci – Annę, Michała i Iwana Waszczurów – wysłano ze stryjkiem Leszkiem i z krową, może i cielęciem, oraz owcami do lasu. Tymczasem Dymitr i Marta odciągali od domu zboże, stół, wóz, narzędzia, żeby się nie spaliły. Gdy już byli za cmentarzem, Dymitr przypomniał sobie, że w komorze została piła. Wrócił, ale koło domu już stał żołnierz i wtedy rozległy się strzały. Dymitr Waszczur został postrzelony w tył głowy, kula przeszła nad czołem tak, że wyszedł mózg.

Koło swego domu zastrzelony został także Iwan Zawijski.

Źródło: Archiwum rodziny Waszczur.

Fragment wspomnień Jarosława Wijtiwa (ur. w 1925 r. w Myczkowie) o Ukraińcach zamordowanych w Bereznicy Niżnej

Cywile cierpieli najbardziej. Były ofiary w Baligrodzie, Bereżnicy Niżnej, Solince. We wsi Bereżnica Niżna w 1945 r. zginęło od kul WP i MO z Leska 10 osób. Wojsko nadeszło od strony Myczkowiec. Zabici zostali m.in. Julka Wijtiwa, Hanię Wijtiw, ich stryjka Dymitra Waszczura [w org. Wacurę – B.H.], rodzinę Zawijskich [w org. Zawośkich – B.H.] (dziadek, babka i ich dwaj wnuczki). Wśród pomordowanych większość nosiła nazwisko Wijtiw, mieszkali w górnej części wsi. Potem z Bereżnicy Niżnej nie pozostało nic, bo Polacy ją spalili.

J. Wijtiw, [Spohady], w; Zakerzonnia. Spomyny wojakiw UPA, t. II, Warszawa 1996, s. 18. Tłum moje – B.H.

BEREŻNICA WYŻNA

Fragment sprawozdania sytuacyjnego referenta OUN Stepana Golasza „Mara” z nadrejonu „Beskid” o mordzie żołnierzy Wojska Polskiego na Ukrainkach w Bereżnicy Wyżnej

[…] 17 lutego 1946 r. WP z Baligrodu w ilości 82 żołnierzy przechodziło przez Żernicę do Bereźnicy Wyżnej, gdzie kwaterowała BSB. Bojówka wycofała się za pagór i obstrzelała stamtąd ogniem z karabinu maszynowego i karabinów nadchodzących Polaków. Ci rozbiegli się i dopiero potem zaczęli obstrzeliwać wieś, zabijając dwie dziewczyny: Mariję Staruch i Katerynę Maszczak. […]

Źródło: „Wisti z terenu za czas wid 1.2 – 1.3.1946 r.”, w: „Litopys UPA”, t. 34: Łemkiwszczyna i Peremyszczyna. Polityczni zwity (Dokumenty), red. P.J. Poticzny, I. Łyko, Toronto-Lwiw 2002, s. 68. Tłumaczenie z języka ukraińskiego.

BEZMIECHOWA GÓRNA

Dane referenta OUN „Sławka” z rejonu V nadrejonu „Chłodny Jar” w Okręgu I Kraju Zakerzońskiego o 5 Ukraińcach z Bezmiechowej Górnej ze spisu 31 ofiar mordów różnych formacji zbrojnych Rzeczpospolitej Polskiej w tym rejonie

Spis zamordowanych przez bandy polsko-bolszewickie

od przejścia frontu do 31 XII 1946 roku

[…] 18. Melnyk Iwan – lat 75, z Bezmiechowej Górnej, zastrzelony 18.9.1945 roku podczas akcji przesiedleńczej przez Wojsko Polskie z Leska (na piecu, nie chciał wyjeżdżać na wschód);

Melnyk Anastazija – lat 60, z Bezmiechowej Górnej, zastrzelona 18.9.1945 roku podczas akcji przesiedleńczej przez Wojsko Polskie z Leska (w łóżku, nie chciała wyjeżdżać na wschód); Melynk Petro – lat 30, z Bezmiechowej Górnej, zastrzelony 18.9.1945 roku podczas akcji przesiedleńczej przez Wojsko Polskie z Leska (w domu, nie chciał wyjeżdżać na wschód); Bariła Wasyl – lat 50, z Bezmiechowej Górnej, zastrzelony 18.9.1945 roku podczas akcji przesiedleńczej przez Wojsko Polskie z Leska, gdy uciekał do lasu; Barczak Atanas – lat 50, z Bezmiechowej Górnej, zastrzelony 18.9.1945 roku podczas akcji przesiedleńczej przez Wojsko Polskie z Leska (na swoim podwórzu);

Postój, 27.3.1947 rok „Sławko”

Oryginał, rękopis. AIPN Rz 072/1, t. 23, Spys pomordowanych wid perechodu frontu do 31 XII 46 r. czerez polśko-bolszewyćki bandy, k. 209.

BIAŁA

Fragment raportu sytuacyjnego MO z Rzeszowa o mordzie złożonej z bandy Polaków na Ukraińcach w Białej pod Rzeszowem

[…] Dnia 20 lutego 1945 roku około godziny 10. rano do wsi Biała powiat Rzeszów przybyło kilkunastu osobników w cywilu uzbrojonych w automaty i rewolwery. Mieli wykaz Ukraińców tam mieszkających, a to:

Łuka Józef, ur. 1901 rok;

Łuka Piotr, ur. 1909 rok;

Łuka Piotr (drugi), ur. 1914 [rok];

P[r]uc Andrzej, ur. 1911 [rok];

Choma Stefan, ur. 1900 [rok];

Pełczyński Antoni, ur. 19016 [rok];

Pruc Antoni, ur. 190[?] [rok];

Pruc Michał, ur. 1885 [rok];

Michałek Tomasz, lat 52,

których postrzelali. […]

Źródło: AIPN Rz, 0057/16/1, Raport sytuacyjny Wydziału Śledczego MO w Rzeszowie nr 7 z 8 marca 1945 r., k. 64.

BOBRÓWKA

maj (?) 1946 r., [m.p.] – Fragment sprawozdania referenta politycznego rejonu II Okręgu II Kraju Zakerzońskiego Michała Borys „Żana” o mordach na Ukraińcach w Bobrówce

[…] Dnia 27 kwietnia 1945 r. polska banda, składająca się z milicji i cywilów, uczyniła napad na wieś. W jednym domu zaskoczyli pięciu cywilów i zabrali ich ze sobą… gdzie nocą w zwierzęcy sposób ich zamordowali. Ofiary miały połamane ręce związane drutem kolczastym oraz wydłubane oczy:

Zamordowani to:

Werhun Petro – lat życia 20;

Kubaj Wasyl – 19;

Piszyna Iwan – 24;

Stepańczak Wasyl – 25;

Czorny Dmytro – 27;

Przed tym, jak zostali zaskoczeni wymienieni mężczyźni, zamordowani zostali wartownicy:

Kubaj Iwan lat 42;

Szmahaj Wasyl lat 52.

29 kwietnia polska banda z Laszek zabrała wieśniaka Chamihę Mykołę z pola z końmi do Laszek. Za nim poszła żona, która dowiedziała się o wypadku. W Laszkach banda ich zamordowała:

Chamiha Mykoła – lat 45;

Chamiha Anna – 45.

10 kwietnia 1945 r. WP, znajdujące się na kampanii żniwnej w Laszkach, zamordowało wieśniaka Morskiego Dmytra – lat 77, który nie chciał im dać wódki. 15 kwietnia 1945 r. MO zamordowała wieśniaka Onyszkę Mychajła – lat 21.

[…]

Razem: 11 zamordowanych, w tym 10 mężczyzn i 1 kobieta […].

Źródło: Informacija pro ukrajinśki seła ta ich meszkanciw, szczo postradały w rezultati polśkych napadiw na terenach Jarosławszczyny ta Lubacziwszczyny protiahom 1945 r., w: Polśko-ukrajinśki stosunky w 1942–1947 rr. u dokumentach OUN ta UPA, red. W. Wiatrowycz, t. 2, Lwiw 2011, s. 956–957. Tłumaczenie z języka ukraińskiego.

BOLESTRASZYCE

1945 czerwiec 25, Żurawica – Telefonogram zastępcy komendanta posterunku MO w Żurawicy Józefa Forsta do KPMO w Przemyślu o mordzie i napadzie na Ukraińców w Bolestraszycach

Melduję, że w nocy z dnia 26 IV na 27 IV 1945 r. nieznani osobnicy w liczbie około 80 ludzi w mundurach sowieckich, polskich i cywilnych dokonali napadu rabunkowego na szkodę Bubena Iwana, Ukraińca, i kilku innych osób zamieszkałych w Bolestraszycach, u których zabrano konie, krowy, wóz i garderobę. Ci sami sprawcy zastrzelili na podwórzu własnym Iwana Bubena, po czym poszli w niewiadomym kierunku. Dochodzenie prowadzi się.

Podpisał i nadał:

zastępca komendanta

plut. Forst Józef

Oryginał, maszynopis. APP, SPP 80, k. 187.

BORKI

Tłumaczenie na język polski fragmentu artykułu wspomnieniowego Mikołaja Andrusiaka „Krywawyj teror polśkych bojiwok na Nadsianni” o mordach na Ukraińcach w Borkach zamieszczonego w zbiorze „Jarosławszczyna i Zasiannia” z 1986 r.

Kateryna Piskorowska – zastrzelona. Nogi miała związane drutem kolczastym. Jej ciało wrzucono do rzeki Tanwi. Wykonawcami zbrodni byli: Michał, Tadeusz i Józef Andrasik. Bronisławę Chmielewską, młodą kobietę, po której zostało małe dziecko, zastrzelono na progu jej chaty. Tej zbrodni dokonali Józef Pachla i Franciszek Koni. Mykołę Paszko z synem Iwanem straszliwie torturowano. Zamordowano całą rodzinę Mykoły Wołoszyna, jego pięciu synów bardzo torturowano przed śmiercią. Oleś Beńko – wójt gminy – stanął w obronie Polaków aresztowanych przez Niemców w Kurzynie Średniej. Po ich zwolnieniu wracał do domu i po drodze zabito go. Mówi się, że jednym z wykonawców tej zbrodni był zwolniony z więzienia Polak, którego Beńko bronił. Wołodymyr Beńko zginął 19 grudnia 1943 r. Jego syna Olesia, absolwenta gimnazjum w Przemyślu, zastrzelono w sierpniu 1943 roku. Szymko Ołeksak – zastrzelony, Andrij Piskorowski – zamordowany, Josyf Wołoszyn – zastrzelony, Kateryna Szczepaniak z maleńką córeczką – zastrzelona na drodze do Stalowej Woli. Taki sam los spotkał również Katerynę Wołoszyn z dwiema małymi córeczkami, gdy szła w odwiedziny do męża w Stalowej Woli. P. Wołoszyn, zwany „Paciuchem” – zamordowany. Władysława Hadaja publicznie męczono, później żywego powieszono za nogi i rozpalono pod nim ogień. Bandyci zbagatelizowali fakt, że był ożeniony z Polką. […]

Ofiary parafii Dąbrówka, w: M. Siwicki, Dzieje konfliktów polsko-ukraińskich, t. III, Warszawa 1994, s. 198–199.

BOROWA GÓRA

Wyciąg ze spisu Ukraińców wsi Borowa Góra – ofiar formacji zbrojnych Rzeczpospolitej Polskiej lub członków band z polskich wsi

Bereziwski Iwan – ur. w 1905 r., zabity przez Polaków w 1944 r. w Borowej Górze; […]; Kunio Mykoła – ur. w 1898 r., zaaresztowany przez Polaków, zginał bez wieści; […]; Maksymeć Marija – ur. w 1895 r., zamordowana przez Polaków; […]; Piniaha Iwan – ur. w 1916 r., rozstrzelany przez Polaków.

Źródło: Meszkanci seła Borowa Hora, jaki zahynuły w czasi Druhoji switowoji wijny, w: Nasz kraj Lubacziwszczyna, nr 2, Lwiw 2001, s. 99–101.

BRUSNO NOWE

maj (?) 1946 r., [m.p.] – Fragment sprawozdania referenta politycznego rejonu II w Okręgu II Kraju Zakerzońskiego Mychajła Borysa „Żana” o mordach na Ukraińcach Bruśnie Nowym

[…]

Razem: 13 zamordowanych mężczyzn (2 przez bolszewików, 7 przez WP i MO, 2 przez WP, 1 przez MO – przepadł na forszpanie). […]

Źródło: Informacija pro ukrajinśki seła ta jich meszkanciw, szczo postradały w rezultati polśkych napadiw, w: Polśko-ukrajinśki stosunky w 1942–1947 rr. u dokumentach OUN ta UPA, red. W. Wiatrowycz, t. 2, Lwiw 2011, s. 948. Tłumaczenie z języka ukraińskiego.

BRUSNO STARE

25 października 1945 r., m.p. – Fragment komunikatu Kierownictwa Krajowego Kraju Zakerzońskiego z sierpnia-września 1945 r.

[…] Dnia 20 września polskie wojsko spaliło we wsi Stare Brusno 64 ukraińskie gospodarstwa, a 23 we wsi Nowe Brusno. Jednocześnie znęcali się nad tymi ludźmi, którzy nie pouciekali, zaganiali dziewcząt do rzeki i zmuszali pić wodę, bili, zamordowali 2 mężczyzn, zadusiła się jedna kobieta. […].

Źródło: Informacija pro polśko-ukrajinśke protystojannia na Peremyszczyni, w: Polśko-ukrajinśki stosunky w 1942–1947 rr. u dokumentach OUN ta UPA, red. W. Wiatrowycz, t. 2, Lwiw 2011, s. 893. Tłumaczenie z języka ukraińskiego.

maj (?) 1946 r., [m.p.] – Fragment sprawozdania referenta politycznego rejonu II w Okręgu II Kraju Zakerzońskiego Mychajła Borysa „Żana” o mordach na Ukraińcach w Bruśnie Starym

[…]

2 marca 1945 r. WP (szturmówka) i MO z Horyńca i Brusna Nowego w ilości około 200 osób przeprowadzili akcję terrorystyczną na wieś. Podczas akcji napotkanych mężczyzn mordowali strzałami na miejscu, kobiety i dzieci katowali i rabowali wszystko, co popadło – zwłaszcza polscy cywile z okolicznych wsi, jadący za wojskiem, aby rabować ludność.

Zamordowani zostali:

Wasylkiwski Iwan;

Wasylkiwski Stepan – lat 22;

Wełyczkowski Iwan – 31;

Wełyczkowski Wasyl – 12;

Has Stepan – 16;

Hrabeć Mykoła – 35;

Dudiak Iwan – 20;

Kuznewycz Iwan – 33;

Pidhorecki Mychajlo – 41;

Chmil Wasyl – 31;

Chmil Hryhiorij – 32.

[…]

Razem: zamorowana została 1 kobieta (przez WP), 1 dziecko do lat 12 (przez WP i MO), 15 mężczyzn (3 przez bolszewików,1 przez MO, 11 przez WP i MO).

Źródło: Informacija pro ukrajinśki seła ta jich meszkanciw, szczo postradały w rezultati polśkych napadiw, w: Polśko-ukrajinśki stosunky w 1942–1947 rr. u dokumentach OUN ta UPA, red. W. Wiatrowycz, t. 2, Lwiw 2011, s. 948–949. Tłumaczenie z języka ukraińskiego.

BRZEŻAWA

Fragment sprawozdania terenowego referenta OUN o zamordowaniu przez członków MO z Borownicy i Birczy 8 Ukraińców w Brzeżawie

[…] 21.2.1945 roku polska milicja z Borownicy w liczbie 25 osób napadła na wieś Brzeżawę, zabijając 4 osoby. […]

29.2.1945 roku na Brzeżawę przyjechała polska milicja z Borownicy i Birczy. Na przysiółku Wola zabili 4 Ukraińców i jednego ranili, spalili 2 domy. […]

Źródło: AIPN Rz 072/1, t. 2, [Wisti z terenu, b.d.], k. 288.

BRZUSKA

1945 kwiecień 12, Przemyśl – Fragment zawiadomienia wójta gminy Bircza dla starosty powiatowego w Przemyślu o zabójstwie Ukraińców we wsi Brzuska

Wójt gminy zbiorowej [Bircza] melduje, że dnia 11 IV br. w gromadzie Brzuska zamordowano około 200 osób narodowości ukraińskiej. 1 Polkę porąbano siekierą. Zabrano dużo bydła i koni. Wszystkie gospodarstwa obrabowane. […] Cała banda wycofała się w kierunku na Bachów. […]

Maszynopis, odpis. APRz, UWRz 307, k. 52.

Fragment sprawozdania terenowego nieznanego referenta OUN o mordzie oddziałów poakowskich na 161 Ukraińcach w Brzusce

[…] 11 IV 1945 r. AK przeprowadziła akcję masowego mordowania na wsie ukraińskie Bachów i Brzuska. 10 IV 1945 t. o godz. 23. w nocy przeprawili się w Babicach promem z lewego brzegu Sanu na drugi brzeg i zanocowali na błoniu. O godz. 4,30. rano skoczyli na wieś Bachów. […] Wykrzykując „Mścimy się za Wołyń!”, zabili 72 osoby […]. Następnie podzielili się na trzy grupy i ruszyli na Brzuskę. W Brzusce spalili 36 domów, 24 stodoły. Zabrali 20 krów, 13 koni z uprzężą i około 150 centnarów zboża. Zabili 161 osób. Prawie wszystkich zabili strzałami, tylko w Brzusce 6 osób wrzucili do ognia, a 9 zarąbali siekierami. Ofiarą terroru polskiego padł także miejscowy ksiądz. Zabili następujące osoby:

Doskocz Wasyl – 1888 r., Doskocz Petronela – 1899, Doskocz Anna – 1902 Mrudź Kateryna – 1882, Mrudź Anna – 1911, Bodnar Kateryna – 1902, Bodnar Stepanija – 1940, Bodnar Jarosłąw – 1945, Kopko Julija – 1905, Kopko Kateryna – 1926, Kopko Joanna – 1929, Kopko Tadej –1937 Kopko Wołodymyr – 1944, Kopko Ołena – 1931, Sztur Adolf – 1934, Czubak Nestor – 1922 (inwalida), Filwarski Mychajlo – 1899, Popowycz Marija – 1905, Konowal Kateryna – 1879, Duda Katereyna – 1985, Czubak Marija – 1886, Doskocz Kateryna – 1874, Roman Ołeksa – 1888, Roman Iwan – 1923 (niemowa), Czubak Anna – 1891, Dzwinczyk Julija – 1903, Dzwinczyk Marija – 1910, Derewenko Mychajło – 1893, Kaczmarska Marija 1890, Kaczmarska Marija – 1923, Horbowy Andrij – 1884, Kaczmarska Kateryna – 1905, Rusnak Iwan – 1881, Tymoczko Julija – 1880, Szewczyk Marija – 1906, Rusnak Iwan – 1923 (inwalida), Rusnak Kateryna – 1868, Dmytriw Iwan – 1926, Bekesz Pawłyna – 1919, Artym Roman – 1899, Artym Kateryna – 1905, Artym Tadej – 1930, Mrudź Anna – 1881, Melnyk Mychajło – 1874, Melnyk Olha – 1909, Rusnak Mychajło – 1874, Rusnak Kateryna – 1884, Rusnak Kateryna – 1905, Rusnak Iwan – 1942, Rusnak Wira 1943, Rusnak Iwan – 1914, ks. Biłyk Ołeksa – 1892 (proboszcz), Biłyk Marija – 1891 (nauczycielka), Kwaśnicki Stepan – 1931, Czubak Iwan – 1900, Czubak Anna – 1906, Czubak Mykoła – 1919 (niemowa), Czubak Kateryna – 1874, Dzwinnyk Iwan – 1898, Dzwinnyk Anna – 1893, Dzwinnyk Lubow – 1925 (członek OUN), Dzwinnyk Nadija – 1930 [j.w.], Dzwinnyk Dmytro – 1985, Dzwinnyk Julija – 1906, Dzwinnyk Myron – 1939, Dzwinnyk Marijan – 1939, Dzwinnyk Iwan – 1898, Dzwinnyk Marija – 901, Dzwinnyk Marija – 1928, Bodnar Anna – 1913, Horbowy Wasyl – 1874, Kapustyńska Anna – 1900, Kapustyński Iwan – 1926, Kapustyńska Teodora – 1890, Kocko Petro – 1880, Birczak Ołeksa – 1906, Birczak Anna – 1903. Birczak Kateryna – 1936, Birczak Iwanna – 1940, Horbowy Mykoła – 1882, Sawka Marija – 1878, Sawka Kateryna – 1910, Sawka Roman – 1941, Kozubski Stepan – 1902, Kozubska Kateryna – 1899, Kozubska Anna – 1929 Kozubska Kateryna – 1874, Kozubska Marija – 1919, Bal Dmytro – 1879, Bal Kateryna – 1882, Dorotiak Marija – 1905, Piszczacyn Julija – 1905, Piszczacyn Anna – 1929, Piszczacyn Łeontyna – 1931, Piszczacyn Marija – 1943, Piszczacyn Wołodymyr – 1927, Piszczacyn Kateryna – 1877, Piszczacyn Ksenija – 1919, Czmil Iwan – 1883, Trybała Paraskewija – 1886, Trybała Kateryna – 1915, Seneczko Ilko – 1874, Seneczko Tekla – 1874, Trybała Jewstachija – 1836, Worobec Sofija – 1868, Duda Anna – 1906, Duda Kateryna – 1891, Bodnar Justyna – 1885, Serniak Marija – 1890, Seneczko Wasyl – 1894, Seneczko Anna – 1905, Seneczko Mychajło – 1883, Seneczko Wołodymyr – 1908, Chomyk Petro – 1908, Serniak Mykoła – 1894 (inwalida), Serniak Anna – 1897, Łazar Emilija – 1920, Łazar Lubomyr – 1940, Łazar Marija – 1943, Jedynak Marija – 1866, Czmil Iwan – 1896, Czmil Marija – 1868, Czmil Kateryna – 1873, Derewenko Mykoła – 1904, Derewenko Olha – 1914, Czmil Kateryna – 1886, Czmil Anna – 1909, Sawka Jarosław – 1945, Jurczyszyn Łuka – 1870, Seneczko Marija – 1890, Dzwinczyk Iwan – 18171, Czubak Wołodymyr – 1930, Chudzikewycz Justyna – 1880, Temoczko Wasyl – 1879, Derewenko Mykoła – 1906, Parańczak Stepan – 1906, Bal Wasyl – 1889, Filwarski Andrij 1878, Filwarska Marija – 1887, Horbowy Wasyl – 1880, Horbowy Iwan – 1877, Horbowa Olha – 1874, Horbowy Myron – 1923 (inwalida), Kczak Marija – 1881, Filwarska Justyna – 1879, Filwarski Andrij – 1873, Pańkewycz Marta – 1909, Kuras Iwanna – 1931, Szpak Olha – 1916, Radwańska Anna – 1881, Krajewski Iwan – 1886, Sokił Iwan – 1877, Sokił Marija – 1882, Bal Iwan – 1864, Bal Anna – 1871, Kaczmarska Paraskewija – 1900, Pańkewycz Tadej – 1933, Pańkewycz Julijan – 1941, Bodnar Kateryna – 1880, Swatyk Mykoła – 1859, Melnyk Antin – 1861. […]

Źródło: AIPN Rz 072/1, t. 226, Wisti z terenu, 11 V 1945 r., k. 12–13.

Wspomnienie Marii Muryn

Już na początku 1945 r. do naszej wsi i do wsi w okolicy dochodziły zatrważające pogłoski o zabójstwach i strasznym znęcaniu się Polaków nad spokojnymi Ukraińcami zamieszkującymi nad Sanem. Wczesną wiosna przez naszą wieś wozami uciekali ludzie, którzy ocaleli po napadach Polaków. Nieszczęście nie ominęło także nas. 11 kwietnia 1945 r. bandy polskie, idące przez nadsańską wieś Bachów, gdzie także zabijały niewinnych ludzi, o świcie napadły na naszą wieś Brzuska. Słyszeliśmy płacz i krzyki z zachodniej części wioski, przysiółka Hruszów, gdzie upadło najwięcej ofiar. Boso i jak kto mógł biegliśmy w stronę miasteczka Bircza. Polscy bandyci doganiali ludzi, zabijając po drodze aż do wsi Sufczyna. Zabili także mojego ojca. Księdza wraz z żoną porąbali siekierą. Starsi mieszkańcy podliczyli, że zginęło wtedy około 200 osób. […]

Deportaciji. Spohady, t. 3, Lwiw 2002, s. 51.

Wspomnienie Juliana Pankiewicza, ur. 1931 r.

Był słoneczny poranek 11 kwietnia 1945 r., gdy nagle zaczęła się strzelanina. Z mamą, która trzymała na rękach mego 4-miesięcznego braciszka, rzuciliśmy się do ucieczki. Gdy biegliśmy koło wiejskiej kancelarii, zobaczyliśmy, jak Polacy podpalają strzechy. Dostaliśmy się do naszego wujka Michała Saneczki. Tam Polacy nas złapali i zażądali, abyśmy pokazali kenkartę. Dowiedzieli się, że mama jest Ukrainą. Jeden z Polaków zaczął krzyczeć do mamy, wyzwał ją od banderówek, bandytek, jednak wmieszał się inny i nas wypuścili. Nie mieliśmy dokąd iść, wszędzie bandyci szukali ludzi, wieś płonęła. Rzuciliśmy się do domu wujka i tam się ukryliśmy. Tymczasem Polacy na podwórzu zabili jego syna Wołodymyra. Córka upadła na niego i krzyczała „Tatusiu mój rodzony!”. Chcieli zabić także ją, lecz posłuchali błagań matki, przekonującej, że córka jest Polką. Jeden z bandytów wszedł do pokoju, gdzie my siedzieliśmy na piecu, ale nas nie zobaczył. Dlatego zostaliśmy przy życiu. Ukradkiem dotarliśmy następnie do Birczy, gdzie spotkaliśmy naszego ojca. Babcia nie zdążyła uciec, Polacy zabili ją siekierą. […]

Deportaciji. Spohady, t. 3, Lwiw 2002, s. 52.

BUDYNIN

29 września 1946 r., [m.p.] – Fragment protokołu przesłuchania świadka mordu na Ukraińcach w Budyninie sporządzonego przez referenta „Czumaka” z rejonu V w okręgu II Kraju Zakerzońskiego

Dnia 29 września 1946 r. KOP i MO w ilości około 60 osób dokonali skoku na Budynin. […] Niespodziewanie złapali jednego miejscowego mężczyznę – Sydora Teodora, lat około 50, którego szukali od dłuższego czasu, lecz ten zawsze się schował. Natychmiast odprowadzili go do samochodów i zaczęli bić. Bili kolbami karabinów po twarzy i kopali. Jego żona, płacząc, szła za nim, więc ją też zabrali, lecz potem wypuścili. Bardzo zawzięli się na samego Sydora, bo nie zadowolili się złapaniem go, ale chcieli go zabić. W tym celu kazali mu uciekać. On odmówił, ale gdy zaczęli bić go jeszcze bardziej, zaczął uciekać. Biegł nadzwyczaj szybko, jak na jego wiek, ludzie dziwili się, skąd wziął tyle sił. Teraz zaczęli za nim strzelać z karabinu maszynowego i kilku karabinów z jednej strony, a drugi karabin maszynowy strzelał aż od wsi. Pięciu z komendantem MO z Bełza biegli za nim i też strzelali. Sam komendant strzelał z pistoletu. Ten, do którego strzelali, zdążył oddalić się od samochodów z 300 metrów, ale pod takim gradem kul szczęście go opuściło i, przeszyty całą serią z karabinu maszynowego, padł. Dostał jedną kulę w rękę, dwie w piersi, w organy płciowe i nogę. Mimo to nadal żył, bo gdy do niego dobiegli, to jeden jeszcze strzelił, a drugi kopną go w puls. […]

Źródło: Informacija pro antyukrajinśku akciku widdiliw Korpusu prykordonnoji ochorony Polszczi ta Miliciji obywatelśkoji w seli Budynyni, w: Polśko-ukrajinśki stosunky w 1942–1947 rr. u dokumentach OUN ta UPA, red. W. Wiatrowycz, t. 2, Lwiw 2011, s. 1059. Tłumaczenie z języka ukraińskiego.

Fragment wspomnień Iwana Jasejki o mordach na Ukraińcach w Budyninie dokonywanych przez różne organy Rzeczpospolitej Polskiej

[…] Razem z Ruskimi często napadali Polacy. Młodzi chłopcy a nawet dziewczęta chowali się po kryjówkach, Abu nie wpaść katom w ręce. Z rąk polskiej milicji i wojska koło cmentarza zginął Andrij Kapeluś. Jednego razu milicja z Bełza przyszła do wsi, a potem kazała odwieźć się z powrotem. Powiózł ich jeden gospodarz, którego zamordowali a konie zabrali. Żona znalazła go na trzeci miesiąc w lesie pod Stajami i w rękach przeniosła, ale tylko szczątki. Kobietę Olhe Kapeluś wojsko zabiło na podwórzu. Kazali dać koniom owsa. Ona przyniosła, a drugi wystrzelił i ją zabił. Milicja zamordowała także Mykołę Sałahuba, Teodora Sydora, Punia Kapelusia. […]

Źródło: Spohad Iwana Jasejka, narodżenoho w Budynyni Sokalśkoho powitu, w: 1947 Propamiatna Knyha, pod red. B. Huka, Warszawa 1997, s. 31–32.

BUKOWIEC

Fragment sprawozdania sytuacyjnego referenta OUN Stepana Golasza „Mara” z nadrejonu „Beskid” o mordzie żołnierzy Wojsk Ochrony Pogranicza na Ukraińcach w Bukowcu

[…] 18 maja 1946 r. WOP z Wołkowyi w ilości 50 żołnierzy po raz drugi przeprowadzał akcje wysiedleńczą wsi Bukowiec. Ludzie, którzy nie wyjechali, chowali się w lesie. WP, widząc, że ludzi nie ma, spaliło 40 domów od strony lasu. W czasie akcji zabili 5 mężczyzn: Iwana Bryndzę i Osypa Bryndzę za to, że koło ich domów znaleźli amunicję, Mychajła Janka i Mychajła Stankę za to, że nie mieli dokumentów, zarzucając im, że są banderowcami i Dmytra Romana za to, że uciekał. Przed rozstrzałem mocno zbili ich kolbami karabinów. […]

Źródło: Wisti z terenu za czas wid 1.5 – 1.6.1946 r., w: „Litopys UPA”, t. 34: Łemkiwszczyna i Peremyszczyna. Polityczni zwity (Dokumenty), red. P.J. Poticzny, I. Łyko, Toronto-Lwiw 2002, s. 96. Tłumaczenie z języka ukraińskiego.

CETULA

maj (?) 1946 r., [m.p.] – Fragment sprawozdania referenta politycznego rejonu II Okręgu II Kraju Zakerzońskiego Michała Borys „Żana” o mordach na Ukraińcach w Cetuli

[…] 12 września 1945 r. około 18 polskich bandytów w godzinach wieczornych napadło na wieś, mordując wieśniaka Hawryszkę Mychajła lat 53, który pracował w polu. […] Razem: zamordowanych 2 […].

Źródło: Informacija pro ukrajinśki seła ta ich meszkanciw, szczo postradały w rezultati polśkych napadiw na terenach Jarosławszczyny ta Lubacziwszczyny protiahom 1945 r., w: Polśko-ukrajinśki stosunky w 1942–1947 rr. u dokumentach OUN ta UPA, red. W. Wiatrowycz, t. 2, Lwiw 2011, s. 959. Tłumaczenie z języka ukraińskiego.

Fragment wspomnień Czesława Połenika o mordach na Ukraińcach w Cetuli dokonanych przez żołnierzy Wojska Polskiego

[…] Na początku 1947 r. do domu Mareczki (Howrynia) przyszło 5 powstańców, których od razu okrążyli żołnierze znajdujący się tam na zasadzce. Trzech upadło w walce, dwaj uciekli, dom spłonął. Nastąpiło przeczesywanie lasów […]. Mieszkaniec wsi Skibiak uciekał końmi, został złapany i rozstrzelany. […]

Źródło: Spohad Czesława Połenyka narodżenoho 19 roku w Cytuili Jarosławśkoho powitu, w: 1947 Propamiatna Knyha, pod red. B. Huka, Warszawa 1997, s. 535.

Fragment rozmowy z Anną Mihus (panieńskie nazwisko Łobaz), ur. 13 grudnia 1927 r. w Cetuli

[…]

Dziadkiem moim był Petryha, którego sparaliżowało przed wojną. Miał 2 córki i zięcia we Francji, dzięki nim postawił murowaną stajnię, a wszystko było drewniane, jak to kiedyś. Przed wojną ciotka zmarła, dziadek został sparaliżowany. Sparaliżowane leżały też 2 stare kobiety w Terebniach. Wtedy [napastnicy] przywieźli ich do starego domu, do dziadka, i ten dom podpalili. Spłonął mój dziadek i te kobiety.

Kto to zrobił?

Kto? Polacy, a kto!?

Skąd pochodzili?

Tego to ja już nie wiem. Wiem, że podpalili z nimi dom, nie uciekli. Jedna z tych starych kobiet pisała się Bacio.

A druga?

Drugiej nie znam.

Co z resztą ludzi?

Zdrowi uciekli, a sparaliżowanych podpalili w domu…

Spłonęły także inne domy w Terebniach?

Tego to ja już nie powiem. Terebnie to był taki mały futor.

Pani pochodzi z Cetuli. Czy tam też ktoś został zabity?

Polanyk, nie wiem o tym zbyt wiele, wiem, że zabili go Polacy, ale jak..

[…]

Źródło: Rozmowa z Anną Mihus (panieńskie nazwisko Łobaz) ur. w 1927 r. w Cetuli, w: B. Huk, Młodzi Ukraińcy Michała Borysa „Żana”. Terenowe Oddziały Samoobrony w powiecie jarosławskim w latach 1945–1947, Przemyśl 2016, s. 470–471.

Komentarz: Napad na Terebnie przypadł na 18 kwietnia 1945 r. Dokonał go bandycki oddział pod dowództwem Bronisława Gliniaka „Radwana”, milicjanci z posterunku MO w Wiązownicy, uciekinierzy z posterunku MO w Radawie. Historycy polscy utrzymują, że był to odwet za akcję UPA przeciw bandytom na Wiązownicę w dniu 17 kwietnia 1945 r., jednak łączy go jedynie następstwo czasowe – cechy charakterystyczne pozwalają bowiem umieścić go w ciągu wcześniejszych i późniejszych „zwykłych” mordów bandy „Gliniaka”.

Fragment rozmowy z Michałem Oryniakiem ur. w 1931 r. w Cetuli

[…]

Jakie ofiary ponieśli cetulanie po wojnie?

Zabity został gospodarz Mychajło Hawryszko, jeden z tych, którzy wrócili z wysiedlenia w 1940 r. na Besarabię. W marcu 1944 r. nasi ludzie zaczęli pierwsze pracę w polu. Z Piwody zobaczyli, że ktoś pracuje. Z krzaków poleciały strzały z automatu, Hawryszko dostał po palcach, ale zdołał uciec z pola żywy. Zabili go równo rok później, na tym samym polu. Polacy zbili też Wasyla Mareczkę, nazywano go „Hawrył”. Był to nasz sąsiad, kawaler, wrócił z roboty z Niemiec. I przepadł. Nie ma go i nie ma, po paru dniach znaleziono go w lesie przy drodze, w samej koszuli i kalesonach. Tato mówił, że miał zmasakrowaną głowę i ciało pokłute.

[…]

Źródło: Rozmowa z z Mychajłą Oryniakiem ur. w 1931 r. w Cetuli, w: B. Huk, Młodzi Ukraińcy Michała Borysa „Żana”. Terenowe Oddziały Samoobrony w powiecie jarosławskim w latach 1945–1947, Przemyśl 2016, s. 504.

CEWKÓW

Fragment sprawozdania „Wisti z terenu” z 18 kwietnia 1945 r.

[…] marca 1945 r. polska milicja zastrzeliła w Cewkowie 9 osób i spaliła jedno gospodarstwo. […]

Źródło: Wytiah iz „Wistej z terenu” pro antyukrajinśki akciji polakiw na Hrubesziwszczyni w berezni1945 r. w: Polśko-ukrajinśki stosunky w 1942–1947 rr. u dokumentach OUN ta UPA, red. W. Wiatrowycz, t. 2, Lwiw 2011, s. 861. Tłumaczenie z języka ukraińskiego.

Informacja ze spisu ofiar wykonanego przez referenta OUN zawierający m.in. dane o Ukraińcu Juriju Wachu zamordowanym przez członków MO w Cewkowie

[…] 9. Wach Jurko – staniczny, [ur.] 1.2.1914 [r.], Cewków […], aresztowany i zabity przez polską policję; […]

Oryginał, rękopis. AIPN Rz 072/1, t. 23, k. 374.

Wykonany przez nieznanego referenta OUN spis 11 Ukraińców zamordowanych przez członków polskich band w Cewkowie

Cewków:

Łysiak Bohdan – [ur. w] 1905 [r.], […], [zabity przez] polską bandę; „” Konstantyn – [ur. w] 1903 [r.], […], „”; Kornowa Marija – [ur. w] 1867 [r.], […], „”; Kozak Fyłymon – [ur. w] 1898 [r.], […], „”; „” Teodozij – [ur. w] 1900 [r.], […], „”; „” Petro – [ur. w] 1902 [r.], […], „”; „” Dmytro – [ur. w] 1929 [r.], […], „”; Czerpak Andrij – [ur. w] 1900 [r.], […], „”; Obszański Iwan – [ur. w] 1924 [r.], […], „”; Susz Teodor – [ur. w] 1908 [r.], […], „”; Sarabuda Mychajło – [zabity przez polską bandę];

Oryginał, rękopis. AIPN Rz 072/1, t. 23, k. 375.

maj (?) 1946 r., [m.p.] – Fragment sprawozdania referenta politycznego rejonu II w Okręgu II Kraju Zakerzońskiego Mychajła Borysa „Żana” o mordach na Ukraińcach w Cewkowie

[…] Razem: 11 zamordowanych, w tym 3 kobiety, 8 mężczyzn (przez polską bandę). […]

Źródło: Informacija pro ukrajinśki seła ta jich meszkanciw, szczo postradały w rezultati polśkych napadiw, w: Polśko-ukrajinśki stosunky w 1942–1947 rr. u dokumentach OUN ta UPA, red. W. Wiatrowycz, t. 2, Lwiw 2011, s. 947. Tłumaczenie z języka ukraińskiego.

CHŁOPIATYN

czerwiec 1946 r., [m.p.] – Fragmenty protokołu przesłuchania świadka mordu żołnierzy Wojska Polskiego na Ukraińcach w Chłopiatynie przeprowadzonego przez pracownika SB rejonu V Okręgu II Kraju Zakerzońskiego „Czumaka”

[…] Dnia 5 czerwca 1946 r. WP w ilości do 150 osób, wracając z akcji, około godziny 14. przejeżdżało przez wieś Chłopiatyn. Na polu w zbożu zauważony został przez nich Iwan Sokił lat 22, który niedaleko miał kryjówkę i zaczęli do niego biec. Ten, gdy zorientował się, że został zauważony, zaczął uciekać. Owcy ludzi w polskich mundurach otworzyli mocny ogień z karabinów maszynowych, finek i karabinów. Nieszczęśnik uciekał dosyć długo, ale pod takim ogniem ucieczka nie była możliwa. Został ranny w nogę i piersi. WP dobiegło Do swej ofiary i zaczęło go mocno bić. Kolbami karabinowymi zbili mu głowę o twarz nie do poznania. Człowiek ten został zmasakrowany w barbarzyński sposób. Prawie jako trupa przywieźli młodego chłopca do domu, gdzie zaraz zmarł. […]

Tego samego dnia polscy terroryści zamordowali w niedalekim laski [nieczytelne] Mychajła Jacyszyna lat 26. Siedział nad kryjówką, aby się w niej ukryć, ale się zagapił ponieważ był młody, to go zamordowali. Wspomniany Mychajło przeżył tortury podobne do poprzednika.

Oprócz tego zamordowali także Adama Sokoła lat 16. Ostatniego pod Wasylowem Wielkim. Uciekał razem z kolegami ze wsi, a za nimi pędzio WP, które „dobrowolnie” wysiedlało, raz po raz strzelając do młodych chłopaków, prawie dzieci. Pod obstrzałem uciekali 3–4 km. […] Gdy ten chłopczyna padł zabity, wojsko zaczęło znęcać się nad trupem. Kolbami karabinu rozbili głowę martwego i w ogóle niweczyli ciało. Spośród uciekających chłopców padł także jeszcze jeden, służył u [nieczytelne] księdza. Na każdym polscy sadyści dokonali swych zwierzęcych czynów. […]

Źródło: Protokoł polśkoji terorystycznoji akciji w seli Chłopiatyni, w: Polśko-ukrajinśki stosunky w 1942–1947 rr. u dokumentach OUN ta UPA, red. W. Wiatrowycz, t. 2, Lwiw 2011, s. 1039–1040. Tłumaczenie z języka ukraińskiego.

CHOCEŃ

Fragment sprawozdania sytuacyjnego nieznanego referenta OUN z nadrejonu „Beskid” za październik 1945 r. o mordzie żołnierzy Wojska Polskiego na 6 Ukraińcach we wsi Choceń

[…] 27 października 1945 r. do wsi Choceń przyjechało 25 żołnierzy polskich. Spalili jeden dom i stodołę, zabili 6 osób […].

Źródło: Wisti z terenu za misiać żowteń 1945 r., w: „Litopys UPA”, t. 34: Łemkiwszczyna i Peremyszczyna. Polityczni zwity (Dokumenty), red. P.J. Poticzny, I. Łyko, Toronto-Lwiw 2002, s. 32. Tłumaczenie z języka ukraińskiego.

CHYLIN

Fragment wspomnień Ołeksandra Kolańczuka o mordzie na Ukraińcach z Chylina

[…] 15 maja wracających z Chełma […] Josypa Skubija i Antona Pekułę z Chylina oddział NZS (Narodowe Siły Zbrojne) pobił we wsi Wierzbica i pół żywych zabrał w okolice wsi Kulik. Ślad po nich zaginął. […]

Źródło: O. Kolanczuk, s. Wilka Tarniwśka, w: Deportaciji…, t. 3: Spohady, Lwiw 2002, s. 312.

CIEPLICE – przysiółek Wołczaste

Fragment raportu sytuacyjnego kierownika PUBP w Jarosławiu za okres 3 marca – 17 marca 1945 r.

[…] stwierdzono szereg zbrojnych napadów skierowanych przeciwko Ukraińcom wyjeżdżającym do Związku Radzieckiego. Uzbrojone oddziały napadają na ludność, rabują, palą budynki i zabijają ludzi. Jak na przykład 3 marca we wsi Wołczaste uzbrojona grupa ludzi w ilości 30 osób zamordowała 16 mężczyzn, jedno dziecko i 5 kobiet. Ta banda zebrała wiele rzeczy, bydła, następnie odeszła w stronę Łańcuta. […] stwierdziliśmy, że zabójstwa i rabunki dokonują zbrojne grupy AK. Stwierdzono, ze wraz z bandami terrorystycznymi AK współdziałają i funkcjonariusze milicji. […]

Oryginał, maszynopis. IPN-Rz-04/144, k. 37.

1945 marzec 17 Jarosław – Fragment raportu sytuacyjnego kierownika PUBP w Jarosławiu za okres 3 marca – 17 marca 1945 r.

[…] stwierdzono szereg zbrojnych napadów skierowanych przeciwko Ukraińcom wyjeżdżającym do Związku Radzieckiego. Uzbrojone oddziały napadają na ludność, rabują, palą budynki i zabijają ludzi. Jak na przykład 3 marca we wsi Wołczaste uzbrojona grupa ludzi w ilości 30 osób zamordowała 16 mężczyzn, jedno dziecko i 5 kobiet. Ta banda zebrała wiele rzeczy, bydła, następnie odeszła w stronę Łańcuta. […] stwierdziliśmy, że zabójstwa i rabunki dokonują zbrojne grupy AK. Stwierdzono, ze wraz z bandami terrorystycznymi AK współdziałają i funkcjonariusze milicji. […]

Oryginał, maszynopis. IPN-Rz-04/144, k. 37.

Fragment wspomnień Anny Jarisz-Mokryckiej o mordzie polskich sąsiadów-bandytów na 2 Ukraińcach w Cieplicach

[…] W tych niespokojnych czasach Polacy znęcali się nad Ukraińcami, Szczególnych prześladowań rodzina ciotki [Mariji Hrod – B.H.] doznała od Jana Kazuba z Kolonii Polskiej, który myślał, że ciotka przywiozła z Franci wielkie bogactwo. W lutym 1945 roku Jan Kazub ze swoją bandą napadł na wieś i zabił jej męża Iwan Hroda i kilka innych osób […], ale na tym nie poprzestał. W wielką sobotę 29 1945 roku napadł ze swą bandą na Cieplice Górne. Znalazł ciotkę w dziećmi i starą matką […] i żądał od nich pieniędzy, ale ponieważ pieniędzy nie było, na oczach matki i małych dzieci zabiją strzałem w brzuch. […]

Źródło: A. Jarisz-Mokryćka, Spomyn pro seło Tepłyci, „Wisnyk Lubacziwszczyny” 2006, nr 9, s. 69.

Fragment tłumaczenia na język polski informacji J. Tepłyckiego o mordzie na Ukraińcach we wsi Cieplice, zamieszczonej w zbiorze „Jarosławszczyzna i Zasiannia” z 1986 r.

[…] Do tych dwóch grup bandyckich [z Majdanu Sieniawskiego i wsi wokół Dąbrowicy – B.H.] w planowanych akcjach dołączali jeszcze pomocnicy, którzy tylko rabowali i polowali na łupy. W takim właśnie wzmocnionym „sezonowymi posiłkami” składzie bandyckie grupy wycięły w pień ukraińską ludność Piskorowic. A zaczęło się od aresztowania zupełnie niewinnych ludzi w Cieplicach. Ofiarami aresztowań byli: Mychajło Kwik (Gilar), Seńko Łeszak, Mychajło Łeszak (Komaniw), Stefan Worobel brat Ołeksy, Ołeksa Fedirko, Ilko Pich, bracia Andrij i Mykoła Hyś, Ołeksa Harpul Mychajło Szegda, Mykoła Fedirko (Medyk). Z tej grupy zginęli w więzieniu Ołeksa Fedirko, Mychajło Łeszak (Komaniw), Jurko Szegda i Mychajło Fedirko (Medyk).

Innym razem ci sami bandyci aresztowali w Cieplicach następujących chłopów: Iwan Wołczasty (Kałyn), Iwan Kowal, Petro Wołos oraz Iwan Pazuniak z Adamówki. W 1945 roku wrócił do domu tylko Petro Wołos, jednak niebawem zmarł. Pozostali zginęli bez śladu (…) Iwan Karchut uratował się od śmierci ucieczką.

W marcu 1945 r., polska banda napadła na przysiółek Cieplic – Wołczaste i tam okrutnie męczyła, a potem zamordowała 24 osoby. Po kilku dniach napadła na Cieplice. Zginęli wówczas: Stepan Zubyk, Fedko Rudyk z Pokryw, Ołeksa Wołos (Gradus), Kateryna Kwik (Gilarka), bracia Kost’ i Mychajło Nahirni, Tymko Sopiłka, Denys Czornejko, Dmytro Szegda (Smal), Iwan Rudianyn, Mykoła Paszkowski (Popyk), Nestor Paranycz, Mykoła Mokrycki, Iwan Grod, Maria Grod, Ołeksa Zygmund, Dmytro Pisieczko, Pawło Puchta, Iwan Nahirnyj, Mychajło Szegda, Mychajło Cuper, Petro Worobel, Sylvester Paszkowski, Nastia Kwik, cała rodzina Mokryckich – Iwan, Maria, Anna, Wasyl, Mychajło i Jarosław. Na przysiółku Szegdy Polacy zarąbali siekierą Mychajła Szegdę.

W 1945 r. polska banda napadła na chatę starego Iwana Karchuta i tak go pobiła, że po kilku dniach zmarł. Mikołaj Woś ze swoimi kolegami Bachorami zamordował Iwana Lutego z Górki Cygańskiej w lasku „Piwne” koło Cieplic. […]

[…] Latem 1945 r. wracała z Hamburga Anna Mołyń, wysiadła z pociągu w Leżajsku i poszła na przełaj do swojej wioski. Po drodze złapali ją Polacy z Brzyskiej Woli, obrabowali ze wszystkiego, a potem zaprowadzili do lasu, gdzie przygięli wierzchołki dwóch drzew, przywiązali do nich dziewczynę i rozdarli na dwoje.

Wtedy również Polacy zabili dwóch braci żony Łohina a ich ciała wrzucili do rzeki. Tak samo zginęli: Wasyl Karchut – brat Stefana z Górki Cygańskiej, Andrij Ziń, Iwan Pyłypeć. Bracia Iwan i Wasyl Grody po przyjeździe do Leżajska, postanowili wziąć furmankę z Cieplic. Poszedł po nią Wasyl. Kiedy wrócił do Leżajska, brat już nie żył. Zastrzelili go Polacy. […]

Cieplice, w: M. Siwicki, Dzieje konfliktów polsko-ukraińskich, t. III, Warszawa 1994, s. 224–226.

CHODYWAŃCE

Fragment sprawozdania „Wistky z terenu” z Okręgu II Kraju Zakerzońskiego za 1 maja – 5 czerwca 1945 r.

[…] 1 maja [1945 r.] polska banda zabiła w Chodywańcach 9 osób i 1 raniła. […]

Źródło: Informacija pro antyukrajinśki akciji na Hrubesziwszczyni w trawni-kwitni 1945 r., w: Polśko-ukrajinśki stosunky w 1942–1947 rr. u dokumentach OUN ta UPA, red. W. Wiatrowycz, t. 2, Lwiw 2011, s. 870. Tłumaczenie z języka ukraińskiego.

CHOTYLUB

maj (?) 1946 r., [m.p.] – Fragment sprawozdania referenta politycznego rejonu II Okręgu II Kraju Zakerzońskiego Michała Borys „Żana” o mordach na Ukraińcach w Chotylubiu

[…] 2 kwietnia 1945 r. WP (szturmówka razem z MO w liczbie około 100 osób) przeprowadziło akcję terrorystyczną na wieś. Podczas akcji zamordowani zostali tacy ludzie:

Gul Tymko – lat życia 60;

Hryćko Ołeksa – 55;

Truchaj Iwan – 56;

Czucharski Mychajło – 23;

Czucharski Stepan – 18;

Jacucha Jewa – 19;

Jacucha Mychajo – 38.

[…] Podczas akcji na wieś Gorajec zamordowany został Marchewka Andrij lat 25, a także 7 innych osób, podanych w „aktach terroru” wsi Gorajec. […]

17 stycznia 1946 r. WP zamordowało Bohuna Mychajla – lat 34. […]

Razem: zamordowanych 9, w tym 1 kobieta, 8 mężczyzn (przez MO i WP 1 kobieta, 8 mężczyzn, przez bolszewików 1 mężczyzna). […]

Źródło: Informacija pro ukrajinśki seła ta ich meszkanciw, szczo postradały w rezultati polśkych napadiw na terenach Jarosławszczyny ta Lubacziwszczyny protiahom 1945 r., w: Polśko-ukrajinśki stosunky w 1942–1947 rr. u dokumentach OUN ta UPA, red. W. Wiatrowycz, t. 2, Lwiw 2011, s. 957–958. Tłumaczenie z języka ukraińskiego.

Fragment wspomnień Anastaziji Hryćko o mordzie członków formacji Rzeczpospolitej Polskiej i NKWD na 13 Ukraińcach w Chotylubiu

[…] Po tym, jak front oddalił się na zachód i w terenie zapanowała władza polska, we wsi zniknął spokój. Polskie bandy różnej proweniencji, milicja obywatelska ciągle niepokoili wieś, rabując, mordując mieszkańców. […] Drugie nieszczęście miało miejsce 15 maja 1945 roku, gdy enkawudziści wraz z Polakami przyszli do wsi. Tego dnia zginął ojciec Nastii Ołeksij Hryćko. Zginęło wtedy wielu współmieszkańców:

Hul Tomko, Płaksa Wasyl, Jacuch Mychajło, Jacuch Iwan, Bohun Teodor, Patryła Iwan, Hrabeć Iwan, Pyłyp Teodor,

To byli poważni gospodarze w wieku 40–65 lat. Nie zostali oszczędzeni i zupełnie młodzi:

Jacuch Jewa – lat 14, Czucharski Stepan – lat 18, Sucharyna Mychajło – lat 17.

Ojca [Ołeksija Hryćkę – B.H.] rozstrzelali na oczach Nastii, a potem podpalili stodołę i dom. Płomień ogarnął wokół wszystko, sąsiedzkie zabudowania, rzucił się też na leżącego niedaleko do stodoły ojca. Nastia zaczęła odciągać ojca od ognia, a gdy to robiła paliło się na niej ubranie. Wskoczyła do rzeki […].

Źródło: Odna iz tysiacz, opr. J. Sudyn, „Wisnyk Lubacziwszczyny” 1997, nr 3, s. 82–83.

CHOTYNIEC – przysiółek Łapajówka

Fragment sprawozdania „Wisti z terenu” z 18 kwietnia 1945 r.

[…] marca 1945 r. Polska milicja podczas obławy we wsi Łapajówka spaliła gospodarstwa Gadzewycz Marii i zabiła: Gadzewycz Marię, Gadzewycz Ksenię i Husak Annę (zabójstw dokonano z przyczyn osobistych). […]

Źródło: Wytiah iz „Wistej z terenu” pro antyukrajinśki akciji polakiw na Hrubesziwszczyni w berezni1945 r. w: Polśko-ukrajinśki stosunky w 1942–1947 rr. u dokumentach OUN ta UPA, red. W. Wiatrowycz, t. 2, Lwiw 2011, s. 861. Tłumaczenie z języka ukraińskiego.

CZASZYN

Fragment sprawozdania sytuacyjnego referenta OUN Stepana Golasza „Mara” z nadrejonu „Beskid” o mordzie na Ukraińcu Mykole Hnatyszynie w Czaszynie dokonanym przez sąsiada-Polaka

[…] 4 grudnia[1945 r.] we wsi Czaszyn syn Filipowycza N. strzelił z pistoletu (system Tokariewa) przez okno, zabijając Ukraińca Mykołę Hnatyszyna. […]

Źródło: „Wisti z terenu za misiać hrudeń 1945 r.”, w: „Litopys UPA”, t. 34: Łemkiwszczyna i Peremyszczyna. Polityczni zwity (Dokumenty), red. P.J. Poticzny, I. Łyko, Toronto-Lwiw 2002, s. 46. Tłumaczenie z języka ukraińskiego.

Fragment sprawozdania referenta politycznego rejonu V w nadrejonie „Beskid” Mychajła Dzimana „Łewki” o mordzie na Ukraińcach w na przysiółku Czaszyna Brzozowcu dokonanym przez żołnierzy Wojska Polskiego

[…] Dnia 28 marca 1946 r. o godzinie 14. do wsi Brzozowiec w powiecie Sanok lasem i szosą strony Kulasznego napadało około 300 żołnierzy WP i od razu zaczęli palić pierwsze domy od lasu. W czasie palenia pytali się o narodowość. […] Kto próbował uciekać, do tego strzelali. Strzelali także między płonącymi domami, aby mieszkańcy nie ratowali majątku. W czasie akcji spalono 38 gospodarstw wraz z budynkami gospodarczymi i całym majątkiem. Zostało 6 polskich domów.

[WP] zastrzeliło:

Osypa Sowa – 24 lata, inwalida Armii Czerwonej, który orał w polu; Kateryna Hryndio – 43 lata, spalona w ogniu; Mykoła Kril – lat 38, zamordowany; Marija Hryndio – lat 70,żywcem spalona w ogniu.

Zrabowano 23 konie i jedną krowę. W czasie palenia żołnierze mówili, że palą „gniazdo banderowców”.

Źródło: Zwidomłennia z akciji pałennia s. Berezoweć WP dnia 28.3.46 r., w: „Litopys UPA”, t. 34: Łemkiwszczyna i Peremyszczyna. Polityczni zwity (Dokumenty), red. P.J. Poticzny, I. Łyko, Toronto-Lwiw 2002, s. 85–86. Tłumaczenie z języka ukraińskiego.

Fragment wspomnień Anny Zazuli o mordzie na Ukraińcach w przysiółu Czaszyna Brzozowiec dokonanym przez żołnierzy Wojska Polskiego

[…] W 1946 r. Polacy już palili wioski i mordowali ludzi. Nie wiedzieliśmy, co począć, bo nikt nam nie powiedział, a 29 marca 1946 r. Polacy przyszli od Kulasznego. Nie mieliśmy czasu zabrać czegokolwiek z sobą, bo wszyscy uciekali. Nasz dom był ostatni od Czaszyna, ludzie uciekali, krzycząc: „Uciekajcie, bo palą wieś i mordują!”. Uciekliśmy, ale mama i babcia zostały, myśląc, że coś uratują. 15-letni brat Włodko, 13-letni brat Sławko i najmłodszy 6-letni brat wzięli konia i pojechali do Łukowego. Siostra Marijka z samego rana poszła do Łukowego z 10-letnią siostrą. Ja uciekałam ostatnia. Pamiętam, że babcia powiedziała: „Uciekajcie, dzieci, już was nie zobaczę!”. Miała takie przeczucie, chociaż nikt by nie pomyślał, że [Polacy] będą mordować starców. Polacy wdarli się, wszystko wywieźli, z nowych pierzyn wypuścili pierze i zabrali wsypy. Nie zostało nic oprócz tego, co mieliśmy na sobie. Dom nie chciał się palić, więc rzucili granat, który rozerwał ciało babci. Matkę rżnęli nożami w sadzie, miała w ciele pięć dziur po kulach, głowę miała tak czarną, jak węgiel. Babcia nazywała się Marija Hryndio, urodziła się w 1875 r., a mama Kateryna Hryndio, urodzona w 1900 r. Zginęła wtedy także starsza kobieta Anna Hryndio z 1900 r., jak biegła za krowami. Mychajło Kudlik z 1917 r. wracał wtedy z Czaszyna do domu, ale został zbity tak, jakby go zamiesili, i tak powieźli go do Jaworzna, gdzie zmarł. Josyp Sowa z 1923 r. dopiero wyszedł ze szpitala, bo został ranny na froncie, wracał z pola z pługiem i także został zamordowany. Babcię, mamę, Josypa Sowę, Annę Hryndio i Mychajła Krila ludzie pochowali w Czaszynie. Zamordowanych zostałoby więcej ludzi, ale pouciekali do lasu. […]

W Jaworznie zginął Iwan Kaczmaryk, Mychajło Kudlik, Ugaryk, Iwan Kociatyn. Siostra także siedziała 3 miesiące w Jaworznie, Mówiła, że z ludźmi z głodu i mordowania działy się straszne rzeczy. Mordowali ludzi gorzej niż Tatarzy. […]

Źródło: Spohad Anny Zazuli (diwocze prizwyszcze Hryndio) narodżenoji 1924 roku w Berezowci Liśkoho powistu, w: 1947 Propamiatna Knyha, pod red. B. Huka, Warszawa 1997, s. 19–21.

CZERCE

Fragment sprawozdania terenowego OUN z 1945 czerwca – o akcjach antyukraińskich w Jarosławskiem w okresie maj – czerwiec 1945 r.

[…] 15 maja [1945 r.] na Hajdach, przysiółku wsi Czerce, Polacy zamordowali Ukraińca Skubiaka Andrija ze wsi Leżachów (lat 30), a jego ciało wrzucili do Sanu. […]

Źródło: Informacija pro antyukrajinśki akciji na Hrubesziwszczyni w trawni-kwitni 1945 r., w: Polśko-ukrajinśki stosunky w 1942–1947 rr. u dokumentach OUN ta UPA, red. W. Wiatrowycz, t. 2, Lwiw 2011, s. 872. Tłumaczenie z języka ukraińskiego.

CZERNICZYN

Fragment wspomnień Tekli Liborskiej o mordach na Ukraińcach w Czerniczynie dokonanych przez żołnierzy Wojska Polskiego

[…] Front u nas przeszedł 22 lipca 1944 roku. Zaczęły się żniwa i skończyły, a po żniwach wyznaczono 9 mężczyzn ze wsi z końmi i wozami zawieźć różne rzeczy wojskowe nad Wisłę, gdzie znajdował się front. Po wykonaniu polecenia ci mężczyźni wracali z powrotem. Na ostatni nocleg przed wsią rodziną zajechali do jednej polskiej wsi koło Zwierzyńca. Mieszkała tam znana im kobieta, która miała pole w Metelinie (kilometr od Czerniczyna), więc znała też naszych ludzi i chętnie przyjęła ich na nocleg. W nocy do jej domu przyszli ludzie w wojskowych mundurach i zabrali tych mężczyzn do lasu. Dwaj nasi furmani w czasie wyjazdu zaczęli uciekać: jeden został zabity, a drugi uciekł. Był to Iwan, zięć Zajaców. Gdy zaczęło świtać, [ludzie w wojskowych mundurach] w lesie rozkazali pozostałym mężczyznom rozebrać się i klęknąć. Gdy ci byli w bieliźnie jeden, Wołodymyr Makarczuk, znowu zerwał się do ucieczki. Strzelali do niego, a mimo to on uciekł, chociaż domu dobiegł zupełnie bez pamięci. Niczego nie mógł powiedzieć, ale gdy się opamiętał, opowiedział, co działo się z nim w lesie. Tam nasi furmani zostali zastrzeleni, ściągnięci na kupę, nakryci chrustem. Jeden z nich, Iwan Stasiuk, został tylko ranny, ale utracił przytomność. Gdy oprzytomniał, zaczął wyłazić spod trupów i chrustu, a gdy to mu się udało i przekonał się, że nikogo z morderców nie ma, polazł na czworaka z lasu. Szedł w bólu, potem pomogli mu ludzie, myśląc, że jest uciekinierem z niemieckiej niewoli. Dostał się do Zamościa do szpitala, skąd po 10 dniach żołnierze sowieccy przywieźli go samochodem do Czerniczyna. Rodziny prosiły żołnierzy przywieźć im trupów, aby ich pochować, ale ci nie mogli tego zrobić. W lesie pozostali: Roman Wojtowycz, Josyp Łycz, Fedir Mazur, Pawło Pyłypczuk, Mychajło Bachmaczuk, Mykoła Nowosad.

Kilka dni po tym wypadku jeden nasz gospodarz, nazywał się Hryć Pyłypczuk, otrzymał rozkaz pojechać z rzeczami wojskowymi na zachód. Gdy wracał i był niedaleko swego domu, jeden żołnierz znowu zmusił go coś wieźć, a gdy ten odmówił, to tak mocno zbił go rewolwerem po głowie, że dzień i noc nie odzyskał przytomności. Następnego dnia zmarł w wieku 40 lat.

O północy 29 października 1944 roku wysadzona została [przez UPA] szkoła w naszej wsi, gdzie mieścił się posterunek milicji. Tej tragicznej nocy milicja odeszła ze szkoły i nocowała u Sydora Horoszczuka, zatem budynek szkolny był pusty. Wybuch postawił wszystkich mieszkańców na nogi. Rano z Hrubieszowa przyjechał oddział wojska – szkoła oficerska z Lublina. Zwołali mężczyzna na zebranie pod zniszczoną szkołę, położyli ich twarzą do ziemi na zimnym mroźnym wietrze i trzymali do zmroku. Na naradę poszli wtedy komendant milicji Pochylczuk, pułkownik sowiecki, pułkownik polski, wójt gminy Stefan Liborski i jego zastępca Pawło Semeniuk. Odczytali nazwiska 8 ludzi, wojacy przeprowadzili ich przez szosę i w polu zastrzelili. Nie żałowali kul: nasz sąsiad miał ich w sobie 36. Zginęło wtedy 4 młodych chłopaków po 22 lata każdy, 2 mężczyzn po nad 40-letnich, jedna 18-letnia dziewczyna, która 2 tygodnie temu wyszła za mąż za sowieckiego lejtnanta (podczas egzekucji nie było go w domu). Zabici wtedy zostali: Petro Sywak, Petro Rabczuk, krewna księdza Hurki Natalka, Mykoła Pyłypczuk, Wołodymyr Sywak, Stepan Kozak, Josyp Pitus, Petro Rabczuk. Rozstrzelana zostałaby także Tatiana Symczuk, młoda dziewczyna, ale gdy już ją wyczytali, z pod kul zwolnił ją komendant Pochylczuk, a na jej miejsce wywołano krewną księdza Hurki. Ludzie ci zostali rozstrzelani, ale niektórzy się ruszali, więc chodził między nimi ich kolega z lat szkolnych, Polak Karol Knap, i strzelał im w głowę.

Po tej rozprawie zabrali 84 mężczyzn spod szkoły i czwórkami poprowadzili Hrubieszowa. W Hrubieszowie zabili […] starszego mężczyznę z Czerniczyna Semena Gromę.

[…] Ukradzionego majątku najczęściej nikt nie szukał, ale był wypadek, że gdy jednemu gospodarzowi ukradziono krowę […], [on] dowiedział się jakoś, kto tą krowę zabrał – znaleźli z niej skórę w Pobereżańach, przedmieściu Hrubieszowa, i zaczęli domagać się zwrotu krowy. Jakże straszną zapłacili za to cenę! […] Stało się to tak, że jednego wieczora oddział Wojska Polskiego jechał od Modrynia. […] [Po mordzie na braciach Prokopach w Masłomęczu] zajechał do Czerniczyna do tej rodziny, która szukała krowy. [Żołnierze] zabili gospodarza Pawła Bidę, jego żonę Annę, siostrę żony Mariję Utkiną, Wołodźkę i Jewhena (13- i 15-letniego), którzy byli synami Anninej szwagierki Mariji Demczuk, a ją samą przestrzelili, gdy uciekała przez okno, ale nie dobijali i wyzdrowiała. Sąsiada Iwan Bidę, który wszystko to widział i jego syna, 16-letniego Petra, także zabili. I znowu było 10 trupów. […]

Od tego czasu już nie szukał ukradzionego majątku, a mimo to ludzie ginęli nadal. Spotkało to Petra Demczuka, brata zabitej Anny Bidy, którego zabili zimą na stacji, gdy wracał z Hrubieszowa; syna Tekli Jaremczuk, jedynaka Iwana i Stefana Rybaczuka (19-letniego, jak i jego poprzednik, obydwaj pracowali przy młockarni w Łotoszynach), którzy zostali zabrani w biały dzień, wieczorem zawiezieni furą drogą między czerniczyńskimi koloniami i męczeni tak, że krzyczeli „Tatusiu, mamusiu, ratujcie!”, ale jak bezbronni ludzie mogli ich ratować? Zamordowanych ze skręconymi głowami i powykręcanymi palcami rąk i nóg zostawili w dołach niedaleko szosy; Mykołę Adamiuka, 18-letniego chłopca, zabitego na drodze, gdy wracał z pracy do domu (trupa zasypali ziemią w okopie i pokazali aż wtedy, gdy ojciec zaczął się tego domagać, bo chciał go pochować; Stepana Adamiuka i Iwana Pawluka, zabitych na drodze do Hrubieszowa (mordercy byli synami Romańskiego, co mieszkał na Michałówce za młynem parowym); […] ojca [braci Adamiuków] zabitego w swoim chlewie na wyszkach; Hapkę Żmurową, zabitą, gdy wiozła do młyna pełny wóz pszenicy; […].

Źródło: Spohad Tekli Liborśkoji (diwocze prizwyszcze Dziad) narodżenoji 1920 roku w Czernyczyni, w: 1947 Propamiatna Knyha, pod red. B. Huka, Warszawa 1997, s. 540–543.

CZERWONA WOLA

Fragment wspomnień Michała Knysza ur. w 1932 r. w Czerwonej Woli

[…] Nie wiem, jak długo po froncie panował u nas spokój. […] Początek piekła mogę jednak ustalić według daty śmierci mojego wujka Iwasia Meszki i Króla „Haluśki”. Już w 1945 r. zamordowani zostali właśnie ci dwaj chłopcy, a zrobili to ich koledzy szkolni Michał Ciurko przydomek „Lonio” i Głowa, ale nie wiem czy Głowa to nazwisko, czy przydomek. Polak Krupka wiózł ich wszystkich wozem do Sieniawy na rejestrację czy coś takiego, ale wiem, że bali się tam wstawić. Gdy dojechali na wysokość Słotów koło gospodarstw Osowskich, Bochnów i Sawy „Moskala”, chłopcy zeskoczyli z wozu i zaczęli uciekać. Wujek Iwaś dostał kulę parę metrów od wozu, a Flis wpadł w skupisko domów zwane Iwanciami. Moja ciotka Tacjanna powiedziała potem, że nagle zobaczyła, jak „Lonio” wybiegł zza Bochnowego sadu i celuje we Flisa. „Lonio” oddał trzy strzały, a po trzecim Flis upadł. „Lonio” podbiegł do niego. Ciotka zapytała „Michał, coś ty zrobił?”, a on powiedział: „A już go szlak trafił, po co uciekał?”. Iwasia Meszkę i Flisa położyli na wóz i zostawili na środku Słot, a sami pojechali do Sieniawy chyba po to, aby pochwalić się, że zabili 2 Ukraińców. Wracali stamtąd ze śpiewem, dobrze podchmieleni. […]

Mojego brata żony ojciec Iwan Bojarski, idąc z Manasterza na Czerwoną Wolę, został zastrzelony przez Wojsko Polskie i rzucony do Lubaczówki. Spoczywa na cmentarzu w Czerwonej Woli. […]

Po naszym wysiedleniu w Nielepkowicach miało miejsce jeszcze zdarzenie, o którym opowiedziała nam Maria Gajda, nasza sąsiadka. Po wygnaniu została tam we wsi Ukrainka, bo jej syn służył w Wojsku Polskim. Bandyci zza Sanu przyszli i obrabowali ją ze wszystkiego, załadowali mienie na jej wóz i skierowali się na prom zabierając z sobą tę kobietę. Na promie bandyci ją zastrzelili i wrzucili do Sanu, a sami udali się na drugą stronę. Syn przyjechał na pogrzeb, potem w ogóle wrócił do Nielepkowic, ale wkrótce został tam zamordowany. Gajdzicha opowiadała też, jak na drodze przy cerkwi w Leżachowie walały się święte księgi. Jednego razu polska banda złapała w Leżachowie 10-letniego chłopca Misiłę. Wzięła go z sobą, by zrzucić z mostu leżachowskiego do Sanu. Chłopiec zaczął płynąć do brzegu, więc dostał kulę i popłynął Sanem dalej, jak setki innych Ukraińców. […]

Źródło: M. Knysz [Krzyś], Czerwona Wola, w: B. Huk, Młodzi Ukraińcy Michała Borysa „Żana”. Terenowe Oddziały Samoobrony w powiecie jarosławskim w latach 1945–1947, Przemyśl 2016, s. 456–457, 459–460.

Fragment wspomnień Włodzimierza Michałuszki ur. w 1923 r. w Czerwonej Woli

[…] Nowe władze polskie starały się zmusić naszych mężczyzn do tego, aby wstępowali w szeregi Wojska Polskiego, na co my się nie zgadzaliśmy. Po tych, którzy nie zgłaszali się na wezwanie, przyjeżdżała milicja i zabierała do Sieniawy, gdzie w zwierzęcy sposób znęcała się nad nimi. Jeden mężczyzna został tam pobity na śmierć. Na początku 1945 r. milicjanci w naszej wsi złapali kilku młodych Ukraińców i konwojowali ich do Sieniawy. Po drodze zastrzelili Iwana Meszkę i Mychajła Krila, którzy prawdopodobnie próbowali im uciec. […]

Źródło: W. Michałuszko, Wspomnienia z oddziału „Pochwalończycy”, w: B. Huk, Młodzi Ukraińcy Michała Borysa „Żana”. Terenowe Oddziały Samoobrony w powiecie jarosławskim w latach 1945–1947, Przemyśl 2016, s. 349.

DACHNÓW

Spis 13 mieszkańców Dachnowa zamordowanych w latach 1944–1947 przez członków band z różnych polskich wsi

Zginęli w latach 1944–1945 z rąk bandytów polskich

Wasylowski Wołodymyr, ur. w 1920 r., Żuk Wołodymyr, ur. w 1910 r., Kasijan Konstiantyn, ur. w 1908 r., Kiszka Mychajło, ur. w 1912 r., Kozij Wołodymyr, ur. w 1920 r., Kowal Mychajło, ur. w 1912 r., Krupka Stepan, ur. w 1926 r., Onyszko Jurij, ur. w 1923 r., Maszlanka Stepan, ur. w 1909 r., Paraszczyn Mychajło, ur. w 1908 r., Pryjma Dmytro, ur. w 1926 r., Symko Wołodymyr, ur. w 1919 r., Czerneć Wasyl, ur. w 1909 r.

Spis powstał na podstawie relacji Ilka Kiszki, Jurija Koszły, Juliji Koszły, Andrija Krupki, Jurija Stadnyka.

Źródło: Zahynuły w 1944–1945 rr. wid ruk polśkych bandytiw, „Wisnyk Lubacziwszczyny” 1996, nr 2, s. 67.

DALIOWA

Fragment sprawozdania sytuacyjnego referenta OUN Stepana Golasza „Mara” z nadrejonu „Beskid” o mordzie żołnierzy Wojska Polskiego na Ukraińcu koło Daliowej

[…] 7 kwietnia 1946 r. koło wsi Daliowa powiat Sanok WP zamordowało 14-letniego chłopca ze Smolnika, którego wojsko zabrało na forszpan. Po zamordowaniu wrzucili chłopca do potoku, konie i wóz wymienili na wódkę. […]

Źródło: „Wisti z terenu za czas wid 1.4 – 1.5.1946 r.”, w: „Litopys UPA”, t. 34: Łemkiwszczyna i Peremyszczyna. Polityczni zwity (Dokumenty), red. P.J. Poticzny, I. Łyko, Toronto-Lwiw 2002, s. 78. Tłumaczenie z języka ukraińskiego.

DARÓW

20 lutego 1946 r., [m.p.] – Fragment sprawozdania „Wisti z terenu” referenta politycznego nadrejonu „Beskid” w Okręgu I Kraju Zakerzońskiego Stepana Golasza „Mara” o mordach żołnierzy Wojska Polskiego w Darowie

[…] 23 stycznia [1946 r.] WP z Posady Jaśliskiej w liczbie około 150 żołnierzy napadli na Polany Surowiczne. Obrabowali mieszkańców, twierdząc, że szukają banderowców. Lasy obstrzelali z moździerzy. Cztery pociski z moździerza upadły na wieś Darów, zabijając 1 kobietę i 2 dzieci. Następnie wrócili do Posady Jaśliskiej. […]

Źródło: Wytiah iż „Wistej z terenu” za misiać siczeń 1946 r. pro suspilno-politycznu sytuaciju na terenach Łemkiwszczyny, w: Polśko-ukrajinśki stosunky w 1942–1947 rr. u dokumentach OUN ta UPA, red. W. Wiatrowycz, t. 2, Lwiw 2011, s. 998. Tłumaczenie z języka ukraińskiego.

Fragment sprawozdania sytuacyjnego referenta OUN Stepana Golasza „Mara” z nadrejonu „Beskid” o mordzie żołnierzy Wojska Polskiego na Ukraince w Darowie

[…] 2 lutego 1946 r. oddział WP napadł na wieś Darów w powiecie Sanok. Zastali we wsi 2 naszych łączników, którzy jednak odstrzeliwali się i uciekli do lasu. Żołnierze w bandycki sposób zdemolowali dom, pobili wszystkich mieszkańców, połamali ręce gospodyni i zastrzelili ją z automatu. […]

Źródło: „Wisti z terenu za czas wid 1.2 – 1.3.1946 r.”, w: „Litopys UPA”, t. 34: Łemkiwszczyna i Peremyszczyna. Polityczni zwity (Dokumenty), red. P.J. Poticzny, I. Łyko, Toronto-Lwiw 2002, s. 64. Tłumaczenie z języka ukraińskiego.

DĄBROWICA

Fragment artykułu wspomnieniowego Mikołaja Andrusiaka „Krywawyj teror polśkych bojiwok na Nadsianni” o mordzie na Ukraińcach we wsi Dąbrowica

Z rąk polskich bandytów zginęli w Dąbrowicy: Jurko Puchta, Mychajło Kania, Stepan Ostiak, Melania Nakoneczna, Teodor i Maria Lutyj, Mychajło Puchta, Stepan Danyłeć, Hawryło Trusz, Anna Ostiak córka Kohuta, Anna Puchta, Stepan Trusz, Mychajło Trusz, Marijka Nikeruj, Marijka Naladziona. W bandycki sposób zamęczono proboszcza Dąbrowicy, ks. Mykołę Dobriańskiego. W przysiółku Dąbrowicy, Podługu, zamordowano Iwana Zymnego, Stepana i Marię Szegdów, Anastazję Fedirkę z dwojgiem dzieci. […]

Dąbrowica, w: M. Siwicki, Dzieje konfliktów polsko-ukraińskich, t. III, Warszawa 1994, s. 231.

DĄBRÓWKA

Fragment artykułu wspomnieniowego Mikołaja Andrusiaka „Krywawyj teror polśkych bojiwok na Nadsianni” o mordach na Ukraińcach w Dąbrówce

[…] Josyf Fedak, 84-letni psalmista, zastrzelony na cmentarzu; Olha Pokij, córka Fedaka, zastrzelona razem z ojcem; Kateryna Pawłyk, siostra ks. Pawłyka, ostatniego proboszcza Dąbrówki, zastrzelona z Fedakami. Mariję Wołoszyn torturowano, później zabił ją Marian Kania. Polscy bandyci zamordowali Iwana Dyjaka i jego rodzinę – ojca, matkę i dwóch synów. Mykoła Mila – zastrzelony; Mykoła Złotok – zamordowany; wymordowana cała rodzina Josyfa Martyny; Mirosław Beńko – zastrzelony; H. Wołoszyn, który mieszkał na lewym brzegu Tanwi, zamordowany z całą rodziną (ojciec, matka i syn); zamordowano również rodzinę Stepana Petryszyna (ojciec, matka i dwie córki). Katerynę Pachlinę zamordowano, mimo iż miała męża Polaka, a dwaj jej synowie brali czynny udział w mordowaniu Ukraińców. Stanisław Staroń – zamordowany; Iwan Wołoszyn – zastrzelony razem z żoną; Myroslaw Martyn – zastrzelony. […]

Ofiary parafii Dąbrówka, w: M. Siwicki, Dzieje konfliktów polsko-ukraińskich, t. III, Warszawa 1994, s. 199.

DĄBRÓWKA POLSKA

Fragment sprawozdania sytuacyjnego referenta OUN rejonu V z nadrejonu „Beskid” o mordzie na Ukraińcach w Dąbrówce Polskiej dokonanego przez nieznanych polskich sąsiadów

[…] We wsi Dąbrówka Polska [16 września 1945 r.] o godzinie 1. bandyci polscy rzucili granat do domu gospodyni Ukrainki, żony D. Szajniaka, zabijając 2 chłopców (lat 7 i 12) […].

Źródło: Wisti z terenu za czas wid 30.VIII – 25.IX.1945 r., w: „Litopys UPA”, t. 34: Łemkiwszczyna i Peremyszczyna. Polityczni zwity (Dokumenty), red. P.J. Poticzny, I. Łyko, Toronto-Lwiw 2002, s. 292. Tłumaczenie z języka ukraińskiego.

DŁUŻNIÓW

12 lutego 1946 r., [m.p.] – Fragmenty protokołu przesłuchania świadka mordu żołnierzy Wojska Polskiego na Ukraińcach w Dłużniowie przeprowadzonego przez pracownika SB rejonu V Okręgu II Kraju Zakerzońskiego „Czumaka”

Dnia 12 lutego 1946 r. o godzinie 15. Wojsko Polskie przeprowadziło napad na wieś Dłużniów. Bojowcy ławą, mocno strzelając, szli do wsi, którą wcześniej obstrzelali z moździerza. Po wejściu z wielkim wrzaskiem i krzykiem do wsi od razu bezpodstawnie zapalili pierwszy dom z brzegu. To ich jednak nie zadowoliło. Przecież przyszli tu po to, aby swoimi obłąkanymi uczynkami dobrze wryć się w pamięć mieszkańców. I dlatego z wiechciami płonącej słomy chodzili od domu do domu i podpalali. W jednej chwili część wsi stanęła w płomieniach i w ciągu godziny przestało istnieć 56 zabudowań, w tym 23 domy, 22 stajnie, 11 stodół. […]

Podobnie zachowywali się w stosunku do cywilnych mieszkańców. Przede wszystkim strzelali do cywili, chociaż poznawali ich wyraźnie. Nie baczyli na starca, kobietę czy dziecko. Ponieważ ludzie bali się wychodzić z domów, WP strzelało do domów przez okna, a także wrzucało granaty. W wyniku tego w kryjówce zadusił się Kudraj Wołodymyr lat 30, a 7 osób odniosło rany. […] We wsi nie było osoby mniej lub więcej pobitej. Kto się nie ukrył, musiał doznać znęcania ze strony oszalałego WP. W następstwie pobicia wkrótce zmarły trzy osoby: Pidsudko Toma lat 75, Łatynnyk Danyło lat 46, Bartoszek Jakiw lat 53. […]

Źródło: Protokoł antyukrajinśkoji akciji w seli Dowżnewi, w: Polśko-ukrajinśki stosunky w 1942–1947 rr. u dokumentach OUN ta UPA, red. W. Wiatrowycz, t. 2, Lwiw 2011, s. 993–994. Tłumaczenie z języka ukraińskiego.

DOBCZA

maj (?) 1946 r., [m.p.] – Fragment sprawozdania referenta politycznego rejonu II Okręgu II Kraju Zakerzońskiego Michała Borys „Żana” o mordach na Ukraińcach we wsi Dobcza

8 lutego 1945 r. MO z Sieniawy, Majdanu Sieniawskiego i Dobrej w liczbie 15 osób zamordowała:

Zalizko Mychajło – lat życia 27;

Stańko Iwan – 70;

Fełak Mychajło – 27.

[…]

2 maja 1945 r. polska banda i MO w liczbie około 100 osób zamordowały:

Fełak Ołeh – lat życia 40;

Swynar Stefanija – 12;

[…]

2 lipca 1945 r. WP (9 polska dywizja) i bolszewickie oddziały specjalne wraz z bandami polskimi przeprowadzały obławy na […] wsi. Podczas obławy zamordowali:

Harasym Kateryna – lat życia 20;

Lijniak Iwan – 60;

Kozar Ołeh – 28. […]

17 sierpnia 1945 r. polska banda zamordowała wieśniaka Kudłaka Teodora – lat 70. […]

Razem: 11 zamordowanych mężczyzn, 1 kobieta, 1 dziecko w wieku do lat 15 […].

Źródło: Informacija pro ukrajinśki seła ta jich meszkanciw, szczo postrażdały w rezultati polśkych napadiw na terenach Jarosławszczyny ta Lubacziwszczyny, w: Polśko-ukrajinśki stosunky w 1942–1947 rr. u dokumentach OUN ta UPA, red. W. Wiatrowycz, t. 2, Lwiw 2011, s. 962–963. Tłumaczenie z języka ukraińskiego.

1946 maj 20, m.p. – Fragment meldunku „Medwedia” o mordzie na Ukraińcach we wsi Dobcza w dniu 18 maja 1946 r.

[…] Zgłaszam, iż dnia 18 V 1946 r. o godzinie 18.30 od strony Krasnego wkroczyła do Dobczy banda polska licząca ponad 60 osób. Banda posiadała uzbrojenie w postaci karabinów maszynowych, automatów i karabinów. Mniejsza jej część miała na sobie różne mundury wojskowe, reszta po cywilnemu. Najpierw wstąpili na przysiółek Kowale, a następnie utworzyli tyralierę i szybko zbliżyli się do wsi. Kogo napotkali, zabierali z sobą. I tak szli przez wieś w stronę Krzywego aż do kapliczki (do drogi prowadzącej do szkoły), gdzie rozstrzelali wszystkich złapanych wcześniej, a potem z tego miejsca wrócili do wsi i zaczęli palić i strzelać do uciekających ludzi. Na samym początku złapali 9 sztuk krów i 3 konie, z którymi 12–13-letnie bękarty pouciekały ze wsi, w drodze uciekły 2 krowy.

Ilość zamordowanych:

1. Chodań Iwan lat 42, wieś Dobcza,

2. Fedak Wasyl lat 45, ꞊,

3. Puchła Andrij lat 42, ꞊,

4. Dziuban Anna lat 62, ꞊,

5. Petro Szegda lat 45, ꞊,

6. Drabowski Kyryło lat 40, ꞊,

7. [Drabowska ] Marija lat 35, ꞊,

8. [Drabowski] Julian lat 13 ꞊,

9. Kudłak Ołeh lat 48, ꞊,

10. [Kudłak] Anastazija lat 18, ꞊,

11. Chodań Tacianna lat 60, ꞊,

12. [Chodań] Dmytro lat 45, ꞊,

13. Kołodij Iwan lat 63, ꞊,

14. Capłap Marija lat 40, ꞊,

15. [Capłap] Marija lat ꞊,

16. Fedor Dmytro lat 38, ꞊,

17. Kudłak Andrij lat 35, ꞊,

18. Pawliweć Teodor lat 38, ꞊,

Ranni zostali: Chodań Marija lat 15 (kula pozostała w głowie), Fedak Anna lat 60 (kula przeszła przez bok). Całość strat: 18 osób zamordowanych, 2 osoby ranne, zrabowano 7 sztuk krów, 3 sztuki koni.

Wieś została spalona, budynki ocalały tylko w małym procencie. Czota z oddziału pod dowództwem „Kałynowicza”, 4 strzelców z bojówki AB i 4 strzelców z kuszcza „Wilk” odparli bandytów i zdobyli samochód, na którym znajdowało się 16 beczek po 200 litrów benzyny, 1 MP, 2 karabiny, 2 płaszcze, 22 pary spodni. Jedną beczką benzyny samochód oblano i spalono. Wszystko inne zabrano, benzynę oddział zmagazynował, inne rzeczy zabrał oprócz spodni, które zabrał strzelec bojówki.

W tej grupie bandytów była tzw. ósemka , milicja z Potoku Górnego i cywile z Majdanu Sieniawskiego. Na samochodzie znajdowały się też dokumenty z milicji.

Bohaterom Sława!

Postój, 20 V 1946 r. „Medwid’”

Oryginał, rękopis. AIPN Rz, 072/1, t. 48, Kolego Przywódco! [20 V 1946 r.], k. 18.

Fragment wspomnień Stefaniji Kulki o mordzie na Ukraińcach w Dobczy dokonanym przez oddział NZW pod dowództwem Józefa Zadzierskiego „Wołyniaka”

[…] Po tych bandyckich napadach w 1945 r. [na Dobrą] większość Dobczy wyjechała, pozostało z 40 rodzin, które dotknęła tragedia. Był 1946 r., 18 maja banda spaliła wieś, a koło kapliczki rozstrzelała 18 osób. Spod trupów żywy wyszedł tylko 13-letni chłopiec Iwan Kudłak. Jego ojca i siostrę zamordowali, on upadł i przeżył między trupami. […]

Podaję zamordowanych w Dobczy 18 maja 1946 r.: Ołeksander Kudłak, Anastazija Kudłak, Dmytro Chodań, Iwan Chodań, Tańka Chodań, Andrij Puchta, Petro Szegda, Wasyl Fedak, Iwan Kołotka, Dmytro Fedak, Marija Capłan, Sofija Capłan, Fedir Pawliweć, Julijan Grabowski, Grabowski i Grabowska (pochodzili z Ożanny, skąd uciekli przed mordami), Anna Dziuban, Ołeksander Kudłak.

Źródło: Spohad Stefaniji Kulky (diwocze prizwyszcze Kudłak) narodżeji w Dibczi Jarosławśkoho powitu, w: 1947 Propamiatna Knyha, pod red. B. Huka, Warszawa 1997, s. 179, 181.

Fragment rozmowy z Teodorom Pawliwcem, ur. w 1935 r. w Dobczy

[…]

W Dobczy mieszkali Borymowie. Co Pan o nich wie?

Borym, Iwan…

We wsi mieszkała tylko jedna rodzina o takim nazwisku?

Tak, Borym Iwan, żonę miał też z Dobczy, miała na imię Kateryna, uczył się… Po pierwsze to on w 1914 r. trafił do niewoli Rosjan, którzy zawieźli go gdzieś aż nad Wołgę. Tam zaczął się uczyć, następnie wrócił tu i uczył się dalej, bo koniecznie chciał zostać lekarzem. Uczył się w tajnym uniwersytecie ukraińskim we Lwowie. Potem taki profesor medycyny, Pańczyszyn, pomógł mu, chyba w uniwersytecie wiedeńskim, który ukończył i pracował jako lekarz. Podczas okupacji niemieckiej pracował jako lekarz w Jarosławiu w gimnazjum ukraińskim czy gdzieś tam. Pracował tak przez cały ten okres póki, jak sie zdaje, w 1944 r. nie został zamordowany. […]

Gdzie go pochowano?

W Jarosławiu.

Grób istnieje?

Grób istnieje, nawet gdzieś mam fotografię jego mogiły. Żona i córka pochowane zostały tu. Nie wiem, gdzie pochowano syna.

[…] w 1946 r., 18 maja, banda „Wołyniaka” napadła z Krasnego, od strony Majdanu [Sieniawskiego], gdzie ta banda powstała. Napadli na wieś, krzyczeli nie uciekajcie, nie uciekajcie, a kogo złapali, prowadzili do kapliczki, bo u nas była kapliczka, na podwórzu Chodania. Któryś z uciekinierów zawiadomił sotnię „Kałynowicza”, że Polacy napadli na wieś. Partyzanci od razu rzucili się biegiem do nas. Polacy, gdy usłyszeli, że coś się dzieje, zabili 18 osób na tym podwórzu. I podpalili wieś. Czytałem w książce z Ameryki, że nasi zapalili im samochód. Uciekli gdzieś tam, na Majdan, ale wioskę podpalili, wprawdzie nie całą. Resztę spalili nasi chłopcy zgodnie z zasadą: jak nie nasza, to i nie wasza.

[…]

Jak potoczyło się wasze wysiedlenie na Ukrainę?

W naszej wsi… Napady i napady, ludzie uciekali do Czarnego Lasu. [Polacy] przychodzili nocami, zamordowali dziewczynę na skraju wsi. Przychodzili policjanci i wąchali, kto był w Niemczech na robotach albo kto służył w policji niemieckiej. Zabrali Fedaka, brata tego, o którym mówiłem, i zabili go gdzieś pod Sieniawą. […]

Przed wysiedleniem wielkich ofiar u nas nie było, oprócz tych w kryjówkach i w maju 1946 r. Najpierw sześć rodzin zebrało się, aby jechać na stację do Jarosławia. Podjęli ryzyko, świadomie. I co? Zajechali za Rudkę, w lesie przechwycili ich Polacy, bandy polskie, policjanci. Cztery osoby zostały zamordowane, kilku uciekło, zrabowali wozy.

Źródło: Rozmowa z Teodorem Pawliwcem ur. w 1935 r. w Dobczy, w: B. Huk, Młodzi Ukraińcy Michała Borysa „Żana”. Terenowe Oddziały Samoobrony w powiecie jarosławskim w latach 1945–1947, Przemyśl 2016, s. 515, 518–519.

DOBRA koło Sieniawy

Dobra- przysiółek Twarde

Fragment sprawozdania „Wistky z terenu” z Okręgu II Kraju Zakerzońskiego za 1 maja – 5 czerwca 1945 r.

[…] maja 80 bandytów z Sieniawy rabowało przysiółek Twarde. SKW przegnał ich strzałami. […] Bandyci, uciekając, zabrali z sobą 1 kobietę i dziecka, a następnego dnia ich zamordowali. […]

16 maja w nocy polska banda napadła na wieś Dyniska i zamordowała 60-letniego starca. […]

Źródło: Informacija pro antyukrajinśki akciji na Hrubesziwszczyni w trawni-kwitni 1945 r., w: Polśko-ukrajinśki stosunky w 1942–1947 rr. u dokumentach OUN ta UPA, red. W. Wiatrowycz, t. 2, Lwiw 2011, s. 872. Tłumaczenie z języka ukraińskiego.

1946 styczeń 21, Sieniawa – Fragment zawiadomienia Urzędu Gminy w Sieniawie dla starostwa powiatowego w Jarosławiu o mordzie na mieszkańcach wsi Dobra

Zarząd gminy donosi, że […] w dniu 19 I 1946 r. nieznany oddział dokonał napadu na gromadę Dobra, w wyniku którego zostało zastrzelonych około 30 ludzi narodowości ukraińskiej. Należy przypuszczać, że był to odwet za napady ukraińskie. […]

Odpis, maszynopis. IPN-Rz-04/144,

maj (?) 1946 r., [m.p.] – Fragment sprawozdania referenta politycznego rejonu II Okręgu II Kraju Zakerzońskiego Michała Borys „Żana” o mordach na Ukraińcach we wsi Dobra

[…] 22 lutego 1945 r. polska banda w liczbie 25 osób nocą zamordowała następujące osoby, przy czym je obrabowała:

Dublanica Bohdan – 35 lat, (sędzia [nauczyciel – B.H.]), zrabowali ubranie i złoty zegarek;

Duda Iwan – 52 lata, zrabowali ubranie;

Zawada Stepan – lat 49;

Żuk Iwan – lat 25, zrabowali ubranie;

Żuk Wasyl – lat 30, zrabowali odzież i obuwie;

Kwaśniowski Stepan – lat 30, zrabowali odzież i jedną świnię;

Fełewycz Ołeksa – lat 50, sędzia z Sieniawy, obrabowany.

[…]

22 lutego 1946 r. w czasie akcji WP w połączeniu z miejscowymi bandytami polskimi zamordowani zostali tacy ludzie:

Zelinko [Zilinka?] Mychajło – lat 30;

Zelinko [Zilinka?] Mychajło – 40;

Kozar Ołeh – 35;

Kril Iwan – 46;

Stanko Teofil – 42;

Chomyk Mychajło – 46;

Cytułeć Iwan – 29.

[…]

2 czerwca 1945 r. polscy bandyci zamordowali takich ludzi:

Duda Iwan – lat życia 70;

Dyky Iwan – 39;

Szałewa Iwan – 24;

Wyhinny Iwan – 49;

Kudłak Fed’ko – 71;

Kwik Hryhorij – 28;

Kwik Ołek – 24;

Hrycko Dmytro – 37;

Fedor Ołeh – 36;

17 czerwca 1945 r. MO do spółki z bandą w ilości 150 osób wdarła się do wsi, gdzie spaliła 270 gospodarstwa i zamordowała 22 osoby:

Wesiak Ahafija – lat 49;

Wesiak Ołeh – 58;

Łejt Mychajło – 52;

Łejnat Iwan – 62;

Duda Andrij – 52;

Żuk Ołeh – 37;

Kłymko Mychajło – 54;

Kozar Iwan – 60;

Koziak Marija – 60;

Kokoszka Iwan – 38;

Kudłak Mykoła – 60;

Łepih Paraskewija – 73;

Mic Anna – 63;

Nekyruj Marija – 76;

Piatko Lateryna – 650;

Swynar Kateryna – 75;

Semen Kateryna – 70;

Chodań Wasyl – 45;

Chodań Pańko – 80;

Szul Dmytro – 40;

Szul Kateryna – 40;

Szul Mychajło – 2.

W czasie napadu polscy bandyci zdemolowali cerkiew, zabierając z niej 25 000 gotówką oraz inne cenne przedmioty cerkiewne. Strzelali w cerkwi do obrazów, darli chorągwie i obrusy, rzucając je pod nogi, a potem je deptali. Spalili też zachrystię.

20 czerwca 1945 r. polska banda zamordowała ludzi:

Partyka Mychajło – lat życia 30;

Partyka Iwan – 25;

Jarosz Andrij – 27;

Mic Ołeksa – 27;

Fesiak Ołeksa – 52;

Fesiak Hasia – 43;

Paluch Marija – 35;

Żuk Anna – 29;

Żuk Marija – 27;

Tarasko Mychajło – 62;

Tarasko Anastazija – 68;

Wyhinny Dmytro – 48;

Stańko Teodor – 32;

Zilinka Antin – 17;

Parczak Wasyk – 46;

Hołoweńczak Iwan – 21;

Nyzak Iwan – 28.

21 września 1945 r. banda licząca około 45 osób, rabując wieśniaków zastrzeliła:

Wus Marija – lat życia 60;

Hołoweńczak AnnA – 37;

Hołoweńczak Ilko – 76;

Hołoweńczak Marija – 9;

Hołoweńczak Marija – 63;

Hołoweńczak Mychajło – 8;

Łyka Anna – 30;

Łyka Marija – 60;

Kwaśniowska Kateryna – 40;

Kwaśniowski Andrij – 8;

Kozar Anastaziaj – 22;

Kominko Dmytro – 61;

Kopaneć Anastazija – 50;

Kopaneć Jefrozynija – 13;

Kopaneć Mychajło – 62;

Kril Anastazija – 37;

Kril Anna – 70;

Kril Anna – 8;

Kril Stepan – 7;

Kudłak Fedir – 52;

Łychowycz Dmytro – 63;

Mic Karteryna – 37;

Nowak Anastazija – 50;

Pałuh Kateryna – 1 ½;

Tarasko Anna – 50;

Tarasko Petro – 65;

Fedor Anna – 57;

Fedor Julija – 15.

[…]

Razem: 85 zamordowanych. […]

Źródło: Informacija pro ukrajinśki seła ta ich meszkanciw, szczo postradały w rezultati polśkych napadiw na terenach Jarosławszczyny ta Lubacziwszczyny protiahom 1945 r., w: Polśko-ukrajinśki stosunky w 1942–1947 rr. u dokumentach OUN ta UPA, red. W. Wiatrowycz, t. 2, Lwiw 2011, s. 951–954. Tłumaczenie z języka ukraińskiego.

1946 luty 28, m.p. – Fragment sprawozdania szczegółowe „Chorwata” o sytuacji na terenie kuszcza dobrzańskiego za okres od 15 do 30 stycznia 1946 r.

[…] 19 I [do wsi Dobra – B.H.] przyszła banda ze wsi Wylewa, bo tam kwaterowała. Uzbrojeni byli w 5 karabinów maszynowych, reszta w pepesze i karabiny. Ubrani różnie, niektórzy w mundurach polskich, reszta po cywilnemu.

Zamordowani zostali:

1. Petro Paraska lat 65 (i powieszony na mogile),

2. Mychajło Kopaneć lat 60.

3. Ilko Hołowenczak lat 72,

4. Jurij Łychowid lat 63,

5. Fed’ko Kudłak lat 52,

6. Iwan Kominko lat 63,

7. Anna Paraska lat 50,

8. Anastazja Kopaneć lat 40,

9. Kateryna Kwaśniowska lat 40,

10. Anna Żuk lat 50,

11. Marija Żuk lat 30,

12. Marija Dyka lat 61,

13. Anna Kril lat 70,

14. Anastazija Kril lat 37,

15. Anna Hołoweńczak lat 33,

16. Marija Pałuch lat 61,

17. Marija Wus lat 65,

18. Anna Fedir lat 55,

19. Anastazija Nowak lat 52,

20. Anastazija Kuzior lat 27,

21. Rozalija Kopyneć lat 13,

22. Andrij Kwaśniowski lat 8,

23. Anna Kril lat 8,

24. Marija Hołowenczak lat 11

25. Mychajło Hołowenczak lat 7,

26. Julija Fedir lat 1,

27. Kateryna Pałuch lat 24,

28. Marija Pałuch.

W czasie napadu mówili, że my wam damy Ukrainę i strzelali. Odjechali przez Kowale na Krasne. […]

Oryginał, rękopis. AIPN Rz, 072/1, t. 48, Kolego Przywódco! [28 II 1946 r.], k. 17.

1946 sierpień 1, [m.p.] – Fragment sprawozdania terenowego dowódcy TOS „Fala” „Medwedia” o sytuacji na terenie kuszcza dobrzańskiego za okres od 1 do 31 lipca 1946 r.

5 VIII 1946 r. […] o godzinie 10. to samo UB, ale w sile 80 osób, znowu zaczęło od strony wsi Dobra podchodzić grupami pod przysiółek Lechmany. Kilka grup składających się z paru osób przebranych było w stroje kobiece. Podchodząc do domów, strzelali do cywili. Zabili wtedy Taraczka Mychajła lat 60 i jego żonę Anastazję lat 63. Martwych wrzucili do ognia. Spalili 6 gospodarstw: Kułenko Anna, Pomoha, Zilinka, Kuczyk, Kopaneć Mykoła i Taraczka Mychajło. Iwan Duda, ranny za pierwszym razem, leżał w ogrodzie i został wrzucony do ognia, gdzie spłonął, jak i inni. […]

Oryginał, rękopis. AIPN Rz, 072/1, t. 48, Wydarzenia na terenie TOS „Fala” za czas od 1–31 VII 1946 r., k. 21–23.

1946 sierpień 1, [m.p.] – Fragment sprawozdania terenowego dowódcy TOS „Fala” „Medwedia” o sytuacji na terenie kuszcza dobrzańskiego za okres od 1 do 31 lipca 1946 r.

[…] 10 VIII. O godzinie 5. rano WP w liczbie 20 osób przybyło na [przysiółek Dobrej] Lechmany. […] Na Lechmany, gdy już całe wojsko wyszło z lasu na drogę i zebrało się do kupy, podsunęła się czota UPA z oddziału „Kałynowicza” i obstrzelała WP. Wróg otworzył silny ogień z całej swojej broni i granatnika. Straty wroga: 3 zabitych i 17 rannych. Zdołali ich zabrać, ponieważ nasi wycofali się pod silnym ogniem przeważających sił wroga. Ukraińscy powstańcy nie ponieśli żadnych strat. WP zastrzeliło wtedy 2 cywili, których mieli żywych w swych rękach: Grod Katerynę z przysiółka Wołczasty wsi Cieplice lat 45 i Dmytra Wyhinnego z Dobrej lat około 50. Po walce WP odeszło z rannymi i zabitymi do Sieniawy.

Oryginał, rękopis. AIPN Rz, 072/1, t. 48, Wydarzenia na terenie TOS „Fala” za czas od 1–31 VII 1946 r., k. 21–23.

1946 sierpień 1, [m.p.] – Fragment sprawozdania terenowego dowódcy TOS „Fala” „Medwedia” o sytuacji na terenie kuszcza dobrzańskiego za okres od 1 do 31 lipca 1946 r.

[…] 13 VIII. Na przysiółek [Dobrej] Iwanki przyszło 3 mężczyzn w mundurach WP i zabrało na forszpan ukraińskiego gospodarza Pyzaka Iwana lat 35. Po wyjeździe z wsi gospodarza zabili i dwoma końmi z wozem pojechali w kierunku Sieniawy.

Oryginał, rękopis. AIPN Rz, 072/1, t. 48, Wydarzenia na terenie TOS „Fala” za czas od 1–31 VII 1946 r., k. 21–23.

1946 listopad 4, [m. p.] – Fragment sprawozdania terenowego referenta wojskowego „Czeremosza” za okres od 1 do 30 października 1946 r.

[…] Dnia 22 X UBP w liczbie 30 osób raniutko okrążył dom gospodarza Wasyla Pyrczaka we wsi Dobra. Ten rzucił granat, który się nie rozerwał. Został zabity, gdy zaczął uciekać. […]

Źródło: Sprawozdanie terenowe referenta wojskowego „Czeremosza” za okres od 1 do 30 października 1946 r., w: B. Huk, Młodzi Ukraińcy Michała Borysa „Żana”. Terenowe Oddziały Samoobrony w powiecie jarosławskim w latach 1945–1947, Przemyśl 2016, s. 106.

Rozmowa z Katarzyną Samojlik (nazwisko panieńskie Kogut), ur. w 1929 r. w Dobrej

[…] Jakiś Polak [w Dobrej] został zabity przez Ukraińców?

Z tego, co ja pamiętam, to u nas żaden Polak nie został zamordowany przez Ukraińców. Żaden. A potem, jak to oni mówili, „banda UPA”…

Jak to się zaczęło?

Polacy napadali, jak przyjechali z Wołynia, bo mówili, że tam mordowali ich Ukraińcy, a oni tu przyjechali i mordowali nas. Przecież to była tragedia. Człowiek robił po nogach ze strachu, jak tylko gdzieś padł strzał, to była tragedia, jest nie do opisania to, co się u nas działo. Zawsze na noc uciekaliśmy. Najpierw tylko mordowali ludzi, zabierali krowy i co tylko mogli, co tylko było…

Opowiem Panu, jak to było na święcie Jordanu. W którym to było roku? W czterdziestym szóstym. Na Ścieżkach, skąd Polacy przesiedlali po wojnie na Ukrainę, ale moja mama jakoś została, a Ukraińcy powyjeżdżali, mało zostało. Moja babcia poszła mieszkać do mojej ciotki, która tam mieszkała, była taka trochę bogatsza. Babcia tam poszła, żeby ktoś nie zniszczył domu, a my zostaliśmy u siebie. I to było na Jordan, bo mówiono, że Polacy mieli napaść na Jordan. Mama przygotowała mi bieliznę i podarunek, miałam zanieść dla babci. Idę. A za Niemców została wzniesiona mogiła, jakiś taki znak… Idę, minęłam cerkiew, jestem koło cmentarza, trzeba skręcać…

W którym miejscu stała mogiła?

Jak się jedzie od Sieniawy, jak jest szkoła, a tu do Dobrej, tu, jakby na takim winklu. I ja idę, a nikt po polsku nie rozmawiał. Mróz. I naraz słyszę, jak ktoś krzyczy: „Wie!”. U nas nikt po polsku nie mówił, a to oni wieszali jednego mężczyznę na tej mogile na drucie kolczastym. Powiesili go i jechali, krzycząc na konie „Wie!”. Usłyszałam „Wie!” i zaczęłam uciekać, chociaż nie wolno było we wsi siać paniki. Jeden sąsiad wyszedł, ale nie zapytał się: „Kasiuniu, dlaczego tak biegniesz?”. Nie mogłam powiedzieć „Banda”, bo gdyby to nie była banda, to dostała bym 25 na dupę. Przyszłam do domu, a mój brat ślizga się z drugim. „Mychasiu! Chodź do domu, bo chyba banda!”. Wieś nasza już była spalona. Mało zostało numerów, ale że nasz dom kryty był blachą i niezły, mieliśmy dużo lokatorów z tych którzy nie wyjechali na Ukrainę. Wróciłam do domu i mówię: „Mamo, wróciłam się, bo jest banda!”. Wyszliśmy na podwórko. Już było ich widać, z karabinami, bagnety się świeciły, bo było słońce. Jechali na naszą wieś. Mówię: „Już nigdzie nie będę uciekać, taka jestem zmęczona”. Mama mówi: „Chodź”. Mieliśmy już z tylko jedną krowę i jednego konia, wszystko inne nam skradziono. Brat siadł na tego konia i zaczął uciekać na Lechmany. Lechmany leżały pod lasem, tam wszyscy uciekaliśmy. Gdy brat uciekał, to już strzelali, z daleka, ale już strzelali. Jednak brat był mały, z 33 roku, ale uciekł. A mama mówi: „Bierzmy krowę!”. No i tak uciekliśmy.

Po przyjściu do naszego domu […]. Zastrzelili tego kolegę mojego brata, Kwaśniowskiego, jego mamę. […] Jeden z nich był po wojskowemu, jeden miał oczy przewiązane, chyba ktoś znajomy, taką czarną… Polski oficer przyszedł: „Dzień dobry, a gdzie gospodyni”. Skąd mógł wiedzieć, że gospodyni jest inna, a nie te kobiety? Ludzie powiedzieli, że to są goście. Ten wyciągnął siekierę, a porucznik mówi: „Wyjść”. Z naszego domu jedna starsza kobieta uciekała z krową: „Pan