14 september 1946: aankomst van de Commissie-Generaal voor Nederlands Indië op het vliegveld Kemajoran (Batavia). Beeld ANP

Koning Willem-Alexander en koningin Máxima brengen van dinsdag tot en met vrijdag een staatsbezoek aan Indonesië. Het vorige staatsbezoek was 25 jaar geleden en verliep tumultueus, onder meer doordat het verleden toen nog een zwaar stempel drukte op de verhoudingen. Het ontbreken van excuses in de toespraak van koningin Beatrix bij het staatsbanket viel destijds met name verkeerd bij toenmalig fractieleider Paul Rosenmöller van GroenLinks. Hij verweet het kabinet-Kok ‘dat er geen expliciete excuses waren aangeboden aan de Indonesische bevolking voor het Nederlandse optreden na het uitroepen van de Indonesische onafhankelijkheid van 1945’.

GL-Kamerlid Bram van Ojik zegt nu ‘dat die opmerking niet is verjaard’. Van Ojik: ‘Het is nu minder een issue dan toen, omdat het overgrote deel van de Indonesiërs vooruit wil kijken. Maar dat neemt niet weg dat die vlek uit het verleden nog altijd op de relatie zit en het goed zou zijn dat te erkennen met publieke excuses.’

Hij wijst erop dat de recente, onverwachte verontschuldigingen van premier Rutte bij de Nationale Holocaust Herdenking, voor ‘het overheidshandelen van toen’, algemeen als ‘een heel mooi moment’ is ervaren. ‘Dat onverwachte maakt het des te waardevoller.’ Karabulut: ‘Excuses zouden, gelet op het verleden, moreel op hun plaats zijn.’

Stappen gezet

PvdA-Kamerlid Lilianne Ploumen zegt dat Nederland sinds 1995 al veel stappen heeft gezet. ‘Minister Bot heeft in 2005 gezegd dat Nederland aan de verkeerde kant van de geschiedenis stond. Minister Koenders is in 2016 op bezoek gegaan in Rawagede en heeft excuses aangeboden voor standrechtelijke executies. Er loopt nu een groot onderzoek naar de dekolonisatie, dat volgend jaar september klaar is. Daar zullen we in het parlement over debatteren en onze rol onder ogen zien.’

Veel discussie ging in 1995 ook over de beslissing om het staatsbezoek vier dagen na de viering van de onafhankelijkheid van Indonesië te laten beginnen, waardoor Beatrix niet bij die plechtigheid aanwezig was. Die timing werd in 1995 verdedigd door premier Kok en minister Van Mierlo (Buitenlandse Zaken). Maar uit onlangs vrijgegeven notulen van de ministerraad, die de Volkskrant heeft ingezien, blijkt dat de beslissing al op 17 juni 1994 werd genomen.

In de beraadslaging van het (toen demissionaire) kabinet-Lubbers III bevestigde minister Kooijmans ‘dat er in eerste instantie aan werd gedacht om dit bezoek te laten plaatsvinden op 17 augustus 1995, als Indonesië de 50-jarige onafhankelijkheid viert’. Om aan de grote bezwaren van de Nederlandse Indië-veteranen tegemoet te komen, ging de ministerraad akkoord met een bezoek kort na Onafhankelijkheidsdag.