Odsunięcie wyborów poprzez stan nadzwyczajny niczego nie rozwiązuje, bo ten scenariusz wpędza nas z kolei w prawny i konstytucyjny koszmar

Prognozy ministra Szumowskiego co do przebiegu epidemii się nie sprawdzają. Słynne wypłaszczanie krzywej zachorowań może oznaczać, że nie przybliżamy finału, ale przeciwnie – oddalamy go

Władza bezprawnie ogranicza naszą wolność, wprowadzając powoli państwo policyjne. Horrendalne kary administracyjne za naruszenie zakazów to brutalne zastraszanie obywateli

Są momenty, gdy bardzo trudno z mgły bieżących zdarzeń wyłowić jakiś większy kształt i dostrzec, ku czemu zmierzamy. To jeden z takich momentów. Co jakiś czas coś się jednak zza tej mgły wyłania i z przykrością muszę stwierdzić, że są to kontury coraz groźniejsze.

Rzeczy dzieją się na trzech planach.

Pierwszy jest plan polityczny, na którym trwa bezwzględna gra o przeprowadzenie w terminie lub zablokowanie wyborów prezydenckich. Przy okazji demolowane jest państwo. Przykładem takiej demolki jest dymisja prezesa Poczty Polskiej Przemysława Sypniewskiego.

O tej instytucji miałem zawsze fatalne zdanie, ale Sypniewski pracował w niej od lat 90. i znał ją jak własną kieszeń. Jeśli sygnalizował rządzącym, że poczta nie jest gotowa – zwłaszcza w obecnych okolicznościach – na obsłużenie wyborów, to wiedział, co mówi. Władza zastosowała jednak starą metodę Wałęsy, który mawiał: „Stłucz pan termometr, a nie będziesz pan miał temperatury”.

Skoro Sypniewski nie był wobec planu władzy dość entuzjastyczny, to zamieniono go na Tomasza Zdzikota, wiceministra obrony i człowieka Mariusza Błaszczaka. Nowy prezes ma jeden cel: spowodować, żeby Poczta Polska udźwignęła wybory. Wszystko inne, wszystkie deficyty tej instytucji w jej codziennym działaniu, nawet jej normalne funkcjonowanie podczas epidemii, nie mówiąc o pomyśle na pocztę w ogóle – schodzą na dalszy plan.

A mówiąc wprost – są nieważne wobec chwilowej potrzeby politycznej władzy. Spodziewajmy się zatem, że poziom usług PP jeszcze się pogorszy. Zdzikot nie ma naprawić Poczty Polskiej – on ma jej użyć raz jako narzędzia w rękach partii.

Polityczne zapotrzebowanie

Głosowanie korespondencyjne samo w sobie nie jest złym pomysłem i można się zgodzić, że powinno być dostępne dla wszystkich chcących z niego skorzystać, bez ograniczeń. Tyle że taką zmianę w kodeksie wyborczym powinno się uchwalać długo przed wyborami, w spokojnych czasach, bez pośpiechu.

Trzeba też przypomnieć, że PiS kilka lat temu chciał zlikwidować głosowanie korespondencyjne dostępne dla niepełnosprawnych, twierdząc, że nie daje ono gwarancji rzetelności. To było stanowisko w oczywisty sposób motywowane nie analizą, tylko chwilowym politycznym zapotrzebowaniem.

Tak samo jak chwilowym zapotrzebowaniem jest motywowany obecny entuzjazm partii Kaczyńskiego wobec tej formy przeprowadzenia wyborów. Ta kompletna względność rozwiązań – dobre jest to, co dobre dla partii w danej chwili, złe może być dokładnie to samo w innym momencie, jeśli będzie dla partii złe – jest przekleństwem polskiego życia publicznego. Nie tylko w okresie rządów PiS.

Co zrobi PKW?

Słuchając Jacka Sasina, który ma być głównym rządowym macherem od wyborów (dlaczego akurat minister aktywów państwowych – Bóg jeden raczy wiedzieć; chyba tylko dlatego, że jest nim akurat Sasin), widzimy, jak po łebkach, jak na chybcika ten system miałby być przygotowany. Przedstawiony projekt to kpina, złożona z dziewięciu artykułów, potem na szybko poprawiana i uzupełniana (druki 314 i 314A).

Najtrudniejsze kwestie zrzucono na Państwową Komisję Wyborczą. Za granicą „czynności wójta lub komisarza wyborczego” ma sprawować konsul, ale jak ma to wyglądać w praktyce przy tej formie głosowania – nie wiadomo. Ma to załatwić minister spraw zagranicznych. Projekt nie zawiera rozwiązania dla osób, chcących głosować poza swoim stałym miejscem pobytu. Nie zapewnia tajności, nie daje możliwości weryfikacji, że nasza karta faktycznie trafi do komisji wyborczej.

Sprawienie, żeby do wszystkich dotarły pakiety wyborcze, żeby potem wszystkie trafiły do komisji wyborczych, żeby przy tym nie doszło do prób oszustwa jest w obecnych okolicznościach zwyczajnie niemożliwe. Podważenie legitymacji wyboru, dokonanego w takich warunkach, będzie banalnie proste i, co więcej, może mieć mocne podstawy.

Zagadką pozostaje, jak decydowałaby tutaj Izba Kontroli Nadzwyczajnej, orzekająca o prawidłowości wyborów. Na to zaś nakłada się jeszcze wciąż przecież tlący się konflikt o prawomocność tej właśnie izby. Konsekwencje mogą być druzgocące: jeśli PiS dopnie swego, czyjekolwiek zwycięstwo w majowych wyborach będzie mieć bardziej kruchą legitymację niż jakikolwiek wynik wyborczy w historii III RP.

Nałóżmy na to nieuniknione niepokoje i napięcia, związane z recesją, która za moment zwali się nam na głowy, a dostaniemy przepis na konflikt wewnętrzny, jakiego jeszcze nie widzieliśmy. Być może na miarę tego z początku lat 80., o ile nie gorszy. Fakt, że Andrzej Duda wydaje się taką perspektywą niezrażony, to wielki zawód.

Stan nadzwyczajny i co dalej?

Jednak lekarstwo, które proponuje opozycja, też niesie ze sobą potencjalnie fatalne skutki uboczne. Przypominam: ani Konstytucja, ani żadna inna regulacja nie przewiduje sytuacji, gdy już zarządzone wybory nie mogą się odbyć z powodu stanu nadzwyczajnego i następującej po nim 90-dniowej karencji.

To oznacza, że gdyby ogłoszono w kwietniu stan klęski żywiołowej choćby na 24 godziny to owszem, wybory nie mogłyby się odbyć 10 maja, ale nie wiadomo, kiedy by się odbyły i na jakich zasadach. W jakiś sposób – ale jak? uchwałą Sejmu? ustawą? – trzeba by zdecydować, czy to te same wybory, tylko przeniesione czy może te same, ale z na nowo zarządzoną datą, czy też zupełnie nowe wybory ze zgłaszanymi ponownie kandydatami i nową procedurą zbierania podpisów.

Ale co w takim razie z kadencją prezydenta? Konstytucja mówi, że w razie ogłoszenia stanu nadzwyczajnego ulega ona przedłużeniu na „odpowiedni” czas. Odpowiedni, czyli na czas obowiązywania stanu nadzwyczajnego plus dziewięćdziesiąt dni – ale co potem? Miejsce prezydenta zajmuje marszałek Sejmu?

Tyle że Konstytucja wylicza, w jakich okolicznościach może to nastąpić: śmierć prezydenta, zrzeczenie się urzędu, stwierdzenie nieważności wyboru, trwała niezdolność do sprawowania urzędu ze względu na stan zdrowia, złożenie z urzędu orzeczeniem Trybunału Stanu. Sytuacji, o której mówimy, na liście nie ma.

Mało tego, gdyby wybory miały się odbyć na nowo – co z konstytucyjnym zapisem, że marszałek Sejmu zarządza je na dzień między 100 a 75 dni przed upływem kadencji urzędującej głowy państwa, skoro ta kadencja mija planowo 6 sierpnia? Jak łatwo policzyć, najpóźniejsza data to 23 maja (sobota). Wykluczona, gdyby nawet jutro wprowadzić stan klęski żywiołowej choć na dzień. Nic nie daje założenie, że kadencja wydłuża się do ostatniego dnia 90-dniowej karencji, bo przecież to oznacza, że wybory musiałyby się odbywać w jej trakcie. Paragraf 22.

Chyba żeby sięgnąć po zapis, że w razie opróżnienia urzędu datę wyborów wyznacza się nie później niż w czternastym dniu po tym fakcie, „wyznaczając datę wyborów na dzień wolny od pracy przypadający w ciągu 60 dni od dnia zarządzenia wyborów” (wszystko to art. 128.).

No tak – tylko tu znów wpadamy w pułapkę, bo Konstytucja nie przewiduje „opróżnienia urzędu” z powodu niemożliwości zorganizowania wyborów ze względu na stan nadzwyczajny. Nawet gdyby przyjąć, że 6 sierpnia urząd zostaje „opróżniony”, to ustawa zasadnicza nie daje informacji, kto urząd prezydenta wówczas tymczasowo sprawuje – o czym wyżej pisałem.

Jedynym jako tako trzymającym się kupy wyjściem – ale też nieusankcjonowanym wprost w przepisach – byłoby przeprowadzenie wyborów natychmiast po zakończeniu trzymiesięcznej karencji. Załóżmy, że stan klęski żywiołowej jest ogłaszany 6 kwietnia na maksymalny jednorazowy czas, czyli na 30 dni. Pierwsza niedziela po tym czasie to 9 lipca, a więc jeszcze przed upływem kadencji Andrzeja Dudy. Lecz – powtarzam – jakkolwiek jest to rozwiązanie logiczne, to prawnie nieusankcjonowane, a więc potrzeba by tu zgody wszystkich sił politycznych. Trudno to sobie wyobrazić, zwłaszcza gdy PiS twardo forsuje własną linię.

Wariant Jarosława Gowina ze zmianą konstytucji, jakkolwiek ciekawy, można już chyba odesłać do kosza, bo nie była nim zainteresowana ani opozycja, ani tak naprawdę PiS, którego zgoda była czysto taktycznym ruchem i wystawieniem wicepremiera na odstrzał.

Proszę wybaczyć te przydługie konstytucyjne wywody, ale rzecz w tym, że pozornie najprostsze rozwiązanie w postaci ogłoszenia stanu klęski żywiołowej prowadzi automatycznie do kolejnych wojenek polityczno-prawnych na śmierć i życie i tak naprawdę niczego nie wyjaśnia ani nie rozwiązuje.

Nie sprawdziły się prognozy Szumowskiego

Drugi plan to ten medyczny. Tu nie jest lepiej. Nie sprawdziły się prognozy ministra Szumowskiego. Nie wygląda na to, żebyśmy nawet zbliżali się do szczytu zachorowań. Strategia spłaszczania krzywej paradoksalnie może oznaczać, że przed nami całe tygodnie rosnącej liczby zakażeń, a więc i paraliżu państwa, którego każdy kolejny tydzień to miliardy złotych strat, a więc w perspektywie – miliony ludzkich nieszczęść, upadłych firm, dramatów, biedy i również śmierci.

Przypominam, że przywoływana często alternatywa: ludzkie życie albo gospodarka – jest całkowicie fałszywa. Gospodarka – to także życie. Wiele osób wydaje się nie rozumieć, że nawet gdyby tłumienie zachorowań miało się okazać skuteczne, wcale nie oznacza to, że szybciej wyjdziemy z epidemii – efekt może być wręcz przeciwny: może się ona tlić znacznie dłużej, tyle że na niższym poziomie.

Problem w tym, że poza kulawą i dalece niewystarczającą tarczą antykryzysową rządzący nie wydają się mieć jakiegokolwiek pomysłu na stopniowe wychodzenie z hibernacji, choć gdzieś na marginesie rządu takie prace podobno się toczą. Na razie jednak zamiast cokolwiek odmrażać, nawet tam, gdzie to możliwe, rząd w coraz bardziej panicznych odruchach zamraża wszystko.

To nie plan, to sen wariata

Przy czym wydaje się tutaj działać bez żadnego sensownego planu – i bez kontaktu z rzeczywistością. Sztywno narzucona liczba klientów w sklepach uzależniona od liczby kas spowodowała, że w środku co prawda jest luźniej, ale za to na zewnątrz ludzie stoją po kilkadziesiąt minut w grupach nawet kilkusetosobowych. Absurdalny pomysł z godzinami dla seniorów powiększył chaos – zamiast tego wystarczyło dać im priorytet w kolejkach i przy kasach. Do małych sklepów wolno nam wchodzić po kilka osób, ale nie wolno otworzyć sklepów w ogromnych centrach handlowych, gdzie przecież też można wprowadzić limit klientów.

Otwarte są wciąż niektóre małe biznesy, ale z powodu bezprawnego zakazu przemieszczania się nie docierają do nich klienci. Na weekendy zamknięto markety budowlane tylko po to, żeby powiększyć kolejki przed nimi w zwykłe dni. To nie plan na cokolwiek, ale sen wariata.

Państwo policyjne

Jest wreszcie trzeci wątek, najbardziej niepokojący: wprowadzanie kuchennymi drzwiami państwa policyjnego. Prawnicy nie zostawiają suchej nitki na zakazie przemieszczania się, wskazują, że bezprawnie (na ustne polecenie premiera!) zamknięto państwowe lasy, a artykuły kodeksu wykroczeń, na podstawie których policja masowo już wystawia mandaty, nijak się mają do czynów, za które ludzie są karani.

Władza poszła tu zresztą po bandzie, wpisując do ustawy o zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych nowy rozdział: „Kary pieniężne”. Umieszczone w nim kary mają charakter administracyjny, a więc są egzekwowane po otrzymaniu decyzji administracyjnej, a odwołanie do sądu administracyjnego nie wstrzymuje tej egzekucji. To najzwyklejsze zastraszanie obywateli, zahaczające już o praktyki autorytarne, bo kary są horrendalne – jedne z najwyższych na świecie, zwłaszcza w relacji do zarobków: do 30 tys. złotych, a prawo do sądu – iluzoryczne. Na dodatek ich wpisanie do ustawy łamie zasadę zakazu podwójnego karania za ten sam czyn – ne bis in idem.

Przy okazji epidemii władza przy tylu już okazjach poszła po bandzie, naginając lub wprost łamiąc prawo, że trudno nawet te przypadki policzyć.

Policja koncertowo roztrwania swój społeczny kapitał. Ze służby, która od 2015 r. budowała swój miły wizerunek na umiejętnym PR – radiowozy eskortujące rodzące matki do szpitala, funkcjonariusze przeprowadzający staruszki przez jezdnię – staje się służbą opresyjną, sypiącą mandatami za złamanie jawnie absurdalnych ograniczeń, jak nakaz dwumetrowych odstępów nawet między małżonkami lub zakaz wstępu na cmentarz. Który, nawiasem mówiąc, jest przykładem nadgorliwości zarządców tych miejsc.

W bezsensownej demonstracji siły władza wyprowadza na ulice żołnierzy z długą bronią – wciąż bez stanu nadzwyczajnego – co znów wygląda jak prymitywna próba nastraszenia ludzi. Funkcjonariuszom przyznano nieograniczoną uznaniowość w kwalifikowaniu danej czynności jako zbędnej lub niezbędnej, co w połączeniu z napiętą atmosferą musi rodzić konflikty.

W oszalałym pędzie do ograniczania naszej swobody i zrobienia z nas więźniów we własnych domach, zamknięto nam dostęp do lasów. Nie tylko tych miejskich, gdzie bywało wiele osób, ale też tych całkowicie niemal pustych. Szczęśliwie tylko państwowych – te prywatne, na przykład należące do uczelni, pozostają w większości dostępne. To wylewanie dziecka z kąpielą i dowód na nieudolność władzy, która nie była w stanie wyegzekwować zakazu spotykania się w większych grupach, więc – jak każda nieudolna władza – po prostu wprowadziła zakaz jeszcze dalej idący. Przy okazji z pewnością istnieje oczekiwanie, że policjanci i strażnicy solidnie zasilą budżet wpływami z mandatów.

Najbardziej niepokoją dwie kwestie. Pierwsza – że jest całkiem spora grupa osób, która nie dostrzega zagrożenia, wynikającego z tych działań. Druga – że nie są one w żaden sposób ograniczone czasowo, inaczej niż przy stanie nadzwyczajnym. Można sobie wyobrazić, że idiotyczne zakazy i polityka policyjnych represji za ich złamanie będzie trwała nie tygodnie, a długie miesiące, może nawet lata. Jak nazwać to inaczej niż wprowadzaniem państwa policyjnego kuchennymi drzwiami?

W swoich ostatnich wypowiedziach minister zdrowia przygotowuje nas na kolejny zakaz – tym razem poruszania się po kraju. I to przed Świętami. Ten zakaz samej władzy oczywiście nie będzie obowiązywał. Państwo ministrowie, pan premier i posłowie bez problemu do swoich rodzin dojadą. My – zapewne nie. Wielu z nas po raz pierwszy od dawna będzie chciało wybrać się gdzieś dalej, po tygodniach coraz ostrzejszych restrykcji, gdy władza kolejnymi bezsensownymi decyzjami odbierała nam wszelkie możliwości zachowania jako takiej formy psychicznej. Jadąc do wiekowych już rodziców czy dawno niewidzianych krewnych, wielu natknie się na policyjne blokady i zostanie poddanych szykanom. Nie chcę być złym prorokiem, ale zakładałbym, że może się to skończyć bardzo źle.

Na tym etapie podkrążone oczy ministra Szumowskiego i podniosłe słowa premiera Morawieckiego nie robią już wrażenia. Coraz głośniej należałoby pytać, czy leci z nami pilot. I coraz bardziej wygląda na to, że kokpit jest pusty.