Oto, co mężczyźni i kobiety mają ze sobą wspólnego: wszyscy lubimy patrzeć na ładne twarze. Nie ma to wyłącznie seksualnego charakteru. Heteroseksualni mężczyźni i heteroseksualne kobiety lubią patrzeć na atrakcyjne twarze tej samej płci. Niezależnie od płci ładne twarze rozpalają mózg, pobudzając obwody neuronowe odpowiedzialne za przyjemność. Nawet dzieci, które (abstrahując od Freuda) nie czują popędu seksualnego, są łase na śliczne twarze i od początku wolą patrzeć właśnie na nie*.

Takie odkrycie zaskoczyłoby Darwina, który sądził, że kanony piękna są narzucone kulturowo i trzeba się ich nauczyć. Są jednak cechy, które każdy niezależnie od miejsca, z którego pochodzi, uzna za pociągające: nieskazitelna cera. Symetria. Przejrzyste oczy. Zdrowe zęby. Bujne włosy. Przeciętność. (...)

Dlaczego te czynniki mają znaczenie? Gładka cera, symetria, przejrzyste oczy, niezepsute zęby i ładne włosy to wyraźne oznaki zdrowia i młodości - coś, na co każdy powinien zwrócić uwagę, szukając partnera. Obowiązuje to zwłaszcza w wypadku symetrii. Trudno być symetrycznym - niekorzystne czynniki, takie jak kiepska dieta, pasożyty czy po prostu niszczące działanie czasu, rujnują symetrię. Jest ona więc oznaką sukcesu.

Mniej oczywiste jest to, dlaczego dobrze postrzega się przeciętność. Być może odzwierciedla ona zdrowie w myśl zasady, że większość odchyleń od normy jest zła. (...) Istnieje też zupełnie inna możliwość. Przeciętne twarze są łatwe dla oka - nie wymagają tyle obróbki wizualnej, co twarze nieprzeciętne, a my najczęściej wolimy obrazy, które można łatwiej przetworzyć. Jedyna trudność polega na tym, że choć przeciętne twarze wyglądają dobrze, nie wyglądają świetnie - najatrakcyjniejsze twarze nie są przeciętne. (...). Może nie chodzi o to, że przeciętne twarze są zdecydowanie atrakcyjne, tylko o to, że te nieprzeciętne stwarzają większe ryzyko nieatrakcyjności. (...)



Zaskoczeniem może być fakt, że cechą uznawaną za pociągającą u partnera jest... przeciętność. (fot. StockSnap / pixabay.com)

Kobiece preferencje zmieniają się w trakcie cyklu miesiączkowego. Przez większość czasu kobiety czują pociąg do męskich twarzy spełniających wspomniane wcześniej kryteria, ale podczas owulacji pociągają je również twarze bardzo męskie, o wyrazistych rysach. Kiedy po raz pierwszy dowiedziałem się o tym odkryciu, uznałem, że brzmi to za dobrze, by mogło być prawdziwe, lecz wynik udało się dotąd powtórzyć kilkakrotnie. Według jednej z interpretacji kobiety podczas owulacji poszukują przede wszystkim dobrych genów i dlatego zwracają uwagę na supermęskich mężczyzn.

Ludzie jak indyki**



Instygującą serię badań przeprowadzono w latach pięćdziesiątych XX wieku. Naukowcy chcieli się dowiedzieć, jakie cechy mogą zapoczątkować zachowania seksualne u samców indyka. Najpierw odkryli, że na indyki podniecająco działał model samicy, który wyglądał jak żywy - samce gulgotały, kroczyły dumnie, stroszyły się, a wreszcie dosiadały sztucznej indyczki. By znaleźć minimalny bodziec reakcji seksualnej, naukowcy usuwali z modelu kolejne części: ogon, nogi i skrzydła - aż pozostała głowa na patyku. Głowa okazała się dla samców w pełni podniecająca - wolały ją nawet od bezgłowego ciała.

Ludzie mogą być tacy jak indyki. Jesteśmy zaprogramowani tak, by czuć pociąg do sygnałów odbieranych zmysłowo, i nie potrzebujemy do tego prawdziwej osoby, jak wtedy, gdy podnieca nas dwuwymiarowy szereg pikseli na ekranie komputera. Nawet w obecności rzeczywistych osób możemy odczuwać fascynację jakąś częścią ciała, pozostając obojętni na osobę, do której ona należy. Widać to w wypadku fetyszy, gdy podniecenie może być skoncentrowane na konkretnej części ciała. Skrajnym przykładem jest Jerome Brudos, seryjny morderca mający obsesję na punkcie stóp, który najpierw śledził kobiety, potem je dusił do utraty przytomności, a następnie zabierał im buty i uciekał. Później zaczął gwałcić i mordować kobiety, zachowując jedną ze stóp ofiary jako trofeum. Jest również typ fetyszyzmu stóp opisany przez pisarza Daniela Bergnera - miły i romantyczny mężczyzna cierpiący z powodu silnej, mimowolnej żądzy. Latem podnieca go nieoczekiwany widok odsłoniętej kobiecej stopy, choćby pobieżny, a zimą stara się nie słuchać prognoz pogody, by uniknąć bolesnych chwil erotycznego zapomnienia spowodowanych sformułowaniami typu "spadnie stopa śniegu".

(...) Będąc mądrymi istotami, potrafimy starać się oddziaływać na ludzi na poziomie zmysłów. Nie trzeba wcale doktoratu z etologii kognitywnej, by wiedzieć, że warto ukryć pryszcze. Ludzie wkładają wiele wysiłku w zmianę wyglądu twarzy - najczęściej starają się wyglądać młodziej, stosują szminkę, róż, depilację brwi, perukę, tupecik, przeszczep włosów i tym podobne. Korzystają również z chirurgii plastycznej i jadu kiełbasianego (neurotoksyny, popularnie zwanej botoksem), ale też z nieco mniej zaawansowanych technicznie metod, jak szczypanie się w policzki, tak by wyglądały na rumiane - sztuczka znana już w starożytności. Niektóre metody sięgają poniżej szyi, jak budowanie muskulatury, implanty piersi czy powiększanie penisa.



Ludzie wkładają wiele wysiłku w zmianę wyglądu twarzy, by wyglądać młodziej (fot. FotografieLink/pixabay.com)

Tak jak potrafimy świadomie udawać sygnały (na przykład nakładając makijaż), które wywołują zainteresowanie seksualne innych osób, tak też jesteśmy w stanie przejrzeć, że inni udają. Będąc esencjalistami, pragniemy prawdziwej rzeczy. Na przykład większość kobiet wolałaby mężczyznę, który w ich odczuciu ma naturalnie silne cechy albo młodzieńczą urodę, niż kogoś, kto kupił sobie taki wygląd, płacąc za botoks, przeszczepione włosy czy zastrzyki z testosteronu.

Starzejąca się żona kontra supermodelka



Jak ważny jest wygląd? Nawet najbardziej cyniczny psycholog ewolucyjny zgodziłby się z tym, że inne względy niekiedy bywają ważniejsze od tych klasycznych sygnałów atrakcyjności. Zwłaszcza gdy chodzi o wybory kobiet, znaczenie odgrywają takie czynniki, jak majątek czy status - zamiast młodego, przystojnego kulturysty kobieta może wybrać starego, grubego milionera. Cynicy mogliby się spierać, że tak czy inaczej, to pewne obserwowalne cechy wywołują nasze reakcje seksualne i estetyczne. Nieskazitelna skóra jest lepsza od skaz, symetria - od asymetrii i tak dalej. Możemy kochać starzejącą się żonę bardziej niż supermodelkę, ale to randka z supermodelką będzie tą wymarzoną.

Nie zgadzam się. Gdy chodzi o pożądanie, wygląd to nie wszystko. Zgodnie z logiką adaptacji czujemy pociąg do tych, którzy mają istotne cechy - niektóre z nich nie są widoczne na twarzy czy na ciele. W tym wypadku łatwo dać się zwieść na manowce badaniom, ponieważ wiele z nich koncentruje się wyłącznie na wyglądzie, jak badania, w których przyglądano się dziewczynom z rozkładówek "Playboya", by znaleźć ich fizyczne cechy wspólne, albo w których pokazywano studentom zdjęcia i proszono o ich ocenę, czy też badania, w których dzieciom pokazywano komputerowo wygenerowane twarze, by się przekonać, na co będą wolały patrzeć. Takie badania mogą ukazać wiele interesujących rzeczy na temat tego, co uważamy za atrakcyjne na poziomie zmysłów, jak w wypadku znaczenia symetrii czy przeciętności. Ale nie potrafią nam nic powiedzieć o tym, czego nie można uchwycić na zdjęciu. (...)

Co jeszcze może mieć znaczenie? Jednym z czynników może być znajomość. W pewnym badaniu naukowcy skłonili grupę kobiet do uczestnictwa w różnych zajęciach na Uniwersytecie Pittsburskim. Kobiety nie odzywały się w trakcie wykładów i nie nawiązywały kontaktów z innymi studentami. Liczba zajęć, na które uczęszczały, była różna - 15, 10, 5 albo wcale. Na koniec zajęć studentom pokazano zdjęcia kobiet, pytając, co o nich sądzą. Za najbardziej atrakcyjne uznano te kobiety, które przyszły na zajęcia 15 razy, a za najmniej atrakcyjne - te, których studenci nie widzieli nigdy wcześniej. Jest to niewielkie badanie, ale pasuje do obszernej literatury z dziedziny psychologii społecznej, poświęconej efektowi czystej ekspozycji - ludzie lubią to, co znajome. (...)



Głównym czynnikiem w wypadku atrakcyjności wcale nie jest przeciętność czy symetria tylko to, czy dana osoba się uśmiecha. (fot. 5688709/pixabay.com)

W innym badaniu naukowcy prosili uczestników o ocenę zdjęć kolegów i koleżanek z klasy, pochodzących z licealnych ksiąg pamiątkowych, pod kątem tego, jak bardzo lubią daną osobę i jak bardzo jest ona w ich odczuciu atrakcyjna. Obce osoby w tym samym wieku również oceniały zdjęcia z ksiąg pamiątkowych pod kątem atrakcyjności. Gdyby sympatia nie miała znaczenia, oceny osób, które chodziły do jednej klasy, i obcych osób powinny się pokrywać - ale było inaczej. Oceny atrakcyjności dokonane przez osoby z jednej klasy wahały się w zależności od tego, jak bardzo ta osoba lubiła danego kolegę czy koleżankę - kolejny dowód na to, że atrakcyjność to nie tylko wygląd.

Nawet gdy oceniamy twarze nieznajomych, liczy się coś więcej niż wygląd. Jedno z badań pokazało, że głównym czynnikiem w wypadku atrakcyjności wcale nie jest przeciętność, symetria, dymorfizm płciowy ani nic w tym rodzaju - tylko to, czy dana osoba się uśmiecha. (...)



Rozterki Darwina



W wieku 29 lat Karol Darwin zadręczał się myślami o małżeństwie. W 1838 roku zrobił listę za i przeciw. (...) Stanowi ona dobrą mieszankę tego, co wiktoriańskie i, no cóż, darwinowskie. Dzieci są na górze kolumny "ożenić się", ale trafiają też do kolumny "nie żenić się" ze względu na wydatki i zmartwienia. Seks nie zostaje wspomniany jednoznacznie, jest jednak mowa o kontakcie fizycznym. Najważniejszymi argumentami "za" nie są przy tym seks ani dzieci, tylko pogląd, że małżeństwo wzbogaci życie Darwina, że dzięki niemu zyska on przyjaciółkę i towarzyszkę.

W liście miłosnym do Emmy Wedgwood, tydzień przed ślubem, Darwin napisał: "Sądzę, że mnie ucywilizujesz i wkrótce nauczysz, że istnieje większe szczęście od tworzenia teorii i gromadzenia faktów w samotności i ciszy". Tak też się stało. Ich związek był wyjątkowo bliski i wpłynął istotnie na pracę Darwina - jego troska o poglądy religijne Emmy i szacunek dla nich sprawiły, że złagodził twierdzenia dotyczące tego, jak ewolucja kształtowała ludzki umysł.

Szukając partnerki, Darwin poszukiwał czegoś więcej niż obustronnej symetrii i właściwej proporcji między biodrami a talią. Pragnął dobrej i wyjątkowej osoby. Z twarzy i ciała można wyczytać takie cechy, jak młodość czy zdrowie, ale przecież poszukujemy też innych, jak inteligencja czy życzliwość. Mądrzy i życzliwi ludzie dobrze sobie radzą w świecie, podobnie jak ich dzieci. Szukamy też kogoś, kto wiernie będzie opiekował się dziećmi, kto będzie nam pomagał i nas wspierał. Nie dziwi zatem, że największe z kiedykolwiek przeprowadzonych badań dotyczących ludzkich preferencji w wyborze partnera, w którym przebadano uczestników z 37 krajów, wykazało, iż najważniejszym czynnikiem zarówno dla kobiet, jak i dla mężczyzn jest życzliwość (Źródło: Buss, D. M. (1989). Sex differences in human mate preferences: Evolutionary hypotheses in 37 cultures. Behavioral and Brain Sciences).



Wybór idealnego partnera nigdy nie opiera się tylko na wyglądzie. (fot. Flo Maderebner/pexels.com)



Podobnie jak Darwin, wielu z nas szuka partnerów mądrych, wiernych i życzliwych. Problem w tym, jak rozgryźć, kim oni są.

Tym sposobem zmierzamy do zagadnienia określanego przez biologów mianem doboru płciowego. Zastanówmy się nad krzykliwymi ogonami pawi. Gorzej niż bezużyteczne - nieporęczne i ciężkie, spowalniają ptaka, trudno utrzymać je w czystości, stanowią wprost wymarzone zaproszenie dla drapieżników. Darwin, zanim opracował teorię doboru płciowego, zanotował, że na widok pawich piór wszystko się w nim przewraca - było to poniżające zaprzeczenie prawom logiki doboru naturalnego.

Wpadł jednak na rozwiązanie: ogony nie służą bezpośrednio przetrwaniu, nie pomagają uniknąć drapieżnika ani zabić ofiary, nie zapewniają ciepła ani niczego innego, dzięki czemu pawie mogłyby lepiej sobie radzić w świecie fizycznym. Ale przyciągają samice. Jeśli samice pawi wolą łączyć się w pary z choć trochę kolorowymi samcami, to w następnym pokoleniu otrzymamy zarówno bardziej kolorowe samce, jak i samice o takim samym upodobaniu do krzykliwego upierzenia, a w toku historii ewolucyjnej - pawi ogon.

W 1958 roku John Maynard Smith, biolog ewolucyjny, poszerzył tę analizę o skomplikowane tańce wykonywane przez samce muszki owocowej. Z boku wyglądają na całkowicie bezużyteczne i takie też są, jeśli nie weźmie się pod uwagę selekcji płciowej. Samicom tańce te pomagają zdecydować, z kim połączyć się w parę - z ewolucyjnego punktu widzenia rozsądny wybór, bo żeby dobrze tańczyć, trzeba być sprawnym. Wybredne samice dostają zatem sprawne dzieci, natomiast geny, które motywują samce do tańczenia, a samice do poszukiwania tancerzy, rozprzestrzeniają się w populacji.

Psycholog Geoffrey Miller twierdzi, że wiele ciekawszych, bardziej ostentacyjnych aspektów ludzkiej natury wyewoluowało w toku doboru płciowego, tak byśmy dysponowali sposobami obwieszczania innym swoich zalet. Istnieją sposoby na pokazanie swojej sprawności, a Miller zaliczyłby do nich nie tylko taniec i większość sportów, lecz także obeznanie ze sztuką, działania dobroczynne i poczucie humoru. Jego zdaniem mózg to "wspaniała ozdoba seksualna".

Nie będę tu omawiał szczegółowo doniosłej teorii Millera, warto jednak zgłębić dwa jego spostrzeżenia dotyczące pociągu seksualnego. Pierwsze dotyczy kosztownej sygnalizacji (...) - chodzi o to, że pokazywanie osobistych przymiotów traktuje się poważnie, jeśli został przy tym poniesiony jakiś koszt, pokonany jakiś stopień trudności, wykazane poświęcenie. (...) Kosztowna sygnalizacja przejawia się w prezentach, które dajemy sobie nawzajem, szczególnie w trakcie zalotów. Miller pyta retorycznie: "Dlaczego mężczyzna miałby dawać kobiecie bezużyteczny pierścionek zaręczynowy z brylantem na zaręczyny, kiedy mógłby jej kupić dużego, smacznego ziemniaka, którego przynajmniej dałoby się zjeść?". Według odpowiedzi, której sam udziela, chodzi tu dokładnie o poniesiony wydatek i bezużyteczność prezentu. Brylant jest pojmowany jako symbol miłości w taki sposób, w jaki nie można by rozumieć ziemniaka, ponieważ większość osób podarowałaby brylant jedynie komuś, na kim im zależy - zatem podarowanie go sygnalizuje zarówno status majątkowy, jak i zaangażowanie.



Pierścionek z brylantem to tylko jeden z wielu sposobów kosztownej 'sygnalizacji' uczuć (fot. Scott Webb/pexels.com)

Wartość pieniężna to niejedyny sygnał zaangażowania. Tyler Cowen, ekonomista, wykazuje, że najlepszym prezentem dla kogoś, z kim mieszkamy, jest coś, co nie byłoby zarazem prezentem dla nas. Zwraca przy tym uwagę, że nawet gdyby jego żona ucieszyła się z kolekcji serialu "Battlestar Galactica" na DVD, byłby to marny prezent, ponieważ i jemu sprawiłby przyjemność, tak więc podarowanie go nie sygnalizowałoby jego miłości do żony.

Partner, który sprawia przyjemność



Inne sygnały to między innymi zmiana nazwiska, wspólne zamieszkanie, zrobienie sobie tatuażu z imieniem ukochanej osoby (nie może to być jednak tatuaż naklejany, który da się zmyć ciepłą wodą!). Małżeństwo to oczywista forma zaangażowania, która staje się bardziej kosztowna (a więc jest jeszcze większą oznaką miłości), gdy trudno jest się rozwieść. Intercyzy, jakkolwiek racjonalne, odnoszą odwrotny skutek, gdyż wyraźnie sygnalizują, że martwimy się, czy związek przetrwa, i zabezpieczają nas przed stratą. Mężczyzna, który poddaje się wazektomii, gdy jego żona nie może mieć więcej dzieci, sygnalizuje, że jej nie opuści i nie będzie miał dzieci z młodszą kobietą (ale jeśli wazektomia jest odwracalna, to taki gest nie jest romantyczny).

Są to oznaki przywiązania, miłości, lecz rozumie się samo przez się, że takie kosztowne sygnalizowanie nie zawsze spotyka się z ciepłym przyjęciem. Obcięcie ucha na przykład to już przesada, podobnie jak tatuowanie się czy okaleczanie po pierwszej randce. Co prawda można w ten sposób sygnalizować zainteresowanie i oddanie, ale też desperację i szaleństwo.

Drugi świetny pomysł Millera, gorący selektor, zasadza się na tym, że gdy szukamy partnera, to wybieramy go spośród osób, które sprawią nam przyjemność. Na poziomie jednostkowym może się to wydawać oczywiste, Miller jednak bada zagadnienie z adaptacyjnego punktu widzenia, jako siłę przyczyniającą się do ewolucji pewnych cech.

Prostym przykładem z fizjologii będzie penis. W porównaniu z innymi naczelnymi ludzkie ciało wykazuje wiele osobliwości - mężczyznom rosną brody, kobiety mają powiększone piersi i pośladki oraz wąskie talie - ale najbardziej zdumiewająca różnica dotyczy męskich genitaliów. Penisy niektórych naczelnych są ciekawsze dla oka niż penis ludzki. Moszna mandryla ma jaskrawy różowo-fioletowy kolor, a jego penis jest czerwony, z kolei werwety z rodziny koczkodanowatych mają niebieskie moszny i czerwone penisy, i tak dalej. Jednakże ludzki penis - dłuższy, grubszy i bardziej elastyczny - ma wyraźną przewagę w kategoriach dotykowych; różni się znacząco od małych, cieniutkich jak ołówek penisów innych naczelnych, których długość nie przekracza pięciu do ośmiu centymetrów i które sztywnieją dzięki kości prącia. Miller stwierdza kontrowersyjnie, że to wynik doboru płciowego kobiet - pociągali je bowiem mężczyźni, z którymi odczuwały przyjemność seksualną, co doprowadziło do ewolucji lepszego penisa.

Zdaniem Millera mózg wyewoluował podobnie jak penis. Ludzie szukają partnerów zajmujących i zabawnych. Wolimy być z kimś, kto sprawia, że jesteśmy szczęśliwi. To stawia ewolucję w nowym świetle. Psychologowie ewolucyjni zazwyczaj postrzegają umysł albo jako naukową maszynkę do przetwarzania danych, tworzącą teorie dotyczące środowiska naturalnego, albo jako makiawelicznego intryganta, próbującego przechytrzyć innych w grze o sumie zerowej, której celem jest społeczna dominacja. A może umysł to również centrum rozrywki, ukształtowane w toku doboru płciowego tak, by sprawiać przyjemność innym poprzez umiejętność opowiadania historii, urok osobisty czy też poczucie humoru.



(fot. materiały promocyjne)

*Fragment książki "Przyjemność" w przekładzie Olgi Dziedzic

**Śródtytuły pochodzą od redakcji

Książka Paula Blooma "Przyjemność. Dlaczego lubimy to, co lubimy?" jest dostępna w Publio.pl >>>



CHCESZ DOSTAWAĆ WIĘCEJ DARMOWYCH REPORTAŻY, POGŁĘBIONYCH WYWIADÓW, CIEKAWYCH SYLWETEK - POLUB NAS NA FACEBOOKU



Paul Bloom. Profesor psychologii i kognitywistyki Uniwersytetu Yale. Jego badania dotyczą m.in. tego, jak dzieci i dorośli rozumieją świat fizyczny i społeczny, ze szczególnym uwzględnieniem języka, moralności, religii, fikcji i sztuki. Jest autorem ośmiu książek i kilkunastu artykułów o psychologii poznawczej. Mieszka w Connecticut.