Er was een groot tekort aan voedsel, schrijft hoogleraar vaderlandse geschiedenis Judith Pollmann. Er stierven duizenden Leidenaren. Maar de meesten bezweken aan de pest, niet aan de honger. ‘Tot de laatste dagen van het beleg was er nog volop paardenvlees.’

Zijlmans: ‘Uiteindelijk is er ook een tekort aan bier, dus de bevolking drinkt het smerige grachtenwater. De kans om ziek te worden, neemt toe. Ze eten verrotte kolen, moutkoeken en wat vlees. De bevolking verzwakt daardoor.’

Een aantal sympathisanten van de Spanjaarden was al uit de stad gevlucht. ‘Deze "glippers" lieten vaak hun vrouw en kinderen achter. Het bestuur schopt hen er uit, er waren immers al genoeg monden te voeden.’

Maar eenmaal buiten de stadsmuren kregen ze geen warm welkom. Aanhangers van Filips trokken hen alle kleren uit en stuurden hen vervolgens weer terug. ‘In hun grote barmhartigheid hebben stadsregeerders hen weer binnengelaten, terwijl ze vrijwel niets meer hadden om hun schamelheid en naakte billen te bedekken’, blijkt uit een anoniem verslag van het beleg. ‘Een enorme vernedering natuurlijk, zegt Zijlmans. ‘Het is ook een manier om de Leidenaren tot wanhoop te drijven, ze te duwen tot overgave.’

Juli 1574: Een enorme gok

‘Op 30 juli 1574 stemmen de Staten van Holland in met het plan van Willem van Oranje om de dijken door te steken en met een vloot Leiden te ontzetten’, vertelt Henk den Heijer. ‘Het is een godswonder dat het gelukt is, een enorme gok. Vooraf is er slechts een plan om de dijken door te steken. Wat daarna nodig is, moet dan nog worden bedacht. In een zeer korte tijd wordt een grote hoeveelheid schepen, wapens, voedsel en manschappen verzameld. Het duurt ruim twee maanden om Leiden te bereiken, en dat is eigenlijk nog best snel.’

‘Het is een complexe operatie. Het doorsteken van de zeedijken bij Delfshaven en Rotterdam was niet voldoende. Een deel van het land stroomt onder, maar dan stuiten de geuzen weer op een landdijk. Daar moet ook weer een gat in worden gemaakt. Onderweg botsen ze steeds op dijken waarvan ze het bestaan niet eens kenden. En moeten ze dus weer graven.’

‘Water is een vreselijke vijand’, aldus Fagel. ‘De Spanjaarden denken erover om zelf delen van Nederland onder water te zetten. Maar Filips wil dat niet. Dat zou immers fataal zijn voor zijn onderdanen.’ Geluk speelde zeker een rol. ‘De Spanjaarden waren van plan om een grote vloot uit te rusten om de geuzen aan te pakken. Maar onder andere door pech en geldgebrek kwam het daar niet van. De manschappen gingen massaal dood door besmettelijke ziekten. De admiraal bezweek zelf ook.’

Begin september 1574: Wrede Zeeuwen

De Spanjaarden verdedigen de dijken fel en dichten de door geuzen gemaakte gaten weer met hout en hooi. ‘Dan is er nog het probleem van de hoogteverschillen’, zegt Den Heijer. ‘Het Rijnland ligt hoger dan het Delfland. Dus het water is daar minder diep. Het risico dat je dan vast komt te zitten met je schip, is groter.

‘Het water staat overal vrij laag. Er kan dan ook alleen gebruik worden gemaakt van schepen zonder kiel of met een hele beperkte kiel. Bij elkaar is het een flinke vloot bestaande uit 250 platbodems en zeventig galeien.’

De dichter Jan Fruytiers maakt het beleg van nabij mee en schrijft vol ontzag over de vloot onder leiding van de Zeeuwse geuzencommandant Louis de Boisot. ‘De komst van de Zeeuwen veroorzaakte niet weinig schrik onder de vijand.’ Ze kunnen ‘verbazingwekkend goed uit te voeten op het water.’ En ‘hoewel er vele ruwe en onbeschaafde lieden bij zijn, stellen zij zich onder leiding van godvrezende en dappere kapiteins vroom en strijdbaar op.’

Wreed zijn ze ook. ‘Een van de Zeeuwen heeft namelijk een neergeschoten Spanjaard, die half dood was, het hart uit het lijf gerukt en zijn tanden erin gezet. Betrouwbare lieden hebben het hart met tandafdrukken in Delft gezien.’