De Europese Unie moet „minder naiëf” worden, beter opkomen voor de eigen belangen en ook gaan beseffen dat macht „geen vies woord” is. Het was de boodschap van premier Mark Rutte (VVD) in de zogenoemde Churchill-lezing over Europa, woensdagavond op de universiteit van Zürich. De belangrijkste vraag voor de EU is nu, volgens Rutte: wat moet er gebeuren om niet „de tweede” te zijn op het wereldtoneel, „of de derde”.

Rutte, die wordt gezien als kandidaat voor een toppositie in Brussel, sprak het niet uit, duidelijk was het wel: Europe first. Wat hem betreft. De EU moet volgens hem de eigen economische positie beter gebruiken om invloedrijk en effectief te zijn, en begrijpen dat je je als Europa in de wereld niet meer alleen staande kunt houden met mooie principes. „Onder de Amerikaanse veiligheidsparaplu was het nog makkelijk om het morele gelijk op te eisen en anderen te vertellen waar ze fout zitten en wat ze wel of niet zouden moeten doen.”

Streetwise

Voor een overvolle zaal, met weinig studenten en opvallend veel ouderen, zei Rutte dat hij na acht jaar premierschap tot de conclusie is gekomen dat „streetwise zijn ook een vorm van wijsheid is”. Precies dat gunt hij Europa. Dan kun je kritisch zijn over de Amerikaanse president Donald Trump, zei hij ook. „Maar soms moet je dansen met wie je nu eenmaal op de dansvloer staat.”

Trump als breekijzer

Door zijn eigen ervaring zo te benadrukken was het voor de toehoorders duidelijk: Rutte nam met deze toespraak het informele leiderschap op zich. Zelf zei hij na afloop: „We moeten als Nederland wel zulke grote onderwerpen aan de orde stellen, nu het VK vertrekt. Dat was dé stem voor minder naïviteit, vrije markt, Europa in de wereld. Nu zal Nederland z’n positie moeten pakken.”

In zijn speech zei Rutte dat de EU Trumps aanvallen op de wereldhandelsorganisatie WTO en de VN moet gebruiken „als breekijzer” om die organisaties effectiever en efficiënter te maken. En ook de Europese NAVO-landen moeten volgens hem juist nu leren om „op eigen benen te staan”.

Hij pleitte ook voor een krachtiger buitenlands beleid van de EU. Nu moeten nog alle 28 EU-landen erachter staan voordat Europa sancties kan opleggen aan landen buiten de EU. Van die regel moet de EU volgens Rutte in sommige gevallen afwijken. Europa wordt, vindt hij, „te vaak uit elkaar gespeeld”.

Rutte blijft zelf zeggen dat hij géén kandidaat is voor een baan in Europa. De lezing in Zürich wordt wel gezien als een soort van sollicitatie, samen met de interviews die hij woensdag en donderdag had in vijf grote Europese kranten.

De afgelopen jaren werd de Churchill-lezing gehouden door onder anderen Europse Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker en zijn voorganger José Manuel Barroso en ook door Herman Van Rompuy, die van 2010 tot 2014 voorzitter was van de Europese Raad van regeringsleiders.

Daar komt bij: het is Ruttes derde grote speech over Europa in nog geen jaar tijd. In maart vorig jaar hield hij in Berlijn een toespraak en drie maanden later in Straatsburg. Hij maakte daar duidelijk dat zijn ideeën over Europa waren veranderd: het ging hem niet meer alleen om geld verdienen door de interne markt en een stabiele munt, maar ook om de gedeelde waarden.

Zijn speech in Zürich had als titel: ‘The EU: from the power of principles towards principles and power’. Het is niet voor het eerst dat de zogenoemde soft power van de – vaak verdeelde – EU ter discussie wordt gesteld. Voor Rutte is het wel een duidelijk stap verder in het belang dat hij hecht aan Europa: in zijn eerdere speeches kwam hij nog met voorstellen die de EU beter moesten laten functioneren, om de lidstaten te „dienen”. Nu gaat het hem om macht en invloed van de EU zelf, als wereldspeler.

Reportage pagina 3

Speech van Rutte pagina 18-19

NRC Europa Onze EU-correspondenten over belangrijke voorstellen tot relletjes uit de wandelgangen Inschrijven

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 14 februari 2019