Schouder aan schouder staan de mannen in het zaaltje; nu eens buigend, dan weer knielend richting Mekka. Er passen zo’n 200 mensen in de gebedszaal van de Emir Sultan-moskee in Amsterdam-Noord, en deze vrijdag zijn er ook circa 200 – en dat is de helft van het aantal leden. Moskee- en stichtingvoorzitter Kamber Sener wringt zich tussen een taxichauffeur en een bezorger van DHL.

Na afloop, in de kantine, tegen het decor van een flatscreen-tv die staat afgesteld op een Turkse zender, zegt Sener dat het op feestdagen nog drukker is, en dat ze dan tapijten neerleggen in de kantine en als ook die vol is, dat ze dan mensen naar buiten sturen om te bidden op de binnenplaats. „Het liefst willen wij iedereen laten bidden zonder nat of koud te worden.”

Sener loopt over het binnenplaatsje naar een houten noodkeet die ongeveer tien jaar oud is. Binnen kraakt en piept het. „Hier krijgen onze kinderen Koranles en huiswerkbegeleiding. Omdat we ruimtegebrek hebben is onze bestuurskamer ook een leslokaal geworden.” Het is er koud. Sommige stoelen zijn verroest, evenals tafels. In het plafond zitten scheuren en gaten. „Onlangs hebben we een plafond moeten vervangen. Dat kost extra geld.”

Eventjes nog zit de Emir Sultan-moskee in dit voormalige GAK-gebouw nabij de IJdoornlaan. Vijfentwintig jaar geleden namen Seners voorgangers het pand over en bouwden ze het om tot moskee. De laatste jaren verhuisden steeds meer Turkse Nederlanders naar Noord, waardoor het ledental groeide van 250 naar 400. Het gebouw is daar niet op toegerust. „Het is zo langzamerhand op”, zegt Sener.

Daarom is het bestuur van de Emir Sultan-moskee gefuseerd met dat van de Kuba-moskee, een Turks gebedshuis aan de Ribesstraat. Ook deze moskee kampt al jaren met soortgelijke problemen. Met de fusie is de nieuwe stichting Sociaal Cultureel Centrum Boven IJ ontstaan, die in de toekomst de Boven IJ-moskee wil bouwen in de geplande woonwijk Elzenhagen Zuid. Naar verwachting zou die binnen een paar jaar af moeten zijn. Het gaat om een complex van 3.000 vierkante meter met zeshonderd bidplekken onder één dak. De moskee is modern in die zin dat deze méér zal zijn dan een gebedsruimte alleen: zo komen er ook sociale en culturele ruimten – het moet een multifunctioneel complex worden met voorzieningen voor de hele buurt. De moskee krijgt een minaret en een koepel van 21,5 meter hoog. Het complex wordt qua vloeroppervlakte driemaal zo groot als de Westermoskee. Er komen zeker 45 eigen parkeerplaatsen.

Geen reuring

En het gekke is, het nieuwbouwproject is zonder noemenswaardige wanklanken verlopen. In veel gemeenten zorgt de komst van een nieuwe moskee voor reuring. Omwonenden richten dan actiegroepen op tegen de toekomstige moskee. Ze zijn meestal bang voor parkeeroverlast of voor de oproep tot het gebed. Geen goed overleg tussen een moskeebestuur en bewoners kan dan leiden tot lang slepende rechtszaken. En soms zijn er ook nog protesten tegen de komst van de islam. Zo besmeurden activisten van anti-islambeweging PEGIDA onlangs de bouwgrond van een moskee in Enschede met varkensbloed.

Uiterst links: een voorlopige schets van de toekomstige moskee in Noord.

Links: het plan Elzenhagen Zuid met toekomstige woningen, langs de Nieuwe Leeuwarderweg. Rechts op de tekening de moskee (aangegeven met pijl). Artist impression Ewoud Blok/ gemeente





Van dergelijke incidenten is in Amsterdam vooralsnog geen sprake. Al kent ook de hoofdstad zijn eigen moskeedrama: de komst van de twee jaar geleden opgeleverde Westermoskee in De Baarsjes. Dit bouwwerk moest het toonbeeld worden van integratie, maar pakte uiteindelijk uit in het tegenovergestelde. Tussen 1993 en 1996 voerde het moskeebestuur tevergeefs rechtszaken tegen de gemeente over het bestemmingsplan. Daarna werd de vredespijp gerookt: de Turken bedachten met de gemeente en woningcorporatie Het Oosten een plan waarbij de moskee er moest komen in combinatie met woningen en winkels. Halverwege de jaren 2000 spatte deze samenwerking uiteen door ruzie over de religieuze koers van de moskee. De gemeente trok zich terug en Het Oosten leverde in 2009 zelf het wooncomplex op. Pas in 2015 werd de Westermoskee door de Turken zelf opgeleverd. Thans wordt het godshuis geëxploiteerd door de Turks-nationalistische en religieuze organisatie Milli Görüş. Het heeft bijna 25 jaar geduurd voordat de moskee er kwam.

Bij de aankomende Boven IJ-moskee lijkt alles veel vlotter te verlopen. In de afgelopen weken debatteerde de gemeenteraad over de nieuwe wijk Elzenhagen-Zuid. Hier klonken overigens wel bezorgde geluiden: bewoners uit de omliggende bestaande wijken vroegen het stadsbestuur vergeefs om de toekomstige moskee (maar ook de middelbare school) uit het bestemmingsplan te halen. Ze zijn bang dat er te veel verkeer op afkomt. Voorzitter Sener verwacht doordeweeks rond de vijftig bezoekers en tien auto’s per dag. „In de weekends rekenen we op circa honderd mensen en vijftig auto’s per dag. En op vrijdagen komen er maximaal vijfhonderd bezoekers.” Alleen op feestdagen kunnen er wel duizend mensen op de moskee met de 45 parkeerplaatsen afkomen. Volgens Sener kan de wijk dat aan, want er komen ook nog openbare parkeerplekken, en er is een parkeergarage in de buurt. Bovendien: „Veel moskeegangers zullen ook met de Noord/Zuidlijn reizen. Ook zijn we reeds begonnen met een campagne om met de fiets te komen en daar zien wij de effecten al van.”

Verder maakten raadsleden opmerkingen over de mogelijke oproep tot het gebed met luidsprekers vanaf de moskee. Wethouder Eric van der Burg (grondzaken, VVD) zei in de gemeenteraad dat hij daarop middels de erfpachtvoorwaarden een verbod wil afdwingen. Sener: „De grondwet bepaalt dat wij recht hebben op deze oproep, maar we willen rekening houden met onze buren en gaan het daarom niet doen. Wij houden het op oproepen binnen het gebouw.”

Enkele fracties kwamen nog met kritische vragen. D66 vond dat er al veel grote bouwprojecten in de wijk gepland staan. Raadslid Bart Vink vroeg zich hardop af of „de moskee er mogelijk uit zou kunnen”. Hij wilde van Van der Burg weten of een gebedshuis in Elzenhagen Zuid wel zou voorzien in de behoefte van de gelovigen. De wethouder kwam met een document met meer onderbouwing, waarna D66 toch akkoord ging.

Lange arm van Ankara?

Dan was er nog CDA-raadslid Diederik Boomsma, die denkt dat de moskee „een lange arm van Ankara” zal worden omdat beide stichtingen vallen onder de Islamitische Stichting Nederland (ISN), die gelieerd is aan de Diyanet; het Turkse presidium voor Godsdienstzaken in Ankara. „Het is een prestigeproject. Hoe wordt dat gefinancierd? Wordt er straks niet meebetaald uit Turkije?”, vroeg hij aan Van der Burg.

Die stelde dat hij als wethouder grondzaken niet gaat over wat er in de moskee wordt gepredikt. Hij maakte de vergelijking met de Kerk van Rome: „Ik vind het allemaal verwerpelijk wat het Vaticaan van homo’s en abortus vindt, maar ik ga niet over de inhoud van een nieuwe katholieke kerk.” In zijn schriftelijke antwoorden staat dat ISN ‘garant zal staan’ voor de financiering. Onvoldoende voor Boomsma. Zijn eenmansfractie is tegen het plan, dat woensdag echter met een ruime raadsmeerderheid werd aangenomen. Verder stemden alleen de Partij voor de Ouderen en de Partij voor de Dieren tegen.

Zijn de zorgen van het CDA over de Diyanet dan niet gegrond? Sinds enige tijd wordt door die partij, maar ook door de ChristenUnie en PVV, aangenomen dat deze organisatie „de lange arm van Erdogan” is. Raadslid Boomsma zegt dat Erdogan „probeert te voorkomen dat Turkse mensen in Nederland integreren”. Hij heeft kritiek op het feit dat de Diyanet imams uit Turkije naar Europa stuurt.

Volgens Thijl Sunier, hoogleraar antropologie aan de Vrije Universiteit, is de Diyanet vooral een „serviceorganisatie”. Hij deed onderzoek naar de invloed van de Turkse overheid. „Mensen moeten niet denken dat er altijd een soort dubbele bodem ligt zodra er een nieuwe Diyanet-moskee komt. De belangrijkste vraag is: namens wie spreekt de Diyanet?” Sunier stelt dat Europese Turken onafhankelijker zijn geworden. „Lokale moskeeverenigingen van Diyanet in Europa zijn met eigen dingen bezig. Ze willen ruimte voor hun beleid en zetten zich af tegen te veel bemoeienis. Dat zie je met name in Duitsland en Nederland; de landen waar de meeste Europese Turken wonen.”

Lees ook: Mevrouw de imam heeft nu een moskee waar ze zich thuisvoelt

Hoe zit het dan met de financiering? „De Diyanet levert imams, maar geeft geen Turks belastinggeld aan moskeebesturen”, verklaart Sunier. Hij benadrukt dat de financiering voor de bouw van nieuwe Diyanet-moskeeën in rijke landen niet uit Ankara komt. Wel staat ISN garant. „Dat gebeurt via een lening aan het lokale moskeebestuur.” Bij elkaar heeft ISN in ons land 145 gebedshuizen met grond in bezit. Deze worden gebruikt als onderpand voor het aangaan van een hypothecaire banklening voor een lokaal moskeebestuur, bevestigt Sunier. „Uiteindelijk moet het bestuur dit geld terugbetalen aan ISN; meestal via een gunstige regeling.”

Goede naam opgebouwd

Wie navraag doet in Noord begrijpt waarom deze grote Turkse moskee betrekkelijk geruisloos zijn intrede kan doen. De twee moskeeën die in de nieuwe gaan samenwerken, hebben een goede naam opgebouwd. Paul Scheerder van het Leefkringhuis, een stichting die zich bekommert om sociale problemen, noemt de huidige moskeeën „zeer actieve, positief ingestelde instellingen met bestuurders die altijd aanwezig zijn bij activiteiten in de buurt. Voor jongeren die anders kattenkwaad uithalen worden er activiteiten georganiseerd.” De komst van één grote Turkse moskee in Noord kan radicalisering voorkomen. „Het gaat deze moskeebestuurders meestal om de vraag: hoe voorkomen we dat onze jongeren ontsporen of naar Syrië afreizen?”

Oud-stadsdeelbestuuder Jesse Bos (PvdA) heeft met de Kuba-moskee „altijd goede zaken gedaan. Voorzitter Ali Mercimek is in de afgelopen twintig jaar betrouwbaar in de samenwerking gebleken.” Bos denkt dat de samenvoeging tot één grote Turkse moskee in Noord „wellicht kan helpen om jongeren zich meer thuis te laten voelen. Dat zou positief kunnen werken.” Ook ex-stadsdeelvoorzitter Rob Post (PvdA) is optimistisch. Hij was al in 2008 betrokken bij de eerste plannen. „We zijn toen lang met de bestuurders in gesprek geweest en hebben goed met hen samengewerkt. De moskeeën namen ook actief deel aan het bestrijden van spanningen tussen bevolkingsgroepen. Als die er waren, kon je altijd bij hen terecht.”

Post concludeert dat de moskeeën zijn ingebed in de samenleving. Nu moet de overheid zijn betrouwbaarheid tonen. „We hebben toen afspraken gemaakt over een nieuwe moskee en die moet de gemeente nakomen.”

Nu de eerste horde is genomen en het bestemmingsplan is aangenomen, kunnen de moskeebouwers aan de gang met het definitieve ontwerp, de planning van de bouw en het aanvragen van de bouwvergunning. Ook moeten de financiën nog rondkomen. Moskeevoorzitter Kamber Sener: „We gaan daar een religieus en sociaal-cultureel complex bouwen. Die moskee, die komt er. Insj Allah.”

Een (voorlopige) schets van het ontwerp van de toekomstige Boven IJ-moskee in Noord is te zien op www.stichtingbovenij.nl.