Beeld Valerie Geelen

Hoe zouden deze weken verlopen zonder peilingen? Zouden kiezers zich meer richten op de inhoud van partijprogramma's? Zouden kiezers vaker met hun hart stemmen, en minder strategisch? Zou de verkiezingsuitslag van 15 maart er radicaal anders uit zien?



Er is maar één manier om het zeker te weten: een identieke kopie van Nederland maken, maar dan met een peilverbod. Een land dus, waar peilingen niet bepalen wie er aan grote tv-debatten mogen meedoen. Een land ook, waar je niet elke dag om de oren wordt geslagen met politieke duidingen van een paar zeteltjes meer of minder.



Onmogelijk natuurlijk, zo'n experiment met twee nagenoeg identieke landen. Toch valt er wel degelijk iets te zeggen over de invloed van peilingen, blijkt uit een indrukwekkende stapel studies.

Neem het experiment van de Universiteit van Bergen, met de titel Not only measuring but also shaping the opinion? Een representatieve groep Noren gaf op een computerscherm aan hoe ze dachten over een verplichte inenting voor de mazelen. Sommige proefpersonen konden direct hun mening geven, maar anderen zagen eerst een peiling over het onderwerp. 93 procent van de Noren is voor verplichte inenting, 7 procent tegen.



Zo'n peiling zien, doet iets met een mens, blijkt uit het experiment. Meer mensen gaan zich achter de meerderheid scharen, meer mensen kiezen überhaupt stelling en verlaten het standpunt 'weet niet'. De Noorse onderzoekers ontdekten bovendien dat peilingen kunnen werken als een soort echokamer: door de nieuwe stemvoorkeuren in een peiling weer te presenteren aan een volgende groep mensen, groeit de aanhang voor het meerderheidsstandpunt.

Circus

Politicologen noemen dit fenomeen het bandwagon-effect. Deze uit Amerika overgewaaide term verwijst naar de circusband die vroeger door dorpen en steden trok, en het publiek dat klakkeloos achter de muziek aan ging lopen, simpelweg omdat anderen dat ook deden.



In politieke zin is het bandwagon-effect de neiging van mensen om zich aan te sluiten bij de meerderheid, bij winnaars, bij politici die op kop staan in peilingen. Maar voordat we het Noorse experiment bombarderen tot hét bewijs dat mensen gedachtenloos achter de meute aanlopen: groot was het bandwagon-effect niet. Deelnemers vulden een 7-puntsschaal in, waarbij 0 staat voor 'absoluut tegen verplichte vaccinatie' en 7 voor 'absoluut voor verplichte vaccinatie'. De controlegroep - zonder peilingen - koos gemiddeld voor een 5,78. Bij de groep die wél een peiling zag, was dit 5,91.



Een klein, maar beduidend bandwagon-effect, dat is ook wat de onlangs aan de Universiteit van Amsterdam gepromoveerde Sjoerd Stolwijk zag bij zijn studie. Hij peilde voor en na de campagne van de Duitse Bondsdagverkiezing de stemvoorkeur van ruim duizend Duitsers. Ook analyseerde hij van al die personen het mediagebruik en liet hij onafhankelijke codeurs aanwijzen of mediaberichten over peilingen positief dan wel negatief van toon waren. Zo ontdekte hij dat berichtgeving over peilingen bepalend is bij 5 procent van de stemmen. Die bescheiden invloed van peilingen komt volgens Stolwijk onder meer doordat er geen een-op -eenrelatie is tussen een stijging in de peilingen en positieve media-aandacht. 'Een grote partij die verder uitloopt op de rest, is al snel saai en krijgt doorgaans weinig aandacht. Het wordt pas interessant als die grote partij wat zakt in de peilingen en de concurrentie dichterbij komt.'



Stolwijk sluit niet uit dat sommige peilingen wél een grote impact kunnen hebben. 'Bijvoorbeeld wanneer een lijsttrekker door de peilingen net wel een uitnodiging verdient voor een groot tv-debat en daar vervolgens een goede indruk maakt. Al kun je je dan altijd afvragen: kwam het door de peiling, door zijn charismatische optreden of door allebei?'

Beeld Valerie Geelen

Beeld ANP

Peilverbod

Tom van der Meer, hoogleraar politicologie aan de Universiteit van Amsterdam, wijst erop dat peilingen meer dan alleen een bandwagon-effect teweegbrengen, waarbij kiezers stemmen op een partij puur omdat die het goed doet in de peilingen. Ook strategische stemmers loeren naar de peilingen. Deze groep, ongeveer een kwart van het electoraat, is bereid de partij van de eerste voorkeur in te wisselen voor een andere als dit de kans op een gewenste coalitie kan vergroten. 'Ook voor de strategische stemmers zijn peilingen en mediaberichten over peilingen een belangrijke informatiebron.'



Volgens Tim de Beer, onderzoeker bij Kantar Public (voorheen TNS-Nipo), is het een gevaar wanneer peilingen als dagkoersen worden gepresenteerd en daardoor hijgerigheid in de hand werken. 'Stel partij X verliest op maandag, dinsdag, woensdag en donderdag telkens 2 virtuele zetels in afzonderlijke peilingen. Dan kan dat vier dagen op rij leiden tot nieuwskoppen met de strekking 'Partij X zakt weg'. De partijleider kan dan in een losersframe terechtkomen. Zoiets gebeurde bij Roemer (SP, red.) in 2012.'



Het zijn deze en andere negatieve effecten waardoor sommige landen besloten een peilverbod in te voeren. Bijna de helft van de onderzochte 84 landen heeft in de laatste periode voor de verkiezingen zo'n verbod, blijkt uit onderzoek van World Association for Public Opinion Research. Vaak geldt het verbod een paar dagen voor de verkiezingen, zoals in Polen (1 dag), Brazilië (2 dagen) of Canada (3 dagen).

Peter Kanne van I&O Research, dertien jaar opiniepeiler, is een van de weinige opiniepeilers die geen probleem zou hebben met zo'n tijdelijk peilverbod. 'Dat creëert rust. Gaat het eindelijk eens ergens anders over dan wie er op winst en verlies staat.'



Communicatiewetenschapper Stolwijk is juist tegen zo'n verbod. Peilingen zijn volgens hem een belangrijke informatiebron. 'Als nou zou blijken dat massa's mensen zich volledig zouden laten sturen door peilingen, dan kun je zo'n peilverbod overwegen in de laatste dagen voor de verkiezingen. Maar zo'n groot effect is nooit aangetoond. Peilingen zijn voor mensen niet meer dan één van de informatiebronnen voor het bepalen van hun keuze.'



Bovendien, zegt Stolwijk, blijken peilingen in zijn studie ook een onverwacht positief effect te hebben. 'Ze wekken interesse op voor politiek bij mensen die er doorgaans weinig mee bezig zijn. Wie zijn de koplopers? Wie de achtervolgers? Zo'n wedstrijdformat snapt iedereen en kan bijvoorbeeld bij jongeren helpen om daarna de vraag te stellen: wáárom staat die partij op kop en wat vindt die partij dan?'

Racepaarden

Los van de morele vragen over wel of niet peilen: valt een peilverbod wel te handhaven? Nee, zegt Jelke Bethlehem, emeritus hoogleraar survey-onderzoek, wijzend naar de ervaringen in Frankrijk. Dit land voerde in 1977 een verbod in op het publiceren van peilingen vlak voor de verkiezingsdag, maar heeft dat inmiddels al weer losgelaten.



'In de periode van het verbod publiceerden naburige landen zoals Zwitserland de peilingen onder het Franse volk online. Die peilingen vielen niet onder de Franse wet. Bovendien vroeg men zich steeds meer af of het verbieden van peilingen niet een inbreuk is op de vrijheid van meningsuiting.'



Ook in Italië, waar je in de laatste twee weken voor de verkiezingen een boete van 250 duizend euro kunt krijgen voor het publiceren van een peiling naar stemvoorkeur, vonden media al creatieve omwegen. Bij de laatste verkiezingen publiceerden de kranten twee dagen voor de verkiezingsdag racetijden van de paarden Magistry, Letteriénne en Vaillant. Iedere Italiaan met een beetje politieke interesse kon daarin de namen zien van de belangrijke kandidaten van dat moment: Luigi De Magistris, Gianni Lettieri en Valeria Valente.

Iets vergelijkbaars gebeurde bij een referendum waarvoor mensen 'nee' of 'ja' konden stemmen, aldus de Italiaanse politicoloog Jonas Draege. Ineens stond er op een website een peiling over een zogenaamde kardinaalverkiezing in het Vaticaan. De voornaamste kandidaten? San Norberto en San Simplicio. 'No en Si. Het was voor iedereen duidelijk dat dit over het referendum ging.'



Onderzoeker Tim de Beer van Kantar Public vertelt hoe de Franse krant Le Parisien het roer onlangs omgooide. De krant laat zelf geen peilingen meer uitvoeren, maar stuurt journalisten de straat op om kriskras door het land zelf het sentiment op te tekenen.



'Maar ja', zegt De Beer, 'Dan gaan die journalisten dus mensen spreken en schrijven ze vervolgens dat 'veel mensen' zus en zo zeggen en vinden. Da's ook alweer een soort peiling, maar dan een niet-representatieve.'