W mediach od niedawna głośno jest o dzikach i ich sanitarnym odstrzale w celu walki z afrykańskim pomorem świń (ASF). Wokół tematu narosło pełno mitów, manipulacji i kłamstw, zarówno od strony merytorycznej, jak i faktograficznej. Znajdźmy więc odpowiedź na fundamentalne dwa pytania: czy odstrzał dzików pomoże w walce z chorobą i czy możemy ufać zapewnieniom polityków rządzących w tej sprawie w związku z pojawieniem się wielu sprzecznych informacji.





Autor: Robert Adamec

Dziki i afrykański pomór świń (ASF)

Sus scrofa) to ssak z rzędu parzystokopytnych. Jest wszystkożerny, żywi się zarówno mięsem, roślinami, jak i grzybami. Jego udomowionym odpowiednikiem jest świnia domowa (Sus scrofa domestica), wywodząca się z populacji dzików (wyhodowana kilka tysięcy lat temu) i będąca z nimi bardzo blisko spokrewnioną, w tym też bliską genetycznie. Ich podobieństwo czyni je podatnymi na te same choroby, w tym na afrykański pomór świń (ASF – z angielskiego african swine fever). Dzik () to ssak z rzędu parzystokopytnych. Jest wszystkożerny, żywi się zarówno mięsem, roślinami, jak i grzybami. Jego udomowionym odpowiednikiem jest świnia domowa (), wywodząca się z populacji dzików (wyhodowana kilka tysięcy lat temu) i będąca z nimi bardzo blisko spokrewnioną, w tym też bliską genetycznie. Ich podobieństwo czyni je podatnymi na te same choroby, w tym na afrykański pomór świń (ASF – z angielskiego).





ASF to choroba wirusowa dziesiątkująca liczebność świń udomowionych, a wywodząca się z Afryki. Naturalnymi gospodarzami wirusa ASF, często bezobjawowo przechodzącymi infekcję, są tam dzikie świnie: guźce, dzikacze i dzikany. W pierwszej połowie XX wieku choroba ASF występowała tylko tam. Z czasem jednak rozprzestrzeniła się do Europy Południowej i Zachodniej w krajach takich jak Portugalia, Hiszpania i Włochy. Później – już w XXI wieku – pojawiła się w Europie Wschodniej: w Gruzji, Rosji, Białorusi, na Ukrainie oraz Litwie, aż w 2014 przypadki afrykańskiego pomoru świń odnotowano również w Polsce. Choć rezerwuarem wirusa ASF są świnie, to przenosić go mogą także inne zwierzęta, w tym ludzie. Obecnie nie ma skutecznej, powszechnej szczepionki przeciwko ASF, a w celach prewencji wykrycie ogniska choroby skutkować musi wyeliminowaniem populacji. Niezwykle ważna jest też bioasekuracja, o której będę pisał dalej.





Świnie zabite w Rosji w związku z ogniskiem ASF; autor: Eduard Korniyenko; za: Reuters





Afrykański pomór świń stwarza poważne zagrożenie dla hodowców oraz całych mięsnych sektorów gospodarek, zwłaszcza tych, w których branża ta pełni istotną rolę (jak ma to miejsce np. w Polsce). Czyni ogromne straty finansowe i surowcowe, a warto też dostrzec te etyczne i moralne. Dlatego problem jest szczególnie poważny. Angażuje polityków, rolników, myśliwych, weterynarzy, naukowców oraz społecznych aktywistów.





Odstrzelenia ilu dzików chciał rząd?

Ze względu na brak skutecznych działań w kierunku przeciwdziałania rozpowszechnianiu się ASF rolnicy-hodowcy coraz bardziej zaczęli się burzyć przeciwko obecnej władzy. Jak zareagował rząd? Oczywiście eksperci Prawa i Sprawiedliwości (PiS) doskonale zdają sobie sprawę z tego, że ich wyborczy sukces w roku 2019 (kiedy odbędą się trzy wybory: do Parlamentu Europejskiego, do Sejmu i do Senatu) zależy w niemałym stopniu od tego, czy to ich partia czy PSL otrzyma poparcie środowisk wiejskich i niewielkich miejscowości, a w tym środowisk rolniczych. W związku z tym postanowiono pokazać rolnikom, że coś się robi. Pytanie tylko co dokładnie i czy słusznie.





Minister środowiska Henryk Kowalczyk; autor: Łukasz Kowalski; za: IAR





trwający rok łowiecki (kwiecień 2018 – marzec 2019) odstrzałów już wykonano (168 tysięcy osobników już zabito – stan na listopad 2018). Ponadto na początku minister rolnictwa Jan Krzysztof Ardanowski sam mówił o odstrzale sanitarnym, dodatkowym. Mówienie więc przez ministra o odstrzeliwaniu już odstrzelonych dzików, w dodatku na pilnie zwołanym spotkaniu pod koniec roku, w czasie ferii świąteczno-noworocznych, nie ma najmniejszego sensu. Niech ostatnim dowodem będzie fakt, że 20 grudnia minister Henryk Kowalczyk mówił o masowej depopulacji dzików w Polsce.

Najpierw rząd PiS postanowił zwołać pod koniec grudnia spotkanie z myśliwymi ze wszystkich okręgów łowieckich i ministrem środowiska Henrykiem Kowalczykiem, w trakcie którego przedstawiciel władzy zarządził odstrzał na terenie całego kraju, a nie tylko na obszarach gdzie występuje ASF. Zarządzono odstrzał 210 tysięcy dzików (taką liczbę podała rzeczniczka Polskiego Związku Łowieckiego, minister mówi o 185 tysiącach), przy czym metapopulacja tego gatunku w Polsce to około 215 tysięcy osobników. Choć dziś politycy PiS twierdzą, że chodziło im o standardowy, a nie dodatkowy (sanitarny) odstrzał na rok łowiecki 2018/2019 to nie jest to prawda z bardzo prostego powodu – słowa te padły 28 grudnia 2018 roku, kiedy sporo z zaplanowanych (180 tysięcy osobników minimum) narok łowiecki (kwiecień 2018 – marzec 2019) odstrzałów już(168 tysięcy osobników już zabito – stan na listopad 2018). Ponadto na początku minister rolnictwa Jan Krzysztof Ardanowski sam mówił o odstrzale sanitarnym, dodatkowym. Mówienie więc przez ministra o odstrzeliwaniu już odstrzelonych dzików, w dodatku na pilnie zwołanym spotkaniu pod koniec roku, w czasie ferii świąteczno-noworocznych, nie ma najmniejszego sensu. Niech ostatnim dowodem będzie fakt, że 20 grudnia minister Henryk Kowalczyko masowej depopulacji dzików w Polsce.





Jak zmanipulowano fakty, by nie przyznać się do błędu

Na początku zaprotestowali naukowcy i ekoaktywiści . Wtedy też zaczęto mącić w powyżej opisany sposób robiąc z naukowców głupków, którzy wszczynają alarm o nic . Rząd próbował napuścić naukowców i ekoaktywistów na myśliwych z wzajemnością, ale okazało się, że wszystkie te trzy środowiska mówią wspólnym głosem – znaczna część myśliwych też była przeciwko dodatkowemu odstrzeleniu około 200 tysięcy dzików. Co więcej, manipulacje władzy z myśliwych zrobiły „tych złych” w oczach społeczeństwa. Z rolników-hodowców uczyniły z kolei głupków, którzy łykną manipulacje i poprą działania rządu Prawa i Sprawiedliwości.





Propagandowa tabelka z Internetu, zwróćcie uwagę na daty i słowo „planowane”



W międzyczasie podniósł się duży sprzeciw i niezadowolenie społeczne. Wtedy zamiast przyznać, że pomysł ministra Kowalczyka był nietrafiony (a merytorycznie o tym dlaczego taki był napiszę za chwilę, poniżej), zwolennicy i politycy PiS próbowali tworzyć szum informacyjny za pomocą zmanipulowanych danych, jak np. słynna już (szersza analiza tej kampanii dezinformacyjnej, którą warto przeczytać, znajduje się W międzyczasie podniósł się duży sprzeciw i niezadowolenie społeczne. Wtedy zamiast przyznać, że pomysł ministra Kowalczyka był nietrafiony (a merytorycznie o tym dlaczego taki był napiszę za chwilę, poniżej), zwolennicy i politycy PiS próbowali tworzyć szum informacyjny za pomocą zmanipulowanych danych, jak np. słynna już tabelka (szersza analiza tej kampanii dezinformacyjnej, którą warto przeczytać, znajduje się tutaj ) czy nietrafione porównania do dzików w Niemczech (gdzie ich metapopulacja jest o wiele większa), by nie przyznać się do popełnienia poważnego błędu. Oznaczałoby to otwarte stwierdzenie, że chciano niepotrzebnie wybić tysiące dzików, by dać rolnikom fałszywy powód do głosowania na PiS. Rządzący zrzucili winę na rzekomo niedoinformowanych naukowców i powołujące się na nich media, podczas gdy naukowcy od początku mieli rację.





Czy dodatkowy odstrzał dzików ma sens w walce z ASF?

Wiemy już, że masowego wybijania dzików jednak nie będzie. Po wyjaśnieniu fałszywych informacji obecnych w Internecie i w ustach polityków, zobaczmy dlaczego odstrzeliwanie dzików w aktualnej sytuacji nie jest dobrym sposobem walki z afrykańskim pomorem świń. Już na początku warto zauważyć, jeszcze w kontekście „fake newsów”, że przedstawicielstwo Komisji Europejskiej („rządu” UE) w Polsce uznało odstrzał dzików jako jeden ze sposobów walki z ASF. Zwolennicy rządu podchwycili to publikując hasła typu „Komisja Europejska popiera odstrzał dzików w Polsce”, podczas gdy stwierdzono po prostu fakt – zabijanie jest jedną z metod i w określonych okolicznościach może być potrzebne. Ale nie w takiej liczbie, jaką początkowo planowało Ministerstwo Środowiska i Ministerstwo Rolnictwa. Nie tu i nie teraz. Dlaczego?





Niewłaściwa bioasekuracja podczas polowania; za Gazeta.pl





Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) wystosował naukową opinię dotyczącą zwalczania afrykańskiego pomoru świń. Jego rekomendacje są następujące. Jeśli populacja nie została jeszcze dotknięta epidemią, wówczas intensywne odstrzeliwanie i niedokarmianie dzików na linii graniczącej z terenami objętymi afrykańskim pomorem świń może być skutecznym rozwiązaniem dla zmniejszenia ryzyka pojawienia się ASF. Dlatego też początkowo zapowiadane odstrzały w miejscach nie objętych restrykcjami w związku z ASF częściowo miały merytoryczne uzasadnienie. Jednak minister środowiska się z nich wycofał. Nie zdecydował się natomiast o zablokowaniu odstrzałów na terenach objętych przez ASF. Tymczasem EFSA rekomenduje, aby w miejscu i czasie trwania epidemii unikać strzelania, bo rozprasza to dziki w terenie i zwiększa szansę na rozprzestrzenienie się choroby w nowe miejsca. Co więcej, krew będąca pozostałością po polowaniach bez odpowiedniego zabezpieczenia, może być źródłem infekcji. Niestety po relacjach z polowań widać, że nie zawsze przestrzega się właściwych zasad.





Bioasekuracja w walce z ASF

źle oceniła realizację zapobiegania ASF w Polsce. Warto dodać, że program bioasekuracji w związku z ASF wprowadził jeszcze rząd PO-PSL, ale późniejszy rząd PiS ją zaniedbał, co zaowocowało pogorszeniem sytuacji i negatywną oceną NIKu. Bioasekuracja, ważna w zwalczaniu rozprzestrzeniania się ASF, polega na zabezpieczaniu ciał odstrzelonych dzików (mowa o odstrzałach, które muszą być wykonywane nawet w trakcie epidemii), a także niedopuszczaniu do rozlewu krwi (dosłownie) zabitych zwierząt. Ważne jest też oddzielanie świń hodowlanych od tych dzikich – tu również brakuje odpowiedzialności ze strony niektórych hodowców, co widać na poniższym zdjęciu. Oprócz tego istotna jest utylizacja ciał świń już zarażonych. Tak naprawdę rozprzestrzenienie się ASF z Afryki do Europy to wina człowieka – niewłaściwego obchodzenia się z chorymi osobnikami i ich ciałami, a ponadto nielegalny obrót świniami i wieprzowiną – czemu również powinny zapobiegać władze. Najwyższa Izba Kontroli (NIK) na początku 2018 rokurealizację zapobiegania ASF w Polsce. Warto dodać, że program bioasekuracji w związku z ASFjeszcze rząd PO-PSL, ale późniejszy rząd PiS ją zaniedbał, co zaowocowało pogorszeniem sytuacji i negatywną oceną NIKu.





Brak bioasekuracji; autor: Mateusz Matysiak





list środowiska naukowego kierowany do premiera Mateusza Morawieckiego, pod którym podpisało się ponad tysiąc naukowców, a w którym autorzy przekonują, że masowy odstrzał nie jest obecnie sposobem rozwiązania problemu. „Uznaliśmy, że potrzebny jest silny głos sprzeciwu ze strony szerokiego środowiska naukowego, wobec wdrażanych przez ministrów rolnictwa i środowiska planów całkowitej depopulacji dzików w Polsce” – skomentowała jedna z koordynatorek Nauki dla Przyrody, dr Zofia Prokop.

Podczas protestów wobec odstrzałów pod agendą organizacji „Nauka dla Przyrody” opublikowanośrodowiska naukowego kierowany do premiera Mateusza Morawieckiego, pod którym podpisało się ponad tysiąc naukowców, a w którym autorzy przekonują, że masowy odstrzał nie jest obecnie sposobem rozwiązania problemu. „Uznaliśmy, że potrzebny jest silny głos sprzeciwu ze strony szerokiego środowiska naukowego, wobec wdrażanych przez ministrów rolnictwa i środowiska planów całkowitej depopulacji dzików w Polsce” – skomentowała jedna z koordynatorek Nauki dla Przyrody, dr Zofia Prokop.





Na koniec chciałbym dodać kilka słów od siebie, jako obserwatora wydarzeń, niezależnie od ustaleń faktów i merytorycznych przesłanek. Po pierwsze, uważam że nagonka na myśliwych jest nieuzasadniona. Spora część tego środowiska stanęła po tej samej stronie, co naukowcy. Po drugie, źródłem informacyjnego zamieszania są sprzeczne wieści pochodzące od rządu oraz niezgodne ze sobą dane ministrów z danymi Polskiego Związku Łowieckiego (PZŁ), jakie prezentowała rzeczniczka PZŁ. Szczerze przyznaję, że i ja chwilowo nie wiedziałem co mam o całej tej sytuacji myśleć ze względu na wszechobecną, wyrafinowaną dezinformację. W związku z tym nagonka na alarmistycznych ekoaktywistów jest także nieuzasadniona. Ofiarami nierozsądnej polityki ustawionej pod nadchodzące wybory padli myśliwi, rolnicy, hodowcy, naukowcy, ekoaktywiści, dziennikarze i oczywiście same dziki.





Prowadzenie bloga naukowego wymaga ponoszenia kosztów. Merytoryczne przygotowanie do napisania artykułu to często godziny czytania podręczników i publikacji. Zdecydowałem się więc stworzyć profil na Patronite , gdzie w prosty sposób można ustawić comiesięczne wpłaty na rozwój bloga. Dzięki temu może on funkcjonować i będzie lepiej się rozwijać. Pięć lub dziesięć złotych miesięcznie nie jest dla jednej osoby dużą kwotą, ale przy wsparciu wielu staje się realnym, finansowym patronatem bloga, dzięki któremu mogę poświęcać więcej czasu na pisanie artykułów.



