Een heftige aanvaring tussen Pechtold en Wilders, zo werd het genoemd. Kamervoorzitter Van Miltenburg zou niet goed hebben ingegrepen. Want wat was er gebeurd? Geert Wilders had het Nederlandse parlement een ‘nep-parlement’ genoemd. Wilders begon zijn tweede termijn donderdagavond met zijn conclusie: “Als er iets is duidelijk geworden bij deze Algemene Politieke Beschouwingen, dan is het wel dat dit kabinet en deze Kamer het Nederlandse volk niet meer vertegenwoordigen.” Het politieke woordengekletter liet niet lang op zich wachten.

Zo’n sterk populistische boodschap als tijdens de APB van 2015 heeft Wilders zelden vertolkt.

Het volk tegenover De elite

Populisme – voor politicologen overigens een neutrale omschrijving – heeft een aantal kenmerken, omschreven door Cas Mudde in zijn artikel The Populist Zeitgeist (zie ook hier voor een uitwerking).

Ten eerste staat “het volk” centraal. Wat “het volk” is, kan verschillen: Soms is het de natie, soms de autochtonen, de meerderheid, of de hardwerkende burgerij. Maar het volk is goed en homogeen, met min of meer gedeelde opvattingen en belangen. Wilders benadrukte dit steeds weer. In zijn eerste termijn op woensdag, zei hij dat “het toch glashelder is wat het volk wil.” Of later: “Het echte hart van Nederland klopt daarbuiten, waar het Nederlandse volk is, waar ons volk woont. Dat is het echte Nederland.” De precieze invulling van het volk blijft in Wilders’ betoog uit, maar ook in zijn aanvallen op de regering en op andere Kamerfracties hamert hij er veelvuldig op.

Ten tweede staat dat volk recht tegenover een incompetente, corrupte of vervreemde elite. Ook die elite is homogeen, en ook die elite kan verschillend worden ingevuld. Maar die elite maakt misbruik van het volk. Wilders vulde de elite nadrukkelijk in als een Haagse, politieke elite: de regering en het parlement. Hij benadrukte de homogeniteit van de elite door het hele parlement – van links tot rechts – op een hoop te gooien. Alleen de PVV zou daarvan afwijken: “Wat ik zeg, is dat een fractie in de Kamer met twaalf zetels in deze Kamer — nog geen 10% van de Kamer — iets zegt wat miljoenen Nederlands denken.” Daarom wierp Wilders Diederik Samsom toe: “Dit toont aan, mijnheer Samsom, dat het verschil tussen die bestuurlijke politieke elite en de bevolking groter is dan ooit!” En daarom noemde hij de Tweede Kamer in zijn geheel “een nepparlement, een nepparlement dat niemand vertegenwoordigt”.

Wilders benadrukte vooral dat deze elite vervreemd zou zijn van het volk. Zo zei hij in zijn eerste termijn: “De leiding van Nederland staat aan de verkeerde kant van de geschiedenis.”. En even later: “De mensen die al deze besluiten nemen, vertegenwoordigen Nederland niet meer. Van de Nederlandse democratie wordt een lachertje gemaakt. Nog nooit was de kloof tussen de mensen thuis en de politieke elite hier in deze vergaderzaal zo groot.” Om zijn betoog af te sluiten: “Voorzitter, tot slot richt ik mij direct tot u, en ook tot de leden van deze Kamer en het kabinet. Ik zeg u allen wat ik eigenlijk zonet al gezegd heb. Ik zeg het nog een keer. Jullie zijn Nederland niet. Het hart van Nederland klopt allang niet meer in deze zaal.“

Ook in debat met Mark Rutte bleef Wilders er op hameren: “Deze Kamer vertegenwoordigt het Nederlandse volk niet meer. Wees niet blind! Luister en kijk naar de Nederlandse samenleving.”

Zijn tweede termijn begon Wilders met: “Voorzitter. Ik zei het gisteren al: als er iets is duidelijk geworden bij deze Algemene Politieke Beschouwingen, dan is het wel dat dit kabinet en deze Kamer het Nederlandse volk niet meer vertegenwoordigen.” En in debat met Pechtold stelde hij: “Het verschil tussen deze Kamer, dit nepparlement — want dat is het: een nepparlement! — en de mensen thuis [is] levensgroot.”

Een direct lijntje met ‘het volk’?

In Wilders’ eerste termijn bekritiseerde Arie Slob Geert Wilders op twee momenten, omdat Wilders zou pretenderen dat hij namens alle Nederlanders sprak. De tweede keer ging Wilders daarop in, om het te ontkennen: “Dat heb ik nooit gepretendeerd”. En strikt genomen klopt dat. Wilders zegt dat de regering en het parlement het Nederlandse volk niet representeren, maar zegt niet dat zijn partij dat wel doet.

Bovendien zit er, in elk geval retorisch, een verschil tussen ‘alle Nederlanders’ en ‘het Nederlandse volk’. De eersten zijn een verzameling individuen waarvan niet te ontkennen valt dat de overgrote meerderheid niet op de PVV stemt. Het tweede – het volk – benadrukt de homogeniteit. Het laat ruimte voor verdere invulling: het èchte, gewone, hardwerkende, oprechte volk, niet de schijn-elite en haar aanhang. Dit maakt het moeilijk Wilders klem te zetten.

Maar je kan wel zeggen dat de PVV volgens Wilders op zijn minst een bijzondere band heeft met het Nederlandse volk. Meestal is het Nederlandse volk een homogene eenheid, waar de PVV een direct lijntje mee zou hebben. Zie Wilders’ stelling in zijn eerste termijn: “Het vertrouwen in de democratie wordt ondermijnd, terwijl het toch glashelder is wat het volk wil.” Of later: “In het land heerst wanhoop, woede. En ik begrijp die wanhoop. Ik deel die woede.”

Zelfs wanneer hij die homogeniteit wat moet nuanceren – uitgelokt door andere fractievoorzitters of door te verwijzen naar opiniepeilingen – stelt hij dat zijn fractie als enige opkomt voor de grote meerderheid van de bevolking. Uit zijn tweede termijn:

“Wat ik zeg, is dat een fractie in de Kamer met twaalf zetels in deze Kamer — nog geen 10% van de Kamer — iets zegt wat miljoenen Nederlands denken. Uit de peilingen blijkt dat 50%, 60%, 70% van de Nederlanders vindt dat er niet meer asielzoekers naar Nederland moeten komen en dat een meerderheid van het Nederlandse volk vindt dat we de grenzen moeten sluiten. Dat is 50%, dat is 60%. Dat betekent dat het verschil tussen deze Kamer, dit nepparlement — want dat is het: een nepparlement! — en de mensen thuis levensgroot is.”

Wilders’ populistische boodschap is niet nieuw, wel uitzonderlijk expliciet

De klassiek-populistische boodschap in het betoog van Wilders in de Algemene Politieke Beschouwingen van 2015 was uitzonderlijk gericht en expliciet. Het vormde nadrukkelijk een rode draad in zijn betoog en interrupties. Maar nieuw was het niet. In 2014 sprak hij: “Dit kabinet snapt het niet, maar ons volk laat zich echt niet voor de gek houden. (…) De alarmbellen rinkelen overal in ons land. Behalve in Vak K, behalve hier in de kamer.” In 2013 liet hij optekenen: “Nederland heeft genoeg van dit afbraakkabinet. Nederland heeft schoon genoeg van al die belastingverhogingen. Nederland heeft genoeg van de Partij van de Arbeid en van de VVD. Nederland heeft genoeg van premier Rutte.” Ook toen zette Wilders ‘het goede, homogene volk’ tegenover ‘de elite’.

Maar waar je kan zeggen dat Wilders’ betogen in 2013 en 2014 nog primair gericht waren op de regering en bovendien toegespitst leken op specifieke thema’s, omvat de elite van Wilders in 2015 nadrukkelijk ook de rest van de Tweede Kamer.