Nederland produceert jaarlijks 10 miljard eieren. Maar hoe doe je dat op een zo dier-, milieu- en mensvriendelijke manier? Dat weten ze in het Gelderse Beuningen. Daar wordt vrijdag een revolutionaire kippenstal geopend: de ‘groenste’ ter wereld.

De dames zijn er klaar voor, zegt Ruud Zanders. Hij wijst naar de binnentuin achter de glazen wand waar een zee van hagelwitte kippen heen en weer golft op de met strooisel bedekte vloer. ‘Die zijn nu 21 weken oud. Morgen ­ mogen ze naar buiten. Ze moeten nog even wennen.’

Vrijdag is de grote dag: dan opent Kipster, ‘de meest mens-, milieu-, en diervriendelijke kippenstal ter wereld’, twee nieuwe stallen met ruim 40 duizend kippen in Beuningen, een dorp onder de rook van Nijmegen. In de dagen daarvoor wordt nog hard gewerkt. Buiten daveren graafmachines, binnen wordt geschilderd.

Voor de ingang is een partytent opgezet om gasten te ontvangen. Ook Carola Schouten heeft haar komst aangekondigd, de minister van Landbouw die wordt achtervolgd door schuimbekkende boeren en stikstof. Dat komt mooi uit, want Zanders heeft een boodschap voor haar: de stikstofcrisis is bijzaak. ‘Die leidt alleen maar af.’

‘Waar het werkelijk om gaat, is dat we een visie ontwikkelen op hoe ons voedselsysteem er over dertig jaar uitziet.’ Doorgaan zoals nu kan niet meer. ‘De huidige landbouw is gebaseerd op ideeën van vijftig jaar geleden: zo veel mogelijk produceren tegen zo laag mogelijke kosten. Daarin zijn we doorgeschoten.’

De toekomst van de landbouw is er een met veel minder vlees en dieren, naar Zanders’ overtuiging. Nu wordt veel landbouwgrond gebruikt om diervoer te telen. ‘In een wereld met 9 miljard mensen hebben we alle vruchtbare grond nodig om voedsel te verbouwen voor mensen.’ Dieren mogen hooguit eten wat er overblijft.

Het zijn woorden die weinig opzien zouden baren uit de mond van een tot het veganisme bekeerde klimaatactivist. Maar wel als ze worden uitgesproken door een kippenboer. Ruud Zanders is dan ook geen gewone kippenboer.

Speeltoestellen voor de kip

‘Revolutionary farmers’, staat met grote letters op de voorkant van de stal in Beuningen. Het is de tweede Kipster-boerderij; de eerste werd in 2017 geopend in Venray. Het concept is identiek: twee langgerekte glazen kassen met een overdekte binnentuin en een uitloop waar de kippen kunnen buiten scharrelen.

Ruud Zanders, een van de oprichters van Kipster. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Speeltoestellen zorgen voor afleiding, daglicht stroomt van alle kanten binnen. Veel beter dan hier kunnen kippen in gevangenschap het niet krijgen: zelfs Wakker Dier is er enthousiast over.

Kipster is een project dat tot de verbeelding spreekt. Maar het verhaal erachter misschien nog wel meer: dat is dat van een mega-boer die een radicale ommezwaai maakte naar duurzaamheid en dierenwelzijn. En daarmee collega-boeren de weg wil wijzen.

Zanders (46) komt uit een familie van Limburgse kippenboeren. Hij nam het bedrijf over van zijn vader en bouwde het samen met zijn broer uit tot een pluimveemultinational. Op het hoogtepunt hadden ze miljoenen kippen, vertakkingen in diverse buitenlanden en 125 mensen op de loonlijst.

Tot 16 oktober 2007: toen ging de zaak failliet. ‘Die datum zal ik nooit vergeten.’ De reden was een samenloop van omstandigheden: een verkeerde investering, een uitbraak van vogelgriep, te snelle expansie. ‘We groeiden harder dan we aankonden.’ Een ervan hadden ze nog wel aangekund, zegt Zanders. ‘Drie was te veel.’

Het faillissement trof Zanders ook privé hard: hij moest zijn huis verkopen en met vrouw en drie kinderen een huurhuis betrekken. ‘Ik was 34 en dacht: wat nu?’

Via een producent van kippenstallen kreeg Zanders de leiding over Rondeel, een diervriendelijke legstal. Het bracht hem op nieuwe ideeën: ‘Zo kan het dus ook.’ Vijf jaar later besloot hij met drie compagnons iets nieuws te beginnen: dat werd Kipster.

Achteraf kwam het faillissement, hoe beroerd ook, als een ‘verlossing’, zegt Zanders. Ook als grote boer had hij al twijfels. ‘Is dit het wel?, vroeg ik mij weleens af. Maar je moet verder, je krijgt geen tijd om na te denken.’ En verder betekent doorgaans groter: ‘Dat is eigen aan boeren en ondernemers.’

In die zin snapt hij de frustratie van de boeren op het Malieveld maar al te goed: hij heeft ook in hun schoenen gestaan. ‘Je werkt hard, doet oprecht je best en dan komt er iemand die zegt dat het allemaal anders moet.’

Er zijn twee manieren om daarop te reageren, zegt Zanders: ‘Je kunt luisteren naar kritiek of je kont tegen de krib gooien.’ Dat laatste doen veel boeren nu. ‘De grootste schreeuwers trekken de meeste aandacht. Ze willen van ons af, hoor ik boeren roepen. Ik ken niemand die van de boeren af wil.’ Achter die woede gaan angst en onzekerheid schuil. ‘Veel boeren beseffen zelf ook dat het zo niet door kan gaan.’

De toekomst: kringlooplandbouw.

Volgens minister Schouten ligt de toekomst voor Nederlandse boeren in kringlooplandbouw. Zanders is dat van harte met haar eens. Maar dat leidt ook tot een drastische inkrimping van de veestapel, benadrukt hij. ‘Dat durft Schouten niet hardop te zeggen, omdat ze bang is weerstand op te roepen. Maar dat is wel de uitkomst van haar ideeën.’

Kringloop houdt in dat hulpbronnen maximaal worden benut. In landbouwtermen komt dat erop neer dat vruchtbare grond vooral wordt gebruikt om plantaardige voeding voor mensen te telen. Slechts op land waar alleen gras groeit, kunnen melkkoeien grazen.

In de twee nieuwe stallen is ruimte voor ruim 40 duizend kippen. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Varkens en kippen worden gevoed met reststromen uit de landbouw en de voedingsindustrie: het aanbod van reststromen bepaalt hoeveel dat er kunnen zijn. De mest gaat terug op de akker. Daarmee is de cirkel rond en krijgt het dier de rol terug die het ooit had, zegt Zanders: als een nuttige schakel in het landbouwproces. Niet als een doel (vlees) op zich.

Dat zou het einde betekenen voor de intensieve veehouderij en honderden boeren die daarmee hun boterham verdienen, beaamt Zanders. Met twee collega-veeboeren schreef hij onlangs een ingezonden stuk in de Volkskrant waarin zij pleitten voor een afname van de veestapel met 5 procent per jaar. ‘Over twee decennia hebben we dan nog een derde over van het huidige aantal dieren.’

De kosten daarvan mogen volgens Zanders niet alleen op de boeren worden afgewenteld. ‘Daar mag de maatschappij ook een beetje voor bloeden. We moeten boeren helpen met overschakelen. Boeren die willen stoppen moeten fatsoenlijk gecompenseerd worden, met belastinggeld. Als we daar nu mee beginnen, dan kunnen we over tien jaar een heel eind zijn.’

Graanresten

De cruciale vraag is, zegt Zanders: ‘Waar gaan we naartoe met de kringlooplandbouw? Gaan we vanuit de kringloopvisie een nieuw systeem opzetten? Of handhaven we het huidige systeem en passen we dat aan met wat kringloopideeën?’

Anne Hilhorst van Wakker Dier over Kipster ‘Wij hebben in radiospotjes reclame gemaakt voor Kipster omdat we er enthousiast over zijn. Het ontwerp van de stal is vanuit het dier gedacht en houdt met alle aspecten rekening: milieu, voer, klimaat. Dit is een voorbeeld van hoe het ook kan en hoe het zou moeten. Extra tof is dat Kipster ook zijn verantwoordelijkheid neemt voor de leghaantjes (die worden geboren bij het vermeerderen van legkippen, red.). In de pluimveehouderij worden jaarlijks veertig miljoen haantjes als kuiken vergast. Bij Kipster krijgen de haantjes een goed leven tot ze als vlees worden verkocht. Geen enkel ander bedrijf doet dat.’

Voor alle duidelijkheid: Zanders is voor de eerste weg. ‘Met Kipster zijn we daar al mee bezig.’ Hij wijst naar de zonnepanelen op de daken die energie leveren, fijnstof wordt afgevangen door luchtwassers, de kippen worden gevoerd op graanresten uit bakkerijen.

Voor de afname van de eieren zijn contracten gesloten met supermarkt Lidl (die ook de eieren uit Venray afneemt) en Victoria Trading, inkooporganisatie van onder andere Albron, de Efteling en Kwalitaria. Dat is ook een Kipster-principe: eerst de afzet regelen, daarna stallen bouwen.

Bord voor de Kipster stal in Beuningen. Beeld Mac van Dinther

Na Beuningen is Kipster klaar voor de volgende stap. Er is een afspraak met de Amerikaanse supermarkt Kroger voor de bouw van zes Kipsters in de VS, er is een stal gepland in België, er zijn besprekingen gaande in Frankrijk en Duitsland. Een Kipster in de Randstad staat ook op het wensenlijstje.

Peter van Horne, econoom pluimveehouderij bij Wageningen Economic Research, over Kipster ‘Kipster is een prachtig concept. Wat ik goed vind, is dat Kipster alleen witte kippen heeft. Witte kippen zijn kleiner, eten minder voer, maar gaan langer mee en leggen evenveel eieren. Nederlandse consumenten kopen liefst bruine eieren. Maar witte eieren zijn duurzamer. Of Kipster een model is voor de toekomst vraag ik mij af. De productiekosten zijn hoger dan die van een scharrelei. Terwijl de markt juist zo goedkoop mogelijke eieren wil. De helft van de in Nederland geproduceerde eieren (ruim 10 miljard) gaat naar Duitsland. Als onze eieren duurder worden, prijzen we onszelf uit de markt.’

Niet omdat groei een doel op zich is, benadrukt Zanders. ‘Ik hoef geen twee miljoen kippen te hebben.’ In die kuil valt hij geen tweede keer. ‘We willen bewijzen dat het kan om op deze manier eieren te produceren. Dat het een businessmodel kan zijn, ook voor andere boeren.’

Kritiek dat Kipstereieren veel duurder zijn in productiekosten dan scharreleieren (bij de Lidl kost een doosje met vijf Kipster-eieren 1,29 euro) wuift hij weg. ‘Wij zijn klimaatneutraal, voeren onze kippen op reststromen. Alle maatschappelijke kosten nemen we mee in onze bedrijfsvoering. Als je dat meerekent, hebben wij misschien wel het goedkoopste ei.’