Na wat opstartproblemen begint deze maand officieel de Maatschappelijke Diensttijd. De projecten gaan veel verder dan een middagje bingoën met senioren. Zo leren jongeren bij Milieudefensie actievoeren.

‘Er gebeuren heel vieze dingen met uw pensioen.’ Feikje Visser (23) wijst een bezoeker van de Horecava op een groepje leeftijdsgenoten dat als levend stilleven poseert bij de ingang van de horecabeurs. ‘Kijk, dat is de nieuwjaarsreceptie van uw pensioenfonds, met zwarte champagne van de olie. Want uw geld wordt geïnvesteerd in fossiele energie.’ Nee, Visser hier is geen geharde milieuactivist, de actie is onderdeel van haar maatschappelijke stage.

Na jaren van oponthoud begint half maart officieel de Maatschappelijke Diensttijd (MDT). Deze biedt jongeren tussen de 14 en 27 jaar de mogelijkheid om ‘iets terug te doen voor de samenleving’. Het stokpaardje van oud-CDA-leider Sybrand Buma werd dankzij zijn partij en de CU onderdeel van het huidige regeerakkoord. Al moesten de christen-democraten wel inleveren op het verplichtende karakter ervan.

Het kabinet is inmiddels halverwege zijn regeerperiode, maar geen enkel project is nog officieel begonnen. Aan animo van maatschappelijke organisaties geen gebrek, maar jongeren liepen nog niet massaal warm voor een extra verplichting naast hun studie, stage of werk in ruil voor een kleine vergoeding, getuigschrift of certificaat.

Sinds 2018 is al wel volop geëxperimenteerd met zogeheten ‘proeftuinen’. Met klinkende titels als The Dream Challenge en Time of your Life behelzen ze een stuk meer dan een middagje meehelpen in het verzorgingshuis. Jongeren leren vloggen, koken of reddend zwemmen. Alle maatschappelijke organisaties en overheden mogen zich aanmelden, mits hun programma’s maatschappelijke impact hebben, leiden tot talentontwikkeling van, en ontmoetingen tussen jongeren. De doelgroep is al even divers; van jongeren met een beperking tot die op het platteland.

Klimaatactivist

Het project Fair Future Generators van Milieudefensie, waaraan Feikje Visser meedoet, stoomt jongeren klaar voor de klimaatbeweging. In een cursus van een halfjaar (8 uur per week) leren Visser en haar medekandidaten campagnes bedenken, lobbyen, actievoeren en mensen mobiliseren. Het levend stilleven bij de Horecava is een product van die maandenlange training. De beloning bestaat, naast een warme handdruk, uit een certificaat en aanbeveling op bijvoorbeeld LinkedIn.

Heel eerlijk: Visser had in het begin geen idee dat ze meedeed aan de Maatschappelijke Diensttijd, ze dacht dat ze solliciteerde voor vrijwilligerswerk. Ook haar medecursisten Anniek Rinkes (21) en Leonie van Bruggen (27) kwamen hier gewoon ‘na wat achteloos scrollen op Facebook’.

Maar er is een wezenlijk verschil tussen vrijwilligerswerk en de maatschappelijke diensttijd, verzekert projectleider Martine Doppen van Milieudefensie. Zo worden deze jongeren begeleid en getraind. Bovendien kon er dankzij de subsidie van het Rijk een excursie worden gemaakt naar Londen, waar de Engelse tak van de milieuorganisatie zetelt. Prijskaartje van het hele project: 350 duizend euro.

Dat is een fractie van de totale subsidie die het kabinet voor de MDT beschikbaar heeft gesteld. Voor de proefprojecten werd tot nog toe 36 miljoen euro uitgetrokken, dit jaar loopt dat bedrag op tot 85 miljoen euro en vanaf 2021 is dat 100 miljoen euro per jaar. De kosten per jongere: drieduizend euro. Dat grote bedrag is van meet af aan voer voor discussie. Critici vrezen dat de maatschappelijke stage een verdienmodel wordt. ‘We moeten voorkomen dat de Maatschappelijke Diensttijd een speeltje wordt van types die denken: er staat een hele grote zak geld; die is van mij’, waarschuwde PvdA-Kamerlid John Kerstens.

Handen uit de mouwen

Dat overheidssubsidie kan worden aangesproken om nieuwe klimaatactivisten op te leiden, is volgens Doppen ‘een mooie bijkomstigheid’. ‘Maar het gaat vooral om de persoonlijke ontwikkeling van de jongeren. Het is niet alsof wij nieuwe ideeën indoctrineren, de jongeren sluiten zich aan omdat ze zich al zorgen maken over de klimaatcrisis en ze kennis en vaardigheden willen leren om die op te lossen.’

Een woordvoerder van verantwoordelijk staatssecretaris Blokhuis (CU) beaamt dat. ‘De projecten van de maatschappelijke diensttijd moeten aansluiten bij de interesses van jongeren en veel jongeren voelen zich erg betrokken bij het klimaat en milieu.’ Bovendien kan de opgedane kennis ook worden ingezet voor andere ‘maatschappelijk relevante onderwerpen’.

Visser, Rinkes en Van Bruggen hebben al veel van hun diensttijd geleerd, zeggen ze. Over netelige kwesties als klimaatrechtvaardigheid, intersectionaliteit en ‘storytelling’. Maar ook meer concrete lessen: wanneer je een actie wel of niet meldt bij de gemeente, bijvoorbeeld. Van Bruggen: ‘Bij deze campagne zijn de bezoekers niet ons target. Dus het heeft geen zin om hen de weg te blokkeren of heel erg te shockeren. En we willen liever geen ruzie met de politie.’ Daarom staan de actievoerders keurig op de aangewezen plaats, bij de rokers naast de zij-ingang.

Feikje Visser (rechts) deelt flyers uit aan bezoekers van de beurs. Beeld Eva Faché

Proeftuinen Afgelopen jaar maakten zo’n 12 duizend jongeren kennis met de Maatschappelijke Diensttijd. In 87 zogeheten ‘proeftuinen’ konden ze onder meer leren koken op het boerenerf, taalles geven aan statushouders, helpen bij Drentse sportverenigingen en aan de slag als ‘senior speelambassadeur’ bij Jantje Beton. Sommige jongeren deden dat een middag per week, anderen drie maanden aaneengesloten. De projecten liepen zo sterk uiteen dat er vorig jaar nog even werd overwogen om de MDT van een nieuwe naam te voorzien. Iedereen mocht daarvoor een suggestie aandragen. Uiteindelijk bleef het gewoon de Maatschappelijke Diensttijd. Welke van de huidige proeftuinen mee mogen doen aan de officiële diensttijd wordt later deze maand bekendgemaakt; daarna kunnen jongeren zich aanmelden.

Horecava-bezoeker Peter Dirks aanschouwt het tafereel met een glimlach. Knap hoor, dat ze ondanks die harde zuidwestenwind zo lang stil kunnen blijven staan, vindt hij. ‘En goed dat ze de handen eens uit de mouwen steken in plaats van die hand altijd maar op te houden. Andere generaties hebben veel voor dit land gedaan, maar de lamlendigheid van de jeugd tegenwoordig...’

Is hun hulp elders niet harder nodig?, vraagt Anita van der Lee zich af terwijl ze een trek neemt van haar sigaret. ‘Kunnen ze dit niet beter in een verzorgingshuis doen?’

Die kritiek wijst actievoerder Rinkes van de hand. ‘Ik denk dat we met onze campagne juist een veel groter verschil kunnen maken. Als het pensioenfonds zijn investering uit fossiele brandstoffen trekt, hebben we een impact van 310 miljoen euro - dat is enorm!’ Visser knikt: ‘En dit project creëert een sneeuwbaleffect. Wij zorgen weer voor meer maatschappelijk bewustzijn bij onze omgeving. Op mijn werk ben ik al een duurzaamheidsgekkie.’