Directeur-generaal Rob Bertholee van de AIVD, Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst. Beeld anp

Een nieuw in te stellen onafhankelijk orgaan moet vooraf gaan toetsen of advocaten mogen worden afgeluisterd en of die informatie mag worden doorgespeeld aan het Openbaar Ministerie (OM). Er is nu in Nederland geen onafhankelijke instantie die controleert of het afluisteren door inlichtingen- en veiligheidsdiensten rechtmatig gebeurt. De minister geeft voorafgaand aan het afluisteren toestemming en een Commissie van Toezicht (de CTIVD, die ook onder gezag van de minister valt) controleert pas achteraf.



'Ik ben heel blij met de uitspraak', zegt Olivier van Hardenbroek, die namens Europese advocatenorganisatie CCBE optrad in de zaak. Ook advocaat Michiel Pestman van Prakken d'Oliveira, het advocatenkantoor dat samen met de CCBE en de Nederlandse belangenvereniging van strafrechtadvocaten de zaak had aangespannen, is tevreden. 'Het is ferme tik op de vingers voor de AIVD. Voor het eerst zal zij zich moeten onderwerpen aan onafhankelijke controle.'

Minister Plasterk van Binnenlandse Zaken. Beeld anp

Verschoningsrecht

Advocatenkantoor Prakken d'Oliveira meende dat de AIVD ten onrechte gesprekken had afgeluisterd die door hen en met hen waren gevoerd. Prakken d'Oliveira staat verdachten bij die interessant zijn voor de AIVD, onder wie Volkert van der G., Samir A., en leden van de Hofstadgroep. De rechter acht niet bewezen dat de advocaten inderdaad langdurig werden afgeluisterd, maar geeft hen gelijk in hun bezwaren dat de gesprekken met cliënten onder het verschoningsrecht van advocaten vallen. In het strafrecht mag geen gebruik gemaakt worden van informatie die valt onder het verschoningsrecht en de AIVD mag zulke informatie daarom niet zomaar aan het OM verstrekken.



Rechtsgeleerde Rob van Hoven van Genderen van de Vrije Universiteit in Amsterdam zegt dat door deze uitspraak 'het verschoningsrecht krachtiger wordt neergezet'. 'Tot nu toe hadden inlichtingendiensten de ruimte om inbreuk te maken op de vertrouwensband tussen advocaat en verdachte. Nu moet eerst onafhankelijk worden bepaald of bijvoorbeeld de staatsveiligheid in het geding is, voordat er mag worden afgeluisterd.'

'Geweldige overwinning'

De rechter beveelt een onafhankelijke toets, maar doet geen uitspraak over hoe die eruit komt te zien. Aan de wetgever nu de taak om invulling te geven aan de uitspraak. Advocaat Van Hardenbroek verwijst naar de zaak over Telegraaf-journalisten die door de MIVD onterecht werden afgeluisterd om een anonieme bron te achterhalen. Willen inlichtingendiensten voortaan een journalist afluisteren, dan moet dat vooraf worden beoordeeld door de rechtbank in Den Haag. Van Hardenbroek: 'Je zou dat kunnen uitbreiden, zodat het ook voor advocaten geldt.'



De Nederlandse Orde van Advocaten spreekt van een 'geweldige overwinning'. 'Advocaten en hun cliënten moeten erop kunnen vertrouwen dat hun communicatie privé is en niet in handen komt van de overheid', aldus bestuurslid Bert Fibbe.

Verdeeld

De Tweede Kamer reageert verdeeld op de uitspraak. Regeringspartij VVD wil dat afluisteren onder strikte voorwaarden wel mogelijk blijft. Oppositiepartijen D66 en GroenLinks daarentegen zijn blij met de uitspraak en vinden dat de diensten er mee moeten stoppen.



De twee ministers die over de veiligheidsdiensten gaan, Plasterk (Binnenlandse Zaken) en Hennis (Defensie), willen nog niet reageren. 'We bestuderen de uitspraak', zegt een woordvoerder. Of de staat in hoger beroep gaat, is daarom nog niet bekend.