Over twaalf dagen mag Nederland weer naar de stembus. Niet alleen vanwege de gemeenteraadsverkiezingen, ook om een oordeel te vellen over de nieuwe Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wiv). Van een campagne voor dit raadgevend referendum is nog steeds nauwelijks sprake.

De inlichtingenwet maakt het mogelijk dat de veiligheidsdiensten, AIVD en MIVD, straks op grotere schaal informatie verzamelen. Het moet Nederland beter wapenen tegen moderne criminaliteit, zoals hacken. Tegenstanders vrezen dat de diensten massaal mensen zullen afluisteren, ten koste van de privacy. De inlichtingenwet heet bij hun 'tapwet, of nog beter: 'sleepwet'.

Zo op het oog lijkt het onderwerp uiterst geschikt voor een felle, politieke strijd. Maar het blijft opvallend stil in Den Haag.

Kathalijne Buitenweg, Tweede Kamerlid namens GroenLinks, zal er de komende anderhalve week alles aan doen om haar 'nee'-stem te laten klinken. Ze is tegenstander van de inlichtingenwet, omdat de geheime diensten volgens haar met een 'sleepnet' ongericht gegevens van burgers zullen binnenhalen. Wat haar opvalt: de politieke voorstanders houden zich koest. "Je ziet dat het kabinet experts naar voren schuift", zegt Buitenweg. Ze noemt de directeuren van de AIVD en MIVD, Rob Bertholee en Onno Eichelsheim, die deze weken geregeld optreden in de media. Buitenweg: "Zonder noemenswaardige tegengas mogen deze mannen dan uitleggen waarom de sleepwet zo belangrijk en noodzakelijk is. Dat verhaal gaat er bij de burger in als Gods woord in een ouderling."

Zo wordt de strategie van het kabinet zichtbaar: de komst van de inlichtingenwet politiek verdedigen door het te depolitiseren. Het verbaast GroenLinks-Kamerlid Buitenweg niet. "Het kabinet heeft hier ook nauwelijks iets te winnen."

Over nut en noodzaak van nieuwe bevoegdheden voor de geheime diensten is Den Haag het behoorlijk eens. In de Tweede Kamer werd de wet in februari 2017 met 114 van de 150 stemmen aangenomen. Vijf maanden later volgde de Eerste Kamer: 50 stemmen voor het wetsvoorstel, 25 tegen. In het regeerakkoord van het huidige derde kabinet-Rutte wordt de nieuwe inlichtingenwet omarmd.

Niets leek een soepele invoering van de 'tapwet' in de weg te staan, totdat een groepje bezorgde studenten aan de Universiteit van Amsterdam eind vorig jaar een referendum over het onderwerp wist af te dwingen. Hun bezwaar is dat door de methode die de AIVD en MIVD straks gebruiken, informatie van onschuldige burgers in de netten van de veiligheidsdiensten terecht kan komen. Zij maken zich zorgen of de diensten daar wel verantwoord mee omgaan. De studenten slaagden erin meer dan de noodzakelijke 300.000 handtekeningen te verzamelen om een raadgevend referendum mogelijk te maken.

Hun actie heeft nog niet geleid tot een hoogoplopend politiek of maatschappelijk debat. De eerste opdracht, zorgen voor een opkomstpercentage van zeker 30 procent, lijkt haalbaar. Dat het referendum samenvalt met de gemeenteraadsverkiezingen, helpt enorm. De andere uitdaging is wellicht moeilijker: bewerkstelligen dat meer dan 50 procent van de stemmers de wet afwijst. Anderhalve week geleden bleek uit een peiling van tv-programma 'EenVandaag' en onderzoeksbureau Ipsos dat bijna de helft neigt naar een ja-stem en een derde naar nee. De rest twijfelt.

Kernboodschap

Het kabinet zal zich de komende dagen niet geheel op de vlakte houden. Het ministerie van binnenlandse zaken heeft alle bewindslieden een instructiebrief gegeven met een zogeheten 'kernboodschap'. Mochten burgers vragen stellen over de inlichtingenwet, dan weten de ministers en staatssecretarissen in ieder geval wat te antwoorden. Bijvoorbeeld dat de bestaande wet 'uit de vorige eeuw' stamt en dat de geheime diensten 'totaal niet geïnteresseerd zijn in informatie van of over onschuldige burgers'.

De verantwoordelijke ministers (premier Mark Rutte, Ank Bijleveld van defensie en Kajsa Ollongren van binnenlandse zaken) zullen zelf ook naar buiten treden om de wet te verdedigen. Maar een daverend kabaal zal het naar verwachting niet geven. Rutte schuift in ieder geval op de avond voor het referendum aan bij het tv-programma 'Nieuwsuur' om daar met andere partijleiders te discussiëren over de kwestie. Het is een van de weinige politieke tv-debatten over de inlichtingenwet, tot teleurstelling van GroenLinks'er Buitenweg. Het kost moeite, vertelt ze, om media te interesseren voor het onderwerp. De raadsverkiezingen zetten het referendum ver in de schaduw.

Binnen de coalitie van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie is geen enkele afspraak gemaakt over aandacht genereren voor het referendum. In de praktijk betekent dit campagnevoeren met de handrem erop. De partij die zich nog het meeste roert als verdediger van de omstreden wet, is D66. En dat is opmerkelijk. De democraten hebben zowel in de Tweede Kamer als Eerste Kamer tégen gestemd.

Kees Verhoeven van D66 beseft dat hij vol in de wind van de tegenstanders staat. Dat hij 'een draai' heeft gemaakt wordt hem herhaaldelijk ingepeperd. "Dat is ook heel begrijpelijk", zegt Verhoeven. "Wij hebben heel wat uit te leggen als D66."

Het Kamerlid loopt er niet voor weg, zegt hij. Verhoeven treedt in meer debatten op dan zijn coalitiegenoten. Daar legt hij dan uit dat zijn partij min of meer met de rug tegen de muur staat. Dat D66 tijdens de kabinetsformatie tegenover drie partijen zat die warm pleitbezorger van de wet zijn. Verhoeven: "De wet is een feit, dankzij grote steun in het parlement. Dan kan ik twee dingen doen: of niks, of proberen er nog iets aan te verbeteren."

Verhoeven claimt dat dankzij hem in het regeerakkoord is opgenomen dat er vervroegd, in ieder geval binnen twee jaar, een onafhankelijke evaluatie van de wet zal plaatsvinden. En dat hij de volgende zin in dat akkoord heeft gekregen: 'Van het willekeurig en massaal verzamelen van gegevens van burgers in Nederland of het buitenland ('sleepnet') kan, mag en zal geen sprake zijn'. Een hele wijk aftappen, zegt Verhoeven stellig, 'gaat dus niet gebeuren'. "Dan vragen critici mij: 'Verhoeven, allemaal leuk en aardig, maar waarom staat deze zin dan niet in de wet zelf?' Daar hebben ze een punt. Ik geef de wet geen 10, maar het is ook geen 1. De opstelling van D66 is veranderd van een moeizame nee naar een moeizame ja."

Resultaat

De vraag die in de lucht blijft hangen is wat er gebeurt als de kiezers de wet afwijzen. De gedachten gaan terug naar het raadgevend referendum over het associatieverdrag tussen de EU en Oekraïne, april 2016. Exact 61 procent stemde tegen, waarna een typisch Haagse worstelpartij begon over wat deze uitslag precies betekende. Het verdrag bleef uiteindelijk in stand. Om de tegenstanders tegemoet te komen kwam er wel een 'inlegvel', waarop onder andere staat dat EU-lidmaatschap voor Oekraïne geen stap dichterbij is gekomen.

De 'nee'-stem heeft in 2016 dus niet geleid tot het afschieten van het verdrag. Ook deze keer is de kans klein dat de uitslag enige invloed heeft op de inlichtingenwet. De VVD zal zich, als principieel tegenstander van het referendum, niet willen laten leiden door de uitkomst. ChristenUnie laat weten de uitslag af te willen wachten, maar ook die partij hangt zeer aan de nieuwe wet.

Tegenstemmers hoeven van het CDA geen bijval te verwachten. En dat is opvallend. Partijleider Sybrand Buma vond destijds dat het kabinet de uitslag van het vorige referendum over Oekraïne moest overnemen. "Doe je dat niet, dan oogst je nog meer verlies van vertrouwen in de politiek", zei hij. Maar dit keer heeft Buma al laten weten dat het kabinet een nee-uitslag níet zal overnemen. Buma in de Volkskrant, eind vorig jaar: "We hebben al afgesproken dat we het referendum gaan afschaffen. Het is een rest uit het verleden. Een staartje. En ik wil dat die sleepwet doorgaat. Hier ga ik uiteindelijk de keuze maken dat we dit referendum niet beschouwen als een echt referendum."

De kiezer wordt dus allesbehalve warm gemaakt voor de stembusgang. En de burger die wel geïnteresseerd is, ziet dat de voorstanders van de inlichtingenwet zich niet van de wijs zullen laten brengen. CDA-Kamerlid Van der Molen, woordvoerder op dit terrein, laat weten dat hij zelden vragen krijgt over het aanstaande referendum. "De mensen zijn er totaal niet mee bezig." Hij woont in Leeuwarden, waar al in november vorig jaar verkiezingen werden gehouden vanwege een herindeling. De inwoners moeten op 21 maart speciaal naar het stemlokaal voor het referendum. De opkomst, volgens een schatting van Van der Molen: "12 procent".

Lees ook:

Het is redelijk tam in aanloop naar het referendum over de 'sleepwet', beter gezegd de Wet op de inlichtingen en veiligheidsdiensten (Wiv). Mogelijk komt dat omdat de Tweede Kamer het referenduminstrument inmiddels heeft afgeschaft.

Veel gemeenten gebruiken voor het referendum van 21 maart de taal van het ‘nee-kamp’. Tot ongenoegen van het ministerie.

Veel politieke jongerenorganisaties voeren campagne tegen de ‘sleepwet’. Hun partijen zijn juist voor.