– Komisja Europejska zdecydowała się skierować skargę przeciwko Polsce do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z uwagi na pogwałcenie zasady niezawisłości sędziowskiej, które zostało wprowadzone przez nową ustawę o Sądzie Najwyższym – stwierdziła w poniedziałek rzeczniczka prasowa Komisji Europejskiej Mina Andreeva. – Chcemy, żeby sędziowie, których objęła nowa ustawa o Sądzie Najwyższym, mogli nadal sprawować swoje funkcje sędziowskie – dodała.

REKLAMA

Zdaniem unijnych urzędników nowelizacja ustawy o Sądzie Najwyższym narusza art. 19. Traktatu o Unii Europejskiej (o TSUE i ochronie prawa unijnego) oraz art. 47. Karty Praw Podstawowych (prawo do skutecznego środka prawnego i dostępu do bezstronnego sądu). To dlatego w swojej skardze KE wniosła o zastosowanie trybu przyspieszonego rozpatrywania sprawy i skorzystanie ze środków tymczasowych, które miałyby "zatrzymać mianowanie nowych sędziów na miejsca tych, którzy przedwcześnie trafili na emeryturę" (chodzi o zawieszenie stosowania przepisów nowelizacji ustawy o SN).

Małgorzata Gersdorf złożyła sprawozdanie w Sejmie. "Ustawy o SN spowodowały spowolnienie działalności orzeczniczej"

Koniec pobłażania

– Opinie w Brukseli są jednoznaczne: Komisja straciła cierpliwość do Polski. Dominuje niepokój, że zmiany w Polsce mogą mieć charakter nieodwracalny, więc Bruksela wie, że musi działać – mówi nam Bogdan Zdrojewski, europoseł Platformy Obywatelskiej. – W Unii wciąż większość osób nie dowierza, że może funkcjonować tak duże i istotne z punktu widzenia rodziny europejskiej państwo, które zachowuje się jak polski rząd – dodaje.

– Wśród europosłow jest atmosfera dużej powagi i zatroskania – przyznaje Bogusław Liberadzki, eurodeputowany SLD, kiedy pytam go, jak Bruksela zareagowała na decyzję Komisji Europejskiej o wniesieniu skargi przeciwko Polsce. Jak mówi, nie chodzi tu tylko o jednostkową sprawę Polski, ale także o sytuację na Węgrzech i w Rumunii. Te kraje niedługo mogą podzielić los Warszawy, w przypadku Węgier już wszczęto procedurę z art. 7. Traktatu o Unii Europejskiej, czyli tzw. opcję atomową wobec państw członkowskich.

W Brukseli doszli do wniosku, że pora zacząć reagować i żaden przypadek nie może już być traktowany pobłażliwie

– wyjaśnia polityk SLD.

Jeden z europejskich korespondentów polskich mediów: – W nieoficjalnych rozmowach prawnicy Trybunału mówią, że w Luksemburgu (to tam znajduje się siedziba TSUE – przyp. red.) nie ma dziś sędziego, który by nie znał polskiej sprawy. Rozmawiają o polskich problemach i znają doskonale sytuację w Sądzie Najwyższym. Mimo, że siedziby SN i TSUE dzieli 1300 km, to tutejsi sędziowie śledzą rozwój wydarzeń w Warszawie i znają sprawę w najdrobniejszych szczegółach.

Wysoka stawka

Emocjom, które wzbudza konflikt na linii Warszawa – Bruksela trudno się dziwić. Dla obu stron stawka w tej rozgrywce jest bardzo wysoka. Rządy Beaty Szydło i Mateusza Morawieckiego mocno zainwestowały w reformę sądownictwa – i politycznie, i wizerunkowo. Gruntowne zmiany w wymiarze sprawiedliwości nie od dziś są też oczkiem w głowie Jarosława Kaczyńskiego. Stanowią fundament przebudowy państwa wedle wizji prezesa PiS-u.

Gdyby Unia utrąciła na ostatniej prostej reformę, którą Prawo i Sprawiedliwość wdrażało w życie przez niemal trzy lata, wizerunek partii jako twardej, zdecydowanej i zawsze stawiającej na swoim ległby w gruzach. Nie wiadomo również, jak przyjąłby to twardy elektorat formacji Kaczyńskiego – obwinił za wszystko Brukselę czy może stwierdził, że politycy z Nowogrodzkiej okazali się nieudolni i nie potrafili zabezpieczyć interesów Polski. W trakcie dwuletniego maratonu wyborczego nikt w obozie władzy nie chce się o tym przekonywać na własnej skórze.

Posiedzenie komisji Wolności Obywatelskich UE w sprawie praworządności w Polsce, Bruksela 06.11.2017. Wiktor Dabkowski / Avalon.red/REPORTER

Na szali dużo położyła też jednak Komisja Europejska. Wielomiesięczne negocjacje i prawne boje z polskim rządem, które nie przyniosły wymiernych efektów, mocno podkopały jej pozycję w oczach państw członkowskich UE. W Brukseli doskonale zdają sobie z tego sprawę. – Komisja nie miała wyboru. Dominuje przekonanie, że po tak długim sporze o SN nie mogła tego odpuścić. Tym razem dla ratowania własnej wiarygodności, wobec Polski i innych graczy w przyszłości – mówi w rozmowie z Gazeta.pl Tomasz Bielecki, brukselski korespondent "Gazety Wyborczej" i polskiego oddziału Deutsche Welle. Zwłaszcza, że – jak twierdzi – sprawa dotyczy fundamentalnych wartości europejskich, a sytuacja Polski jest na europejskich salonach oceniana, jako bardzo poważna.

– To próba ratowania twarzy przez Komisję Europejską i personalnie przez Fransa Timmermansa (wiceszefa KE – przyp. red.), a także próba zastopowania zmian w sądownictwie w Polsce – mówi nam Dominika Cosić, brukselska korespondentka Telewizji Polskiej.

Mało kto wierzy, że ewentualny niekorzystny dla Polski wyrok sprawi, że Polska wycofa się z reformy

– zaznacza.

Ryszard Czarnecki, europoseł PiS-u: – Ta sytuacja świadczy o bezradności Komisji Europejskiej, która miała szeroki repertuar nacisków na Polskę, wykorzystała wszystkie instrumenty, które miała w ręku i okazała się kompletnie nieskuteczna. Komisja nie była w stanie poradzić sobie za pomocą tych instrumentów, którymi wcześniej straszyła inne kraje – Włochy, Grecję czy Węgry. (…) Teraz Komisja ucieka od porażki, przebijając piłeczkę na luksemburskie poletko.

Znów w tej samej rzece

Na korytarzach unijnych instytucji częściej można usłyszeć inną wersję, wedle której jeśli Komisja Europejska zdecydowała się już na złożenie skargi przeciwko Polsce, to musi mieć przekonanie graniczące z pewnością, że w tym sporze będzie górą. – Komisja Europejska nie lubi przegrywać przed TSUE, bo to jest postrzegane jako osłabianie autorytetu, o który instytucje ponadkrajowe jednak muszą na co dzień walczyć – mówi Tomasz Bielecki.

Pojawia się zatem pytanie: skoro Komisja Europejska jest przekonana nie tyle o swojej racji, co o dużych szansach na wygraną w TSUE, dlaczego polski rząd wszedł z nią w kolejne ostre zwarcie?

Jarosław Kaczyński Agencja Gazeta

Politolog prof. Antoni Dudek widzi kilka powodów takiego obrotu spraw. Przede wszystkim, jak tłumaczy, polityka zagraniczna w oczach prezesa Kaczyńskiego pełni służebną rolę względem polityki wewnętrznej. Mówiąc wprost: rozgrywka z Brukselą miała poprawić notowania PiS-u na krajowym podwórku przed długim i trudnym maratonem wyborczym. W przeszłości działo się tak już kilkukrotnie, wyjątkiem był jedynie spór o reelekcję Donalda Tuska na stanowisko przewodniczącego Rady Europejskiej, który PiS przypłaciło poważnym spadkiem poparcia.

Po drugie, prezes PiS-u jest mocno przywiązany do idei całościowej reformy wymiaru sprawiedliwości. – To spór między demokracją liberalną i demokracją nieliberalną. PiS podważa zasadę, że władza sądownicza jest całkowicie uniezależniona od dwóch pozostałych władz – wyjaśnia prof. Dudek.

Powód trzeci: walka z liberalnymi elitami, których w narracji PiS-u Bruksela jest kwintesencją. – PiS nie jest zwolennikiem wyjścia Polski z Unii, PiS chce przebudować Unię według swojej wizji "Europy ojczyzn" – doprecyzowuje politolog.

Wielu naszych rozmówców wskazuje też, że przy sporze z Komisją Europejską w obozie władzy bacznie patrzą na kalendarz wyborczy. Ale nie ten polski, tylko europejski. Nadchodzące wybory do Parlamentu Europejskiego mogą istotnie zmienić układ sił w unijnych instytucjach. – Skład obecnej Komisji Europejskiej nie uwzględnia wyborów w Holandii, Austrii, Włoszech, Czechach i Polsce. Niedługo będzie inna Komisja. Ci, którzy chcą wziąć za twarz te kraje, które ich zdaniem wychodzą przed szereg wiedzą, że to może być ich ostatnia okazja, więc z niej korzystają – przekonuje nas europoseł PiS-u Ryszard Czarnecki.

Dr Maciej Bukowski, ekonomista i prezes zajmującego się sprawami europejskimi think-tanku WiseEuropa, widzi jeszcze jeden powód tego, że PiS ponownie weszło do tej samej rzeki. To nieumiejętność naśladowania podejścia, które w sporach z Brukselą prezentował węgierski premier Viktor Orbán.

Polski rząd nie umiał zagrać w ten sposób, że robi trzy kroki wprzód i dwa w tył, ale i tak ciągle po mału idzie w tę stronę, w którą chce. Najpewniej nie było na to gotowości ze względów politycznych

– ocenia.

– Wielokrotnie obserwowałem Viktora Orbána w rozmowach z unijnymi urzędnikami. On zawsze negocjuje kwestie dotyczące Węgier – wyjątkiem jest tu tylko sprawa uchodźców – a nigdy nie odrzuca ich z miejsca. Tym różni się od PiS-u – we wszystkich kwestiach jest gotowy do dyskusji i ustępstw, jest pragmatyczny – mówi nam europoseł Platformy Bogdan Zdrojewski.

Dominika Cosić, brukselska korespondentka Telewizji Polskiej:

W przypadku reformy węgierskiej sprzed kilku lat Komisja Europejska dała się ograć Orbánowi i teraz nie chce powtórzyć tego błędu

Wyrokowanie na temat wyroku

Co ciekawe, decyzja polskiego rządu o pójściu na zwarcie z Komisją Europejską może mieć efekty zgoła odmienne od zamierzonych. Nie od dziś wiadomo przecież, że PiS jest za ograniczeniem wpływów instytucji europejskich na politykę państw narodowych. Rozpatrywanie sprawy nowelizacji ustawy o Sądzie Najwyższym przez TSUE prowadzi jednak do czegoś zgoła odmiennego. – To głębszy i bardziej długofalowy cel: próba (za pomocą tego wyroku) poszerzenia kompetencji instytucji unijnych kosztem krajów członkowskich – mówi nam Dominika Cosić.

Mamy tutaj precedensową sprawę, z której wyniknie, że TSUE jest właściwy dla spraw, w których dotychczas można było się spierać, czy ma kompetencje orzekać

– zauważa z kolei dr Paweł Kowal, były wiceszef MSZ w rządzie Jarosława Kaczyńskiego.

Wyrok TSUE ws. Polski to jeden z najgorętszych tematów na brukselskich korytarzach. Nawet nie z powodu samej istoty prawnego sporu, ale licznych deklaracji czołowych polskich polityków, którzy albo mówili, że strona polska może nie zrealizować niekorzystnego dla niej orzeczenia Trybunału (wicepremier Jarosław Gowin), albo odmawiali jednoznacznej deklaracji, że polski rząd będzie respektować wszystkie wyroki TSUE, bez względu na ich treść (wiceszef MSZ Konrad Szymański).

Bruksela. Parlament Europejski. Posiedzenie komisji Fot. Tomasz Waszczuk / Agencja Gazeta

– Niepodporządkowanie się Polski to byłby kryzys polityczny dla Unii i nie ma prostych prognoz, jak to by się potoczyło – analizuje Tomasz Bielecki. Jak twierdzi, właśnie ta wątpliwość, oprócz sporów prawników wewnątrz samej Komisji, była głównym powodem zwłoki ze złożeniem skargi przeciwko Polsce. Unijni komisarze byli świadomi, że to zagranie va banque.

Gdy wypowiedź wicepremier Gowina o możliwości nieuszanowania wyroku TSUE ściągnęła olbrzymią falę krytyki na polski rząd, kolejni politycy obozu władzy dystansowali się od tych słów.

Wydaje mi się, że nie będzie zignorowania wyroku. Polska jest liderem, wszystkie wyroki wykonujemy

– uspokajał przed kilkoma dniami szef polskiego MSZ Jacek Czaputowicz, pytany o tę sprawę w programie „Horyzont” na antenie TVN24.

– Czy polski rząd uszanuje wyrok TSUE nawet, jeśli będzie dla nas niekorzystny? – pytam europosła Ryszarda Czarneckiego.

– W tej kwestii trzeba powiedzieć, że czekamy na werdykt TSUE. Należy też pamiętać, że złoto jest cenniejsze niż srebro, a jak wiadomo milczenie jest złotem, a mowa srebrem. Tą maksymą powinni kierować się politycy obozu rządzącego.

– Nie odpowiada pan na pytanie.

– Brak odpowiedzi jest tutaj odpowiedzią.

Dr Paweł Kowal: – Jeśli TSUE zgodzi się ze stanowiskiem polskiego rządu, to rząd stwierdzi, że od początku miał rację. Jeśli Trybunał wyda wyrok nie po myśli rządu – uszanujemy go, ale będziemy twierdzić, że TSUE był niekompetentny do orzekania w tej kwestii.

Bat na niepokornych

Komisja Europejska chce być jednak gotowa na scenariusz, w którym polski rząd odmawia wykonania wyroku TSUE. To dlatego w Brukseli od dłuższego czasu trwają prace nad tzw. mechanizmem warunkowości. Zakłada on powiązanie transferu środków unijnych z poszanowaniem praworządności przez kraje członkowskie. Prace legislacyjne nad tym projektem dziś są już na ukończeniu – potwierdziło nam to kilku europosłów – dzięki czemu już niedługo unijni komisarze dostaną do ręki narzędzie dyscyplinowania niepokornych państw, o którym dotychczas mogli tylko pomarzyć. Do jego przyjęcia konieczna będzie kwalifikowana większość na Radzie Unii Europejskiej, a z tym nie powinno być problemu. Tajemnicą poliszynela jest bowiem, że mechanizm warunkowości powstał z myślą o Polsce i jej działaniach w ostatnich trzech latach.

Prof. Antoni Dudek: – Jeśli mechanizm warunkowości przejdzie, będzie to najsilniejszy środek egzekwowania prawa przez Brukselę wobec krajów członkowskich, najsilniejszy środek nacisku, jaki kiedykolwiek miała. Jeśli zastosuje go wobec Polski, wtedy prawdopodobnie rząd PiS-u się cofnie. Z prostego powodu – bałby się oburzenia społecznego, związanego z utratą funduszy unijnych.

– Chodzi o wzmocnienie Komisji Europejskiej i wzmocnienie instytucjonalne Unii jako całości – mówi w rozmowie z Gazeta.pl Bogusław Liberadzki, europoseł SLD. I dodaje: – Kolejna rzecz będzie istotna – jeśli nie dostosujemy się do wyroku TSUE, będziemy uznani za państwo, które prawnie wyalienowało się z Unii Europejskiej. A za tym pójdą poważne problemy z obecną perspektywą budżetową.