Podziel się



Tej zbrodni dokonano w wigilijną noc, a jej bezsens i okrucieństwo nie mieściły się w głowie. Przechodziła ludzkie pojęcie tak bardzo, że gdy po latach powstał film i książka, ich twórcy musieli zastrzegać, że oni tego nie wymyślili. Że nie mają chorej wyobraźni, że to zdarzyło się naprawdę.

"Historia kryminalistyki nie zna takiego przypadku, nie wymyśliłby tego żaden autor kryminałów"



Przemysław Kacak, " Cicha noc...", w: "Policja 997", nr 33, grudzień 2007.

"To się zdarzyło naprawdę. Niedawno. Wśród nas" - tymi słowami, odczytanymi przez lektora, opatrzył swój fabularny film "Zmowa" (1988) Janusz Petelski.

Pisarz Roman Bratny przyznał, że jedyne, co musiał zmyślić w książce "Wśród nocnej ciszy" (1986) inspirowanej tą zbrodnią, to... złudna nadzieja, że gdzieś może są dobrzy ludzie.

Żeby dojść do prawdy, trzeba było przełamać zmowę milczenia. Obserwatorzy procesu zachodzili w głowę, jak to możliwe, że w czasach gdy kolorowa telewizja pokazuje loty w kosmos, świadkowie dali się zastraszyć gusłami.

Zmowę milczenia pierwsze przerwało dziecko. W baśni dziecko zawołało: "Król jest nagi". Tu dziecko pierwsze wykrzyczało, że morderca jest w rodzinie króla.

Odtwarzaj Zbrodnia połaniecka i zmowa milczenia - reportaż "Czarno na białym TVN24" (1) / Wideo: Jacek Smaruj/tvn24

Król wsi i pól

Król we wsi był jeden. Miał pieniądze i znajomości, których inni mieszkańcy nie mieli. Przez lata zasiadał w sądach jako ławnik. Na co dzień prowadził duże gospodarstwo, uchodzące za nowoczesne. Gdy cała polska wieś uprawiała ziemniaki alma, on sadził i zbierał wysokoplenną odmianę fita, a sadzeniaki puścił w obieg wśród sąsiadów. Miał jedyny we wsi ciągnik, z którego - za odrobek - korzystała cała wieś. Nosił baldachim nad księdzem w Boże Ciało i rozsądzał spory o miedzę. Umiał robić zastrzyki i wyrywać chore zęby, co nie było bez znaczenia, gdy do najbliższego lekarza trzeba było iść kilka kilometrów.

We wsi był wprawdzie sołtys, ale on tylko zbierał podatki. Król zaś rządził, dzielił i karał. Królowi lepiej było nie podpadać. Gdy jeden z sąsiadów zaprzeczał, jakoby to jego pies zagryzł i pożarł kurę z gospodarstwa króla, nazajutrz znalazł truchło psa z rozprutym żołądkiem, w którym znajdowały się resztki kurzych piór i pazurów. Króla musiało być na wierzchu.

Gdy się rodził Król Niebieski

Jest 1976 rok. Wigilia Bożego Narodzenia. Noc. Wierni z parafii Świętego Marcina w Połańcu schodzą się na pasterkę. Nie wszyscy jednak uczestniczą w nabożeństwie. W niebieskim autobusie san, stojącym na pobliskim parkingu, grupa mężczyzn pije wódkę. Butelka stoi na masce silnika - zaokrąglonym wybrzuszeniu podłogi, wdzierającym się w kubaturę wnętrza. Wśród pijących jest 48-letni Jan Sojda. To jego powszechnie uważa się za króla w Zrębinie - wsi sąsiadującej z Połańcem.

Rekonstrukcja popijawy w autobusie w czasie wizji lokalnej na potrzeby śledztwa i procesu. Pozorantami byli pracownicy Komendy Wojewódzkiej MO w Tarnobrzegu / Źródło: akta sądowe

Sojda nakazuje wywołać z kościoła osiemnastoletnią Krystynę Łukaszek, jej męża Stanisława i dwunastoletniego brata Krystyny Mieczysława. Pretekstem ma być zmyślona historia, jakoby ojciec Krystyny i Mieczysława - pokłócony ze swoją żoną i mieszkający u siostry - nieoczekiwanie wrócił do domu i wszczął awanturę. Młodzi małżonkowie wychodzą z kościoła. Chcą podjechać do wsi niebieskim sanem, w którym trwa libacja, ale zostają stamtąd wyproszeni. Idą więc do domu trzy kilometry piechotą - powoli. Krystyna jest w piątym miesiącu ciąży.

W tym czasie w autobusie kończy się wódka. Król Sojda zarządza więc wyjazd na melinę do Zrębina po kolejne butelki.

Pojechali w trzy pojazdy. Dwoma autobusami - niebieskim sanem prowadzonym przez szwagra króla - Józefa Adasia, czerwonym autosanem, którym kierował niezwiązany z rodziną króla Maciej W. Trzecim pojazdem był fiat 125p prowadzony przez zięcia króla Jerzego S. (Nazwisk niektórych uczestników zbrodni lub mataczących w śledztwie nie podajemy, bo choć zostali skazani w przeszłości, to ich wyroki po latach zatarły się i z formalnego punktu widzenia dziś są niekarani - przyp. red.).

Zbrodnia rozegra się na oczach świadków. Wewnątrz niebieskiego sana jedzie około trzydziestu mieszkańców Zrębina, uczestniczących w uprzedniej popijawie.

Do zbrodni doszło na drodze z Połańca do Zrębina / Źródło: tvn24.pl

W drodze doganiają idących piechotą Łukaszków. Kierowca fiata celowo potrąca dwunastoletniego Mietka, łamiąc mu nogę. Gdy chłopiec krzyczy z bólu i podbiega do niego szwagier Stanisław, z niebieskiego autobusu wysiadają: król Sojda i uzbrojony w wielki stalowy klucz do odkręcania kół Józef Adaś.

Stanisław Łukaszek pada od ciosów zadanych tym narzędziem. Widząc to, osiemnastoletnia ciężarna Krystyna ucieka w pole. Doganiają ją jednak Sojda i jego szwagier Józef Adaś oraz przyświecający latarką Henryk W., 25-letni ślusarz, jeden z mieszkańców wsi. Zabijają kobietę żelaznym kluczem, a następnie wloką do drogi. Na drodze dobijają kluczem żyjącego jeszcze Łukaszka.

Dwunastoletniemu Mietkowi zadają śmierć metodycznie i mechanicznie. Zięć S. wsiada do samochodu i najeżdża kołem na głowę leżącego dziecka. Nakierowuje go stojący na zewnątrz Sojda. Pokazuje palcem, jak ma ustawić się kierowca, żeby kołem o siedemnastocentymetrowej szerokości najechał dokładnie tak, aby zmiażdżyć czaszkę.

Zabójstwo Mieczysława Kality przy użyciu samochodu próbowano odtworzyć w czasie wizji lokalnej / Źródło: akta sądowe

Przyczyną śmierci Mietka jest rozległe złamanie kości ze zmiażdżeniem i stłuczeniem tkanki mózgowej. Śmierć Krystyny następuje z powodu rozległego złamania kości czaszki i przerwania rdzenia kręgowego na wysokości czwartego kręgu szyjnego. Życie Stanisława kończy się wskutek wgniecenia połamanych kości czaszki do mózgu.

Przysięga na krzyż w czerwonym autobusie

Mord, odbywający się w świetle samochodowych reflektorów i ręcznej latarki, widzi około trzydziestu niemych i nietrzeźwych świadków siedzących wewnątrz sana. W drzwiach autobusu stoi jednak inny zięć króla - Stanisław K. Grozi pasażerom, że "kto wyjdzie, tego spotka ten sam los”.

Następnie na zarządzenie króla pasażerowie przesiadają się z niebieskiego sana do czerwonego autosana. W nim Sojda nakazuje świadkom przysięgać, że nikomu nic nie powiedzą. Przysięgają. Król każe całować krzyżyk różańca. Później nakłuwa im palce agrafką i zmusza do odciśnięcia śladu krwi na kartce. Każdemu ze składających przysięgę wręcza pieniądze - od kilku do nawet dwudziestu tysięcy złotych. Średnia pensja w Polsce wynosiła w tym czasie około czterech tysięcy złotych.

Odtwarzaj Zbrodnia połaniecka i zmowa milczenia - reportaż "Czarno na białym" TVN24 (2) / Wideo: Jacek Smaruj/tvn24

Sprawcy zbrodni przewożą wszystkie zwłoki niebieskim sanem w inne miejsce przy tej samej drodze. Następnie autobus przejeżdża przez zwłoki Krystyny i zostaje porzucony w rowie. Tak sprawcy starają się upozorować wypadek i skierować przyszłe śledztwo na fałszywe tory.

Czerwony autosan wraca na pasterkę. Sprawcy i świadkowie zbrodni zdążają jeszcze na kawałek mszy. Chcą mieć w ten sposób alibi.

"Po zakończeniu nabożeństwa w Połańcu część świadków znająca tajemnicę tej Nocy, kiedy to anioł objawia pasterzom Nowinę, powróciła do autobusu, aby dojechać do swoich domostw" - napisze w po latach Bogusław Sygit w książce "Kto zabija człowieka. Najgłośniejsze procesy kryminalne w powojennej Polsce" (1989).

Organa ścigania wodzone na manowce

Wydawać by się mogło, że zbrodnia popełniona przy kilkudziesięciu świadkach nie może dać się ukryć. A jednak. Jak stwierdzi niemal trzy lata później długowłosy młodzieniec obserwujący wizję lokalną na miejscu morderstwa: "Kurwa, ciemne chłopy ze wsi już trzy lata wodzą wykształconym prokuratorem i sądem", co skrzętnie opisał w książce "Nie oświadczam się" reporter Wiesław Łuka, relacjonujący śledztwo i obserwujący cały proces w pierwszej i drugiej instancji.

O ile sąd w tamtej sprawie działał prawidłowo, co potwierdził już w wolnej Polsce Sąd Najwyższy, o tyle działanie prokuratury było co najmniej zagadkowe. I o ile po trzech latach, gdy trwał już proces o potrójne morderstwo, kilkunastu świadków poszło siedzieć za fałszywe zeznania, o tyle brak jest informacji, czy jakąkolwiek odpowiedzialność ponieśli prokuratorzy za błędy popełnione w śledztwie.

Na początku przyjęto wersję wypadku drogowego. Co może wydawać się zrozumiałe. Wszak w środku nocy leżą trzy ciała przy drodze, a autobus stoi porzucony w rowie. Oględzinami miejsca wypadku i zabezpieczeniem śladów zajmowali się jednak wyłącznie milicjanci. Prokuratora przy tym nie było.

Na miejscu zbrodni, w czasie zabezpieczania śladów, nie było prokuratora. Jej przebieg odtwarzano po blisko dwóch latach w czasie wizji lokalnej, w której role uczestników tragedii odegrali pracownicy milicji / Źródło: akta sądowe

Kapral Szałach z posterunku milicji w Połańcu dopiero po trzech latach zezna po przed sądem, że on od początku powątpiewał w wypadek, bo ułożenie zwłok wskazywało na to, jakby autobus je ciągnął raz w tę, a raz w drugą stronę. Przyjęto jednak wersję, że to był wypadek i w tym kierunku poszło śledztwo. Kto podjął taką decyzję? Tego kapral już nie pamiętał.

Nie zostały zabezpieczone żadne ślady wewnątrz niebieskiego autobusu. Pojazd stał przez kilka tygodni niepilnowany na milicyjnym parkingu. Gdy w końcu został zwrócony do macierzystego przedsiębiorstwa PKS Połaniec, ktoś skierował go do kasacji. Decyzja o pocięciu na złom wcale dobrego autobusu wzbudziła wielkie zdziwienie załogi. W pekaesach w całej Polsce, nie tylko w Połańcu, jeździły wozy znacznie starsze i w gorszym stanie technicznym. A tamten, po wjechaniu do rowu, miał tylko lekko uszkodzony tak zwany pas dolny pod zderzakiem.

Autobus, który dowiózł sprawców i świadków na miejsce zbrodni. Sfotografowany przez milicyjnego technika kryminalistyki 25 grudnia 1976 roku w nocy. / Źródło: akta sądowe

O kasacji pojazdu prokurator nie wiedział. Nikt bowiem nie powiadomił prokuratury o zwróceniu i zniszczeniu dowodu rzeczowego.

Miasto bez tradycji sekcji zwłok

Sekcja zwłok była karykaturą tej procedury. Lekarz, który ją przeprowadzał, nie miał do tego uprawnień. Przed laty wprawdzie odbył szkolenie z przeprowadzania autopsji na potrzeby sądu, ale nie przystąpił do egzaminu. Zwłoki ofiar - jak wówczas sądzono - wypadku pod Zrębinem zbadał więc bardzo pobieżnie. Jak stwierdził po trzech latach, zastosował "uproszczoną technikę sekcyjną", która nie wykazała, że w wigilijną noc pod Zrębinem mogło dojść do czegoś więcej niż tylko do śmiertelnego wypadku drogowego. Lekarz od sekcji przyznał też, że odstąpił od pewnych czynności na polecenie prokuratora. Medyk twierdził, że prokurator "kierował się względami ... chyba ludzkimi. To jest miasto bez tradycji sekcji. Sam fakt zrobienia sekcji jest tam taki jakiś. (...) To była kwestia oszczędzania zwłok. Tu chodziło wyłącznie o zwłoki. To nacięcie powoduje zeszpecenie zwłok".

Niezeszpecone, ale i niedokładnie zbadane ciała rodzina pochowała jeszcze przed Nowym Rokiem. Gdy na jaw zaczęły wychodzić kolejne okoliczności wskazujące na mord, trzeba było przeprowadzać ekshumacje.

Odtwarzaj Zbrodnia połaniecka i zmowa milczenia - reportaż "Czarno na białym" TVN24 (3) / Wideo: Jacek Smaruj/tvn24

Milicjanci, którym nie wszystko pasowało

Niektórzy milicjanci od początku nie wierzyli w wypadek. Ale tam, gdzie są trupy, gospodarzem śledztwa jest prokuratura.

"Nie układała się nam wcześniejsza współpraca z prokuraturą rejonową. Początkowo sprawa była traktowana po macoszemu. Nasze wnioski, które przedstawialiśmy, były traktowane pobieżnie" - zeznał jeden z milicjantów przed sądem.

- Od początku mi to nie pasowało. Łukaszek miał rany na samym czubku głowy. Niemożliwe, by powstały na skutek potrącenia przez autobus. Były typowe dla uderzeń jakimś narzędziem. Miał też uszkodzony oczodół, a nos pozostał nietknięty. To także mało prawdopodobne przy wypadku drogowym. Trzymałem jednak w ręku opinię lekarza prowadzącego sekcję, która mówiła co innego - powie po trzydziestu jeden latach w rozmowie z kieleckim "Echem Dnia" Janusz Ragan, wtedy młody podoficer MO, współprowadzący sprawę morderstwa po przejęciu śledztwa przez komendę wojewódzką.

"Taka ciemnota, wprost Sycylia"

Jak jednak doszło do tego, że sprawa wypadku stała się sprawą o morderstwo, gdy już dowody zostały zniszczone, ciała pogrzebane, a świadkowie złożyli przysięgę krwi, że będą milczeć?

Kiedy pojedyncze fakty, jeszcze nieukładające się w logiczną całość, zaczęły rzucać cień na dotychczasowe ustalenia o wypadku, ludzie nie wierzyli.

"Zrębin nie wyglądał na siedlisko sycylijskiej mafii. (...) Myśmy nie przypuszczali, że w tym Zrębinie taka ciemnota, wprost Sycylia" - wyznał po trzech latach Wiesławowi Łuce zastępca prokuratora rejonowego w Staszowie.

Tymczasem już drugiego dnia po zbrodni czternastoletni Stanisław Strzępek, kolega zabitego Mietka, krzyczał pod domem zięcia Sojdy - Adasia: "Bandyto, to ty zamordowałeś Kalitów!". [nazwisko Kalita nosił zabity Mietek i jego siostra Krystyna, zanim wyszła za mąż]

Stanisław był synem najbiedniejszego gospodarza we wsi. A Sojda najbogatszym. Gdy król dowiedział się, że jest we wsi jeden nieprzekupiony świadek, jął go obłaskawiać. Sojdowie zapraszali czternastolatka do domu na obiady, częstowali zagranicznymi papierosami, pozwalali jeździć ciągnikiem, a przy tym sączyli do głowy kłamstwo, że coś w wigilijną noc musiało się Staśkowi przywidzieć.

Nałóg ojca doprowadził do zeznań syna

Dotarło w końcu i do ojca Staśka, że jego syn w tamtą tragiczną wigilijną noc widział coś, co przeczyłoby narracji Sojdy i jego rodziny. Gdy próbował namówić syna, żeby mu powiedział, co widział tamtej nocy, "bo to nie chodziło o małpę na drucie, a o twego kolegę Miecia", Stasiek powiedział, że powie, ale przed sądem. A ojcu nie powie. Bo ojciec po pijaku na pewno się wygada i cała wieś zaraz będzie wiedziała. W ten sposób powstała wyrwa w murze milczenia, której Sojda nie był już w stanie załatać. Najbiedniejsi gospodarze we wsi odrzucili jego propozycję, że kupi im meble i krowę.

Czy Strzępkowie zdawali sobie sprawę, że po tym, jak ich syn stanie po stronie prawdy, nie będą już orać pola ciągnikiem użyczonym przez zamożnego sąsiada, a przekupieni przez niego zrębinianie będą ich szczerze nienawidzić? Może na początku nie do końca przewidywali wszystkie konsekwencje swojego przyzwoitego zachowania. Bo ojciec Staśka ostatecznie nie wytrzymał presji wsi, kamieni lecących przez okna do domu, próby podpalenia, spania z siekierą pod łóżkiem. Popełnił samobójstwo dziesięć dni przed wizją lokalną, jeszcze przed końcem śledztwa.

Wizja lokalna na miejscu zbrodni. Próba odtworzenia przeniesienia zwłok i upozorowania wypadku / Źródło: akta sądowe

Na razie jednak, gdzieś po pięciu miesiącach od zbrodni, w porze sianokosów, ojciec wiezie syna na posterunek. Czternastoletni Stanisław zeznaje, że w tamtą wigilijną noc poszedł do Połańca, gdzie spotkał się na rynku z kolegami. Popalili zimne ognie, a gdy im się znudziło, chłopak wrócił pieszo do Zrębina. Po drodze zauważył, że coś dziwnego dzieje się wokół stojącego na drodze sana i dużego fiata. Obserwował wszystko zza krzaków. Nie wiedział dokładnie, co się dzieje. Jedno wiedział na pewno. Widział tam Józefa Adasia.

Świadek, co utonął w wodzie po kostki

W międzyczasie sprawę tego dziwnego (jak cały czas sądzono) wypadku przejęła specjalna grupa milicjantów z komendy wojewódzkiej w Tarnobrzegu. Adaś został aresztowany pod zarzutem spowodowania wypadku ze skutkiem śmiertelnym. Udało się bowiem zebrać dowody świadczące, że to on tamtej nocy prowadził niebieskiego sana. Wkrótce zaczęło przybywać dowodów i poszlak wskazujących, że to jednak nie był wypadek.

Na policję zgłosił się świadek Leszek Brzdękiewicz, który zeznał, że ofiary upozorowanego wypadku w rzeczywistości straciły życie z uzbrojonych w żelastwo rąk Sojdy i jego szwagra Adasia. Leszek Brzdękiewicz też był w autobusie w czasie zbrodni. Składał przysięgę na krzyż i dał sobie przekłuć palec agrafką. Też wziął trzy tysiące złotych od Sojdy, które potem wydał – jak to określił – na kawalerskie potrzeby. Ale nie mógł sobie darować, że dał się wciągnąć w tę zmowę milczenia. Ilekroć przechodził potem koło miejsca zbrodni, sumienie nie dawało mu spokoju. Świadek nie mógł darować im tego, że po zabójstwie częściowo obnażyli ciało dziewczyny, żeby je zbezcześcić. Pewnego razu szedł tamtędy w towarzystwie kolegi. Widząc miejsce, gdzie leżały częściowo nagie zwłoki Krystyny, zapłakał i zaczął krzyczeć, że pójdzie do sądu i wyda sprawców. Przerażony kolega rzucił się na niego i zatkał mu usta.

Brzdękiewiczowi nie było dane powtórzyć swych zeznań przed sądem. Zmarł przed procesem, na przedwiośniu 1978 roku. Utonął w rzeczce Czarnej przepływającej przez Połaniec. Utonął w ten sposób, że leżał twarzą w dół w nurcie o kilkucentymetrowej zaledwie głębokości. Nie stwierdzono, jakoby ktoś pomógł mu utonąć. Czyli - jak mówi się w żargonie śledczych - nie znaleziono śladów działania osób trzecich.

Przełom w śledztwie

Do Prokuratury Wojewódzkiej w Tarnobrzegu wpłynął też anonim, którego autor (autorka) stanowczo żądał upomnienia przez prokuraturę matki zabitego rodzeństwa Mieczysława i Krystyny, żeby nie rozpowiadała po wsi, że to było morderstwo. Nadawca anonimu, raczej z rozpędu niż świadomie, napisał, że to, co stało się na drodze w tamtą wigilijną noc, "było upomnieniem dla nich wszystkich, dla całej rodziny". To również dało śledczym do myślenia.

Wreszcie 26 maja 1977 roku, prawie pół roku od zabójstwa, prokuratura zarządziła ekshumacje zwłok ofiar. Wykazały one między innymi, że uszkodzenia głów Krystyny i Stanisława wyglądają dokładnie tak, jakby pochodziły od uderzeń zadanych podłużnym, twardym, tępym i ciężkim przedmiotem.

Ale w tym czasie nie było już narzędzi zbrodni: autobusu, który poszedł do kasacji, i trzykilogramowego klucza, którym zatłuczono dorosłe ofiary. Fiat Józefa S. został już wyklepany, wylakierowany i wielokrotnie umyty.

Mimo to – na podstawie wyników sekcji ekshumowanych zwłok i zeznań świadków - Prokuratura Wojewódzka w Tarnobrzegu skierowała do sądu okręgowego z siedzibą w Sandomierzu akt oskarżenia przeciwko Sojdzie, Adasiowi, Józefowi S. i Stanisławowi K., czyli królowi, szwagrowi i dwóm zięciom. Wszyscy odpowiadali za potrójne zabójstwo. Był też piąty oskarżony - Henryk W., ten, który w czasie popełniania zbrodni przyświecał latarką. Jemu prokurator zarzucał pomocnictwo w zabójstwie.

Mecenas utrwala zeznania

Proces trwał ponad rok. Był trudny nie tylko ze względu na brak części materialnych dowodów, ale również dlatego, że przekupieni i zastraszeni świadkowie mataczyli do samego końca. Oskarżeni, zarówno w grypsach, jak i w sali sądowej dawali do zrozumienia, że wciąż jeszcze wiele mogą.

Ława oskarżonych i stół sędziowski w procesie w sprawie zbrodni zrębińskiej . Rozprawie przewodniczy sędzia Marek Maciąg. Oskarżonych bronią adwokaci (od lewej): Zbigniew Dyka, Jerzy Ostafil i mec. Husarz. / Źródło: Michał Sielewicz / PAP

Na jednej z rozpraw Sojda z ławy oskarżonych, przy pełnej sali, zapytał na głos matkę Krystyny i Mieczysława: "A jak ty się będziesz czuć, Zdzisia, gdy ja wyjdę z więzienia?". Był to wyraźny sygnał, że Sojda spodziewa się uniewinnienia i już planuje zemstę na osobach świadczących przeciw niemu. Siłę tych słów wzmacniały rozpowszechniane po wsi pogłoski, że "było zapłacone", gdzie trzeba. I w Warszawie, i w Krakowie, więc spotkanie oskarżonych z wolnością i z sąsiadami jest już tylko kwestią czasu.

Swobodzie zeznań świadków nie sprzyjał też pewien na pozór nieistotny fakt z sali rozpraw, wynikający z postępu technicznego. Obrońca oskarżonego Sojdy, adwokat Zbigniew Dyka (w wolnej Polsce, na początku lat 90. był krótko ministrem sprawiedliwości) prosi sąd o możliwość nagrywania świadków za pomocą magnetofonu Grundig, produkowanego na licencji niemieckiej w polskich zakładach Kasprzaka. Uzasadnienie? "Wobec ogromu materiału dowodowego" i "wyłącznie dla potrzeb obrony". Prokurator nie sprzeciwił się, a sąd - o dziwo - zezwolił adwokatowi na tę czynność. Potem zezwolenie to podtrzymał, odrzucając jedną ze skarg. Aż w końcu, przy innej okazji, prokurator i sąd uświadomili sobie, że sam fakt bycia nagrywanym może psychicznie paraliżować świadków. Zezwolenie zostało uchylone.

Sąd świadkom każe mówić prawdę i surowo karze zbrodniarzy

Przesłuchując świadków, sąd wychodził ze słusznego założenia, że tylko prawda może ich wyzwolić od strachu przed zemstą krewnych i znajomych króla. "Sąd dwoił się i troił, odbierał przysięgi, odczytywał zeznania ze śledztwa, pytał o przyczyny rozbieżności zeznań, a kiedy świadkowie bezczelnie odmawiali zeznania lub kręcili - upominał, przywoływał do porządku, groził karami. Gdy i to nie odnosiło skutku, posypały się kary pieniężne i areszty. Siedziały nieraz całe rodziny..."- przypomina znawca największych zbrodni z okresu PRL Bogusław Sygit.

Po roku i dziewięciu dniach procesu zapada wyrok. Król, jego zięciowie i szwagier zostają skazani na karę śmierci. Piąty oskarżony skorzystał na zmianie kwalifikacji prawnej czynu z pomocy w zabójstwie na pomoc sprawcy przestępstwa w uniknięciu odpowiedzialności karnej i usłyszał wyrok pięciu lat więzienia. Sprawa dotarła aż do Sądu Najwyższego, który podtrzymał wyroki. Ostatecznie wyroki śmierci wykonano na Janie Sojdzie i Józefie Adasiu. Wobec zięciów Rada Państwa skorzystała z prawa łaski, zamieniając im karę główną na 25 lat pozbawienia wolności. Z czego Józef S. odsiedział czternaście i pół roku, a Stanisław K. jedenaście i pół.

Odtwarzaj Zbrodnia połaniecka i zmowa milczenia - reportaż "Czarno na białym" TVN24 (4) / Wideo: Jacek Smaruj/tvn24

Wyjście Józefa S. z więzienia niemal zbiegło się w czasie z awansem mecenasa Dyki na stanowisko ministra sprawiedliwości i prokuratora generalnego zarazem. Korzystając z przysługujących mu uprawnień, Dyka w 1992 roku wniósł do Sądu Najwyższego o rewizję nadzwyczajną zakończonego czterema wyrokami śmierci procesu sandomierskiego. Pełnomocnikiem skazanych był wówczas adwokat Władysław Siła-Nowicki.

Tamta rewizja budziła wiele kontrowersji. Komentatorzy zarzucali Dyce prywatę. Mecenas Siła-Nowicki, w zgodnych opiniach obserwatorów, przeszarżował. Nazwał wyroki w sprawie zrębińskiej mordem sądowym i próbował porównywać tamten proces do sprawy generała Fieldorfa "Nila", bezpodstawnie skazanego na śmierć przez sąd w okresie stalinowskim. Oburzył tym reprezentującego rodziny zabitych w Zrębinie mecenasa Rajmunda Aschenbrennera - byłego żołnierza Armii Krajowej.

Sąd Najwyższy w wolnej Polsce zadecydował, że nie będzie powtórnego procesu, bo wyroki z 1979 roku były sprawiedliwe i orzeczone zgodnie z prawem. Tak zakończyła się sprawa zbrodni zrębińskiej w sensie prawnokarnym.

Zmowa we wsi

Pozostaje jeszcze sens ludzki tych morderstw. A raczej bezsens i przerażenie.

Morderstwo dokonane w wigilijną noc 1976 roku poraża swoim okrucieństwem. Do dziś trudno zrozumieć, jaka była motywacja morderców. Nieodgadnione też pozostanie to, co siedziało w głowach kilkudziesięciu świadków, że poza dwoma wyjątkami (nastolatkiem i domniemanym topielcem) milczeli i zaprzeczali zbrodni, którą widzieli na własne oczy.

Miarą tego, jak silna była zmowa milczenia, niech będą statystyki. Wcześniej nie było w historii wymiaru sprawiedliwości sprawy, w której sąd ukarałby tyle osób za składanie fałszywych zeznań, odmowę odpowiedzi lub nakłanianie innych do krzywoprzysięstwa. Osiemnastu świadków aresztowano pod tym zarzutem już w czasie śledztwa. Dwudziestu czterech - w czasie procesu. Do tego 78 razy sąd karał świadków grzywnami. Tylko trzech spośród 232 (!) świadków zrelacjonowało zbrodnię podczas pierwszego przesłuchania.

Stara waśń. Kiedy król był Bogiem

W czasie procesu wyświetlono, że wszyscy we wsi wiedzieli, iż między rodziną Sojdów a Kalitów drzemała wielopokoleniowa waśń. Jan Roj - dziadek zabitych w Wigilię Krystyny i Mieczysława - zaraz po wojnie pomógł odnaleźć milicji młodego Jana Sojdę, skazanego za gwałt i ukrywającego się przed wykonaniem wyroku.

Gdy Sojda wyszedł z więzienia, w tajemniczych okolicznościach zginął syn starego Roja - Marian. Został zastrzelony z broni należącej do Sojdy, ale do oddania strzałów przyznał się znajomy właściciela karabinu. Wytłumaczył przed sądem, że chciał zastrzelić psa, a trafił w chłopaka. Na mocy wyroku sądu znajomy trafił do więzienia, a po wyjściu zza krat zginął w wypadku samochodowym.

Roj i Sojda, jak wynika z książkowego reportażu Wiesława Łuki, rywalizowali o władzę we wsi. Przy czym Roj był aktywistą państwowej władzy, radnym rad narodowych, namawiającym ludzi do chodzenia na wybory i pochody pierwszomajowe. Sojda zaś był nieformalnym królem. A może i więcej, we wsi "liczył się jako Bóg i znawca prawa" - tak pozycję głównego oskarżonego opisał przed sądem ojciec dwojga zamordowanych Wacław Kalita.

Wyniszczył ród rywala

Trzydzieści lat po wojnie na pozór mogło się wydawać, że stosunki między rodzinami zmierzały ku normalizacji. Jednak zadry z przeszłości tkwiły głęboko i wystarczył doprawdy błahy powód, żeby odnowiły się jak źle opatrzone rany.

Jednym z takich, wydawałoby się, nieistotnych zdarzeń było wesele z sierpnia 1976 roku. Za mąż za Stanisława Łukaszka wychodziła wnuczka Roja - Krystyna Kalita. Wesele pomagała przygotowywać i do stołu podawała siostra Sojdy, a żona Adasia. Ktoś podpatrzył, że po kryjomu wynosi ona wędlinę z wesela - towar wówczas luksusowy. Matka panny młodej zabroniła jej tego robić. Gdy jednak Sojda dowiedział się, że jego siostra została posądzona o złodziejstwo, poprzysiągł zemstę. Czekał na nią do Bożego Narodzenia. Zbrodnia była, jak wykazał to sąd, z góry zaplanowana. W Sojdzie zaś tak kipiała nienawiść, że w autobusie przed kościołem w czasie pasterki miał powiedzieć, że chce śmierci całej rodziny Roja.

Zbrodnia zrębińska - jak wykazał to potem sąd - była efektem wielopokoleniowej waśni między dwiema rodzinami. Na zdjęciu: wizja lokalna w listopadzie 1978 r. / Źródło: Michał Sielewicz / PAP

"Jan Sojda pokonał konkurenta, wyniszczył jego ród i dowiódł swojego prawa do przywództwa przed całą wsią. To dlatego na miejsce zbrodni przywiózł ze sobą pełen autobus świadków. (...) Ludzie w sanie nie byli świadkami, lecz publicznością. (...) To nie Krysia miała popamiętać krzywdę z wesela. To Zrębin miał zapamiętać, kto tu jest królem" - piszą Małgorzata i Michał Kuźmińscy w książce "Opowiem ci o zbrodni" (2018).

Wizja lokalna. Próba odtworzenia zatłuczenia kluczem Stanisława Łukaszka. Jako pozoranci wystąpili pracownicy KWMO w Tarnobrzegu. / Źródło: akta sądowe

Bieguny mentalności - kosmos i gusła

Zbrodnia, jako zemsta i jednocześnie demonstracja władzy, nie jest niczym nowym w historii. Pozostaje pytanie, jak to możliwe, że w ostatnim ćwierćwieczu dwudziestego stulecia nikt się temu nie sprzeciwił. Prawie nikt nie wyłamał się ze zmowy kłamstwa. Wierność królowi była tak silna, że wielu zrębinian dało się zamknąć w areszcie, byle tylko nie musieć świadczyć przeciwko niemu.

"Z programów telewizyjnych zrębiniacy wiedzą o podboju kosmosu. W autobusie podczas przysięgi dają sobie przekłuwać palec agrafką" - tymi słowami pełnomocnik rodziny ofiar, adwokat Rajmund Aschenbrenner wskazywał w mowie oskarżycielskiej "bieguny mentalności" tych, którzy widzieli zbrodnię, a jej nie wyjawili.

Co dla mieszkańców tej wsi było wtedy dobre, a co złe? Co słuszne, a co naganne? Jaki system wartości wyznawali? Po 42 latach odpowiedzi na te pytania można już tylko szukać w aktach sądowych, publikacjach prasowych i literaturze faktu.

W ustnym uzasadnieniu wyroku sąd zauważył, że w całym kraju zdarza się kilkaset morderstw rocznie. "Ale jeszcze nie zdarzyło się, aby społeczność wiejska zanikiem sumienia, korupcją, przekupstwem, strachem, paraliżem woli utkała tak szczelną zasłonę milczenia wokół zbrodni."

Wizja lokalna przeprowadzona na potrzeby procesu / Źródło: akta sądowe

"Środowisko okolic Połańca (...) jest wyjątkowo specyficzne. Pomijając już nawet bardzo szerokie koligacje rodzinne, podnoszące w pewnym sensie hermetyczność środowiska, charakteryzuje się ono daleko posuniętym alkoholizmem i niskim poziomem rozwoju etycznego i intelektualnego, co dało się wyraźnie odczuć podczas rozpraw. Zwraca tu szczególną uwagę fakt, że w czasie pasterki wszyscy, nie wyłączając miejscowego aktywu i kilkunastoletnich dziewcząt, byli pijani.

(...) Uwzględnić tu też należało, że na wymienionym terenie w ubiegłych latach dochodziło do innych zabójstw, których sprawca nie został wykryty. Widoczna jest również w środowisku niechęć do organów ścigania i ich ingerencji w życie mieszkańców Zrębina" - to fragment opinii zamieszczonej w sądowych aktach sprawy.

Głosują na najgłupszych, jakby chcieli kogoś ośmieszyć

To, że Zrębin był specyficznym społecznie miejscem, nawet na tle niewielkiej gminy Połaniec, potwierdził naczelnik (odpowiednik obecnego wójta) Jarzyna w rozmowie z Wiesławem Łuką. Wyznał reporterowi, że wolał iść na zebranie wiejskie do każdego innego sołectwa, byle nie do Zrębina. "Bo w Zrębinie niepodatny grunt, (...) nie wyczuwałem gruntu do dialogu władza - obywatel". W relacji naczelnika zwraca uwagę opinia, że w Zrębinie ludzie budują sobie domy po to, żeby się izolować, że taka między nimi solidarność, że żaden agronom ani naczelnik nie wciśnie się między nich ze swoim pomysłem. I że gdy "w Zrębinie wybierają kogoś do organów gminnych, to głosują na najgłupszych (...) jakby chcieli kogoś ośmieszyć".

Stary Roj był we wsi nielubiany, między innymi za nadmierne przywiązanie do przepisów oraz precyzji miar i wag. A części społeczeństwa nieobce jest przekonanie, że ukraść coś państwu, to nie ukraść. Wiesław Łuka odnotował w "Nie oświadczam się", jak zięć Roja, a ojciec zabitych Krystyny i Mieczysława dziwił się, że teść gorliwie pilnuje prawidłowego skupu żywca i zboża w gminnej spółdzielni.

"Po co tato tam stoi? Ludziom do wagi cielaka czy prosiaka brakuje kilo. Przez tatę nikt nic nie dopisze. Ludzie o to są takie złe".

"Człowiek w strachu o prawdzie zapomni. Ciała broni" - wyznał reporterowi jeden z aresztowanych pod zarzutem składania fałszywych zeznań.

Wielki strach - jak za okupacji

Z zeznań składanych przez świadków w procesie wynika, że po wigilijnej zbrodni z 1976 roku strach we wsi był "jak za Niemca". Zmuszenie do podpisania przysięgi własną krwią było doprawdy niewinnym rytuałem, gdy wziąć pod uwagę to, co działo się potem. O ile składający przysięgę zostali dla pewności jeszcze dobrze opłaceni przez Sojdę, o tyle na wątpiących był wywierany nacisk za pomocą innych środków.

Jeden z gospodarzy, niedający gwarancji wierności królowi, gdy któregoś dnia zaprzęgał konia, znalazł na furmance przyciśniętą kamieniem kartkę. Jej treść jednoznacznie sugerowała, że jeśli podzieli się z kimś swoimi wątpliwościami, jego obejście pójdzie z dymem.

W listopadzie 1978 wizja lokalna odbyła się z udziałem oskarżonych. Polska Agencja Prasowa napisała: "Dla okolicznych mieszkańców wizja była atrakcją, kierowani niezdrowym zainteresowaniem przyglądali się miejscom zbrodni i oskarżonym" / Źródło: Michał Sielewicz / PAP

Kolejny mieszkaniec Zrębina został nocą zaatakowany i poczuł na swojej krtani zimną stal noża. Po czym usłyszał ostrzeżenie, żeby nic nikomu nie mówił.

Inny rolnik, w czasie prac polowych, usłyszał od rodziny Sojdów, że będzie miał łeb ucięty kosą.

Gdy czternastoletni Stanisław Strzępek (ten, co krzyczał pod oknami Adasia, a potem pierwszy złożył zeznania obciążające) szedł przez wieś, rodzina Sojdy rzucała w niego kamieniami.

Ci, którzy się złamali i zeznali w śledztwie, jak było, słyszeli rady odwołujące się nie tylko do strachu, ale i do poczucia wstydu: "Odwołajta zeznania, trzeba ratować honor, powiedzą, że my barany, wszystko wiedzieli, całe to mordowanie i nic się nie sprzeciwili, jeszcze przysięgali w autobusie na krew. Co sobie o nas świat pomyśli, jak to wszystko pójdzie w telewizję".

W takiej atmosferze trzeba było naprawdę wielkiej odwagi, żeby zeznawać w sądzie podwójnie niewygodną prawdę. Niewygodną dla samych sprawców zbrodni, jak również dla innych świadków, którzy zdecydowali się milczeć i kłamać. W PRL nie było programów ochrony świadków ani instytucji świadka incognito. Gdy czternastoletni Stanisław Strzępek poskarżył się w sądzie, że latają za nim na wsi kamienie i butelki, sędzia zapytała, czy zgłosił to milicji. Zgłosił, ale jedyne, co milicjant miał mu do zaoferowania, to radę, aby sam nie chodził po wsi.

Matka, syn, prawda i kłamstwo

W czasie śledztwa i procesu Zrębin podzielił się na tych, co mówią prawdę, i na tych żyjących w kłamstwie. Podziały szły nawet w poprzek rodzin.

Matka Wacława Kality - ojca zabitych Krystyny i Mieczysława - radziła synowi: "Wiesz co Wacek, Sojda wczoraj przyszedł i za flaszkę miodu pomógł się naszej krowie wycielić. On dobry, daleki kuzyn, on krowę uratował, wy na niego nie gadajta, nieładnie. Dzieci nikt nie wróci, a twoja żona niech nie lata na posterunek".

Gdy w czasie procesu wezwani na świadków inna matka i inny syn zeznawali rozbieżnie, sąd zarządził konfrontację. "Mamusiu, jak możesz tak kłamać?" - zwrócił się syn do matki przed obliczem sądu. "Synu, coś ci się w głowie psuje" - odpowiedziała mu na to matka. Do końca zeznawała na korzyść króla.

Król, który "liczył się jako Bóg", żywił specyficzne uczucia również do osób bliskich. W grypsie z aresztu pisał do swojej żony: "Nie lituj się nad szwagrem Adasiem, jak rzeźnik nie lituje się nad świnią, gdy ją przerabia na kiełbasy".

Wiesław Łuka odnotował, że największe poruszenie wśród publiczności w czasie ponad rocznego procesu wywołał dialog sędziego ze świadkiem:

- Czy panią nie zainteresowało, że za autobusem leży obnażona kobieta, którą oświetlają latarkami?

- Nie. A co mi tam...

- A gdyby tam leżała krowa?

- A krowa to co innego.

Źródła:

Wiesław Łuka: "Nie oświadczam się", wydawnictwo Dowody Na Istnienie, 2014.

Bogusław Sygit: "Kto zabija człowieka. Najgłośniejsze procesy w powojennej Polsce" , Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1989.

Małgorzata i Michał Kuźmińscy: "Ludzie w autobusie", w: "Opowiem ci o zbrodni. Historie prawdziwe", Kompania Mediowa, 2018.

Roman Bratny: "Wśród nocnej ciszy" (posłowie), Krajowa Agencja Wydawnicza, 1987.

Przemysław Kacak, "Cicha noc…", miesięcznik "Policja 997", grudzień 2017.

Wojciech Malicki: "Bóg się rodził, a oni umierali", "Nowiny" 6.01.2007.

Marcin Radzimowski: "Gdy się Chrystus rodził", "Echo Dnia" 29.12.2006.