Еўрарадыё: Прачытаў меркаванне, што развал Савецкага Саюза, вядомыя нам сёння Белавежскія пагадненні, рыхтавалі кіраўнікі Расіі Барыс Ельцын і Украіны Леанід Краўчук. А Станіслаў Шушкевіч нібыта нават і не ведаў, што яму прапануюць падпісаць у Віскулях…

Станіслаў Шушкевіч: Міфалогія пра часы пераходнага перыяду Савецкага Саюза такая, што часам дзіву даешся! Чаму мы сабраліся ў Віскулях? У Беларусі было вельмі цяжкое становішча: мы не ведалі, як перажыць зіму 1991-1992 гадоў. Нам патрэбныя былі нафта і газ, а грошай не было. І аўтарытэту няма для таго, каб нам далі крэдыт. Мы проста хацелі прытармазіць рынкавыя рэформы, калі за ўсё трэба плаціць, хацелі папрасіць Расію па-савецку, па-старому проста паставіць нам нафту і газ. Прэм’ер Кебіч неаднаразова прасіў мяне запрасіць Ельцына ў Беларусь на паляванне, а мы, маўляў, тут яго ўгаворым на нафту і газ. А каб яго запрасіць, неабходна быць з ім сам-насам.

20 кастрычніка 1991 года Міхаіл Гарбачоў збірае чарговы Дзяржсавет. Дзе прапануе нам да ратыфікацыі парламентамі рэспублік праект новай Саюзнай дамовы. Праект гэты мне жах як не спадабаўся. Што я і сказаў Гарбачову. Мяне ў больш рэзкай форме падтрымаў Ельцын. Гарбачоў моўчкі ўстаў і сышоў. “Вы нас пасварылі з Гарбачовым, ― кажа нам з Ельцыным Карымаў. ― Ідзіце, адшукайце яго і прыводзьце сюды”. Так мы з Ельцыным нарэшце засталіся сам-насам і я запрасіў яго прыехаць у Белавежскую пушчу, у рэзідэцыю Віскулі на паляванне. І ён адразу пагадзіўся. Так была прызначаная гэтая сустрэча. Іншая справа, я лічыў, што будзе непрыстойна, калі газ і нафту Беларусі Ельцын дасць за кошт Украіны ― забярэ нешта ў іх, каб аддаць нам. Па прапанове Кебіча запрасілі на гэтую сустрэчу Украіну.

Еўрарадыё: Не разумею, якім чынам вы перамовы па нафце і газу перавялі на скасаванне СССР?

Станіслаў Шушкевіч: Пачалі мы абмяркоўваць гэтую сітуацыю з нафтай і газам, і ўбачылі, што калі дзейнічаць па законе, як складныя часткі Савецкага Саюза, то ў нас не застаецца іншага шляху, як прасіць Гарбачова, кіраўніка СССР. І тут філосаф, марксіт-ленінец Генадзь Бурбуліс (Дзяржсакратар РСФСР, ― Еўрарадыё), да якога я, як і да ўсіх філосафаў такога кшталту, ставіўся без вялікай павагі, кажа: “А ці не пагодзіцеся вы падпісацца пад такой фразай: “СССР, як геапалітычная рэчаіснасць і суб’ект міжнароднага права заканчвае сваё існаванне”. І ўсе раптам пагадзіліся. “Мала пад гэтым падпісацца, ― кажа Ельцын. ― Мы павінны сказаць, што ў нас будзе з эканомікай, што будзе з межамі, вайскоўцамі, ядзернай зброяй, правамі чалавека”. Імгненна сабралі камісію з экспертаў і даручылі ім за ноч падрыхтаваць пагадненне. Але гэта была не знішчальная дамоўленасць, а стваральная: мы стваралі Супольнасць незалежных дзяржаў. І ведаеце, пра што я тады з гонарам думаў?

Еўрарадыё: Што ставіце крыж на савецкай імперыі?

Станіслаў Шушкевіч: З 1794 года Расія не прызнавала незалежнасці Беларусі. А калі Ленін на гэты конт нешта і казаў, то гэта было крывадушшам. Колькі людзей загінула за нашу незалежнасць, а я прыехаў і сваім подпісам… Карацей, за ноч з 18 артыкулаў гэтага пагаднення былі выпрацаваныя і кожны артыкул мы прымалі кансенсусам. У выніку атрымалі 14 артыкулаў ― вось вам усе прыгоды.

Еўрарадыё: Тры краіны развалілі саюз, у якім было 15 краін. Як іншыя рэспублікі ўспрынялі ваша рашэнне?

Станіслаў Шушкевіч: Прабачце! А хто ўтварыў СССР? Расія, Украіна, Беларусь і Закаўказская Федэрацыя. Закаўказская Федэрацыя 5 снежня 1935 года знікла, правапрымальніка ў яе не было. Усе астатнія стваральнікі СССР былі ў наяўнасці, усё легітымна: мы прынялі рашэнне стварыць СССР ― мы можам яго і ліквідаваць.

Еўрарадыё:…і паставілі крыж на палітычнай кар’еры Міхаіла Гарбачова. За 25 гадоў яго стаўленне да вас так і не змянілася. Напярэдадні нашай з вамі сустрэчы я патэлефанаваў Міхаілу Сяргеевічу і прапанаваў яму ў тэлефоннай размове з вамі ўзгадаць падзеі 1991 года. Вось што пачуў у адказ: “А што Шушкевіч?.. Усе яны засранцы!”.