Contant geld heeft het zwaar. De Europese Commissie komt naar verwachting binnenkort met de resultaten van een onderzoek naar de vraag of biljetten van 500 euro afgeschaft moeten worden. Die kun je vrijwel nergens gebruiken maar ze werken wel criminaliteit, belastingontduiking en mogelijk zelfs terrorisme in de hand, zeggen voorstanders van afschaffing. Contant geld is immers moeilijk te traceren voor opsporingsdiensten.

Eerder dit jaar stelde de Amerikaanse ex-minister van Financiën Larry Summers zelfs voor om te stoppen met het drukken van biljetten van boven de 50 euro. Volgens hem staat het biljet van 500 euro in sommige kringen bekend als de ‘Bin Laden’, vanwege de vermeende populariteit onder terroristen die die vijfhonderdjes gebruiken om hun activiteiten te financieren. Bovendien wijst hij erop dat centrale banken de laatste tijd de economie aan de praat proberen te krijgen met behulp van onder meer negatieve rentes. Als mensen geld in contanten opnemen en onder hun matras stoppen om negatieve rentes te ontlopen, is dat beleid zinloos, redeneert Summers. Een teken aan de wand: persbureau Bloomberg meldde in februari dat het aantal verkochte kluizen in Japan (waar sinds kort negatieve rentes zijn) explosief is gegroeid.

Ook in Nederland neemt de kritiek op cash toe. Amsterdamse buschauffeurs staakten onlangs voor snelle afschaffing van de mogelijkheid om met cash te betalen in de bus, omdat die overvallen zou uitlokken. Bij een stijgend aantal Nederlandse winkels, horeca en evenementen worden helemaal geen contante betalingen meer geaccepteerd.

En dan worden de laatste tijd ook nog nieuwe digitale betaalmogelijkheden geïntroduceerd. Contactloos betalen, Apple Pay, Samsung Pay, bitcoin. Die methodes hebben één ding gemeen: er komt geen bankbiljet of munt aan te pas.

Is het zo snel terugdringen of zelfs deels afschaffen van cash wel een goed idee? Dat vindt niet iedereen.

Het Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer, waarin banken, toezichthouder DNB, winkeliers en diverse consumentenorganisaties zitten – waarschuwt al langer dat helemaal afschaffen een slecht plan is. Ook privacyorganisaties en actiegroepen met namen als Handjecontantje mengen zich in de publieke discussie. Wat zijn hun belangrijkste argumenten?

1. Privacy

Heus niet alleen criminelen en terroristen hebben behoefte aan privacy rond betalingen, stellen privacyorganisaties wereldwijd. „Er zijn allerlei situaties denkbaar waarbij je niet wilt dat betalingen geregistreerd worden”, zegt woordvoerder Daphne van der Kroft van Bits of Freedom.

„Als je een verlovingsring koopt en niet wilt dat dat direct op je afschrift staat bijvoorbeeld, of bij medische zaken zoals een bezoek aan een psychiater.”

Volgens haar moeten mensen altijd de keus hebben om niet getraceerd te worden.

En dat is met digitaal betalen niet altijd het geval. Big data is erg populair bij banken. Op basis van grote hoeveelheden gegevens over betalingen kunnen ze bijvoorbeeld advertenties op maat van het koopgedrag van klanten maken.

ING lanceerde daarvoor in 2014 een plan, maar zag zich door alle politieke en maatschappelijke reacties gedwongen ervan af te zien. Maar dat houdt de wereldwijde trend niet tegen. Bedrijven als Visa en Mastercard en Amerikaanse banken benutten betaaldata van klanten al jaren commercieel. Ook bijvoorbeeld Google en Facebook bieden betaaldiensten aan: dat zijn ondernemingen die volledig zijn gebouwd op het verzamelen en vermarkten van data over mensen.

2. Back-upfunctie

Digitale betaalmethoden zijn kwetsbaar voor storingen en hacks. Contant geld is weliswaar niet de enige manier om een back-up te waarborgen; dat kan ook door diverse betalingssystemen naast elkaar te blijven gebruiken, zodat je bijvoorbeeld met je smartphone kunt betalen als de pinpas niet werkt. Maar in het zeldzame geval dat de stroom helemaal uitvalt, is contant geld de enige betaaloptie.

Het instituut voor budgetvoorlichting Nibud raadt Nederlanders om die reden aan om altijd contant geld achter de hand te houden. Maar dan moet je het wel ergens kunnen uitgeven. Ook in een rapport van het Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer van afgelopen november benadrukken de deelnemende organisaties dat contant geld voorlopig essentieel blijft voor de stabiliteit van het betalingsverkeer, juist vanwege de back-upfunctie.

Uit onderzoek van bureau Panteia in opdracht van De Nederlandsche Bank van vorig jaar blijkt dat die back-upfunctie nog steeds volop bestaat. Cash is nu nog goed voor ongeveer de helft van de zogeheten toonbankbetalingen. Maar de daling gaat snel: tien jaar geleden was dat nog ruim tweederde.

3. Controle over budget

Een ander argument om voorzichtig te zijn met het terugdringen van contanten komt uit de economische psychologie. Uit veel onderzoek blijkt dat mensen hun budget minder onder controle houden als ze digitaal betalen dan wanneer ze hun geld contant uitgeven. Zo is er veel geciteerd Amerikaans onderzoek waaruit blijkt dat in bedrijfskantines waar digitaal wordt afgerekend bezoekers meer uitgeven dan als ze briefjes en munten moeten geven.

Nibud-woordvoerder Gabriëlla Bettonville:

„Hoe meer drempels mensen voelen en hoe concreter het uitgeven van geld voelt, hoe zuiniger ze ermee omgaan.”

Digitaal geld uitgeven is een stuk abstracter dan het overhandigen van biljetten. Het Nibud adviseert mensen met budgetproblemen dan ook om wekelijks een vast bedrag aan contant ‘zakgeld’ te pinnen.

Overigens kan dit argument door macro-economen juist gebruikt worden als argument tégen cash. Als mensen inderdaad meer geld uitgeven met digitale betaalmethoden, groeit de economie harder als cash verder wordt teruggedrongen.

4. Toegankelijkheid

Er zijn ook mensen die misschien wel digitaal wíllen betalen, maar dat niet kunnen. Ouderenbond ANBO voert al enkele jaren campagne tegen zogeheten pin-only-winkels, voor het deel van de achterban dat niet overweg kan met digitale methodes. Onduidelijk is om hoeveel Nederlanders het daarbij gaat.

Ouderenorganisaties en het CDA hameren om dezelfde reden ook op de beschikbaarheid van geldautomaten; dat aantal nam de afgelopen tien jaar volgens DNB met 14 procent af. Ook op die manier komt de beschikbaarheid van contant geld steeds meer onder druk.