Vandaag een maand geleden stond er een groot stuk in dagblad Trouw. ‘De les van het virus’, luidde de kop. Sindsdien zijn er zo veel lessen geweest, dat ik het niet heb kunnen bijbenen. De meeste lijken op de les van prinses Irene in de woensdagkrant: we zijn onszelf voorbij gelopen, we moeten op zoek naar nieuwe gedeelde waarden, met meer empathie en minder spullen.

Mij lijkt de belangrijkste les van het virus de les van Mark Rutte. Anderhalve meter afstand houden, anders loop je risico. Die ziekte zelf heeft geen boodschap, maar is een echoput. Iedereen ziet er zijn eigen opvatting in terug. Nationalisten willen meer natie, Europeanen meer eurobonds. Wie de klimaatopwarming vreest, ziet een generale repetitie voor de apocalyps. Je roept een boodschap en je krijgt hem luider terug.

Het kan aan de dagen voor Pasen liggen, maar ik zie vooral veel zondebesef. Een synoniem voor les is vermaning. We hebben slecht geleefd, het moet radicaal anders. Daarbij hoort ook de profetie, er waren er die deze toestand al jaren zagen aankomen. Er werd niet geluisterd. Dat geldt in geval van deze ziekte ook voor sommige virologen, die al tien jaar geleden waarschuwden voor een pandemie. En toch greep niemand in.

Dat laatste deed me denken aan een interview dat collega Paul Brill en ik tijdens de eurocrisis in 2012 maakten met oud-premier Wim Kok. We vroegen hem naar de waarschuwingen die er al in de jaren negentig waren geweest, met name voor de deelname van de Grieken en – ik durf het bijna niet te zeggen – de Italianen aan de euro. André Szász van De Nederlandsche Bank noemde de euro ruim voor de invoering een mooiweermunt. Maar, zei Kok tegen ons, er zijn altijd wel voors en tegens, en cassandra’s die hel en verdoemenis voorspellen. Wij politici moesten een knoop doorhakken.

Er zijn altijd wel voors en tegens, en cassandra’s die hel en verdoemenis voorspellen, zei oud-premier Wim Kok Beeld Joost van den Broek

Ik vond dat acht jaar geleden een slap antwoord. Nu begrijp ik Kok beter. De wetenschap kan nooit van tevoren hét antwoord geven, ook niet op de vraag hoeveel ic-bedden er nodig zijn bij een nieuwe pandemie. Ondanks die onzekerheid moet de politiek beslissen. Je kunt het zien aan Jaap van Dissel van het RIVM. Die vertelde woensdag dat het niet zeker is of iemand immuniteit heeft opgebouwd nadat hij een lichte vorm van corona heeft gehad. Daar gaat je eerdere idee van groepsimmuniteit, dacht ik. En ook: die Van Dissel is veel te stellig voor zijn rol als deskundige, aangezien hij wel vaker dingen heeft moeten terugnemen.

Van Dissel is veel te stellig voor zijn rol als deskundige, aangezien hij wel vaker dingen heeft moeten terugnemen Beeld ANP

Enfin, terugkijken op de rol van het RIVM komt later wel. Mark Rutte kan zich die wisselvalligheid niet veroorloven. Hij krijgt vervolgens verwijten over wat hij jaren van tevoren had moeten zien aankomen. Maar je kunt politici niet kwalijk nemen dat ze zich niet bezighouden met problemen die er op dat moment nog niet zijn, om te beginnen omdat ze hun handen vol hebben aan de problemen die er wel zijn. Maar bovenal omdat in een liberale democratie de toekomst vrij is.

Als er dan toch een les getrokken moet worden: dankzij deze uitbraak kunnen we concluderen dat veel langetermijnplannen de prullenbak in kunnen. Mijn advies is bescheidener dan dat van de meeste maatschappijhervormers. Zullen we het verschijnsel regeerakkoord nog eens kritisch tegen het licht houden? Het was al bizar om met een handvol mannen een halfjaar lang in een geheim kamertje te gaan zitten onderhandelen, om daarna met een boekwerk naar buiten te komen waarin de politieke tijd voor de komende vier jaar wordt stilgezet.

Dat kan dus eigenlijk niet meer. Ik begrijp heus dat het moeilijk is om met vier politieke partijen tot een vergelijk te komen. Maar we weten intussen dat globalisering betekent dat het aantal onverwachte gebeurtenissen spectaculair toeneemt. Als dan tegelijkertijd de wendbaarheid van de politiek omgekeerd evenredig afneemt, heb je een probleem dat dringend om een oplossing vraagt.

De veronderstelling dat we nu al weten wat dé problemen van straks zijn, heeft bovendien kwalijke effecten. Uitgangspunt van de liberale samenleving is dat we van mening verschillen. We hebben democratie om tot een vergelijk te komen, maar de uiteenlopende opvattingen blijven bestaan. Als we het eens zouden zijn over de juiste richting waarin de samenleving zich moet bewegen, waarom zou je dwarsliggers dan hun gang laten gaan? Om die reden verheug ik mij beslist niet op de corona-app waar minister De Jonge druk mee is. Die app is een aanslag op het beginsel dat ik vrij ben om te gaan en staan waar ik wil, zolang ik anderen niet in de weg zit.

Ik verheug mij beslist niet op de corona-app waar minister De Jonge druk mee is. Beeld Getty Images

Door die app wordt dit uitgangspunt omgekeerd. Je bent verdacht, tot het tegendeel is bewezen. In China gaat het lichtje van de app niet op groen, zolang onduidelijk is waar je hebt uitgehangen en met wie. Niet het kwaad voorkomen maar het goede moeten doen, maakt een samenleving van verklikkers, van permanent wantrouwen van allen tegen allen en van wat door een schrandere briefschrijver al coronaschaamte werd genoemd.

Ben jij op wintersport in Italië geweest? Dat is niet zo mooi. We waren al op een zorgwekkende weg met de vliegschaamte en de vleesschaamte. Dat wordt er zo direct niet beter op. Dat knusse let-een-beetje-op-elkaar, is tegelijk ook houd-elkaar-in-de-gaten. Nee, die anderhalvemetersamenleving wordt alles behalve gezellig en empathisch.