Premier Mark Rutte in Nieuwspoort tijdens de persconferentie na afloop van de ministerraad. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Het is rond tienen als premier Mark Rutte maandagavond naar huis loopt. Enkele uren eerder heeft hij 7,3 miljoen, voor de televisie gekluisterde Nederlanders toegesproken vanuit het Torentje, nu loopt de VVD’er langs de gesloten cafés en restaurants van de stad waar hij al zijn hele leven woont, maar die nog nog nooit zo stil en verlaten is geweest.

Zijn speech is ‘goed geland’, zo luidt de conclusie in Ruttes entourage, maar van echte opluchting is geen sprake. De meeste betrokkenen hebben zich er al lang bij neergelegd dat de strijd tegen het coronavirus, ‘deze nachtmerrie’, zoals Rutte het zelf noemt, grillig en vol improvisaties zal verlopen. ‘Van uur tot uur zal het kijken, passen, meten en anticiperen blijven’, aldus een bron.

Cruciale bijeenkomst

Zo is het de zondag voorafgaand aan de ‘historische’ toespraak ook gegaan tijdens een cruciale bijeenkomst in het Catshuis. Voor de eerste keer komen de leden van Ruttes war room die ochtend niet bijeen op de zwaarbeveiligde zevende verdieping van het ministerie van Justitie en Veiligheid, maar in de officiële residentie van de premier, ook in de hoop dat journalisten er geen lucht van krijgen.

Rutte, de vicepremiers, minister Arie Slob van Basis en Voorgezet onderwijs, Bruno Bruins (Medische Zorg) en meerdere adviseurs geven acte de présence. Net als altijd is ook RIVM-baas Jaap van Dissel aanwezig. Hij spreekt namens het Outbreak Management Team (OMT) waar alle relevante specialisten en experts op het vlak van infectieziektes zitting in hebben.

Van Dissel geeft in het Casthuis als eerste een presentatie. Hij adviseert dat het kabinet aanvullende maatregelen neemt om de verspreiding van het virus in te dammen: alle restaurants, cafés, sportclubs, coffeeshops en sauna’s moeten dicht. Wat ontbreekt: het advies om ook scholen te sluiten. Het OMT blijft erbij dat die open kunnen blijven.

Grote twijfels

Meerdere aanwezigen uiten grote twijfels. Ministers met nog jongere kinderen hebben al mailtjes gekregen van de scholen waarin wordt opgeroepen om hun kinderen thuis te houden, ook omdat veel leraren zich ziek melden. Ook minister Slob ziet het verzet groeien. Hij moet later op de dag alweer in overleg met steigerende onderwijskoepels. Ook Bruins staat onder druk: hij moet in conclaaf met de Federatie van Medische Specialisten die ook opeens pleit voor sluiting.

Nog voor die overleggen plaatsvinden, wordt in het Catshuis al de knoop doorgehakt: de scholen gaan dicht. Het kabinet is er simpelweg niet in geslaagd om de samenleving te overtuigen. Een pijnlijke conclusie. Premier Rutte heeft die vrijdag zijn volle gewicht in de weegschaal gelegd en Nederland opgeroepen om vertrouwen te hebben in de experts. Vicepremier Hugo de Jonge heeft op zaterdag nog het openhouden van scholen verdedigd. Maar alle verwijzingen naar de adviezen van experts wegen niet op tegen de emoties van ouders en leraren, zo luidt nu de conclusie.

Overvallen door onrust

Het beeld van Nederland als ‘een nuchter volkje’ is eerder in de week ook al eens gelogenstraft. Rutte en zijn team worden overvallen door de onrust die ontstaat als het kabinet op donderdag afkondigt dat mensen ‘indien mogelijk’ thuis moeten werken. Voor veel Nederlandse blijkt dat het signaal om te gaan hamsteren. Er ontstaat vooral een run op toiletpapier. ‘Dat had echt niemand voorzien’, erkent een ingewijde.

Rutte, die zelf leiding geeft aan de Ministeriële Commissie Crisisbeheersing (MCCb) die minstens twee keer per week bijeenkomt, denkt dan al langer na over manieren om het beleid beter uit te leggen. Voor het weekend heeft hij al eens hardop gemijmerd over de optie van een televisietoespraak, maar op zondag in het Catshuis is duidelijk dat langer wachten niet mogelijk is: voor het eerst sinds Joop den Uyl in 1973 zal een premier het volk gaan toespreken.

Een gebarentolk, Minister Bruno Bruins voor Medische Zorg (VVD), Premier Mark Rutte en Jaap van Dissel van het RIVM tijdens een persconferentie over Corona. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Rutte en enkele adviseurs beginnen nog die dag met het schrijven van een versie. De presentatie die Van Dissel die ochtend heeft gegeven, dient als basis. Zo belandt ook de passage over ‘groepsimmuniteit’ in de tekst.

Na de aanvankelijk lovende recensies leidt juist die term tot onrust. Vooral buitenlandse specialisten plaatsen grote twijfels bij de Nederlandse aanpak die er op gericht lijkt om niet kwetsbare groepen besmet te laten raken zodat er meer weerstand ontstaat.

Te achteloos

De meeste betrokkenen houden nog steeds vol dat de kritiek overtrokken is, maar een andere ingewijde erkent dat de term ‘groepsimmuniteit’ misschien te achteloos is geïntroduceerd. Bijna niemand had er nog van gehoord en daarom bleef iedereen er achter ‘haken’.

Rutte en ook Van Dissel moeten twee dagen later in de Tweede Kamer uitleggen dat ‘groepsimmuniteit’ geen doel op zich is, maar een bijeffect van het huidige beleid om ‘maximale controle’ te houden en kwetsbare groepen extra te beschermen. Zo verdwijnt de onrust weer enigszins.

Uiteindelijk scharen de meeste oppositiepartijen zich achter de strategie van het kabinet, maar nog tijdens het debat dient zich de zoveelste onverwachte wending aan. Minister Bruins van Medische Zorg zakt in elkaar en dient een dag later zijn ontslag in.

Premier Rutte moet op zoek naar een vervanger en vindt uiteindelijk Martin van Rijn, een ex-PvdA-bewindspersoon uit het vorige kabinet waar hij altijd mee in contact is gebleven, bereid. Het is niet de eerste improvisatie en het zal zeker niet de laatste zijn. In de woorden van een vertrouwelingen van de premier: ‘We varen in de mist.’