Shkrimi im për debatin që kaploi vëmendjen e publikut shqip, në lidhje me përkatësinë etnike të Vojsavës së Gjergjit, u rimor nga disa miq dhe kolegë në Facebook dhe në faqet e tyre përfundoi i komentuar mbarë e mbrapsht. Nga disa prej komenteve më të çuditshme, mëson njeriu se çfarë nuk shkon me mendësinë e sotme të disa bashkatdhetarëve, sidomos kur këta duan të përfytyrojnë të shkuarën kombëtare dhe të shkuarën në përgjithësi.

Shkruan njëri prej komentuesve:

Zotëri[a] mundohet të fitojë pak famë duke shkruar edhe ky i ngrati diçka për Gjergj Kastriotin! Thotë se Tribalët konsideroheshin serbë!!!!!!! Por nuk thotë se Tribaldët përmenden shumë shekuj përpara shfaqjes se serbëve në gadishullin Ilirik. Njëkohësisht nuk na thotë se çfarë konsideroheshin serbë në atë periudhë të mesjetës dhe se çfarë ishin serbët në atë kohë, dhe përse vetëm shqiptarët i quajnë serbët dhe malaziasit me emrin shkije? E këshilloj zotërinë të informohet mbi historinë e fiseve të Kuçit, të shohë të dy versionet, atë serb dhe atë shqiptar, dhe të bëjë analizë!

Pikëçuditëset pa hesap tradhtojnë habinë e këtij, ndaj gabimit që paska gjetur tek unë: “tribalët” u përmendkan shumë shekuj para shfaqjes së serbëve në gadishullin ilirik (vërejeni edhe këtë term), prandaj qenka absurde të thuash se “tribalët konsideroheshin serbë”.

Mirëpo në burimet bizantine dhe europiane të Mesjetës, triballët dalin si ekzonim për serbët (ekzonim = emër me të cilin të quajnë të tjerët, p.sh. Albanians për shqiptarët). Emblema e triballëve mesjetarë, një derr i egër me kokën të shpuar me shigjetë, ishte përfshirë deri edhe në stemën heraldike të Stefan Dushanit, dhe më pas të Despotatit Serb. E njëjta simbolikë do të shfaqej pastaj në Stemën e Serbisë të adoptuar nga parlamenti serb në 1805.

Njëlloj është e vërtetë që me këtë emër (Τριβαλλοί) ka qenë quajtur edhe një fis në Ballkanin e lashtë; për këta triballë të lashtësisë thonë se kanë qenë trakë me ndikime ilire; por në zonën e banuar prej tyre u vendosën pastaj dardanët. Komentuesi më lart, si shumë të tjerë, beson se vijueshmëria e emrit etnik mund të shërbejë si argument edhe i vijueshmërisë etnike; që këtej edhe keqkuptimi, krekosja dhe impulsi për të dhënë këshilla.

Në fakt, përdorimi i emrave të lashtësisë për popujt në bashkëkohësi nuk ka qenë thjesht një manierizëm i shkrimtarëve të Mesjetës. I njohur si anakronizëm dhe i përshkruar gjerësisht, ky përdorim ka lidhje me nevojën e atyre autorëve – historianë a gjeografë a kronikanë qofshin – për t’u identifikuar me një autoritet të padiskutueshëm në dije, dhe që për ta kishte kultura klasike, greke dhe latine. Informacioni nga realiteti, si të thuash, do të merrte kuptim në momentin që përfshihej në një kornizë konceptuale klasike, e cila kërkonte, mes të tjerash, edhe adoptimin e etnonimeve dhe toponimeve të lashta, ashtu siç dilnin këto në autorët klasikë.

Ky lloj anakronizmi ka qenë tipik për dijen mesjetare, sidomos atë bizantine dhe më pas të Rilindjes europiane; sa kohë që autorët synonin rregullisht që të evokonin kohën e artë të Greqisë së Lashtë dhe të Romës, si kornizë të referencës diturore. Sikurse vëren Robert Browning, (The Byzantine Empire), historianët dhe kronikanët bizantinë, si Akropoliti dhe Niketas Choniates, ishin të vetëdijshëm për faktin se gjuha, letërsia dhe mendimi grek klasik ishin ajo fushë ku epërsia e tyre ishte e pasfidueshme. Kjo edhe i bëri të përqafonin identitetin e tyre si grekë përtej identitetit të Krishterë dhe, që këtej, të ruanin traditat helenike në dijen e tyre. Për këtë arsye edhe vendet duheshin quajtur me emrat e tyre të lashta – prandaj në veprat bizantine turqit quhen “persë”, frëngjtë “galë”, serbët “triballë”, bullgarët “mizë”, rusët, mongolët, kumanët ose turqit osmanë “skithë.”

Lidhja e triballëve të lashtësisë me triballët e Mesjetës është strukturalisht e ngjashme me lidhjen midis ilirëve të lashtësisë dhe “provincave ilire” të themeluara nga Napoleon Bonaparti në fillim të shekullit XIX, në Dalmacinë veriore. Në të njëjtën mënyrë, maqedonasit e sotëm, që janë sllavë, kushërinj të afërt me bullgarët, mbajnë të njëjtin emër etnik si maqedonasit e lashtësisë, ata të Aleksandrit të Madh, që veç sllavë nuk mund të kenë qenë, sepse sllavët aso kohe ende nuk kishin zbritur në Ballkan. Kjo ka ndodhur para së gjithash ngaqë ata jetojnë në një trevë që si atëherë, si sot, quhet Maqedoni, dhe emrin e kanë marrë prej të tjerëve (si ekzonim). Dalmatët gjithashtu ishin dikur një fis ilir i brigjeve lindore të Adriatikut; pastaj emrin e tyre e trashëgoi popullsia e romanizuar e së njëjtës zonë, e cila rezistoi deri në fund të shekullit XIX; dhe prej tyre edhe popullsisë sllave që jeton sot e kësaj dite në të njëjtën krahinë. Kjo për shkak se emri i krahinës, Dalmacia, u ruajt që nga lashtësia dhe vazhdon të përdoret, së bashku me mbiemrin “dalmat.”

Në brigjet perëndimore të Adriatikut, diçka e ngjashme ka ndodhur me venetët: këta ishin një popullsi e ndryshme nga latinët, që banonin në Italinë verilindore; por veneti sot quhen edhe banorët e rajonit Veneto, pak a shumë në të njëtat troje; dhe që janë italianë, pasardhës të romakëve. Ditto për lombardët ose longobardët, një fis gjermanik nga Skandinavia, që u pat dyndur në Italinë e Veriut për të themeluar atje një mbretëri; dhe lombardëve të sotëm, banorëve italianë të rajonit të Lombardisë. Emri ka mbijetuar mbi bazën e vijueshmërisë gjeografike, por njerëzit janë ndërruar. Edhe emri Helvetia për Zvicrën e ka origjinën në shekullin XVI, pa çka se i referohet fisit kelt (gal) të Helvetii, të cilët jetonin në atë pllajë para pushtimit romak. Diçka e ngjashme nga ndodhur edhe me emrin e Francës, i cili u referohet frankëve, një fis gjermanik. Mund të sillen edhe plot shembuj të tjerë.

Historianët e njohin mirë dukurinë; prandaj më duket të paktën e dyshimtë që asnjë prej tyre nuk ka ndërhyrë, për të sqaruar publikun e ndezur flakë gjatë debatit të tanishëm.

Në fakt, ky debat tregoi – edhe një herë dhe krejt pa nevojë – mangësitë e mëdha që kemi, si shoqëri, në të menduarit kritik; dhe që i duhen faturuar mënyrës si studiohen humanitetet në shkollë. Kështu, për t’u kufizuar vetëm te historia, kjo duhej ta kish për mision t’u mësonte nxënësve edhe mënyrën si duhet vështruar e kaluara, ose dallimin midis diakronisë, ose përmasës ku “lëviz” koha dhe sinkronisë, ose bashkëkohësisë; çfarë parakupton edhe nevojën e ngutshme për të kuptuar marrëdhëniet – gjithnjë të ndërlikuara – që ekzistojnë midis emrave, kuptimit të tyre, përdorimeve të tyre në rrjedhë të kohës, dhe objekteve të cilave emrat u referohen.

Një shembull nga antroponimia

Po u hidhja tani vonë një sy komenteve që kanë lënë lexuesit te vepra “The Illyrians” e John Wilkes, në Amazon (e cila është përkthyer edhe në shqip). Shumë prej këtyre komentuesve identifikohen shqiptarë etnikë, të cilët kanë mbetur të pakënaqur me mënyrën si e trajton Wilkes vijueshmërinë iliro-shqiptare; dhe që këtej i kanë dhënë librit vlerësimin minimal.

Njëri, i identifikuar si “Ilir Mollosiu”, i drejtohet autorit Wilkes kështu: “Dear friend, you are embarrassing yourself with this publication”; dhe pastaj vazhdon duke i shpjeguar atij kuptimin e emrit të tij (“Ilir means free in English”) dhe të mbiemrit (molla means apple in English) dhe se gjuha shqipe sot “is one of the nine indo-european languages”; dhe se mbreti ilir Hyllus “has a name that is still very popular in Albania, Ylli, that means “star”; dhe se një mbret tjetër ilir, Bardhyli, “is a very popular name as well”.

Një tjetër komentues, e pyet autorin: “Have u ever heard of a sllav called Ilir or Teuta or Agron?” dhe i vë këtij në dukje se “Albanians of TODAY do have a very unique language that is not spoken or related to any other language in the world today. Is one of the only seven languages in the world to do so. There is no doubt, Albanian language is so unique because has its origins in Illyrian language.”

Ndërsa një komentues shkruan kështu: “my name is Arbër, which was also the name of tribe who lived near “Durrahchium” today’s Durres , I have two uncles whose names are Ilir, my aunt’s name is Teuta, my two best friend’s name are Agron and Genti, we didn’t just started to use this names,this names have servived in our life from Illyrians like most of our folk dances.”

Kur i lexon këto komente, bindesh se komentuesit në fjalë i marrin këto njohuri të gjymta nga një burim i vetëm: miti kombëtarist në formën e vet pseudo-diturore, i ushqyer edhe në shkolla gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX, për të vijuar edhe gjatë këtij shekulli; meqë zor të bëhet fjalë për përfundime që këta t’i kenë nxjerrë në mënyrë autonome. Pa u zgjatur shumë në implikimet e këtij indoktrinimi kaq të trishtuar, dua vetëm të tërheq vëmendjen se si të gjithë këta sjellin argumentin e emrave ilirë, që përdoren prej shqiptarëve të sotëm, si provë të vijueshmërisë iliro-shqiptare; edhe pse çdo historian dhe antropolog mund ta verifikojë menjëherë se emrat ilirë u futën në përdorim, mes shqiptarëve, nga Rilindja si lëvizje kulturore mbarëkombëtare; një dukuri që ka paralelet e veta në popujt fqinjë (për shembull te grekët).

Me fjalë të tjera: Rilindja synon zgjimin kombëtar edhe duke u dhënë shqiptarëve një histori të kombit dhe të etnisë së tyre; pjesë e kësaj historie janë edhe ilirët, epirotët, pellazgët; programi i Rilindjes parashikon edhe kthimin ose rikuperimin e vlerave kombëtare të humbura, çfarë do të çojë, herët a vonë, edhe në sugjerimin e antroponimeve laike me natyrë kombëtare (ndryshe nga emrat fetarë); që nga apelativët e tipit Manushaqe, Shkëlqim, Ylli, Pranvera tek emrat e stërgjyshëve ilirë, të cilët i vënë në dispozicion arkeologët, filologët dhe historianët. Antroponimet ilire fillojnë të përdoren masivisht, që nga vitet 1950; çfarë bën që të rriten brezat e Ardianëve, Teutave, Gentëve e kështu me radhë. Efekt absurd i kësaj manovre kulturore masive, është që përdorimi i këtyre emrave të besohet dhe të sillet si provë e vijueshmërisë shqiptaro-ilire; nga njerëz të cilëve shkolla nuk ua ka dhënë instrumentet e të menduarit kritik. Janë të njëjtët njerëz, në thelb, të cilët të thonë tani se triballët nuk mund të jenë serbë, sepse kanë qenë në Ballkan para se të vinin aty serbët; ose që, në rrethana të tjera, të thonë se shqipja është “një nga shtatë (ose nëntë) gjuhët unike të botës” e kështu me radhë.

Të gjithë atyre që kjo u duket si një sëmundje foshnjore, ose thjesht pasojë e padijes ose e fanatizmit, dua t’u kujtoj çfarë po ndodh sot në Maqedoni; ku dëshira e kombëtaristëve sllavo-maqedonas për t’i dhënë vetes me çdo kusht një të kaluar të lashtë në bazë të vijueshmërisë territoriale ka çuar në kultin krejt absurd të Aleksandrit të Madh dhe në një identifikim kombëtar fiktiv – qesharak për të tjerët, por edhe dramatik për të gjithë ata që janë ende në gjendje të mendojnë në mënyrë kritike. Prandaj edhe një vlerë a dobi e debatit të tanishëm për Vojsavën do të ishte që të na bindë se, për shkak të sharlatanizmit historik që ka pushtuar publicistikën, mediat dhe kushedi edhe shkollën në trevat shqiptare, po rriten breza të cilët e vështrojnë të shkuarën – dhe identitetin e tyre etnik – në mënyrë irracionale dhe fanatike. Armiqtë e shqiptarizmës, nëse më lejohet kjo shprehje përndryshe pompoze, edhe po të kishin paguar nuk do të shpresonin dot për një gjymtim të tillë të mendjes.