- Stabilność finansów publicznych jest zagrożona. Podatkowe eldorado w Polsce się skończyło. Według moich wyliczeń luka VAT w 2019 r. wyniosła 9,3 proc., czyli prawie się nie zmieniła wobec 2018 r. To oznacza, że zakładana poprawa ściągalności tego podatku de facto nie nastąpiła - mówi w ekskluzywnym wywiadzie po odejściu z Ministerstwa Finansów Sławomir Dudek, wieloletni dyrektor departamentu polityki makroekonomicznej, a obecnie główny ekonomista Pracodawców RP. Teraz po ponad 20 latach pracy w resorcie opowiada nam, co skłoniło go do odejścia i dlaczego już za chwilę mogą czekać nas nie lada budżetowe turbulencje.

Sławomir Dudek przez 23 lata pracował w Ministerstwie Finansów m.in. w departamencie polityki makroekonomicznej odpowiadającym m.in. za dbanie o stabilność finansów publicznych. Odszedł w październiku 2019 r., ponieważ, jak mówi w rozmowie z Business Insider Polska, jego praca zaczynała być pomijana i "doszedł do ściany"

Zdaniem byłego dyrektora w resorcie finansów budżet na 2020 r. jest poupychany do granic możliwości, co przy spowalniającej gospodarce może zwiększyć deficyt sektora rządowego i samorządowego do dawno niewidzianych rozmiarów

Z obliczeń Sławomira Dudka, które jako pierwszy publikuje Business Insider Polska, wynika, że luka VAT w 2019 r. wyniosła 9,3 proc. i została zmniejszona o zaledwie 300 mln zł z zakładanych 7,5 mld zł, co oznacza, że zostało wykonane jedynie 4 proc. planu

Co to dokładnie oznacza? Tyle że w świetle jego szacunków poprawa ściągalności VAT, którą tak chwali się rząd, w 2019 r. de facto nie miała miejsca. A to przy wprowadzeniu wielu sztywnych wydatków budżetowych może znacznie pogorszyć wydolność finansów publicznych w najbliższych latach

Damian Szymański, Business Insider Polska: „To zła wiadomość dla finansów państwa”, „odszedł człowiek instytucja” – to tylko kilka cytatów, które pojawiły się po pana odejściu z Ministerstwa Finansów w październiku 2019 r. Żałuje pan?

Sławomir Dudek, były dyrektor w MF, obecnie główny ekonomista Pracodawców RP: Przez lata byłem szefem departamentu polityki makroekonomicznej. Moim zadaniem było dostarczenie rzetelnych analiz opartych na danych dla ministra finansów, w szczególności analiz służących zapewnieniu stabilności finansów publicznych. I przez wiele lat udawało się to robić. Pracowałem dla wielu ministrów finansów ze wszystkich opcji politycznych. Byłem szanowany i nagradzany, jednak w pewnym momencie swojej pracy doszedłem do ściany.

Co ma pan na myśli?

Między moim departamentem a ministrem finansów musi być zaufanie. My dostarczamy mu dane, analizy, które mogą na przykład podważyć słuszność jakiegoś rozwiązania politycznego. Decyzję zawsze podejmuje szef, my pełnimy funkcję doradczą. Ta komórka jest w ministerstwie ważna, minister finansów w zasadzie nie mógłby bez niej funkcjonować. Od pewnego momentu czułem, że nie mogę w pełni realizować głównego celu mojego departamentu, czyli skutecznego ostrzegania o zagrożeniach stabilności finansów publicznych.

Dlaczego?

Choć pracowałem w Ministerstwie Finansów 23 lata, a ostatnią dekadę na kierowniczych stanowiskach, zacząłem odnosić wrażenie, że moja praca bywa pomijana, mimo że jej celem było jedynie dostarczanie wiedzy i informacji. Minister Kwieciński, odchodząc z MF, powiedział, że ustępuje „z wielu powodów, w tym również osobistych”. Ja też odszedłem z resortu z wielu powodów, w tym również „osobistych”.

Foto: materiały prasowe

Teraz trafił pan do Pracodawców RP.

Chcę uczestniczyć w debacie publicznej, uświadamiać i tłumaczyć meandry polskich finansów, które są trudne i niedostatecznie wyjaśniane. Jak to mówi Instytut GRAPE, niech ta debata będzie „tłoczona z danych”. Pracodawcy RP są dobrym miejscem do takiej działalności. Dla przedsiębiorców stabilne finanse publiczne i zrównoważona gospodarka są niezwykle ważną kwestią, ponieważ jeśli w państwowych finansach cokolwiek się posypie, pierwszymi do łatania dziury będą właśnie właściciele firm.

Z pana perspektywy, człowieka, który od lat współpracował przy przygotowaniu budżetu, miał bezpośrednią styczność z danymi, o których każdy ekonomista może tylko pomarzyć – czy obecnie stabilność finansów publicznych naszego kraju jest zagrożona?

Uważam, że stabilność jest zagrożona. Jeśli deficyt sektora finansów publicznych bez dochodów jednorazowych ma wynieść w tym roku 2,2 proc., a gospodarka wciąż jest na koniunkturalnej górce, to sądzę, że jest to bardzo niebezpieczne zjawisko.

W 2019 r. wzrost PKB sięgnął 4 proc., w tym roku ekonomiści spodziewają się dynamiki ok. 3-procentowej.

Stan koniunktury gospodarczej ocenia się poprzez tzw. lukę produktową, która według różnych szacunków wynosi obecnie ok. 2 proc., co znaczy, że obecny poziom PKB jest wyższy o 2 proc. od swojego standardowego poziomu. To z kolei oznacza, że wciąż rozwijamy się szybciej niż przeciętnie, więc do deficytu, jaki założył rząd na ten rok - to jest 2,2 proc. bez wpływów jednorazowych, można lekką ręką dołożyć jeszcze ok. 1 punkt procentowy.

I?

I to jest pełny obraz finansów publicznych. Obrazuje je deficyt strukturalny, który pomija czynniki przejściowe takie jak np. wpływ koniunktury. W tym roku dobije on spokojnie do ok. 3 proc. i będzie jednym z najwyższych w Unii Europejskiej. I teraz spójrzmy, jak wygląda w tym momencie sytuacja Polski. Idzie spowolnienie, a my mamy 3-procentowy rzeczywisty deficyt finansów publicznych. Jeśli hamowanie będzie znacznie silniejsze, możemy wylądować za rok, dwa z deficytem nominalnym na poziomie nawet 5 proc. A już widać, że polska gospodarka hamuje szybciej, niż się to komukolwiek wydawało choćby jeszcze pół roku temu. Ale nie to jest najbardziej niebezpieczne.

A co?

Wszystkie dane wyprzedzające mówią nam, że przedsiębiorcy oraz gospodarstwa domowe czekają na spowolnienie gospodarcze. Budżet powinien więc mieć bufory, dzięki którym będzie mógł reagować na pogarszającą się sytuację. A nasz budżet jest bardzo usztywniony, poupychany do granic możliwości.

Jedziemy więc kolejką z górki, ale jak stroma okaże się ta droga, jeszcze do końca nie wiadomo. Jednak my, zamiast naprawiać zawczasu hamulce, dolewamy jeszcze benzyny, czyli jeszcze przyspieszamy.

O czym pan mówi? Co jest tą benzyną?

Dla przedsiębiorców nad Wisłą jest to olbrzymi wzrost kosztów. Płaca minimalna, kiedy dojdzie do 3 tys. zł, będzie w dobie spowolnienia gospodarczego bardzo istotną barierą rozwoju firm. Kolejną "benzyną" jest wciąż nierozwiązany problem z imigracją na polski rynek pracy bądź z wprowadzeniem emerytur stażowych, które znacząco uszczupliłyby podaż pracy. Nie można zapominać o podatkach sektorowych, które zostały zapowiedziane po wyborach parlamentarnych, jak np. wzrost akcyzy czy podatek cukrowy.

Sumując to wszystko, jestem zdania, że dolewamy sobie oliwy do ognia, a prognoza przyjęta w ustawie budżetowej, dotycząca wzrostu PKB na 2020 rok na poziomie 3,7 proc. staje się coraz bardziej odległa. W takich warunkach nie powinniśmy obciążać firm nowymi daninami, bo to tylko pogłębi problemy.

Z VAT-em też będą kłopoty? Rząd założył, że w 2019 r. ściągalność tego podatku ma poprawić się o ok. 7,5 mld zł. Rozumiem, że te szacunki są już nieaktualne?

W mojej opinii w poprzednich latach udało się rzeczywiście uszczelnić dochody z podatku VAT, co pokazuje miernik luki vatowskiej i co mój były departament szacował i przedstawiał w aktualizacji programu konwergencji. Jednak podatkowe eldorado się skończyło. Choć brakuje nam jeszcze kilku danych, m.in. wpływów z VAT za grudzień, korekty danych VAT do metodologii ESA (europejski system rachunków – przyp. red.), struktury PKB, to według moich szacunków istotnej poprawy ściągalności podatku od towarów i usług w 2019 r. nie było.

Luka VAT w 2019 r. była tylko nieznacznie mniejsza niż szacowana przez Komisję Europejską oraz CASE na 2018 r. i wyniosła 9,3 proc. wobec 9,5 proc. dwa lata temu.

To oznacza, że dodatkowe dochody z VAT w 2019 r. z tytułu większego stopnia wywiązywania się z obowiązków podatkowych (tzw. tax compliance effect) wyniosły jedynie 300 mln zł - z zakładanych 7,5 mld zł, czyli 4 proc. planu. Oczywiście dochody z VAT wzrosły, były lepsze niż pierwotnie zakładane w ustawie budżetowej, ale obiektywna miara, stosowana od lat przez Komisję Europejską i przez Ministerstwo Finansów, w postaci luki VAT, mówi, że w ubiegłym roku to nie efekty uszczelniania były decydujące.

Foto: fot. dr Sławomir Dudek

Dodajmy też, że Ministerstwo Finansów w aktualizacji programu konwergencji pokazało w 2018 roku wyższą lukę VAT niż CASE, to jest 12,5 proc. Stosując to jako punkt wyjścia, konkluzje są identyczne - „tax compliance effect” jest kilkusetmilionowy, a nie mierzony w miliardach złotych. Ja jednak bazuję na wyliczeniach CASE, bo tutaj jest więcej publicznie dostępnych informacji, i ostatecznie Komisja Europejska będzie bazować na tych właśnie wyliczeniach.

Przeprowadziłem też symulację, ile musiałaby wynieść luka VAT w 2019 r., aby ex post efekt uszczelnienia był zgodny z planem - wówczas luka ta musiałaby zmniejszyć się do ok. 5,8 proc., a to jest niemożliwe. Mój szacunek jest więc odporny na fakt jeszcze niepełnych danych statystycznych za ubiegły rok.

Foto: fot. dr Sławomir Dudek

Jest pan pewien? To burzy całą narrację rządu ws. dalszych sukcesów w zmniejszaniu luki VAT-owskiej.

Zdaję sobie z tego sprawę, ale ja się nie zajmuję narracją. Wolę liczby i wiem, co mówię, bo byłem szefem projektu opracowania metodologii liczenia VAT w Ministerstwie Finansów i to mój departament obliczał lukę VAT-owską. Słowem, opierając się na metodologii Komisji Europejskiej, szacuję, że już w 2019 r. istotnej poprawy ściągalności VAT nie było. I to stanowi bardzo słaby punkt wyjścia dla budżetu na 2020 r. Bo w nim założono jeszcze większe, dodatkowe dochody z tytułu uszczelnienia VAT - ponad 10 miliardów zł. I to jest kolejne ryzyko generujące napięcia w budżecie na 2020 r. w obliczu spowolnienia gospodarczego.

Nie brzmi to optymistycznie.

Otóż to. Bo jeśli odchodzi nam VAT, to skąd można jeszcze zbierać więcej pieniędzy? Zostają PIT, CIT, składki i nowe podatki. PIT i składki oddziałują bezpośrednio na społeczeństwo, są więc politycznie trudne do przeforsowania.

CIT?

Już widzimy zmasowaną akcję ws. uszczelnienia CIT-u – na razie na poziomie Unii Europejskiej. Jest ona poniekąd słuszna, ale jeśli jeszcze pod pozorem walki z globalnymi koncernami dociśnie się przedsiębiorców, szczególnie tych średnich, będzie to kolejna dolewka benzyny przyspieszająca drogę naszej kolejki na niebezpiecznym zjeździe.

Co chce pan przez to powiedzieć?

Dopiero po wyborach parlamentarnych zaczęło się wprowadzanie nowych podatków, choć wcześniej się o tym nie mówiło. Dobrym przykładem jest tutaj wspomniany już podatek cukrowy. Moim zdaniem ma on znamiona bardziej fiskalne niż prozdrowotne. Wydatki na zdrowie w budżecie określane są z góry ustalonym procentem PKB. Nowy podatek spowoduje tylko zmniejszenie dotacji z budżetu do NFZ. Dzięki niemu nie będzie więcej pieniędzy na zdrowie. Kolejny problem jest taki, że podatki sektorowe nie zapewniają stabilnej bazy. A z biegiem czasu wpływy z tego podatku powinny się zmniejszać, prawda?

Ludzie powinni spożywać coraz mniej cukru, a przez to mniej kupować słodzonych produktów. Baza podatkowa by się zmniejszała.

No właśnie. Coraz zdrowsi Polacy to coraz mniejsze dochody państwa z tego tytułu. Tymczasem w omówieniu skutków regulacji ustawy cukrowej zakłada się stałe wpływy na poziomie ponad 3 mld zł. To wskazuje, że cel był fiskalny.

Spowalniająca gospodarka to jedno, problemy ze stabilnością finansów to drugie, podatki sektorowe to trzecie. Ale mamy jeszcze jeden bardzo istotny czynnik na gospodarczej mapie Polski, który ostatnio zalewa nagłówki krajowych mediów biznesowych – inflacja. Pana zdaniem, to co dzieje się obecnie ze wzrostem cen, jest czymś niepokojącym?

Tak. Pracując także w Szkole Głównej Handlowej i od lat badając tam nastroje gospodarstw domowych, pytam je m.in. o oczekiwania inflacyjne, czyli czy ich zdaniem wzrost cen spowolni, czy jeszcze bardziej przyspieszy.

I jakie są najnowsze wyniki?

Obserwujemy ogromny przyrost gospodarstw oczekujących, że inflacja jeszcze przyspieszy. Co ciekawe, ten przyrost jest kilkukrotnie większy niż na przykład w Czechach, w których tamtejszy bank centralny podniósł ostatnio stopy procentowe. A u nas cisza.

W całej tej sprawie bardzo ciekawy jest aspekt społeczno-polityczny. Ludzie mogą mówić, że jest drożyzna nawet przy wzroście inflacji o 2 proc., nie mówiąc już o wzroście np. o 8 proc. Pojęcie drożyzny jest bardzo subiektywne. W ministerstwie mierzyliśmy ten poziom liczbą petycji od obywateli, którzy pytali, jakie kroki chce podjąć rząd, aby przeciwdziałać wzrostom cen. Jeśli miesięcznie było ich kilkadziesiąt, wiedzieliśmy, że w społeczeństwie zaczyna się pewien niepokój, a percepcja, filtr poznawczy Polaków wysyła sygnał: "jest drożyzna”. Ciekawe, jak jest teraz?

Będzie pan jeszcze długo wspominał MF?

Na pewno. Czuję, że mam „dług” do spłacenia. Przez te wszystkie lata w administracji krajowej, pracując de facto za pieniądze podatników, zdobyłem doświadczenie i wiedzę na temat finansów publicznych, znam niuanse budżetu państwa, reguły wydatkowej, polityki podatkowej czy analizy danych. Dlatego teraz chcę się tą wiedzą dzielić.

Co więcej, zarządzałem tam fantastycznym zespołem pasjonatów, wobec których stereotyp leniwego urzędnika jest bardzo krzywdzący. Dziękuję im wszystkim z całego serca za te wszystkie lata. Są fantastyczni i poświęcają się w pełni swojej pracy, choć praca w administracji państwowej ani nie jest dobrze opłacana, ani doceniania przez opinię publiczną.

Perfekcyjna pani domu, czyli sens zrównoważonego budżetu [KOMENTARZ DO WYWIADU]

********************

Dr Sławomir Dudek - ekspert ds. finansów publicznych i wieloletni pracownik Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie. W latach 1996-2019 Sławomir Dudek był pracownikiem Ministerstwa Finansów, gdzie m.in. kierował wydziałem symulacji i prognoz makroekonomicznych (2001-2008), a następnie zajmował stanowiska zastępcy dyrektora (2008-2012) i dyrektora departamentu polityki makroekonomicznej (2012-2019). W resorcie zajmował się m.in. analizami i prognozami makroekonomicznymi oraz fiskalnymi i budżetowymi, a także analizą ekonomiczno-finansową najważniejszych reform i zmian w zakresie polityki społeczno-gospodarczej. Uczestniczył również w budowie modeli ekonomicznych i ekonometrycznych. Obecnie jest głównym ekonomistą Pracodawców RP. Jest również m.in. członkiem Towarzystwa Ekonomistów Polskich.

WARTO WIEDZIEĆ: