Vern frå oven

I Skjåk kommune er 79 prosent av arealet verna. Lokalbefolkninga kjenner seg umyndiggjorde.

Negative kjensler rundt vernet av dei store areala i Skjåk i Gudbrandsdalen er dominerande. «Skjåk Almenning har hele tiden forvaltet naturen og ressursene til det beste, men blir nå overkjørt av byråkrater som ikke ser helheten og går med skylapper», seier folk i kommunen. NTB scanpix

Erling Berge

18. mars 2014 10:32 Sist oppdatert 18. mars 2014

Viten er Aftenpostens satsing på forskning og vitenskap, der forskere og fagfolk fra hele landet bidrar med artikler.

Når naturvernbyråkratiet vernar eit område, burde dei da bry seg om kva grunneigarar og bygdefolk «føler»?

Kvanaturvernbyråkratar vil svare på spørsmålet veit eg ikkje. Eg veit at litt formange av lokalbefolkninga har negative kjensler rundt vernevedtak. Og eg ser utfrå forsking i andre land at slike negative kjensler ofte har ein langsiktignegativ verknad for verneformålet. Så ut frå forskinga burdenaturvernbyråkratiet opplagt bry seg om kva folk i verneområda «føler».

Umyndig

I Skjåkkommune i Gudbrandsdalen i Oppland er 79 prosent av arealet verna etter naturvernlova.Ei masteroppgåve skrive av Mari Reiten frå 2013dokumenter at negative kjensler rundt vernet erdominerande:

«Disseområdene er våre områder som har vært forvaltet av bygdefolket i tusenvis av årog så blir det plutselig lagt på et overordnet nivå hvor man får alt for liteman skulle ha sagt. Detteblir helt feil. Man føler på en måte at bruken kommer i annen rekke».

Det erei sterk kjensle av at lokalbefolkninga og særleg brukarane av allmenningen vertumyndiggjorde. Ein kommunal tenestmann seier det slik: «det er den følelsen av at områdetblir tatt i fra oss».

Det skraverte området syner dei delene av Skjåk som er verna. Kart: Jo Trygve Lyngved/Skjåk Almenning

Andre personar som er intervjua seiermellom anna «Ved vern av store deler av Skjåk allmenning har vi mistetselvråderetten!», «Landets største private allmenning har gjennom mange årforvaltet området på en fremragende måte. Uhørt at sentrale myndigheter tar over forvaltningen av naturområdene»,«Skjåk Almenning har hele tiden forvaltet naturen og ressursene til det beste,men blir nå overkjørt av byråkrater som ikke ser helheten og går med skylapper».

Avslag og reaksjon

Det er tydeleg at deter sentraliseringa av mynde til å gjere vedtak om bruken av området som detvert reagert sterkast på. Det er ikkje dei konkrete reglane i forskriftene som problematiske.Desse reglane ligg nært opp til det som var praksis fram til vernevedtaket. Men mange reagerer når ein må søkjesentralmynda om det dei ser som svært fornuftige tilpassingar eller endringar ibruken.

Tidsbruken fram til avslaget kjem er irriterande, avslaget uforståelegog fyrer opp under dei negative kjenslene. Avslag på løyve til å bruke motorbåti fisket på dei større vatna i området er eit eksempel på dette. Brukarane harikkje tid og krefter til å gjennomføre nok fiske per robåt til å halde ved likekvaliteten på fisken. Lokalbefolkninga reknar med at om få år vil vatna verefulle med småfisk slik som så mange andre vatn i andre fjellområde.

Lokal medverknad

Sota seter, Den Norske Turistforenings hytter i Skjåk. NTB scanpix

Lokalmedverknad i naturforvaltninga er eit politisk prioritert mål.Naturvernbyråkratiet vil peike på at i Skjåk er det lokal medverknad. Det eroppretta interkommunale nasjonalparkstyre med fagleg rådgjevande utval derlokale brukarinteresser er representert. I styret for Breheimen nasjonalpark erdet til og med ein representant for grunneigarane. Lokalbefolkninga ser ikkjeheilt nokon verknad av dette. Det dei opplever er at den lokale forvaltningaikkje fungerer slik som dei venta. Slik dei opplever det er den lokaleforvaltninga ein «vits». Kvifor erdet slik? Det er i litteraturen dokumentert ein viktig prosess som peikar motat lokal medverknad er eit kjernepunkt i forskingsbasert naturforvaltning. Detfinst også mange studiar som påviser at sterke byråkrati ikkje på eiga handklarer å gje frå seg makt, som jo lokal samforvaltning av naturvernområde måbety.

Samforvaltningeller fellesforvaltning av ressurssystem tyder at sentrale fagmynde måsamarbeide med lokal interessegrupper om kunnskapsgrunnlag, regelverk ogiverksetjing. Det viser seg at måten ein lagar og set i verk eit regelverk erviktig for resultatet. I eksperimentelle studiar ser ein at resultatet avforvaltinga målt i gjennomsnittleg vinst for deltakarane er tydeleg større derdeltakarane har vore med å utforme spelereglane samanlikna med spel dernøyaktig dei same reglane har vore diktert av leiinga.

Forklaringa ein får pådette går på kjensla som deltakarane har for regelverket og lojaliteten til detdei opplever som eit felles vedtak. Lojaliteten til vedtaket er ikkje viktigberre for korleis den einskilde oppfører seg, men også for korleis deltakaraneovervaker kvarandre og sanksjonerer brot på dei felles reglane. Men dette krevreell medverknad i utforming av reglane, ikkje den «liksom-deltakinga» som folki Skjåk tydeleg meiner å ha opplevd.

Ikkje lettare

Dønfossen i Skjåk. NTB scanpix

Imotsetning til kva lokalbefolkninga «føler» for medverknaden, kannaturvernbyråkratiet peike på konkrete tiltak for å desentralisere forvaltninginklusiv delegering av mynde til Nasjonalparkstyra. Kviforklarer ikkje lokalbefolkninga å sjå dette som medverknad? Til det kan vi notereat delegering av mynde ikkje er det same som å gje frå seg mynde. Dersom lokalemynde gjer andre vedtak enn det sentrale mynde likar, kan vedtaket kallast inntil sentralt mynde og gjerast om. Likevel vil delegering kunne fungere rimelegbra så lenge lokalbefolkning og sentrale mynde deler verdiar og syn på korleisrøyndomen er skrudd saman.

Det er mykje som tyder på at fornaturvernbyråkratiet er det stort sprik mellom dei og lokale folkegrupper nårdet gjeld syn på naturverdiar og korleis dei skal forvaltast. Med god vilje oggod kommunikasjon kan ein nok komme fram til felles oppfatningar fleire staderenn det ein i dag klarer. Men å skaffe fram den gode viljen er ikkje eittrivielt problem verken lokalt eller sentralt. Tillit mellom styrarar og styrteer viktig i Norge. Tilliten som er etablert kan tole mye, men blir tillitenborte er det ikkje nokon som veit korleis den kan byggast opp igjen.

Dette ereit sentralt problem for økonomisk og sosial utvikling rundt om i verda.Naturvernbyråkratiet sin manglande sans for kva folk «føler» er i dennesamanheng ein liten detalj. Men det kan stundom vere viktig å sjå på detaljane.I ein fersk doktorgrad studerer Gunn Elin Fedreheim iverksetjing av eit stortingsvedtakfrå 2003 som vert kalla «Fjellteksten».

Målet medFjellteksten var at det skulle bli lettare for lokal næringsverksemd å gjereseg nytte av nasjonalparkar i verksemda si. Ti år etterpå konstaterer Fedreheimat svært lite har endra seg. Lokale næringslivsaktørar i Nord-Norge oppleverikkje at det har vorte lettare.

Få endringar

Kviforklarte ikkje naturvernbyråkratet å setje i verk endringar som vart opplevd avaktørane som relevante for dei? Igjen må vi vende oss til internasjonalforsking og teoretisk innsikt for å finne forslag til tolking. Her finn vistudiar som viser at mektige samfunnsgrupper (til dømes segment av næringslivet)aktivt vil arbeide mot endringar i lover og reglar som kan minke makta deira.Dette inkluderer byråkratiske strukturar.

Eit sterkt velorganisert byråkrativil under «normale omstende» tolke politiske pålegg, til dømes om desentralisering,slik at innverknaden på deira langsiktige maktområde og samfunnsmandat vertminst mogeleg. Kvar gong ei slik mektig gruppering vinn fram, vil deneksisterande maktfordelinga bli styrkt. Samfunnet er komen inn på eiutviklingsbane, ein sti, det synest vanskeleg å komme bort frå.

Naturvernbyråkratietfekk i oppdrag å setje i verk Fjellteksten. Tolkinga av oppdraget og val avmekanismar for å setje vedtaket ut i livet vart til ein politikk som ikkje fekknokon praktisk verknad.

Naturvernbyråkratiet fekk halde på myndet sitt.