Aan het eind van de documentaire 'Tony' verschijnt Teun van de Keuken nog eens in beeld. De kijker heeft dan al bijna anderhalf uur gekeken naar de geschiedenis van chocolademaker Tony's Chocolonely. Van de Keuken stond tien jaar geleden aan de wieg van het bedrijf. Nu, aan het eind van de film, oogt hij somber. Hij zegt: "Soms denk ik: we zijn te commercieel geworden. En wat hebben we nu helemaal bereikt? We hebben veel te weinig teweeggebracht. Er komt niets terecht van het uitbannen van slavernij. Het is de afgelopen tien jaar zelfs erger geworden. Wat wij doen maakt niks uit."



Niets teweeggebracht. Dat is een opmerkelijke constatering van iemand die juist wél iets teweeg wilde brengen. Dat begon in 2003, als onderdeel van het RVU-televisieprogramma 'Keuringsdienst van waarde'. In het programma proberen de makers inzicht te krijgen in de manier waarop voedsel en andere producten worden gemaakt. Steevast bellen ze de informatielijn van producenten om eenvoudige vragen te stellen, waarop ze vaak curieuze antwoorden krijgen. De programmamakers kregen interesse in cacao en chocola nadat ze in 'Zwartboek wereldmerken' van de Oostenrijkse journalisten Klaus Werner en Hans Weiss hadden gelezen over misstanden in die branche: uitbuiting, kinderarbeid, slavernij.



Een missie was geboren. De Keuringsdienst van waarde ging op zoek naar 'slaafvrije chocola'. Die missie kreeg momentum toen het boek 'Sjakie en de chocoladefabriek' van Roald Dahl in 2005 werd verfilmd. De première van die film, die werd gesponsord door een groot chocolademerk, zou een mooie gelegenheid zijn voor de presentatie van een 'slaafvrije' reep én om de misstanden in de cacaobranche aan de kaak te stellen. In de documentaire 'Tony' worden de hilarische, maar serieus bedoelde pogingen van Van de Keuken en zijn collega's om op tijd een verantwoorde reep te introduceren smakelijk opgedist.

De documentaire Tony is vanaf 14 april te zien in 39 bioscopen. Vaak is de vertoning eenmalig, en is er een nagesprek met betrokkenen. Data en plaatsen: amstelfilm.nl/tony

Rechtszaak

Ondertussen proberen de programmamakers ook op andere manieren bij het publiek aandacht te krijgen voor misstanden bij de productie van cacao in Afrika. Van de Keuken belt de politie en vraagt of hij zichzelf moet aangeven nu hij vermoedt dat hij een misdrijf heeft begaan. Dat misdrijf is het kopen en opeten van chocola die door kinderarbeid en slavernij is gemaakt. De telefoniste scheept hem af alsof hij de dorpsgek is, maar het is Van de Keuken menens: hij neemt een advocaat in de arm die hem in de gevangenis moet krijgen.



Er volgt inderdaad een rechtszaak, die volop media-aandacht krijgt. Van de Keuken reist naar Ghana om getuigen te zoeken die willen verklaren over hun arbeidsomstandigheden. Dat moet de rechter ervan overtuigen dat de chocolade-eter slavernij in stand houdt.



Als de chocoladefabrikanten niet thuis geven, besluiten de makers van Keuringsdienst van waarde zélf een verantwoorde reep op de markt te brengen. Het merk Tony's verwijst naar Teun, een naam die niemand buiten Nederland kan uitspreken. Als de programmamakers in hun uitzendingen hun 'slaafvrije' chocola aanprijzen, krijgt de RVU een boete van het Commissariaat voor de Media. "Die hebben we voor lief genomen", vertelt Maurice Dekkers, een van de compagnons van Van de Keuken. "We wisten dat onze inkomsten hoger zouden zijn dan de boete."

Meer misstanden

Wat heet. In het tiende jaar van zijn bestaan verdubbelde de omzet van Tony's Chocolonely tot bijna 18 miljoen euro. De repen zijn nu ook te koop in de Verenigde Staten, Duitsland en Zweden. De belofte '100 procent slaafvrij' is in de loop der jaren wel afgezwakt tot 'op weg naar 100 procent slaafvrij'. Tony's Chocolonely doet er alles aan om zijn eigen chocolade verantwoord te produceren, maar de cacaobranche als geheel blijkt hardnekkig - vandaar de sombere opmerkingen van Van de Keuken aan het eind van de documentaire.



En Van de Keuken heeft gelijk: bij de productie van cacao in Afrika worden nu méér misstanden geconstateerd dan in het verleden. De Tulane-universiteit van New Orleans deed vorig jaar onderzoek in Ghana en Ivoorkust, twee belangrijke cacaoproducerende landen. Daar blijken meer dan twee miljoen kinderen mee te werken bij de productie van cacao. Verreweg de meeste van hen verrichten (gedwongen) kinderarbeid en werken in gevaarlijke omstandigheden, bijvoorbeeld met grote kapmessen. De aantallen kinderen, zowel in absolute als in relatieve zin, zijn hoger dan bij het vorige onderzoek uit 2010. In Ivoorkust steeg het percentage kinderen dat in gevaarlijke omstandigheden werkt met liefst dertig procent. De Amerikaanse onderzoekers wijten deze toename vooral aan de stijgende productie van cacao, die weer voortkomt uit een groeiende vraag.



Beeld Trouw

Idealisme of commercie

‘Tony’ is niet alleen een film óver Tony’s Chocolonely, maar ook een film ván de chocoladefabrikant, betaald door het bedrijf zelf. Externe financiers bleken niet bereid geld te steken in de ‘bedrijfsfilm’, ondanks het ideële doel dat Tony’s Chocolonely met commerciële middelen nastreeft. Regisseur Benthe Forrer: “Nu de film er ligt, wil geen enkele omroep er zijn vingers aan branden. De journalisten en misschien ook wel idealisten van weleer worden nu gezien als een commerciële partij. Er waren zelfs researchers en mensen van de crew die zich niet voor het karretje wilden laten spannen van een inmiddels heus bedrijf. Een film hoort de schijn te hebben van objectiviteit. Daar zit een kern van waarheid in. Ik ben niet meer objectief. Ik ben deel geworden van iets waarmee ik 12 jaar geleden ben begonnen en waarmee we de wereld een klein beetje beter kunnen maken. Maar ik vind het nog steeds belangrijk dat dit verhaal verteld wordt.”

Druppel

Een mens zou er moedeloos van worden, concludeert Van de Keuken. Maar zijn collega's denken daar anders over, zeggen zij in de documentaire. "Een druppel op een gloeiende plaat is nog steeds een druppel", klinkt het uit de mond van Eva Gouwens, 'first lady of chocolate' bij Tony's Chocolonely.



En programmamaker Maurice Dekkers zegt: "Als dingen in de wereld anders lopen dan je wilt, moet je iets doen. Misschien kun je maar kleine stapjes zetten en heb je een lange adem nodig. Maar wij laten zien dat het kan. Hopelijk inspireert dat.