Po pierwsze: starzy sędziowie na bruk

To kluczowy zapis projektu — art. 87§1 brzmi tak: "Z dniem następującym po dniu wejścia w życie niniejszej ustawy sędziowie Sądu Najwyższego powołani na podstawie przepisów dotychczasowych przechodzą w stan spoczynku, z wyjątkiem sędziów wskazanych przez Ministra Sprawiedliwości". Wyrzuceni do osiągnięcia 65 lat dostaną pełną pensję, a potem — 75 proc.

Zobacz także Kaczyński idzie po sędziów Foto: Leszek Szymański / PAP

Czytaj

"Dodatkowe wydatki związane ze stanem spoczynku mogą wynieść w ujęciu całorocznym nawet 38 mln złotych. Jednakże równocześnie obniżeniu wydatków sprzyjać będzie zmniejszenie stanu etatowego Sądu Najwyższego" — twierdzą autorzy projektu.

Taką czystką obóz władzy osiąga dwa cele. Po pierwsze, automatycznie pozbywa się wszystkich sędziów, robiąc miejsce dla swych nominatów. A po wtóre, pokazując ten kij, daje też obecnym sędziom SN marchewkę — każdy, kto zyska uznanie Zbigniewa Ziobry ma szanse na dalszą pracę. PiS już kilkakrotnie stosował podobne rozwiązania w przejmowanych po wyborach instytucjach.

Po drugie: wybór swoich sędziów

Tak skonstruowane przepisy doprowadzą do dymisji I prezes Sądu Najwyższego prof. Małgorzaty Gersdorf, znanej z krytyki działań PiS wobec wymiaru sprawiedliwości. Kto zajmie jej stanowisko? W pierwszym rozdaniu po wejście w życie ustawy zdecyduje obóz władzy. "Jeżeli sędzia Sądu Najwyższego zajmujący stanowisko Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego został przeniesiony w stan spoczynku na podstawie art. 87 § 1, zadania i kompetencje Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego wykonuje sędzia Sądu Najwyższego wskazany przez Ministra Sprawiedliwości".

Z innymi stanowiskami prezesowskimi w Sądzie Najwyższym będzie podobnie — kandydatów powoła prezydent na wniosek ministra sprawiedliwości. Szeregowych sędziów będzie powoływał — jak dotąd — prezydent na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa. Szkopuł w tym, że inną ustawą PiS chce podporządkować sobie KRS, a zatem zyska wpływ na dobór kandydatów do Sądu Najwyższego.

Po trzecie: dyscyplina

Na niespełna 140 stronach projektu PiS dotyczącego Sądu Najwyższego słowo "dyscyplina" odmienione przez różne przypadki pada aż na 114 stronach. W poprzedniej ustawie pojawiało się na 6 z 28 stron. PiS tworzy w Sądzie Najwyższym specjalną Izbę Dyscyplinarną o odrębnym statusie, by zajmowała się występkami sędziów i prokuratorów.

Sędziowie SN będą automatycznie usuwani w razie prawomocnego wyroku skazującego za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego. Do tej pory tracili stanowisko nie w momencie wyroku, tylko w razie dodatkowych sankcji — pozbawienia praw publicznych lub zakazu zajmowania stanowiska sędziego.

"Projekt zakłada wprowadzenie szeregu zmian w zakresie materialnych i proceduralnych aspektów odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów Sądu Najwyższego. Gdy chodzi o te pierwsze, najistotniejsza zmiana sprowadza się do poszerzenia katalogu kar dyscyplinarnych o sankcję w postaci obniżenia wynagrodzenia zasadniczego sędziego o 5% do 20% na okres od sześciu miesięcy do dwóch lat" — napisano w uzasadnieniu.

Ponadto PiS chce wprowadzić "dodatkową dolegliwość w postaci obowiązku podania prawomocnego wyroku dyscyplinarnego do wiadomości publicznej. „Stanowi to realizację zasady jawności, która umożliwia poddanie kontroli publicznej orzeczeń zapadających w tym trybie".

Po czwarte: sami Polacy

Poprzednia ustawa o SN zastrzegała, że "do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego Sądu Najwyższego może być powołany ten, kto ma obywatelstwo polskie". Dla PiS to za mało. Partia dopisała punkt, który eliminuje sędziów z dwoma paszportami ("posiada wyłącznie obywatelstwo polskie"). Dla jasności opisała też procedurę usunięcia takich prawników z SN ("Stosunek służbowy sędziego Sądu Najwyższego wygasa w razie nabycia obywatelstwa obcego państwa").

Po piąte: dzielenie sędziowskich rodzin

W poprzedniej ustawie były ograniczenia przeciw kumoterstwu w Sądzie Najwyższym.

Wedle tych zapisów, osoby pozostają̨ce ze sobą w stosunku pokrewieństwa do drugiego stopnia (dziadkowie, rodzice, rodzeństwo) lub powinowactwa pierwszego stopnia (teściowie) oraz małżonkowie nie moglį być sędziami w tej samej izbie Sądu Najwyższego, brać udziału w jednym składzie orzekającym ani też bezpośrednio podlegać sobie służbowo. W swym projekcie PiS idzie znacznie dalej — takie osoby nie mogą być jednocześnie sędziami Sądu Najwyższego.

Po szóste: prezydent zajrzy sędziom do kieszeni

W tej chwili sędziowie Sądu Najwyższego składają swe oświadczenia majątkowe do analizy I prezesa SN. Z kolei ów I prezes — przesyła swój majątkowy raport prezydentowi. Ustawa PiS to zmienia. "Dla zachowania konsekwencji i spójności systemowej niezbędne jest, aby analizy oświadczeń majątkowych w stosunku do wszystkich sędziów Sądu Najwyższego, dokonywał Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej" — zapisano w projekcie. Szkopuł w tym, że prezydent nie ma żadnych służb, które mogłyby to zrobić — ustawa PiS o tym milczy.

Po siódme: wartości chrześcijańskie

W samym tekście ustawy nie ma ani słowa o wartościach chrześcijańskich, jakimi mają się kierować w swym orzecznictwie sędziowie SN. Takie zdania padają jednak w uzasadnieniu do projektu. "W życiu społecznym, poza normami prawnymi, funkcjonuje także system norm i wartości nie stypizowanych w ustawach, ale równie ugruntowany, wywodzący się z moralności czy wartości chrześcijańskich. Sprawiedliwość społeczna odgrywa rolę zasady, wzorca, ideału; jest przeniesieniem etycznej i prawnej idei sprawiedliwości w sferę stosunków społeczno-gospodarczych. Konflikt pomiędzy wyznawanymi wartościami a obowiązującym prawem wywołuje poczucie niesprawiedliwości. Sąd Najwyższy w swych orzeczeniach winien ów dualizm uwzględniać. Aktualnie w krajowym systemie prawnym funkcjonuje wiele orzeczeń będących formalnie zgodnymi z prawem, które są jednak dalekie od rozstrzygnięć sprawiedliwych".

To jeden z najbardziej niejasnych zapisów projektu.

Po ósme: lustracja

W PiS panuje przekonanie, że środowisko sędziowskie jest oporne wobec rozliczeń z PRL. Widać to wyraźnie po tym, jak projekt został napisany — znalazły się w nim obszerne zapisy dotyczące lustracji sędziów. "Stosunek służbowy sędziego Sądu Najwyższego wygasa w razie stwierdzenia, że pełnił służbę, pracował lub był współpracownikiem organów bezpieczeństwa" w czasach PRL — zdecydował PiS. To całkowicie nowy zapis. Do tej pory karani byli tylko tzw. kłamcy lustracyjni, czyli sędziowie, którzy w oświadczeniu lustracyjnym zataili swe kontakty z bezpieką.

Po dziewiąte: nowa struktura

Sąd Najwyższy zyska nową strukturę. Zostanie podzielony na Izbę Prawa Publicznego, Izbę Prawa Prywatnego oraz wspomnianą Izbę Dyscyplinarną. W tej chwili w SN są cztery Izby: Cywilna; Karna; Wojskowa oraz Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych.

"Wyodrębnienie Izby Prawa Publicznego oraz Izby Prawa Prywatnego jest wyrazem uwzględnienia kryterium przedmiotowego (...) i stanowi nawiązanie do zakorzenionego w doktrynie dychotomicznego podziału na prawo publiczne i prawo prywatne, dokonywanego w oparciu o przedmiot regulacji, charakter podmiotów oraz metodę działania prawa" — twierdzą posłowie PiS.

Być może takie są rzeczywiste potrzeby SN. Ale może to być też wybieg — w wielu przejmowanych instytucjach PIS zmienia strukturę organizacyjną, bo wtedy łatwiej zgodnie z prawem zwolnić ludzi i zatrudnić swoich.

Po dziesiąte i najważniejsze: Ziobro głównym sędzią

Projekt niebywale wzmacnia pozycję ministra sprawiedliwości wobec Sądu Najwyższego. Bez nadmiernej przesady można powiedzieć, że Zbigniew Ziobro stanie się w praktyce I prezesem Sądu Najwyższego. Nie tylko — co pokazuje pierwszy punkt tego dekalogu — zdecyduje, którzy ze "starych" sędziów będą dalej orzekać i w jakim wydziale. To Ziobro może się zgodzić lub nie, by odesłani z SN w stan spoczynku sędziowie orzekali w innych sądach. To Ziobro może sędziom SN przyznać prawo dalszej pracy po osiągnięciu wieku emerytalnego 65 lat. To Ziobro może się zgodzić, by dorabiali poza sądem. Także minister będzie zarządzał wolnymi stanowiskami w Sądzie Najwyższym, ogłaszając wakaty. Także on w praktyce wskaże pierwszy nowy skład Sądu Najwyższego, jako że dla tej operacji Ziobro przygotował sobie specjalny zapis.

"Minister sprawiedliwości przedstawia Krajowej Radzie Sądownictwa po jednym kandydacie na każde stanowisko sędziego Sądu Najwyższego" — z pominięciem otwartego dla wszystkich kandydatów konkursu, który ma wejść w życie przy następnych roszadach w SN.

To także Ziobro określi regulamin Sądu Najwyższego, określający całkowitą liczbę stanowisk sędziowskich, liczbę stanowisk w poszczególnych izbach, wewnętrzną organizację Sądu Najwyższego, szczegółowy podział spraw między izby oraz zasady wewnętrznego postępowania.

Finalnie, to Ziobro zyska uprawnienia do powołania spośród prokuratorów swego Rzecznika Dyscyplinarnego do prowadzenia określonej sprawy dotyczącej sędziego Sądu Najwyższego. "Wprowadzenie instytucji Rzecznika Dyscyplinarnego Ministerstwa Sprawiedliwości ma na celu zapewnienie udziału podmiotu niezależnego, niezwiązanego z danym środowiskiem, a przez to odznaczającego się obiektywizmem". Szkopuł w tym, że trudno prokuraturę w tej sytuacji uznać za czynnik niezależny wobec sądu. Wszak cały projekt czyni Ziobrę prokuratorem generalnym i zwierzchnikiem Sądu Najwyższego jednocześnie.