Kritika Pensado estas la taksado de oniaj kredoj aŭ pensoj, por ke oni povas ektrovi, ĉu tiuj kredoj kaj pensoj estas raciaj kaj subtenataj entute de la pruvaĵoj. Krome, kritika pensado povas malkovri, kiel oniaj kredoj, emocioj, situacioj kaj partieco influas oniajn aliajn kredojn kaj pensojn. Mi kredas, ke kritika pensado estas grava, ĉar ĝi certigas, ke kredoj estas pravigitaj, kaj ke oni ne estas malracia aŭ misinformita. En ĉiu tiu artikolo, mi volas uzi min mem kiel kazostudo pri kritika pensado, kaj lerni, ĉu mi ja pensas kritike. Por fari tion, mi taksos, juĝos kaj analizos unu de miajn proprajn kredojn.

La kredo, kiun mi taksos, estas, kiam oni klarigas ĝin simple, ’Kapitalismo entute damaĝas la plejparton de homoj’. Ĉi tiu kredo estas grava al mi, kaj ĝi sendube influas miajn aliajn kredojn, elektojn, agojn kaj vivon. La graveco de la kredo signifas, ke vere gravegas, ĉu mi pensas kritike pri ĝi. Por taksi ĉi tiun kredon, mi uzos liston de dek ses demandoj, kiu parte inspiras ĉi tiun artikolon kaj estas skribita de James Shelley. Mi uzos kaj klarigos ĉiun demandon samtempe, kaj, per fari tion, espere donos al vi ekzemplon kaj klarigon de kritika pensado. Mi ne klopodos pruvi mian kredon en ĉi tiu artikolo, tial mi ne donos pruvaĵojn de mia kredo, ĉar, en la artikolo, mi nur volas taksi, ĉu mi pensas kritike. Nun, mi vere komencos la taksadon:

Kio estas bezonata, por konvinki min, ke mi malpravas?

Ĉi tiu demando kontrolas, ĉu eblas malpruvi mian kredon. Malpruvebleco estas grava, ĉar, se la pruvaĵoj ne povas malpruvi mian kredon, la pruvaĵoj estas senutilaj; mi ne bezonas pensi kritike, ĉar mi simple povas kredi tiun, kiun mi simple volas kredi, sendepende de la veron.



Por malpruvi mian kredon, mi simple bezonus pruvon, ke kapitalismo ne damaĝas la plejparton de homoj. Ĉi tiaj pruvaĵoj povus esti esplorado, kiu malpruvus la historiajn, ekonomiajn, sociajn, kaj psikologiajn ligojn inter malegaleco, suferado, malsaneco, malsekureco kaj la kapitalista sistemo. Krome, oni povus malpruvi mian kredon per pruvaĵoj, kiuj montrus, ke, kvankam la malbonaĵoj de kapitalismo ja ekzistas, la entuta efiko de kapitalismo sur la homaro estas pli bona ol ĝi estas malbona. Ĉar oni povas malpruvi mian kredon, mi opinias, ke mi ja estas pensanta kritike ĉikaze.



Kiel mi povas pruvi emperie la tutan malon de tiu, kiun mi kredas esti vera?

Kiam oni volas emperie pruvi sian kredon, oni ĉiam devus krei nulan hipotezon, la malo de tiu kredo. Oni provas pruvi nulan hipotezon, por ke, eĉ se oni observas efikon, ekzemple kiel tendeco en datumaro, kiu subtenas onian kredon, oni scias la eblecon, ke tiu efiko okazas se la nula hipotezo pravas. Se la efiko ne eblas aŭ verŝajnas laŭ la nula hipotezo, oni povas pli bone pruvi sian kredon, kiu ĉikaze nomiĝas la ’alternativa hipotezo’. Per esplori la nula hipotezo, oni ankaŭ pli bone certigas, ke oni ne malatentas aliajn eblecojn krom sian propran kredon.

Mia respondo al ĉi tiu demando iome similas al la antaŭa respondo. Mia nula hipotezo estus ’Kapitalismo ne entute damaĝas la plejparton de homoj’, kaj tiu nula hipotezo povus esti pruvita per censoj pri la saneco de homoj, kaj observitaj efikoj de kapitalismo kaj aliaj sistemoj. Se la censoj kaj efikoj montrus, ke kapitalismo ja ne damaĝas la plejparton de homoj, mi povus akcepti la nulan hipotezon, kaj forigi la alternativan hipotezon. Se la rezultoj de la censoj kaj efikoj ne eblus laŭ la nula hipotezo, mi povus esti pli memfida pri mia kredo.

Kiel alia homo povas argumenti, ke mia kredo estas mallogika aŭ malracia?

Racieco estas la justa taksado de ĉiu pruvaĵo por fari konkludon, kaj kredo estas logika, se ĝia konkludo prave kaj ĝuste venas el ĝiaj premisoj. Laŭ kritika pensado, gravas, ke onia kredo estas kaj logika kaj racia, por ke la kredo nek malatentas pruvaĵojn nek enhavas erarojn. Per uzi la vidon de alia homo, oni gajnas alian vidpunkton pri la kredo, kaj oni povas trovi erarojn aŭ malatentitajn pruvaĵojn, kaj, per trakti ilin, plibonigi sian kredon.

Alia homo povas argumenti, ke mi mankas la sufiĉan edukadon kaj sufiĉan sperton, pro mia juneco, kaj ankaŭ mi neniam havus la sufiĉajn pruvaĵojn por tute pruvi mian kredon, ĉar tiaj pruvaĵoj estus neeble grandskalaj kaj eterne ŝanĝantaj; la pruvaĵoj venus el kreskantaj miliardoj de homoj, kaj iliaj vidpunktoj, spertoj, vivoj kaj socioj, kiuj ade ŝanĝas. Tial, laŭ la homo, mi ne povas prave diri, ke mia kredo estas vere racia, ĉar mi faris mian kredon sen la provaĵojn bezonatajn por taksadi. Krome, la homo povas argumenti, ĉar mi kelkfoje suferas emocie, ke mi mankas la sufiĉan regon de miaj emocioj por fari racian kredon.



Mi defendas mian kredon, ĉar, kvankam mi ja mankas la tutecon de la pruvaĵoj, eblas dedukti la efikojn de kapitalismo el la haveblaj pruvaĵoj kaj estantaj tendecoj, kaj oni povas uzi la dedukton por fari racian kredon. Ankaŭ, mi argumentas, ke, kvankam la manko de emocia regado malklarigas mian pensadon kelkfoje, mi ankoraŭ povas pensi racie plejofte, kaj ke oni estus malracia, se oni nur atentus pruvaĵojn, kiuj estas tute ne influitaj de emocioj, ĉar tio signifus, ke oni ne racie taksus la plejparton de pruvaĵojn, kaj malatentus siajn proprajn emociajn influaĵojn. Mi ne povas trovi logikan eraron en mia kredo, sed tio ne signifas, ke tia eraro certe ne ekzistas; mi devus esti zorgema, por ke mi ne akcidente malatentos tiajn erarojn.

Kiuj gajnas kiam mi tenas mian kredon?

Niaj kredoj ne estas izolitaj, kaj ili influas kaj nin kaj aliajn homojn. Pro tio, homoj kaj grupoj eble klopodas influi niajn kredojn, por ke ni helpos ilin atingi iliajn celojn. Tial, oni devus kontroli la influon de aliaj homoj, kaj taksi kiel ili gajnas el onia kredo. La taksado de la donitaj pruvaĵoj, kio estas iliaj celoj, kaj kiel ili estas skribitaj kaj influitaj, nomiĝas ’Kritika Diskursa Analizo’, kaj ĝi estas grava por juĝi la eble trompan aŭ erarigan influon de aliaj homoj en onia kredo.

Kompreneble, homoj, kiuj kontraŭstaras kapitalismon, gajnas multe el mia kredo, ĉar, pro mia kredo, mi ankaŭ kontraŭstaras kapitalismon, disvastigas informojn kaj argumentojn pri la problemoj kaj eblaj alternivaĵoj de kapitalismo, kaj agas rekte forigi la kapitalistan sistemon. Kiam mi agas laŭ mia kredo, kaj disvastigas mian kredon al aliaj homoj, mi helpas la homojn, kiuj kontraŭstaras kapitalismon, per subteni ilin, iliajn celojn, kaj iliajn idealojn. Mi ja lernas multe, kaj ricevas pruvaĵojn, el tiaj homoj, sed mi ne fidas ilin senkonscie, kaj nur fidas informojn, kiuj estas bone esplorintaj. Se homo ne donas siajn fontojn, aŭ faras ekstreman aŭ strangan aserton, mi konscie dubas tiun homon. Mi rimarkis, ke mi pli verŝajne fidas homojn, kiuj faras asertojn similajn al miaj kredoj aŭ al miaj kutimaj fontoj, sed mi klopodas ricevi informon el homoj, kiuj havas malsamajn kredojn, kaj mi ĉiam kontrolas kaj komparas kredojn kaj informojn per diversaj fontoj. Krome, mi ĉiam klopodas trovi kaj kompari empiriajn fontojn kiam eble. Pro la diverseco kaj empireco de miaj fontoj, mi estas memfida, ke mi ne estas tro influataj de iu ajn grupo de homoj.

Kiel racia homo, kiu havas malan vidpunkton, klarigus kaj pravigus sian kredon?

Ni ĉiam devas lerni pri kaj el la vidpunktoj de aliaj homoj, por ke ni povas uzi tiujn vidpunktojn, kaj, per fari tion, krei pli raciajn kaj disvolvigitajn kredojn, ideojn, kaj argumentojn; oni estus malracia, se oni malakceptus aliajn vidpunktojn, kiuj malsimilas al onia propra kredo, ĉar oni malatentus pruvaĵojn, tial oni ne povus vere esti racia. Krome, kiam ni provas pensi kiel aliaj homoj, ni gajnas empation por tiuj aliaj homoj, kaj ĉi tiu empatio helpas nin pli bone kompreni la homojn, kaj ĝi helpas nin eviti sentojn de malamikeco.

Homo, kiu kredas, ke kapitalismo fakte ne damaĝas la plejparton de homoj, eble uzus la plibonigitan tutmondan sanecon kaj la pligrandigitan riĉecon de multaj landoj por montri, ke multaj bonaĵoj ja okazis en kapitalista sistemo. Tiu homo ankaŭ povas uzi la rapidan disvolviĝadon de teknologio dum la antaŭaj kelkaj jarcentoj, por argumenti plu pri tiaj bonaĵoj. La homo argumentus, ke kapitalismo instigas ĉiujn homojn krei plibonigojn, en diversaj fakoj, kiel laboro, scienco kaj vivo, por ke ili ricevas pli da monon, kiun ili povas uzi por aĉeti siajn bezonaĵojn kaj dezirojn. Krome, tiu homo plu argumentus, sen tia instigilo, homoj ne kreus tiujn plibonigojn, kaj eble eĉ ne laborus, tial nia socio ĉesus gajni, aŭ tute ruiniĝus. Pro tiuj aferoj, la homoj konkludus, ke kapitalismo fakte helpas la plejparton de homoj.



Mi, kompreneble, malkonsentas pri ĉi tiuj argumentoj, ĉar mi kredas, ke la plibonigoj plejparte okazis kaj okazas spite de, ne pro, la kapitalismo, kaj mi kredas, ke homoj ja laboras pro aliaj kialoj. Tamen, kiel mi diris antaŭe, mi ne provos pruvi mian kredon kaj miajn argumentojn ene de ĉi tiu artikolo, ĉar mi nur volas taksi mian propran pensadon. Mi simpatias kun ĉi tiu homo, ĉar mi komprenas, ke la homo nur volas, ke la socio ade gajnos, kaj la homo vere kredas, ke kapitalismo helpas homojn. Kvankam mi ja kredas, ke kelkaj homoj defendas kapitalismon egoiste por iliaj propraj gajnoj, mi devas ne supozi, ke ĉiuj subtenantoj de kapitalismo faras tion, kaj mi devus akcepti, ke homoj malkonsentas pri mia kredo pro diversaj kaj kompatindaj kialoj.

Ĉu mi povas koncepti alternivan vidpunkton, kiu ne enhavas trompan diĥotomion?

Diĥotomio estas aro de du, malkongruaj alternativoj. Ekzemple, mi aŭ havas kukon aŭ mi ne havas kukon; mi ne povas kaj havi kaj ne havi kukon. Evidente, kelkaj diĥotomioj estas tute veraj, sed homoj ofte, kaj intence kaj senintence, kreas trompan diĥotomion inter du alternativoj. Diĥotomio estas trompa, se la du alternativoj ne estas vere aŭ tute malkongruaj, aŭ se aliaj alternativoj ekzistas. Ekzemple, homo povas diri, ke se vi aŭ adoptas katidon aŭ vi malamas katidojn; ĉi tiu diĥotomio estas trompa diĥotomio, ĉar vi eble ja amas katidojn, sed ne povas adopti katidon pro manko de mono aŭ pro aliaj kialoj. Oni devus eviti trompajn diĥotomiojn, ĉar tiaj diĥotomioj kaŭzas, ke oni malatentas eblajn alternativojn, la similecojn inter la alternativoj, kaj kelkajn pruvaĵojn. Trompaj diĥotomioj ankaŭ povas trompe dividi homojn laŭ iliaj kredoj.

Kompreneble, mia kredo estas parto de diĥotomio, ĉar kapitalismo aŭ entute damaĝas la plejparton de homoj, aŭ ĝi ne entute damaĝas la plejparton de homoj, sed mi ne kredas, ke la diĥotomio estas trompa diĥotomio, ĉar mi agnoskas, ke kapitalismo nek tute damaĝas nek tute ne damaĝas la plejparton de homoj. Mi akceptas, ke la situacio estas ampleksa, kaj ke kapitalismo povas kaj helpi kaj damaĝi homojn samtempe, kaj ĝi povas helpi aŭ damaĝi homojn pli aŭ malpli laŭ la situacio. Ekzemple, mi kelkfoje ĝuas amuzajn reklamaĵojn, tial mi gajnas parte el la kapitalismo, ĉar la plejparto de reklamaĵojn, kiuj helpas min per bonaj emocioj, ne ekzistus ekstere de kapitalista socio. Tamen, mi ankaŭ estas damaĝata de Kapitalismo, ĉar ĝi kreas instigilojn, kiuj disvastigi maljustajn kaj malbonajn agadojn en sciencan esploradon, per konkursoj kaj deziroj pri profitoj; mi amas la fidindecon de scienca esplorado, kaj mi estas damaĝata kiam tiu fidindeco estas plimalfortigita de malbonaj agadoj. Tiuj estas nur anekdotaj ekzemploj, sed mi simple volas montri, ke la damaĝo de kapitalismo povas esti ampleksa, kaj ni devus ne krei trompajn diĥotomion per malatenti la ampleksecon de afero.

Kiel mia pozicio kaj spertoj en la socio influas mian vidpunkton kaj miajn supozojn?

Niaj spertoj certe influas siajn kredojn, kaj nia pozicio en la socio ege determinas niajn spertojn. Feministaj filozofiistoj, kiuj esploras la rolojn de homoj en la socio, kreis du teoriojn pri kiel niaj pozicioj kaj spertoj en la socio influas nin. La unua teorio estas ’intersekca teorio’, kiu proponas, ke niaj pozicioj kaj spertoj ade influas unu la aliajn, kaj ne ekzistas apartaj. Ekzemple, mi estas blanka viro. Ĉar mi estas viro, mi estas supozata kovri miajn emociojn, kaj, ĉar mi estas blanka, homoj ne supozas, ke mi facile koleriĝas, kvankam ili eble, malprave atendus tion, se mia estus nigra homo. Pro tiuj aferoj, homoj supozas, ke mi tute estas mense malsana kaj eble freneza, ĉar mi ne povas bone regi miajn emociojn ĉiam. Se mi estus nigra viro, homoj ne supozus, ke mi estas frenezulo kiam mi koleriĝas, sed ili eble supozus, ke mi ja estas perfortema, kaj ili ankoraŭ senkonscie postulus , ke mi kovru emociojn, kiel ĝojo aŭ malfeliĉo. Mia socia rolo kiel viro estas influata de mia socia rolo kiel blankulo, kiu estas influata de mia rolo kiel viro, kaj ambaŭ roloj influas la supozojn de aliaj homoj pri mi, kaj miajn proprajn spertojn.

La dua teorio estas la teorio de starpunktoj. La teorio de starpunktoj estas kreita originale de Nancy Hartsock, kiu estas influita de la verkoj de Karl Marx kaj Georg Hegel, kaj ĝi proponas, ke, ĉar scio povas esti gajnita per sperto, kelkaj spertoj donas unikan scion pri temo, kiu ne povas esti gajnita de homoj, kiu ne havis tiajn spertojn. Ekzemple, pro ŝiaj spertoj de seksismo, virino povas havi unikan scion pri la efikoj kaj socia rolo de seksismo, kiun viro ne povas havi. Tio nek signifas, ke la virino certe gajnos tian scion, nek signifas, ke la viro ne povas havi bonan komprenon de seksismo, ĉar li povas gajni sian propran scion per lia propra esplorado kaj propraj spertoj, kiuj donas al li lian propran unikan scion. Ĝi ankaŭ ne signifas, ke la virino nepre havas pli bonan komprenon de seksismo ol la viro. La subtenantoj de la teorio de starpunktoj konsilas, ke ni devus plej atenti tiujn, kiuj estas la plej efikataj de afero, pro ilia unika scio, anstataŭe de tiuj, kiu dependas de ekstera esplorado kaj teorioj por gajni sian komprenon, scion kaj vidpunkton pri temo, kaj mankas tian gravan, unikan scion.



Mi rimarkas, ke mi iome ne tute pensis kritike ĉikaze antaŭe. Kvankam, mi ja bone komprenis, ke mi estas influata de miaj spertoj, kaj bone komprenis, kiel miaj propraj spertoj, kaj mia kompreno de la spertoj de aliaj homoj, de la kapitalista sistemo influas miajn kredojn pri ĝi kaj ĝiaj efikoj, mi nun konscias, ke mi eble tro dependas de akademiuloj, teorioj, kaj eksteraj fontoj por mia scio pri la spertoj de homoj alilandaj. Pro ĉi tiu, kvankam mi kompreneble ricevas kaj atentas la unikan scion de homoj en mia lando, eŭropo, kaj usono, mi neniam vere atentas la unikajn spertojn kaj unikan scion de homoj, kiu loĝas en la landoj, pri kiuj mi ofte lernas. Por gajni pli entutan komprenon, kiu influos kaj plibonigos mian kredon, de la kapitalismo, mi devas aldoni pli unikan scion al la scio, kiun mi jam havas.



Kiel mia kogno senkonscie influas mian pensadon?

Kogno simple signifas la rektan akiradon de scio, kaj la komprenon kaj aplikadon de tiu scio, per la fizika menso kaj cerbo. Nia cerbo havas limigitajn rimedojn por procezi informo, kaj, dum la estinteco, niaj praavoj ofte devis fari decidojn rapide pro la manko da tempo en danĝeraj situacioj, tial nia kogno uzas multajn, rapidajn metodojn por kompreni kaj apliki scion. Ĉi tiuj metodoj nomiĝas heŭristikojn, kaj ili evoluis en niaj praavoj por ke niaj praavoj povas rapide trakti situaciojn laŭ evoluitaj analizoj pri la verŝajneco de bonaj kaj malbonaj rezultoj. Ekzemple, homo, kiu renkontas leonon, ne racie pensas pri ĉu la leono estas danĝera, sed senkonscie decidas, ke la leono ja estas danĝera, kaj, pro tiu decido, kuras foren; la kosto de eviti nedanĝera afero estas ege malpli granda ol la kosto de ne eviti danĝera afero, tial la kogno de la homo rapide decidas, ke la leono devas esti evitata.

Malĝoje, niaj heŭristikoj povas senkonscie influi nin, eĉ en situacioj, kie ni estas sekura kaj ne bezonas ilin. Heŭristikoj ne estas metodo de racia aŭ kritika pensado, kaj ili povas kaŭzi nin malatenti pruvaĵojn, aŭ fari logikajn trompojn kaj aliajn erarojn. Malhelpemaj heŭristikoj nomiĝas kognajn antaŭjuĝojn, kaj psikologiistoj estas identigintaj grandan amason de kognaj antaŭjuĝoj. Ekzistas tro da kognaj antaŭjuĝoj, tial mi ne povas diskuti ilin en ĉi tiu artikolo, sed fama ekzemplo estas la ’konfirmada antaŭjuĝo’, kiu estas la tendeco serĉi, kompreni kaj apliki informon en maniero, kiu subtenas kaj fortigas ekzistantajn kredojn. Pro ĉi tiu antaŭjuĝo, homoj povas tro enfokusiĝi pri pruvaĵoj, kiuj subtenas ilian kredojn, malatenti nesubtenantajn pruvaĵojn, kaj eĉ senkonscie serĉi pruvaĵojn en maniero, kiu pli verŝajne trovos subtenantajn pruvaĵojn; se oni kredus, ke numero estas tri, oni eble demandus, “Ĉu la numero estas nepara?”, anstataŭe de, “Ĉu la numero estas para?”. La evoluada kialo por la ekzisto de la konfirmada antaŭjuĝo ne estas sciata certe, sed la konfirmada antaŭjuĝo estas heŭristiko, kiu eble helpas homojn eviti danĝerajn erarojn; ekzemple, se homo havus la kredon, ke loko estas danĝera, estus pli sekura konfirmi, ke la loko ja danĝeras, kaj eliri ĝin, eĉ se la kredo malpravas, ol malprave ŝanĝi sian kredon per novaj pruvaĵoj. Kvankam heŭristikoj ja utilas en multaj situacioj, ili povas misinformi nin, kaj malbone influas nian pensadon, kredojn, kaj, pro tiuj aferoj, niajn vivojn, tial ni devus esti zorgema, por ke ni uzas kritikan pensadon, kaj evitas uzi heŭristikoj, kiam heŭristikoj ne estas bezonataj, kaj kritika pensado pli taŭgas.

Ĝoje, mi jam scias pri kognaj antaŭjuĝoj ekde longa tempo antaŭe, parte pro mia intereso pri psikologio, kaj ĉiam estas zorgema, por ke mi pensas kritike anstataŭe de uzi heŭristikojn. Tamen, mi ĉiam devas esti zorgema, ĉar, kiel mi diris antaŭe en ĉi tiu artikolo, mi pli verŝajne fidas kaj uzas fontojn, kiuj pli similas al fontoj, kiujn mi jam uzis kaj fidis; tio eble okazas parte pro la influo de mia propra konfirmada antaŭjuĝo. Krome, ekzistas multaj, aliaj kognaj antaŭjuĝoj, kiujn mi devas eviti. Mi estas homo kun homa cerbo, tial mi verŝajne neniam estos libera el kognaj antaŭjuĝoj, sed, per esti racie, atenti ĉiujn pruvaĵojn, kaj pensi kritike, mi espere ne estos influata tro malbone de malbonaj heŭristikoj.

Kiel mi povas defendi min mem kontraŭ la iluzio, ke mi pensas objektive?

Kelkaj aferoj estas objektivaj faktoj (ekzemple, kvin estas la duono de dek), sed multaj kredoj ne estas objektivaj, kaj dependas de la vidpunkto de la kredanto; ekzemple, unu homo povas kredi, ke kuko estas la plej bongusta manĝaĵo, kaj alia homo povas kredi samtempe, ke pomo estas la plej bongusta manĝaĵo, sed, ĉar gusto dependas de individuaj spertoj, neniu povas esti objektive prava. Pensi objektive signifas pensi tute racie sen iu ajn ekstera influo, por ke oni povas esti plej prava laŭeble. Mi esperas, ke mi sukcese montris al vi, per la antaŭaj partoj de ĉi tiu artikolo, ke oni ne povas pensi objektive ĉar oni estas ade influataj de multaj aferoj, inkluzive de aliaj homoj, socio, emocioj, kredoj kaj eĉ onia propra cerbo. Se ni kredas, ke ni, kiel homoj, vere objektive pensas, ni ne bone pensas kritike.

Mi supozas, ke mi ja defendas min mem kontraŭ tia iluzio per skribi ĉi tiu artikolo, ĉar mi devas rimarki, ke mi certe estas influata de multaj aferoj. Mi devus esti zorgema, tamen, por ke mi ne havas tro da memfido, kaj, pro tio, kredas, ke mi certe sukcese evitas la problemojn de tiuj influoj; mi devas taksi ade tiujn influojn kaj iliajn efikojn sur miaj kredoj kaj mia vidpunkto por vere pensi kritike.

Kiujn aliajn kredojn mi senkonscie akceptis por atingi mian kredon?

Niaj kredoj estas ade influataj kaj ofte fonditaj de aliaj kredoj, kiuj agas kiel premisoj. Se premiso malpravas, la konkludo, nia kredo, ankaŭ malpravas, tial ni devas pensi kritike pri ĉiu kredo, kaj ne nur pri la konkludanta kredo. Por pensi kritike pri kredo, oni devus malkovri ĉiun kredon, kiu influas tiun kredon, kaj certigi, ke oni ankaŭ estas pensinta kritike pri ili, por ke la malpraveco de senkonscia aŭ malracia kredo ne malpravigas aliajn kredojn.

Mia kredo estas influata de grandega amaso de aliaj kredoj, kaj, pro la grandeco de tiu amaso, mi ne povas diskuti ĉiun kredon en ĉi tiu artikolo. Por fari mian kredon, mi devis fari multajn supozojn pri la simileco de la spertoj tra la mondo; ekzemple, se laboro en kapitalista sistemo estas malsekura, malagrabla kaj maljusta ene de kelkaj landoj, mi supozis, ke ĝi ankaŭ estas kiel tio en aliaj landoj. Tamen, mi ne kredas, ke tiu supozo estas trompo, ĉar pruvaĵoj ekzistas pri la simileco de la spertoj de homoj, kaj mi ĉiam klopodas lerni pri multaj landoj kaj malsamaj spertoj, tial mi kredas, ke tiu supozo, kiu agas kiel premiso, estas plejparte fondita de la racia traktado de pruvaĵoj. Mi ĉiam devas certigi, ke ĉiu de mia kredoj estas kaj racia kaj logika, por ke trompaj kredoj ne malbone influos aliajn kredojn.



Kiuj estas la implicitaj kromsignifoj, idealoj kaj efikoj de mia kredo?

Niaj kredoj influas niajn aliajn kredojn, niajn vivojn kaj niajn agojn. Pro tio, ni devas kontroli la kromsignifojn de niaj kredoj, kiuj povas esti danĝeraj, aparte se ili estas malraciaj aŭ malpravas. Ekzemple, se oni kredus malracie, ke aliaj homoj estus malpli bonaj ol oni, oni eble traktus tiujn homojn pli maljuste kaj pravigus tiujn agojn per onia kredo. Kiam oni havas kredon, oni devas pensi pri ĝiaj efikoj, por ke oni povas pli bone regi tiujn efikojn. Se kredo eble estos danĝera, aŭ ĝi forte kontraŭstaras oniajn idealojn kaj aliajn kredojn, ĝi devas esti ade kontrolata kaj oni devus esti tute certa, ke ĝi estas racia kaj prava.

Mia kredo havas la evidentan kromsignifon, kiu implicas, ke ni devus forigi kapitalismo pro ĝiaj malbonaj efikoj kontraŭ nia socio kaj la homaro. Tiu kromsignifo eble estas danĝera, ĉar la forigo de kapitalismo bezonus grandegan strebon el granda parto de la homaro, kaj ĉar perforto eble okazus inter la subtenantoj de kapitalismo, inkluzive de kapitalistoj kaj iliaj militistaroj, kaj la homoj, kiu penus forigi kapitalismo. Krome, homoj eble uzus la forigon de kapitalismo por simple krei novan sistemon, kiu ankaŭ entute damaĝus la plejparton de homoj. Por certigi, ke la ebla danĝero de mia kredo estas malgrandigita, mi ĉiam subtenas pacajn solvojn kaj la evitadon de perforto laŭeble plej ofte. Mi klopodas certigi, ke perforto ne estas vidata kiel alloga aŭ dezirinda, kaj ke aliaj homoj havas kompaton kaj simpation al unu la aliajn, eĉ se ili ŝajnas esti malamikoj. Mi ne tro maltrankviliĝas pri la strebon por forigi kapitalismo, ĉar, kvankam ĝi ja malfacilos, ĝi estas ebla, kaj helpos homojn plibonigi sin mem kaj la tutan socion kaj mondon, sed mi iome maltrankviliĝas pri eblajn, malbonajn anstataŭaĵojn de kapitalismo. Por eviti malbonajn anstataŭaĵojn, mi klopodas varbi subtenon por justaj, pli bonaj sistemoj, kaj ade studi kaj diskuti pri kiel tiuj sistemoj funkcios.

Kiuj estas la psikologiaj, sociaj, instituciaj aŭ kulturaj kostoj de ŝanĝi mian kredon?

Kiam ni ŝanĝas niajn kredojn, ni ŝanĝas nian vidpunkton kaj niajn rilatojn al la mondo kaj aliaj homoj. Homoj estas sociaj bestoj, kaj, se nova kredo kreas problemojn inter homo kaj ĝiaj kunuloj pro argumentoj, perdo de fido, aŭ aliaj kialoj, tiuj problemoj povas esti danĝera al tiu homo, kiu eble iĝos izolita, sola aŭ malamata. Dum la estinteco, tiu danĝero estintus ege pli granda, ĉar sola aŭ malamata homo ne povintus facile trovi rimedojn, kiel akvo aŭ manĝaĵoj, aŭ defendi sin mem sen la helpo de aliaj homoj, tial tia izolita homo verŝajne mortintus. Pro ĉi tiu danĝero, niaj heŭristikoj influas niajn kredojn aparte forte, por ke ni daŭras havi bonajn rilatojn kun niaj kunuloj. Ĉi tiu fonemo nomiĝas ’instigitan rezonadon’, kaj ĝi tre similas al la konfirmada antaŭjuĝo, kiu eble estas grava parto de ĝi. Instigita rezonado influas onian pensadon, tial oni eble malatentas pruvaĵojn kaj, do, pensas malracie pri kredoj, kiuj povas malhelpi oniajn rilatojn. Per taksi la sociaj kostoj de sanĝi niajn kredojn, ni eble ektrovos, ĉu heŭristikoj influas kredon, kaj kiel ili faras tion; per identigi heŭristikojn, ni povas eviti ilin kaj pensi pli kritike.

La kostoj de sanĝi mian kredon estas grandaj; mi aktivumas, kaj estas ano de organizaĵo parte pro tiu kredo, kaj mi eble perdus bonajn rilatojn kun multaj homoj, kiujn mi ege ŝatas kaj estimas, se mi forirus mian kredon. Mi konfesas, ke mi iome timas foje, ke mi malpravas, ĉar mi ne volas perdi tiujn rilatojn kaj mian rolon en la socio. Tamen, mi ankaŭ gajnus, se mi ŝanĝus mian kredon, ĉar mi ne plu argumentus tiel ofte kun miaj familianoj, kaj mi ne plu bezonus kovri mian kredon el miaj kunuloj kaj eĉ amikoj, kiuj eble estus ofendataj per mia kredo. Fakte, mi pensis malracie pri mia kredo dum multaj jaroj, kaj malakceptis kelkajn pruvaĵojn, ĉar mi ne volis, ke homoj juĝu min pro miaj kredoj. Ĉiam estas timigaj kostoj de sanĝi mian kredon, tial mi klopodas konscie pensi kritike, kaj vere atentas la pruvaĵojn pri ĉiu temo entute.

Kiel mia identeco estus minacata, se estus pruvita, ke mia kredo malpravas, aŭ mia rezonado enhavas erarojn?

Nia kogno defendas nian identecon, ĉar niaj rilatoj kun aliaj homoj dependas de nia identeco, kiu forte influas niajn agojn nian pozicion en nia socio. Tial, por daŭri havi bonajn rilatojn kun aliaj homoj, nia kogno ofte haltas ŝanĝojn de nia identeco, sed nia kogno ankaŭ defendas nian identecon, ĉar sekura identeco ofte instigas sekurajn kondutojn. Krome, kelkaj homoj konscie defendas sian identecon, ĉar ĝi estas grava al ili. Nia identeco ja havas multajn bonaĵojn, kaj ĝi ja povas esti tre grava, sed, se oni volas pensi kritike, oni devas ĉiam esti racia, eĉ kiam pruvaĵoj aŭ kredoj vundas onian identecon.

Se, per pensi racie, mi devus forigi aŭ ŝanĝi mian kredon, tio ja vundus mian identecon. Gravas al mi, ke mi helpas homojn, kaj helpas plibonigi la mondon; mi faras tion nun ĉefe per ’batali’ kapitalismon, kaj mi faras tion pro mia kredo, tial, se mi ne plu havus mian kredon, mi perdus mian povon de helpi homoj, kaj tio signifus la perdon de gravega parto de mia identeco. Pro la minaco al mia identeco, mi devas esti aparte zorgema, por certigi, per vere taksi ĉiun pruvaĵon, ke mia kogno, aŭ eĉ konciaj decidoj, ne tro forte malhelpas mian raciecon. Ĝoje, esti racia estas ankaŭ grava parto de mia identeco, tial mia kogno, eble, fakte helpas min esti racia, por ke ĝi povas defendi mian identecon; kompreneble, mi ne povas dependi de tion, tamen.

Se la pruvaĵoj malpruvus mian kredon, ĉu mi vere zorgus sufiĉe pri la veron, por ke mi forigus aŭ ŝanĝus mian kredon?

Laŭ mia opinio, ĉi tiu demando estas facile komprenebla; onia kredo ne povas esti racia, se oni konscie malatentas pruvaĵojn. Oni ja ankoraŭ povas uzi kritikan pensadon, kiu ofte povas esti tre utila, kaj, per fari tion, pli bone taksi sian kredon, sed, ĉar racieco estas tre grava al kritika pensado, oni povas uzi ĝin nek entute nek vere, kiam oni planas ade teni tiun kredon, eĉ se la pruvaĵoj malpruvas ĝin. Tial, por scii ĉu ni pensas kritike, ni devas demandi sin mem: Ĉu ni vere akceptus la veron, eĉ se ni ne ŝatus, aŭ eĉ se ni malamus, ĝin?

Mi respondas facile al la demando, ke mi ja zorgas sufiĉe pri la vero, kaj ja akceptus ĝin. Esti racia estas grava parto de mia identeco, kaj mi neniam konscie malatentus pruvaĵojn. Eble, tial kritika pensado estas tiel grava al mi, ĉar mi volas certigi, ke mi vere atentas ĉiun pruvaĵon, kaj ke mi taksas tiujn pruvaĵojn juste, bone, kaj, kompreneble, racie, por ke mi espere scios la veron. Tamen, mi ankaŭ devas ankoraŭ klopodi konscie por pensi kritike, ĉar mi ne estas tute racia, pro la influoj de mia vivo, inkluzive de la influoj de aliaj homoj, kaj pro la heŭristikoj de mia kogno. Mi rimarkis, ke mi ŝajnas ege nemodesta, kiam mi klarigas, kial mi kredas, ke mi pensas kritike, sed kritika pensado estas tre kaj vere grava al mi, tial mi volas taksi mian kritikan pensadon kaj, per fari tion, esti sufiĉe memfida, ke miaj kredoj, laŭ la pruvaĵoj, vere pravas.

Kiu plej forte influas aŭ eĉ regas miajn demandojn kaj la respondojn?

Informo ne estas tute libera, tial la homoj, kiuj posedas ĝin, ankaŭ regas ĝin; ni dependas de aliaj homoj, ĉar ni bezonas, ke ili disvastigu informon kun ni, por ke ni povas ekhavi pruvaĵojn. Kelkaj homoj kaj organizaĵoj povas forte regi la haveblecon de informo al ni, kaj, ĉar ni ofte bezonas novan informon por demandi novajn demandojn, ili tiel povas regi la demandojn, kiujn ni demandas. Ekzemple, se homo mortigus iun, la homo, kiu ne volus esti punita, eble kovrus la korpon, por ke informo pri la mortigo estus perdita al aliaj homoj; oni ne povus vere scii, ĉu la mortigita homo fakte estas morta aŭ simple translokiĝinta, kaj oni ne povus demandi pri la detalojn de la mortigo, ĉar oni mankus la informon, kiu fondas la demandojn. Informo povas esti regata per diverseco de metodoj; en ekzemplo, ŝtatoj povas rekte malpermesi diskutojn aŭ demandojn pri temo, kaj, en alia ekzemplo, homo povas malinstigi siajn kunulojn lerni pri la malbonaĵoj de tiu homo per minacaĵoj kaj emocia turmentado. Informo ankaŭ povas esti regata per la trompa popularigo de kelkaj pruvaĵoj koste de aliaj pruvaĵoj. Homoj havas multajn instigilojn kaj metodojn por regi informon, tial ni devus demandi: ĉu pruvaĵoj, kiuj eble ŝanĝus niajn kredojn, se ni povus racie taksi ilin, estas kovrata el ni?

La regado de inform estas ege grava al mia kredo, ĉar mi gajnis mian kredon, kiam mi trovis pruvaĵojn, kiuj estas iome kovrataj el mi. Mi neniam estis bone instruata pri la suferado en la mondo, aŭ giaj fontoj, ĉe la lernejo. Anstataŭe, mi estis instruata, ke grava suferado nur okazas en fremdaj landoj, kaj nur pro la malbonaj politikoj, kulturoj, kaj situacioj de tiuj landoj. Mi poste lernis, ekstere de la lernejo, ke grava suferado ankoraŭ ekzistas ĉie, kaj la malbonaj situacioj de fremdaj landoj estas ofte kreita de aliaj landoj, inkluzive de mia propra lando, por ke la aliaj landoj povas ekspluati la fremdajn landojn. Krome, mi estis instruata, ke estas diĥotomio de ekonomiaj sistemoj inter Kapitalismo kaj Ŝtata Socialismo, kaj, ĉar Ŝtata Socialismo historie kaj bezonas kaj signifas nedemokratian, malvirtan registaron, kiu kaŭzus malliberecon, malriĉecon kaj multaj mortoj, mi kaj miaj kunuloj devas akcepti la kapitalista sistemo, kiu, laŭ mia lerneja edukado, estas preskaŭ perfekta kaj nur enhavas problemojn pro homaj eraroj. Pro la pruvaĵoj, kiujn mi ricevis ekstere de la lernejo, mi nun kredas, ke la diĥotomio de ekonomiaj sistemoj estas trompa diĥotomio, kaj mi fakte nun subtenas socialismo sen ŝtato, kaj mi ekkomprenis, ke kapitalismo ne estas perfekta sistemo, kaj rekte kaŭzas kaj enhavas multajn problemojn. Mia lerneja edukado estis regata de la registaro de mia lando, kiu rekte subtenas, kaj gajnas ege el, la kapitalista sistemo, kaj la registaro tre verŝajne kovras la faktojn, kiuj eble instigas agojn kaj kredojn kontraŭ kapitalismo. Mi lernis, pro ĉi tiu ekzemplo, ke oni ne povas fidi nur unu fonto, kaj oni ĉiam devus esti konscia pri la malbonaj influoj, trompoj kaj mensogoj de organizaĵoj kaj aliaj homoj. Kvankam mi nun plejparte evitas la trompojn de mia registaro, mi ankoraŭ devas esti zorgema, por ke mi povas eviti la pluan malbonan manipuladon de la informo, kiun mi ricevas.

Kiujn demandojn mi plej timas?

Ĉi tiu demando estas la fina demando, kaj, pro ĝi, ni devas pensi pri, ĉu ni ne nur malatentas pruvaĵojn, sed ankaŭ evitas eblajn pruvaĵojn. Ofte, oni ne povas trovi pruvaĵojn, krom se oni serĉas ilin, kaj, pro tio, oni povas malracie ne taksi ĉiun haveblan pruvaĵon, eĉ se oni ne rekte malatentas la pruvaĵojn, per neniam serĉi ilin. Ni povas eviti eblajn pruvaĵojn kaj konscie kaj senkonscie, ĉar niaj timoj influas nin kaj konscie kaj senkonscie. Ĉi tiuj timoj povas ekzisti pro sociaj kostoj de nova kredo, aŭ aliaj kialoj, ekzemple pro la absoluta terureco de fakto. Se ni volas pensi kritike, ni devas demandi ĉiun eblan, rilatan demandon, por ke ni povas racie ricevi kaj taksi ĉiun haveblan pruvaĵon. Ni devus identigi niajn timojn, por ke ni povas eviti iliajn malbonajn kaj malraciajn influojn, kaj, per fari tion, ni povas certigi, ke ni ja ne evitas eblajn pruvaĵojn.

Mi rimarkis, kiam mi estis pli juna adoleskulo, ke mi ofte evitis lerni pli pri afero, kiam mi atingis konkludon, kiu sufiĉe atentis la pruvaĵojn kaj estis sufiĉe agrabla al mi. Mi faris tion, ĉar mi timis malkonvenajn verojn, kiuj devigus min ŝanĝi, pro mia moralo, mian vivstilon. Ĉi tiu timo, kun la timo de sociaj kostoj, longtempe preventis min disvolvigi mian kredon, ĉar, kompreneble, tia kredo postulas grandan ŝanĝon al onia vivo; mi ne plu povas simple malgravigi problemojn aŭ suferadon, kaj mi ne plu povas simple ĝui multajn aĵojn ene de kapitalista sistemo, kiuj estas kreitaj de tiu suferadon. Mi komencis certigi, ke mi ade lernas kaj demandas malfacilajn demandojn, kiam mi rimarkis, ke mi evitis tian scion, ĉar mi jam celis esti pli racia kaj mi bezonis ne eviti eblajn pruvaĵojn por vere esti racia, sed ankaŭ, ĉar mi konsciis, ke mi iĝis pli bonan, helpeman homon, kiu ankaŭ estis pli memfida, kontenta kaj vere feliĉa, kiam mi faris gravajn, bonajn ŝanĝojn al mia vivo, kaj ke, mi ja povas pli bone kaj pli efike helpi aliajn homojn kaj solvi problemojn, kiam mi havas pli bonan komprenon de afero, eĉ se tiu kompreno malkonvenas. Tamen, eĉ nun, mi rimarkas, ke mi senkonscie kaj malracie evitis foje demandi pli pri afero, post kiam mi atingas agrablan konkludon, kaj mi devas devigi min demandi pli; miaj timoj ankoraŭ ekzistas, kaj, kvankam ili ŝanĝis kaj ŝanĝos, ili verŝajne ĉiam influas min malbone. Mi trovis, ke uzi diversecon de fontoj ofte helpas certigi, ke oni ne evitas malkonvenan informon, sed oni ankoraŭ devas konscie venki siajn timojn, kaj oni devas neniam simple akcepti konkludon; se ni volas vere pensi kritike, ni devas ĉiam ade serĉas kaj taksas pruvaĵojn, eĉ se estus malkonvena fari tion.

Konkludo.

Mi esperas, ke ĉi tiu artikolo estis utila al vi, ĉar ĝi estis utila al mi; pro miaj emociaj problemoj, mi ofte tro dubas mian propran raciecon, tial estis bona taksi mian propran kritikan pensadon, por ke mi nun povas esti pli memfida pri mia menso. Kvankam mi defendis mian kritikan pensadon en ĉi tiu artikolo, mia kritika pensado ja ne estas perfekta, kaj mi ofte estas malracia kaj eraras; laŭ mia opinio, estus malracia, se oni haltus taksi kaj kritiki sian kritikan pensadon, ĉar oni eble estus evitanta eblajn pruvaĵojn per fari tion. La demandoj en ĉiu tiu artikolo ne estis rekte tradukitaj, ĉar mi volis farigi la demandojn pli facile kompreneblaj, kaj, ĉar mi malĝoje ne estas ege lerta tradukisto aŭ esperantisto, pli facile tradukeblaj; tamen, mi penis ne ŝanĝi la originalajn signifojn de la demandoj. Mi dankas vin, ĉar vi legas ĉi tiun artikolon, kaj mi esperas, ke vi ĝuis ĝin, kvankam mi ja bonvenas kritikojn pri la artikolo. Krome, mi esperas, ke vi nun eble povas aŭ volas pensi pli kritike pri viaj propraj kredoj!

Ĉu ’La Pensanto’ pensas kritike?

Fontoj kaj Rimedoj:

https://en.wikipedia.org/wiki/Critical_thinking Artikolo de ‘Wikipedia’ pri kritika pensado.

https://www.quora.com/What-is-the-importance-of-critical-thinking-in-daily-life Foruma Diskuto pri la graveco de kritika pensado.

https://jamesshelley.com/2018/03/23/critical-thinking-a-cheatsheet/ La listo, skribita de James Shelley, de demandoj por kritika pensado.

https://www.youtube.com/watch?v=czC09mYDXYY Filmeto pri la listo de James Shelley.

https://eo.wikipedia.org/wiki/Malpruvebleco Artikolo de ‘Vikipedia’ pri malpruvebleco.

https://eo.wikipedia.org/wiki/Alternativa_hipotezo Artikolo mallonga de ’Vikipedio’ pri la alternativa hipotezo kaj la nula hipotezo.

https://www.youtube.com/watch?v=bf3egy7TQ2Q Filmeto pri la nula hipotezo kaj ĝia uzado en statistiko.

https://www.youtube.com/watch?v=NKEhdsnKKHs Filmeto pri logikaj argumentoj.

https://www.youtube.com/playlist?list=PLvoAL-KSZ32cABqZ-0SvFVsc4FY7iIyqv Serio de filmetoj pri racieco.

https://www.history.ac.uk/1807commemorated/media/methods/critical.html Artikolo pri kritika diskursa analizo.

http://wiki.c2.com/?FalseDichotomy Informo pri trompaj diĥotomioj.

https://eo.wikipedia.org/wiki/Intersekca_teorio Artikolo de ‘Vikipedio’ pri Intersekca Teorio.

https://en.wikipedia.org/wiki/Standpoint_theory Artikolo de ‘Wikipedia’ pri la teorio de starpunktoj.

https://www.youtube.com/watch?v=j_srHFez588 Filmeto, kiu klarigas la teorion de starpunktoj kaj intersekcan teorion per analizi alian filmeton, kiu malprave klarigis la intersekcan teorion pro miskompreno de ambaŭ teorioj.

https://eo.wikipedia.org/wiki/Kogno Artikolo mallonga de ‘Vikipedio’ pri kogno.

https://en.wikipedia.org/wiki/Heuristic Artikolo de ‘Wikipedia’ pri heŭristikoj.

https://epo.wikitrans.net/Cognitive_bias Esperanta artikolo de ‘Wikipedia’ pri kognaj antaŭjuĝoj.

https://conceptually.org/concepts/cognitive-biases Mallonga Artikolo pri kognaj antaŭjuĝoj.

https://www.youtube.com/watch?v=R-sVnmmw6WY Filmeto pri kogno, heŭristikoj kaj kognaj antaŭjuĝoj.

https://onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1002/9781119125563.evpsych241 Ĉapitro el libro, ’Handbook of Evolutionary Psychology’, pri la evoluado de kognaj antaŭjuĝoj.

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/18/Cognitive_Bias_Codex_-_180%2B_biases%2C_designed_by_John_Manoogian_III_%28jm3%29.jpg Informa Ilustraĵo pri kognaj antaŭjuĝoj.

https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_cognitive_biases Listo de kognaj antaŭjuĝoj.

https://en.wikipedia.org/wiki/Confirmation_bias Artikolo de ’Wikipedia’ pri la Konfirmada Antaŭjuĝo.

https://eo.m.wikipedia.org/wiki/Objektivismo_(filozofio) Artikolo de ‘Vikipedio’ pri objektivismo.

https://en.wikipedia.org/wiki/Motivated_reasoning Artikolo de ’Wikipedia’ pri instigita rezonado.

http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780199756223/obo-9780199756223-0237.xml Bibliografio pri instigita rezonado.

https://eo.wikipedia.org/wiki/Identeco_(sociaj_sciencoj) Artikolo de ‘Vikipedio’ pri Identeco.

https://www.psychologytoday.com/us/blog/science-choice/201412/basics-identity Artikolo pri Identeco.