Minister Kajsa Ollongren van Binnenlandse Zaken (D66) tijdens het debat in de Tweede Kamer, 16 november. Beeld anp

In een brief aan de Kamer stelde minister Kajsa Ollongren (D66, Binnenlandse Zaken) vorige week dat Nederland 'in het vizier van onder meer de Russische inlichtingendiensten' staat en het doelwit is van nepnieuws. Afgelopen vrijdag trad haar partijgenoot en Kamerlid Kees Verhoeven aan tafel bij Pauw om deze dreiging te benadrukken. Ongewild vestigde hij de aandacht daarbij op gevaren dichter bij huis.



De minister beweerde dat een website desinformatie verspreidt over MH17, maar weigerde de geheimzinnige site te noemen of enig bewijs te geven. Twee minuten lang probeert Verhoeven deze opmerkelijke uitspraak te verdedigen, voordat hij onder druk van Jeroen Pauw dan maar een concreet voorbeeld geeft van het gevaar: de Onderzoeksraad voor Veiligheid, verantwoordelijk voor het MH17-rapport, is in 2015 door Russen gehackt. Onze politici moeten duidelijk wennen aan hun nieuwe woordenschat: een hack is iets anders dan nepnieuws.



Verhoeven viel pas wezenlijk door de mand met zijn volgende 'hele concrete voorbeeld' van Russisch nepnieuws. Hij stelde dat de Russen tijdens de Amerikaanse verkiezingen 'voor miljoenen aan advertenties gekocht' hadden en dat 126 miljoen Amerikanen die gelezen hadden. Daarmee doelde hij op Facebook-ads die volgens het bedrijf tussen 2015 en 2017 besteld zijn door een Russische firma.

Mysterie

Dat 126 miljoen Amerikanen deze gelezen hebben, is onwaarschijnlijk: zoals Facebook zelf aangaf hadden de ads 29 miljoen mensen bereikt en ging het cijfer van 'ongeveer' 126 miljoen om mensen die deze posts mogelijk hadden ontvangen dankzij shares en likes. Facebook weet dus helemaal niet zeker of dat het geval is, of dat mensen bijvoorbeeld op de bewuste dag niet hebben ingelogd of voorbij de post in kwestie zijn gescrolled.



Waar Verhoeven de 'miljoenen' in geld vandaan had, is al helemaal een mysterie. Zelf stelde Facebook dat het om ongeveer 100.000 dollar ging, daarbij overigens preciserend dat het merendeel van de advertenties in hun inhoud niet verwezen naar de verkiezing of één van de kandidaten. Google vond verder voor 4.700 dollar aan 'Rusland-gelinkte' advertenties. In perspectief: samen kochten de kandidaten voor zo'n 81 miljoen dollar enkel aan Facebook-ads.



Het verdraaien of verzinnen van cijfers en opgeklopte gevaren van buitenaf klinkt als dat beruchte Russische nepnieuws. Dit voorbeeld toont echter aan dat het van onze eigen politici en media is dat we het meeste alledaagse nepnieuws, inclusief over nepnieuws zelf, te vrezen hebben. Dat mag geen verrassing heten; politici hebben hun eigen agenda.

Onwelgevallige vragen

Zo kiest de Democratische Partij in de VS, door de discussie te richten op Russisch nepnieuws en de tot op heden volledig onbewezen samenspanning van Donald Trump met Rusland tijdens de campagne, ervoor enkele onwelgevallige vragen te omzeilen. Hoe kon hun kandidaat een onverliesbare verkiezing verliezen van een karikatuur als Trump? Hoe democratisch zijn verkiezingen die miljarden kosten en waarin de kandidaat met miljoenen stemmen meer niet wint? Wat is überhaupt de rol van bedrijven als Facebook en Twitter in de politiek anno 2017?



In Nederland wordt intussen de uitslag van het Oekraïne-referendum gedelegitimeerd, want beïnvloed door Russen. Dat komt uitgerekend D66, dat met het referendum haar zogenaamde kroonjuweel overboord zet, op dit moment niet verkeerd uit. Veelzeggend is ook het feit dat minister Ollongren de kwestie nog eens aangreep om de 'noodzakelijkheid' van de controversiële Sleepwet te benadrukken. Gegarandeerd dat vermeend nepnieuws in het komende referendum over die wet, zeker in geval van een negatieve uitslag, een hoofdrol zal spelen.



Waarom politici die blijkbaar denken dat kiezers zich zo gemakkelijk laten beïnvloeden 'Democraten' in hun partijnaam hebben, is een raadsel. En wie werkelijk gelooft dat 100.000 dollar aan Facebook-ads een Amerikaanse presidentscampagne beslissen, kan zich beter afvragen wat de consultants en communicatiedeskundigen van de Democratische Partij precies hebben gedaan met hun miljarden.



Camille Merlen is PhD-kandidaat aan de School of Politics and International Relations van de Universiteit van Kent.