„Er is iets gebeurd en ik wil weten wát.” Het is dinsdagavond en Tweede Kamerlid Pieter Omtzigt (CDA) legt PvdA-leider Lodewijk Asscher op de pijnbank.

Die dag is CETA, het EU-handelsverdrag met Canada, met een krappe meerderheid goedgekeurd door de Tweede Kamer. De sociaaldemocraten hebben tegen gestemd en Omtzigt eist uitleg. Drie jaar eerder heeft de PvdA, toen nog als lid van het kabinet Rutte II, CETA nota bene zélf helpen vormgeven. Omtzigt: „Het is de identieke tekst, er is geen jota aan veranderd.” Dus ja: wat is er gebeurd?

Niet alleen Omtzigt wil dat weten, ook premier Mark Rutte (VVD) is benieuwd naar wat zijn voormalige vicepremier en coalitiepartner te zeggen heeft. Door het terugtrekken van de PvdA-steun in oktober vorig jaar is de parlementaire goedkeuring van CETA opeens geen gelopen race meer: in de Tweede Kamer is het verdrag met de hakken over de sloot gegaan, in de Eerste Kamer kan het nog stranden. Als dat gebeurt, staat niet alleen het verdrag zelf op het spel, maar ook de Europese reputatie van Rutte, ja van Nederland.

Verslag CETA-debat: Links en rechts hand in hand tégen CETA

In het Kamerdebat over CETA, in de week vóór de stemming, is PvdA’er Kirsten van den Hul, het Kamerlid dat het woord voert over CETA, weggehoond door coalitiepartijen VVD, CDA en D66. „Hoe kan je opeens tegen een verdrag zijn waarbij je zelf aan de knoppen zat?”, vraagt handelsminister Sigrid Kaag (D66) in NRC. De Financial Times spreekt van „een Hollandse handelsrebellie” na „een volte-face” van de PvdA.

Ook binnen de PvdA vragen actieve, bij het dossier betrokken politici zich af waarom de PvdA-fractie plots van mening is veranderd. Tijdens een rondgang vallen harde woorden: knullig, totaal onnavolgbaar en ondoordacht.

Wat is CETA

CETA is een handelsverdrag tussen de EU en Canada waarover sinds 2009 is onderhandeld. In 2017 is het goedgekeurd door het Europees Parlement en de regeringen van de lidstaten. Sindsdien is het handelsgedeelte al deels van kracht: het deel dat importtarieven verlaagt en invoerquota verhoogt voor voedsel als melk, vlees en kaas. Het deel dat nog niet van kracht is, is het ‘investeringsbeschermingsmechanisme’, het arbitragehof ICS waar bijvoorbeeld Canadese bedrijven claims kunnen indienen als zij zich ongelijk behandeld voelen door Europese overheden. Dat is omstreden omdat het bedrijven speciale rechten zou geven en overheden huiverig kan maken nieuwe regels in te voeren. PvdA’er Lilianne Ploumen voerde als handelsminister in het vorige kabinet veranderingen door in dit deel van het verdrag. Voor de oppositie in de Tweede Kamer zijn die veranderingen niet genoeg: ze vragen zich af waarom buitenlandse bedrijven überhaupt speciale bescherming moeten krijgen. Pas als alle nationale parlementen het verdrag ratificeren treedt dit ICS-arbitragehof in werking. Inmiddels hebben 13 van de 26 lidstaten dat gedaan. Onduidelijk is wat er gebeurt als één land niet ratificeert. Volgens Kaag staat dan het hele verdrag op losse schroeven.

Sleutelmoment is een optreden van GroenLinks-leider Jesse Klaver in tv-programma Buitenhof, op 13 oktober 2019. GroenLinks vreest dat CETA Europese milieu- en voedselnormen ondergraaft en Klaver kondigt een voor zijn partij ongebruikelijke coalitie aan: met de Nederlandse Melkveehouders Vakbond en de Nederlandse Akkerbouw Vakbond. CETA is dan al twee jaar deels van kracht. Maar om volledig in werking te kunnen treden is nationale goedkeuring nodig, en Klaver presenteert zich als leider van het verzet. „En toen is halsoverkop besloten dat er geen licht mag zitten tussen ons en GroenLinks”, zegt een ingewijde van de PvdA.

Een dag later verschijnt een tweet van Asscher: „In de CETA-tekst die nu voorligt is de bescherming van belangrijke zaken als eerlijke arbeid, milieu en dierenwelzijn onvoldoende geregeld. Daarom zal de PvdA tegen het investeringsverdrag van CETA in deze vorm stemmen.” Met ‘het investeringsverdrag’ doelt hij op het speciale arbitragehof dat de investeringen van buitenlandse bedrijven moet beschermen tegen discriminerend overheidsbeleid. „Uit het niets waren we ineens tegen CETA,” zegt een direct betrokkene.

Halsoverkop

Is er halsoverkop gehandeld? „Die observatie deel ik niet”, zegt Van den Hul tijdens een gesprek op haar kamer. Ook de suggestie dat er ‘gedraaid’ is, verwerpt ze. Haar partij heeft altijd zorgen gehad over CETA. Maar waarom dan één dag na het tv-optreden van Klaver met een verklaring komen? Omdat, zegt de PvdA, journalisten toen begonnen te bellen.

Het is niet eens zozeer het ‘nee’ dat critici binnen de partij dwarszit. Sterker nog: de partij voelt zich steeds vrijer de erfenis van het kabinet-Rutte II los te laten. Dat bleek in recente discussies over sociale werkplaatsen en studiefinanciering in de peilingen punten op te leveren.

Maar het EU-handelsverdrag met Canada is geen ‘overzichtelijk’ dossier waarvan de koers relatief eenvoudig kan worden aangepast. Het is een 1.700 pagina’s tellend boekwerk waarover sinds 2009 is onderhandeld en waar bijna dertig landen, inclusief Canada, iets van moeten vinden. Het raakt bovendien aan een fundamenteel debat binnen de PvdA zelf – de partij van Sicco Mansholt, Wim Kok, Max van der Stoel en Frans Timmermans, allen bevlogen op het internationale toneel. Voor die stroming weegt een verdrag met een progressief land als Canada zwaar. Maar binnen de PvdA klinkt ook een klassiek sociaal-democratisch instinct: juist werknemers, vakbonden en andere maatschappelijke organisaties zitten steeds meer klem tussen overheden en multinationals. Hun belangen moeten voorop staan.

Critici in de partij storen zich vooral aan de manier waarop de PvdA van mening is veranderd. Er waren tussenstappen mogelijk geweest op de escalatieladder, zeggen zij.

Volgens Van den Hul is het ‘nee’ tegen CETA zorgvuldig tot stand gekomen en „breed besproken in de fractie”. „Bij een deel van de achterban resoneert het, bij een ander deel niet. Dat heb je in de politiek.” Volgens haar zijn de PvdA-zorgen geregeld geuit in Kamerdebatten en in recente PvdA-verkiezingsprogramma’s. „We zagen dat Kaag weinig vorderingen maakte om de zorgen weg te nemen. We hadden weinig reden tot hoop.”

Kaag heeft al maanden de handen vol aan de eigen coalitiepartner, de ChristenUnie. Kamerlid Joël Voordewind gaat pas akkoord met CETA na een reeks extra waarborgen van de minister. Hoezeer het verdrag de al weinig harmonieuze coalitie onder druk heeft gezet, blijkt zelfs nog tijdens de stemming dinsdag. Voordewind vraagt of de volgorde daarvan kan worden omgedraaid: eerst wil hij met eigen ogen zien dat zijn coalitiegenoten voor zijn moties stemmen, dan pas zal hij voor het verdrag als geheel stemmen.

Interview over CETA met Sigrid Kaag: ‘Als je achter de dijken stoer doet, blijf je daar hangen’

Slag in de rondte

In Kamerverslagen van de afgelopen jaren komen de PvdA-zorgen inderdaad voorbij, maar meer ook niet. Het beeld is niet dat van een partij die expliciet dreigt met een tegenstem. In het PvdA-verkiezingsprogramma voor de Kamerverkiezingen in 2017 komt het verdrag voorbij, maar de toon is constructief.

Groot is de PvdA-liefde voor CETA nooit geweest. Als handelsminister moet Ploumen zich een slag in de rondte vergaderen om partijgenoten, vakbonden en maatschappelijke organisaties binnenboord te houden. Als de kritiek op de investeringsbescherming groeit – bedrijven zouden de riante arbitragemogelijkheden kunnen misbruiken om staten te intimideren – komt ze met het Investment Court System (ICS), een aangepast arbitrage-mechanisme dat miljardenclaims tegen overheden moeilijker moet maken.

Die inspanningen zijn niet vergeefs. Als er in februari 2017 in het Europees Parlement wordt gestemd, stemt de Europese PvdA-fractie weliswaar niet vóór CETA, maar ook niet tegen. Ze onthouden zich van stemming. Het is geen „topakkoord”, zegt fractieleider en oud-FNV-leider Agnes Jongerius. Vooral de arbitrage blijft een pijnpunt. Tegelijk wijst Jongerius naar de Amerikaanse president Trump. „Juist nu hij de rest van de wereld de rug toekeert” is het belangrijk met „progressieve krachten” als Canada de handen ineen te slaan.

Ook in de Haagse PvdA-fractie is er dan al dat dubbele gevoel. Op 13 oktober 2016 komt PvdA-Kamerlid Jan Vos met een motie waarin de regering wordt opgeroepen zich „in te zetten” voor verdere verbetering van het arbitragehof ICS. Idealiter moeten ook vakbonden en maatschappelijke organisaties (ngo’s), en niet alleen bedrijven, arbitragezaken kunnen aanspannen, vindt Vos. Het is zijn motie die nu de hoeksteen vormt van de PvdA-verdedigingslinie. Kaag zou de uitvoering ervan te weinig ter hand hebben genomen, zegt Ploumen. Ook Asscher wijst naar de motie, als Omtzigt hem het vuur aan de schenen legt.

Met die motie blijkt wel degelijk het een en ander te zijn gedaan – door Ploumen zelf nog. Zij laat in 2016 onderzoeken of vakbonden en ngo’s inderdaad toegang kunnen krijgen tot arbitrage. De conclusie is duidelijk: ICS is niet geschikt om maatschappelijke claims te behandelen. In een begeleidende brief concludeert Ploumen zelf dat er „geen aanknopingspunten” zijn om deze optie verder te onderzoeken.

Is de motie-Vos daarmee niet gewoon uitgevoerd? Ploumen wil er desgevraagd niets meer over zeggen. Wat Van den Hul betreft staat de motie nog: het kabinet had sindsdien best „andere alternatieven kunnen laten onderzoeken”. Kaag vindt zelf wél te hebben voldaan aan de motie, laat ze juni 2019 aan de Kamer weten. Ze zegt dat het kabinet „specifiek en met succes” heeft bepleit dat de ‘afdwingbaarheid’ van afspraken over duurzaamheid en milieu speciale aandacht krijgt.

Erbij gesleept

Volgens de critici binnen de PvdA is de motie van Jan Vos erbij gesleept om het plotse ‘nee’ te verantwoorden. Volgens Van den Hul en Ploumen is het ‘nee’ een logisch gevolg van de motie. Niet alleen de partij is verdeeld over CETA, de kiezers van de PvdA zijn dat ook. Grofweg eenderde is voor en eenderde is tegen, blijkt uit een peiling van Maurice de Hond vorig weekend. De rest heeft geen mening. Die verdeeldheid is voor Kaag wellicht een reddingsboei. De komende maanden moet de Eerste Kamer zich over het verdrag buigen en dáár lijkt de PvdA er vooralsnog minder geharnast in te zitten dan in de Tweede Kamer.

De PvdA-senatoren staan voor een zware beslissing: laten ze CETA toch sneuvelen, dan straalt dit niet alleen af op Nederland, maar op een hele trits PvdA-prominenten: behalve Ploumen en Asscher ook Timmermans en oud-PvdA-leider Diederik Samsom. Timmermans is tweede man van de Europese Commissie, die handelsverdragen sluiten als een kerntaak ziet. Samsom is zijn rechterhand en was de steunpilaar van het kabinet-Rutte II dat CETA ondertekende én vormgaf. Behalve het handelsverdrag is er ook een PvdA-erfenis in het geding, én een fundamentele ideologische keuze over de partijkoers.

Correctie (21 februari 2020): aanvankelijk werd melding gemaakt van een 1.700 woorden tellend boekwerk. Dat is verbeterd naar 1.700 pagina’s.

NRC Europa Onze EU-correspondenten over belangrijke voorstellen tot relletjes uit de wandelgangen Inschrijven

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 22 februari 2020