De Genneper Watermolen in Eindhoven. Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Het onderzoeksteam maakte schattingen van Noordwest-Europese zalmstanden in het verleden op basis van visserijgerelateerde documenten vanaf 1260. Uit visveilingsverslagen, visservergunningen, en andere papieren bleek dat het aantal zalmen al vóór de komst van de industrie flink was teruggedrongen. Daarmee zou watervervuiling als hoofdoorzaak zijn uitgesloten.



De onderzoekers zagen door de jaren heen alleen een daling en nooit een stijging van het aantal zalmen. 'Ik schat dat begin twintigste eeuw zo'n 99 procent van de aantallen uit het midden van de dertiende eeuw verdwenen was,' zegt Rob Lenders, een van de Nijmeegse onderzoekers.

Overbevissing kon het probleem ook niet zijn geweest, meent Lenders, want in Schotland bleef de zalmstand op peil hoewel er vergelijkbaar veel werd gevist. Wel werden er in Schotland minder watermolens gebouwd dan in Nederland. De opkomst van de watermolen - die rond het jaar 1000 zijn intrede deed - was een grote verandering in Noordwest-Europese watersystemen, waaronder ook in Nederland.



De onderzoekers vonden een samenhang tussen de bouw van watermolens en de teruggang van de zalm. Voor de watermolens werden dammen aangelegd, waardoor het water minder snel is gaan stromen. Hierdoor dwarrelt er meer sediment naar de bodem. Het grind dat de zalm nodig heeft om eitjes tussen te leggen, verdween daardoor onder een dikke laag zand en slik, wat de voortplanting bemoeilijkt. Bovendien zwemt zalm stroomopwaarts om eitjes te leggen, wat door de dammen extra lastig is geworden. Eind achttiende eeuw, toen het aantal watermolens piekte, was er nog maar vijf procent van het aanvankelijke aantal zalmen over, schrijven de ecologen in het wetenschappelijke blad Nature Scientific Reports.

Herstelprogramma's

'Herstelprogramma's voor zalm zullen niet zoveel opleveren, hoe schoon het water ook is,' zegt Lenders. 'Ook als je de molens en dammen weghaalt blijft dit effect nog eeuwen zichtbaar. Er is een soort terrassenlandschap ontstaan. Het zou uiterst kostbaar zijn om dit te herstellen, als het al mogelijk is.'



Rob Gubbels, ecoloog bij waterschap Roer en Overmaas en niet betrokken bij het onderzoek, onderschrijft de belangrijke rol van watermolens, maar durft niet te zeggen dat zij de hoofdoorzaak vormen. 'Het blijft in mijn optiek toch een optelsom van een reeks negatieve invloeden die de laatste eeuwen zijn gaan spelen,' zegt hij. 'Denk bijvoorbeeld aan de afsluiting van de verbinding tussen zee en rivieren door de deltawerken, de kanalisatie van rivieren en de verslechtering van de waterkwaliteit.' Gubbels is ervan overtuigd dat de zalmstand kan worden hersteld, maar daarvoor moet het leefgebied van de soort op al die vlakken worden verbeterd.