Het is „een goed idee” dat Nederland uit de Europese Unie stapt. Die uitspraak doet Derk Jan Eppink, lijsttrekker van Forum voor Democratie bij de Europese verkiezingen, op 12 mei in het tv-programma Buitenhof. Twee dagen eerder zegt hij op de radio tegen Sven Kockelmann: „Ik zeg niet dat er een Nexit moet komen. Het ligt bij de Nederlandse bevolking.”

Een Nexit? „We zijn beter af buiten”, zegt Eppink (60) bijna een week later in het radioprogramma Café Europa.

Steeds zijn het benauwde momenten voor Eppink. FVD-leider Thierry Baudet wil met Nederland uit de EU. Wie hem goed kent, zegt: dat wil Eppink zelf helemaal niet. Je weet het ook als je leest wat hij eerder over Europa schreef.

Van tevoren had Eppink dit bedacht: hij wil een referendum, en alleen een Nexit als er niks verandert aan de geldstroom van Noord- naar Zuid-Europa. Met als vaste oneliner: „De pinautomaat staat in Nederland, de codes liggen in Rome en Parijs.” Maar het zijn te veel zinnen, te veel uitleg. En Eppink is een goedmoedige prater. Als een interviewer begint over „de enorme draai” die hij heeft gemaakt over de EU, noemt Eppink het zelf ook een draai.

Bovendien: steeds weer gaat het over de politieke overstappen die hij heeft gemaakt – PvdA, VVD, de Vlaamse Lijst Dedecker en nu FVD.

Arend Jan Boekestijn, oud-Tweede Kamerlid van de VVD, is met Eppink bevriend sinds hun studententijd aan de Vrije Universiteit. Boekestijn kent Eppink als een echte buitenstaander, in welk gezelschap hij ook is. Ze reisden eens met een groep studenten door de VS. Eppink, zegt Boekestijn, kreeg het met zijn Achterhoekse tongval zwaar te verduren in dit nogal brallerige gezelschap. „Ik heb het toen voor hem opgenomen. We zijn bevriend geraakt. Hij is een polyglot. Zat in zijn studeerkamer Russisch te leren, deed twee studies. Een slimme, begaafde jongen.”

Als Boekestijn Eppink nu hoort zeggen dat Europa „toegroeit naar een nieuw Romeins Rijk”, dan herkent hij zijn oude vriend niet meer. „Dit doet me pijn. Sinds een jaar of drie is er iets fanatieks in hem gevaren.”

‘Intriges en listen’

De lange Europese carrière van Eppink begon in 1984, toen de VU-student stagiair werd bij de Europese Commissie. In zijn boek Europese mandarijnen (2007) beschrijft Eppink hoe hij – „afkomstig van het Nederlandse platteland, zonder klinkende naam en niet afkomstig uit Leiden” – in Brussel het vak van lobbyist leerde, met „een veelheid aan intriges, doortraptheid en listen”. Daarna ging hij werken voor PvdA-Europarlementariër Piet Dankert. De PvdA-fractie in Brussel was in die tijd groot, en ook hecht, zegt Alman Metten, toen Europarlementariër. „We waren allemaal vervuld van de Europese integratiegedachte. Derk Jan paste zich daar moeiteloos aan.”

Eppink schreef in 2007 kritisch, maar liefdevol over Europa: „Uiteindelijk is Europese integratie het beste dat Europa in haar eeuwenlange geschiedenis is overkomen, omdat zij werkt met de wet, niet met het wapen.”

Na een lange periode als journalist, onder meer voor NRC Handelsblad, werd Eppink in 1999 naaste medewerker van Europees Commissaris Frits Bolkestein (VVD). In Bolkestein zag Eppink zijn leermeester, zeggen bekenden. Een naaste collega uit die tijd noemt Eppink „een man met humor, goed gedocumenteerd, een goede lobbyist”, die „kritisch over de EU was, maar er niet uit wilde”.

Eppink kreeg politieke ambities en werd actief voor de Vlaamse libertaire partij Lijst Dedecker. Hij belandde in het Europees Parlement. „Derk Jan was voor mij de ideale figuur, rechts-conservatief zoals ik”, zegt Jean-Marie Dedecker. „Wij zijn geen Europese federalisten, maar wel voor de EU. Wij geloofden in het Europa van de subsidiariteit. Wat wij niet kunnen doen, daar is Europa voor.”

In 2014 meldde Eppink zich bij de VVD, als kandidaat-Europarlementariër. Eppink rekende op een warm welkom, zeggen betrokkenen. In 2010 had hij nog een boek aan Mark Rutte aangeboden, waarbij hij Rutte uitgebreid had geprezen: „Je ontmoet zelden Nederlandse politici die gretig lezen, leren en toepassen wat ze elders in de wereld hebben gezien.”

Eppinks gezin woonde toen al in New York. Hij werd lijstduwer voor de VVD, de laatste op de lijst, en voerde actief campagne voor zichzelf – hij haalde 17.400 stemmen. Net te weinig voor een voorkeurszetel.

Genegeerd door de VVD

Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2017 probeerde Eppink het opnieuw. Frits Bolkestein had voor hem rondgebeld in de partij, de gesprekken bij de selectiecommissie leken goed te gaan, er waren betrokkenen die zeker wisten: Derk Jan komt op nummer 20. Ruim verkiesbaar.

Maar het ging niet door. Een bekende van Eppink zegt: „Hij viel van zijn stoel toen hij hoorde dat hij niet eens op de lijst kwam.” Er werd hem verteld dat zo’n plek hem alleen maar zou schaden, omdat hij bekend was in Nederland. „Maar wij dachten”, zegt Eppinks kennis, „dat hij er niet op kwam omdat hij met voorkeurstemmen zo goed als zeker wél in de Kamer was gekomen.”

Rutte had Eppink de indruk gegeven dat hij op hem zat te wachten, zegt Arend Jan Boekestijn. Maar dat was schijn. „De VVD heeft de neiging mensen te kiezen die ongevaarlijk zijn. Dooie musjes. Eppink is onvoorspelbaar, daar houden ze bij de VVD niet van.”

In de VS was Eppink gaan werken voor het London Center for Policy Research. Over deze zeer conservatieve denktank schreef nieuwssite The Daily Beast: „Als er iets bestaat als ‘Trumpisme’ in het buitenlands beleid, dan lijkt dat uitgedokterd in de kantoren van het London Center.” Boekestijn: „Daar is hij beïnvloed door Breitbart-achtige mensen en is hij in de richting van Baudet geduwd.”

Na zijn overstap naar FVD, als Europees lijsttrekker, waren er VVD’ers die hem opbelden in New York. Wist Eppink wel wat hij deed? Besefte hij waar Baudet voor stond? Eppink zou hebben gezegd dat hij een politiek dier was, dat hij er genoeg van had om alleen commentator te zijn. En dat hij Baudet vast nog wel op andere gedachten kon brengen. En hij zou hebben gevraagd: waarom wilde de VVD mij niet?

„Hij is niet overgestapt uit wraak”, zegt de VVD’er die met hem samenwerkte. „Hij begrijpt het gewoon niet. Als we hem erbij hadden gehouden, had hij de rechterflank kunnen afdekken.”

Jean-Marie Dedecker spreekt Eppink soms nog, en hij volgt al het nieuws over FVD. „Een frisse wind”, vindt hij. Maar uit de EU stappen? „Daar ben ik niet voor en Derk Jan ook niet. Hij is kritisch over Europa, maar wel voor één Europa.”

En de Nexit? „Daar lult Derk Jan zich wel uit.”

SGP sluit FVD niet uit in EU-fractie

NRC Europa Onze EU-correspondenten over belangrijke voorstellen tot relletjes uit de wandelgangen Inschrijven

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 20 mei 2019