Vanuit een ooghoek had ik haar al ingeschat. Een jaar of 50, hoog opgestoken kapsel, een te klein hondje aan de riem en een vastberaden, bozige tred. Ontsnappen was illusoir. Ik stond daar weerloos, een beetje sukkelig, met rode PvdA-jas, te dralen over welk adres mijn volgend slachtoffer zou worden voor het traditionele verkiezingsbezoek met rode roos.

‘Luister goed, jij.’ Ze was gestopt en luchtte op 10 centimeter van mijn gezicht haar hart. Een litanie van migranten, straatvuil, criminaliteit, pensioenleeftijd en het kwartje van Kok. Ik hoorde het aan, hees mentaal de witte vlag en zei gelaten: ‘U heeft op Geert gestemd hè?’ Nou en of! ‘En u gaat straks weer op hem stemmen toch?’ Zeker en vast! Het haar deinde enthousiast mee ter bevestiging. ‘Maar mevrouw, welke van al die problemen heeft Wilders de afgelopen tijd nou voor u opgelost?’ Het was zomer 2012 en de PVV had net anderhalf jaar als gedoogpartner meegeregeerd. Zelfvoldaan stond ik mijn slimme strikvraag nog na te kijken, toen zij me zonder aarzeling de return om de oren sloeg. ‘Geen één!’ Geen spoor van twijfel. Enigszins van mijn stuk gebracht, stamelde ik: ‘Maar wie moet dat straks na de verkiezingen dan doen?’ Haar priemende vinger raakte bijna mijn neus. ‘Jij!’

Er is in bijna zeven jaar weinig veranderd. Vorige week was ik in de gemeente Westland, waar een kwart van de kiezers op Forum voor Democratie stemde. Ik vroeg het aan een tuinder, die miljoenen investeert in duurzame aardwarmtewinning en honderden Oost-Europese arbeidsmigranten zijn tomaten laat plukken. ‘Natuurlijk kreeg die Baudet mijn stem. De zoon van Pim. Eindelijk.’ Maar dat immigratie- en klimaatbeleid dan? ‘Ach, dat komt wel goed’.

Je kunt je verbazen over zoveel democratische inconsistentie, maar de redeneringen van de dame en de tuinder zijn helemaal niet zo merkwaardig en zeker niet irrationeel. Kiezers die hun hart volgen naar flankpartijen, in de wetenschap dat middenpartijen de heetste beleidskastanjes wel uit het vuur zullen halen, handelen juist zeer berekenend. In het politieke midden zie je inmiddels een soortgelijk fenomeen. Nu de politiek sinds 2012 laat zien dat vele partijen constructief kunnen samenwerken, kunnen kiezers hun stem ook over vele partijen verdelen. En zo nivelleren ze koelbloedig het politieke landschap tot Nederlands laagland. Deze nieuwe werkelijkheid vergt weliswaar steeds meer stuurmanskunst van politici, maar de kiezers zijn er zelf best content mee. Sinds 2012 is het vertrouwen in de politiek gestaag toegenomen.

Maar het gevaar van de groeiende en genegeerde politieke extremen dan? Het doembeeld dat al geruime tijd telkens weer boven Nederland wordt gehangen door peilers, analisten en columnisten. Welnu. De flanken zijn gegroeid noch genegeerd. In 2019 stemde ongeveer een kwart van de kiezers op partijen uiterst links of rechts, in 2002 ook.

Op veel niveaus zijn LPF, PVV of SP sindsdien onderdeel geweest van de macht. Ook de inhoudelijke grieven van de flanken dringen, ontdaan van zorgelijke gekkigheid en meldpuntnonsens, tot het midden door. Zie het gegroeide realisme over marktwerking in publieke sectoren of de integratie van minderheden. Dat gedempt absorberen van populisme in een nieuwe consensus beantwoordt beter aan het verwachtingspatroon van kiezers dan menigeen zou vermoeden. De meesten van hen willen heus niet dat boosheid letterlijk wordt vertaald in beleid, wel dat er recht aan wordt gedaan. Want, in de woorden van een PVV-stemmer: ‘Wat die Wilders allemaal roept, daar klopt natuurlijk niets van! Maar het is wel waar!’ Precies hetzelfde hoor ik nu in zalen over de klimaatverhalen van FvD. Natuurlijk is die 1.000 miljard onzin. Maar ze zijn wél bezorgd over de kosten.

Er is echt nog geen reden tot zelfgenoegzaamheid. Sommige kloven in de samenleving zijn onmiskenbaar groter en vooral hardnekkiger geworden. We hebben de overbrugging daarvan nog niet onder de knie en er is dus nog veel te doen. Daarover later meer. Maar wie in de recente ontwikkelingen alweer aanleiding ziet tot fatalisme over onze democratie of ons bestuur, onderschat zowel de kiezers als politici. Feilbaar, onbeholpen, soms onnavolgbaar, bewaren zij al decennia de fragiele democratische balans in een van de gelukkigste landen op aarde.