Steeds meer Europese regeringen weigeren het migratiepact van Marrakesh – het VN-akkoord met afspraken over migratie wereldwijd – te tekenen. Terwijl ze daar tot voor kort nog enthousiast aan hadden gewerkt. Zoiets gebeurde een paar jaar geleden ook met de speciale tribunalen voor investeerders, in het TTIP-verdrag met de Verenigde Staten. Internationale juristen en handelsspecialisten hadden er jaren aan gewerkt, namens regeringen, zonder dat er een haan naar kraaide. Maar toen er een publiek debat over kwam, maakten hun argumenten geen indruk meer.

Verliest het internationaal recht zijn standing? Vraag het de Finse hoogleraar internationaal recht Martti Koskenniemi, en hij beaamt het meteen. Volgens hem heeft de internationale juristerij, waarvan hij zelf prominent lid is, „het er zelf naar gemaakt”. De Marrakesh-discussie laat zien hoe „het recht is verworden tot instrument van de machthebbers”. Donderdag houdt Koskenniemi, een van ’s werelds gerenommeerdste hoogleraren internationaal recht, hierover in het Haagse Vredespaleis de jaarlijkse lezing van het Asser Instituut. De titel luidt: Internationaal recht en radicaal-rechts: reflecties op recht en cynisme.



Hoogleraar Finse oud- diplomaat

Martti Koskenniemi (65) is hoogleraar internationaal recht aan de universiteit van Helsinki en directeur van het Erik Castrén Instituut voor Internationaal Recht en Mensenrechten. Hij was tussen 1978-1996 Fins diplomaat, onder meer bij de VN in New York, en tussen 2002-2006 lid van de Commissie voor Internationaal Recht van de VN. Hij was ook verbonden aan de universiteiten van Cambridge, New York en Utrecht. Al in 1989 hield hij in zijn boek From Apology to Utopia (‘FATU’) de internationale juristerij een spiegel voor. Intussen geldt hij als een van de gezaghebbende, kritische geesten van het internationaal recht.

In een lang gesprek via Skype zegt Koskenniemi dat hij „knettergek” wordt van de houding van juristen en experts die werken aan grensoverschrijdende onderwerpen als milieu, economie en migratie. Niet omdat ze hun werk niet goed doen, maar omdat ze de conservatieve backlash tegen hen, die op stoom aan het komen is, verkeerd interpreteren. Zo verergeren ze die backlash. „Velen denken dat we onder vuur liggen omdat bepaalde groepen burgers ‘niet meekomen’ met de globalisering. We kennen de fameuze ‘olifantgrafiek’ van Branko Milanovic, die toont hoe de westerse middenklasse er sociaal en economisch op achteruitgaat. Mijn collega’s zeggen: ‘Burgers hebben de trein van de globalisering gemist. We moeten ze helpen die trein alsnog te halen’. Dat is waanzin. Deze burgers wíllen die trein helemaal niet halen. Al zet je de trein klaar, ze zullen niet instappen.”

Lees ook over het Marrakesh migratie-akkoord: Samen migratie in goede banen leiden

Waarom niet?

„Dit gaat niet over economische gelijkheid. Brexiteers hebben het niet over ongelijkheid. Kaczynski-fans in Polen en Orbán-fans in Hongarije evenmin. Waar het ze veel meer om gaat, is revanche op de jaren zestig, op de géést van de jaren zestig. Dit is een conservatieve, politieke backlash.”

De jaren zestig stonden in het teken van de individualisering. Door een beroep op individuele rechten werd de burger bevrijd van de knellende greep van de staat en sociale conventies. Hij ontdekte de rechten van minderheden en vrouwen; interesse voor andere culturen, internationale samenwerking en ontwikkeling groeide. „Veel thema’s die politiek werden afgehandeld, zoals sociaal beleid, milieu en migratie, werden overgeheveld naar het domein van het internationaal recht, van technici en experts. En daar zijn ze nog.”

Verklaart dit de protesten tegen Marrakesh en TTIP?

„O ja. Burgers zijn ontevreden over de globalisering en willen die thema’s terughalen, de politiek in. Ze accepteren niet meer dat juristen dat namens hen afhandelen. Ze vinden ook dat er te veel aandacht is voor de rechten van minderheden en migranten. ‘Wij hebben óók rechten’, zeggen ze. ‘Waarom beslissen juristen en internationale specialisten dat migranten of transseksuelen voorgaan?’ Mijn collega’s zeggen vaak: ‘Sorry, maar wij passen de wet toe.’ Dat maakt burgers razend. Nu springen radicaal-rechtse manipulatoren in dit conflict. Ze roepen: ‘Rot op met je wet, linkse rakkers!’”

Gaan juristen en experts het politieke debat uit de weg door zich achter de wet te verschuilen?

„Ja. Ze zeggen dat de wet hen onpartijdig maakt maar dat zijn de meesten van ons niet. We zeggen onafhankelijk te zijn. Veel van ons, ook ik, zijn doorgewinterde sociaal-democraten, of iets wat erop lijkt. Wij hebben meegeholpen om thema’s die deel waren van het politieke debat de internationale juristerij in te trekken. Die thema’s liggen nu in de gereedschapskist van de internationale diplomatie.”

Is dat verkeerd?

„Nee, helemaal niet. Maar we weten allemaal dat als meerdere rechters zich over één zaak buigen, ze met diverse oordelen komen. Je kunt het recht altijd op diverse manieren interpreteren. Neem de migratiediscussie. Specialisten praten over de vluchtelingenconventie, de rechten van migranten, et cetera. Maar de angry white men in Europa en Amerika zeggen: ‘Wij hebben ook rechten. Het recht op veiligheid tegen migranten die onze vrouwen verkrachten, bijvoorbeeld. Of het recht op huisvesting, waarom geldt dat meer voor vluchtelingen dan voor ons?’”

Lees ook het opiniestuk van correspondent Bram Vermeulen over migratie van Afrika naar Europa: Migranten zijn op de terugweg

En de juristerij reageert afwijzend.

„Ja. Waarop de boze witte mannen één antwoord hebben: ‘Stelletje linkse rechters, wegwezen!’ Je kunt ons nu vergelijken met de parkeerwacht die bonnen uitdeelt en prompt wordt uitgemaakt voor communist. We krijgen de middelvinger. Je kunt zeggen: oneerlijk. Maar het is fascinerend. Wij depolitiseren het debat door te zeggen: het is de wet, sorry. Zij proberen de rechterlijke macht en andere elitaire, specialistische bolwerken, juist te politiseren. Dáár gaat deze backlash over. Niet over ongelijkheid, maar over status. Boze burgers willen weer toegang tot de macht. De rechterlijke macht, de journalistiek, en andere instellingen.”

Hoe moeten die reageren?

„Ze moeten die politisering toestaan. Hun kaarten op tafel leggen.”

En hun onafhankelijkheid opgeven?

„Ach kom, zo onafhankelijk zijn we nooit geweest. Wie bepaalt er uiteindelijk dat rechters wel vluchtelingenrecht in overweging nemen en niet het recht op veiligheid van de boze witte burger? Wijzelf. Mensenrechten zijn een cultus geworden. Zelfs de invasie in Irak is publiek verkocht als ‘mensenrechten-interventie’. In de jaren negentig is de sociaal-democratie in de uitverkoop gedaan door derdewegpolitici als Blair en Clinton. Politieke partijen werden steeds machtelozer in het mondiale kapitalisme. Gelukkig waren wij daar, in internationale gremia, om sociaal-democratische thema’s als fairness, gelijkheid en ontwikkeling via het internationale recht te laten prevaleren. Wat in de nationale politiek niet meer ging, speelden wij via de juridische band. Een tijdlang lukte dat. Toen kwam de financiële crisis van 2007-’08. Sindsdien vegen burgers het internationale mensenrechtencircus op één hoop met superkapitalisme. Met privatisering, met bezuinigingen, met bankbail-outs. Veel Europeanen en Amerikanen hebben het gevoel dat ze een onderklasse worden die genoegen moet nemen met bullshit-banen. En wij, de verlichte kosmopolitische elite, hebben geen oog voor hun rechten en grieven. Wij praten over gendergelijkheid en drinken caffe latte.”

Kortom, tijd om het ook over hún rechten te hebben?

„Dat had allang moeten gebeuren. Collega’s zeggen dat ik hen afval, en radicaal-rechts in de kaart speel. Zij verergeren de situatie door halsstarrig elk debat te weigeren. Ik geef vaak advies in het Finse parlement. De radicaal-rechtse Finnenpartij [voorheen: Ware Finnen, red.] reageerden negatief op wat ik zei. Tot ik ze opzocht. Ze gingen vragen stellen, zaken poneren. Soms voerden we lange gesprekken. Over inhoud.”

Hoe beviel dat?

„Er viel best met ze te werken. Na een poosje namen ze weleens dingen van me aan. Ze ontdekten hoe complex internationale onderhandelingen zijn, over het recht op zee of over waterreservoirs onder een betwiste grens tussen twee landen. Maar je moet ze meenemen. Verhalen vertellen. Urenlang. Laten zien wat er gebeurt, hoe je dingen tegen elkaar afweegt. Toegeven dat experts vaak twijfelen of ze op het juiste pad zitten. Zo kweek je vertrouwen. Juristen hebben alleen gezag als burgers hen vertrouwen.”

Geïnspireerd door de Franse actiegroep Génération Identitaire stonden in diverse Europese landen ‘identitaire bewegingen’ op. Lees daarover: Europa ‘verdedigen’ tegen migratie met mediagenieke acties

Kan het vertrouwen terugkomen?

„Burgers worden knettergek van al die specialisten op tv die in 35 seconden zeggen wat ze ervan vinden. Mensen zíjn al sceptisch. Als je dan drie economen ziet met drie meningen over TTIP, denk je: ‘Zie je wel, het zijn meningen. Nou, ik heb ook een mening!’ Het verschil tussen mening en expertise vervaagt. Dat is gevaarlijk. Nog even, en mensen accepteren niets meer van welke specialist dan ook.”

En de remedie is: de politiek terughalen in het recht?

„De vaas is gebroken. We hebben een soort verlichting nodig. We moeten accepteren dat internationale juristen niet alle wereldproblemen kunnen oplossen. We moeten het over al die thema’s hebben die de afgelopen decennia aan het publieke terrein zijn onttrokken.”

Kun je mensen bereiken die overal een George Soros achter zien?

„Er zitten erbij die het heerlijk vinden om racistische dingen te zeggen, Joden te haten en vrouwen te vernederen. Toch kan elk mens medeleven voelen met een vluchteling op de Middellandse Zee. Daar ben ik van overtuigd. De leden van de Finnenpartij komen uit alle politieke partijen, maar vooral van de sociaal- democraten. Natuurlijk kunnen we met hen praten. Probleem: niemand vertegenwoordigt hen meer. Zij zeggen: ‘Rechtspraak kan niet het domein zijn van specialisten alleen. Rechtspraak gaat over het leven. Over óns. Wie spreekt er nog in onze naam?’ Sorry, deze mensen hebben gelijk. Het wordt tijd dat wij ons weer over hen ontfermen.”

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 28 november 2018