Sociale en fiscale fraude zijn vaak in het nieuws. Heel wat cijfers worden geciteerd, verschillende oplossingen worden naar voren geschoven. Desondanks blijft vaak onduidelijk om welke bedragen het nu juist gaat en welke resultaten genomen maatregelen opleveren. Deze situatie is het gevolg van de complexiteit en de moeilijkheid om aan cijfers te geraken over een activiteit die per definitie in het verborgene gebeurt. Om meer klaarheid te scheppen presenteert dit artikel enkele publieke gegevens over effectief vastgestelde fiscale en sociale fraude.

Moeilijk te schatten

Fraude, die zowel betrekking kan hebben op het niet-aangeven van bepaalde inkomsten, het niet-betalen van verschuldigde belastingen, als op het onterecht ontvangen van bepaalde uitkeringen, valt moeilijk correct in te schatten. Het gaat om erg verscheidene mechanismen die onderling een effect op elkaar kunnen hebben, en waarvan het doel precies is om niet ontdekt te worden.

Een eerste vraag betreft de definitie van sociale en fiscale fraude:

Volgens de FOD Sociale Zekerheid slaat sociale fraude op zwartwerk en het door zwartwerk ontlopen van het betalen van socialezekerheidsbijdragen, het onterecht ontvangen van uitkeringen, en meer in het algemeen elke inbreuk op de sociale wetgeving, zowel door individuen als door ondernemingen.

op zwartwerk en het door zwartwerk ontlopen van het betalen van socialezekerheidsbijdragen, het onterecht ontvangen van uitkeringen, en meer in het algemeen elke inbreuk op de sociale wetgeving, zowel door individuen als door ondernemingen. Fiscale fraude betreft de niet-aangifte van inkomen uit arbeid of uit vermogen met het oog op het zich onttrekken van het betalen van belastingen, zowel door individuen als door ondernemingen.

Deze definities zijn niet eenvoudig in de praktijk om te zetten. Bijvoorbeeld, wanneer een onderneming beroep doet op zwartwerk creëert ze sociale fraude omdat ze het betalen van socialezekerheidsbijdragen ontloopt, en fiscale fraude als ze de opbrengsten van dit zwartwerk niet aangeeft. De niet-aangegeven werknemers betalen van hun kant ook niet de verschuldigde sociale bijdragen en blijven misschien onterecht een uitkering ontvangen, wat vormen van sociale fraude zijn, en zullen waarschijnlijk ook hun inkomsten niet aangeven, wat tot het domein van de fiscale fraude behoort.

Daarom worden schattingen van fraude vaak geglobaliseerd, zonder onderscheid, en komt men uit op erg uiteenlopende cijfers:

De Nationale Bank van België is het meest optimistisch, en schat sociale en fiscale fraude in op jaarlijks 6,6 miljard euro.

De FOD Sociale Zekerheid schat dat de ondergrondse, niet-aangegeven economie overeenkomt met 3,8% van het bbp, of zo’n 12,7 miljard euro. De overheidsdienst geeft aan dat 38% van de Belgen al gebruik gemaakt zou hebben van zwartwerk en 24% hun inkomsten niet correct aangeeft.

Een studie van DULBEA schat op haar beurt het verlies van fiscale inkomsten omwille van fraude op zo’n 20 à 30 miljard euro per jaar, terwijl de ondergrondse economie zo’n 20% van het bbp zou uitmaken.

Eurostat, het Europees organisme voor de statistiek, schat de niet-aangegeven activiteiten in België in op 15 à 20% van de economie, tweemaal zoveel als het Europese gemiddelde, waarmee België samen met de Zuid-Europese landen één van de landen is waar de ondergrondse economie het belangrijkst is.

Om uit deze impasse van disparate schattingen te raken, het gevolg van verschillende gebruikte methodologieën maar ook van verschillende politieke visies op fraude, hebben wij ons gebaseerd op de omvang van effectief vastgestelde fraude. Deze methode heeft natuurlijk zijn beperkingen, aangezien de hoogte van de vastgestelde en gerecupereerde frauduleuze bedragen afhankelijk is van de middelen die ingezet worden in de strijd tegen fraude, maar ze heeft het voordeel dat ze becijferde vergelijkingen mogelijk maakt.

Vastgestelde sociale en fiscale fraude: een leerrijke vergelijking

Op basis van een rapport van de Rekenkamer is het mogelijk om de verschillende componenten van de vastgestelde sociale fraude te kwantificeren.

Een eerste vorm van fraude omvat het ontlopen van verschuldigde socialezekerheidsbijdragen door werkgevers en werknemers, door het niet aangeven van geleverde arbeid. De controle hierop gebeurt door de sociale inspectie en de rijksdienst voor sociale zekerheid.

Een tweede vorm van fraude, uitkeringsfraude, omvat onterecht ontvangen uitkeringen: pensioenen, leefloon (OCMW), kinderbijslag (FAMIFED), werkloosheidsuitkering (RVA), enz. Men kan o.a. frauderen door het gebruik van een fictieve domicilie, het niet aangeven van inkomsten, of de dubbele ontvangst van uitkeringen.

Samen vertegenwoordigt deze (vastgestelde) fraude 250 miljoen euro per jaar. Het Rekenhof merkt echter op dat dit bedrag zowel moedwillige als onbewuste fraude omvat, en dat de recuperatie van dit geld een complexe zaak is, aangezien vele van de ‘fraudeurs’ insolvabele huishoudens zijn. Die 250 miljoen euro ‘fraude’ moet in verhouding gezien worden met het jaarlijkse budget van de sociale zekerheid, dat zo’n 70 miljard euro bedraagt; vastgestelde fraude komt dus overeen met 0,3% van dit budget. We mogen trouwens ook niet vergeten dat, omgekeerd, ongetwijfeld heel wat rechthebbenden op sociale bijstand deze niet ontvangen.