Wiosna Roberta Biedronia przedstawiła spójną wizję polityczną partii socjaldemokratycznej. Podczas konwencji pojawiło się wiele postulatów zarówno obyczajowych (aborcja na życzenie, edukacja seksualna i antyprzemocowa w szkołach, małżeństwa dla par nieheteronormatywnych), jak i socjalnych: skrócenie kolejek do lekarzy, 500+ również na pierwsze dziecko, podwyżki zasiłków dla osób niepełnosprawnych, podwyżki emerytur i podwyżki dla nauczycieli.

Wielu komentatorów zauważyło jednak, że zwłaszcza postulaty socjalne trudno będzie zrealizować z prostego powodu – nie wystarczy na nie pieniędzy. Biedroń mówi, że realizacja jego politycznego zamysłu ma kosztować około 35 miliardów złotych, jednak wydaje się to kwotą bardzo zaniżoną. To nie znaczy, że program Wiosny jest nierealizowalny. Można go zrealizować, ale na to są potrzebne pieniądze z podatków. Problem w tym, że Biedroń nie wspomniał nic o progresji podatkowej. Zapewne po to, by nie straszyć potencjalnych wyborców. Zastanówmy się więc dlaczego ludzie, którzy mogliby skorzystać z progresji, tak bardzo jej nie lubią.

Nie lubimy podatków w ogóle. Między innymi dlatego, że nie wiemy ile nam dają

Z bardzo ciekawego badania CBOS z zeszłego roku wyłania się obraz społeczeństwa, które po prostu nie lubi płacić podatków. Chcielibyśmy płacić 1/3 tego, co płacimy obecnie. Wpływy do budżetu państwa z podatku PIT (czyli od osób fizycznych) w 2019 roku mają wynieść ponad 64 miliardy. Łącznie do wspólnej kiesy ma więc trafić niemal 360 miliardów złotych (reszta to głównie CIT – 35 mld i VAT – 179 mld). Jeżeli więc wpłacalibyśmy tyle, ile byśmy chcieli, to zabrakłoby nam 40 miliardów.

Czytaj też: 2019 - to będzie rok nowych, licznych podatków

Tak, tak znamy bajkę o tym, że rząd po prostu może nam nie zabierać. Problem w tym, że usługi takie jak prywatne szkoły, prywatne drogi, prywatna ochrona (zamiast policji), prywatna służba zdrowia na wolnym rynku – czyli w przypadku płacenia za nie z własnej kieszeni - bardzo różnicują dostęp między średniakami i biedniejszymi (czyli większością z nas!), a najzamożniejszymi. Zamożni dostają dobre lub świetne usługi, średniaki i mniej zamożni dostają usługi kiepskie albo żadne, bo ich na nie po prostu nie stać.

Najlepszym przykładem jest choćby najsilniej spośród demokratycznych krajów kapitalistycznych sprywatyzowana służba zdrowia w USA. Jak zauważa Hans Rosling w książce „Factfulness”, USA wydają ponad dwa razy więcej na służbę zdrowia w przeliczeniu na jednego mieszkańca niż wysokorozwinięte kraje kapitalistyczne, jednocześnie jeśli chodzi o średnią długość życia znajdują się w okolicach 40 miejsca na świecie.

Podatki to praca dla naszych cioć, mam, koleżanek i kolegów: w szkołach, w służbie zdrowia, w policji. Wszystkich tych bohaterów codzienności, dzięki którym nasze życie jest w miarę komfortowe. Niższe podatki to cięcia etatów w szkołach (obecnie pracuje tam 670 tysięcy osób), w służbie zdrowia (obecnie pracuje 360 tysięcy ludzi), w policji (120 tysięcy).

Ci pracownicy to ludzie, którzy kupują codziennie chleb i chodzą do kina płacąc w ten sposób VAT. Radykalne cięcia podatków mogą prowadzić do efektu domina: zawalania się kolejnych sektorów i pogorszenia się życia nas wszystkich.

Sprzeciw wobec progresji podatkowej nie jest wcale tak powszechny, jak mogłoby się wydawać

W zeszłym roku pojawił się projekt wprowadzenia daniny solidarnościowej, czyli dodatkowego 4 procentowego podatku od dochodu powyżej miliona złotych rocznie. Według CBOS pomysł ten poparło 57 proc. Polaków. Przeciwko niemu opowiedziało się zaś 31 proc. Przypomnijmy, że danina miała sfinansować część pomocy dla osób w najtrudniejszej sytuacji – osób niepełnosprawnych i ich wymęczonych nad siły opiekunów.

Dla Biedronia istotne jest jednak to, że postulat progresji popierały raczej osoby z gospodarstw domowych o niższych dochodach i z mniejszych miejscowości. I choć Robert Biedroń sporo mówił o małych miejscowościach i wsiach podkreślając rolę ich mieszkańców w społeczeństwie (za co należy mu się solidna pochwała), to Wiosna raczej liczy na liberalny elektorat wielkomiejski: osoby, które zmęczyły się brakiem poglądów Grzegorza Schetyny i nieudolnością Nowoczesnej. Z pewnością dla części z nich progresja jest wręcz kradzieżą ciężko wypracowanych przez nich wypłat.

Rzecz w tym, że większość z nich, płacąc podatki, jest beneficjentami tego systemu: zyskują lepsze usługi publiczne niż mogliby sobie kupić na wolnym rynku, nawet gdyby płacili niższe podatki lub gdyby nie płacili ich w ogóle.

Nie zawsze rozumiemy jak działa progresja

Ta sprawa stała się dość oczywista podczas prezentowania przez Razem pomysłu 75-procentowego podatku od dochodów powyżej 500 tysięcy rocznie. Liberalni populiści uderzali w alarmistyczne tony, że oto nadchodzą nowi Jakobini i jeżeli pozwolimy na wprowadzenie takiego rozwiązania, to kolejnym krokiem będzie rozkułaczanie i dokwaterowywanie uchodźców do mieszkań na Wilanowie.

Część osób nabrała wtedy przekonania, że Razem naprawdę zamierza odebrać „zaradnym ludziom” 75 proc. wszystkiego, co mają. Tymczasem progresja podatkowa polega na opodatkowywaniu dochodów powyżej jakiegoś progu. Nie oznacza to, że jeżeli ktoś będzie zarabiał 500 tysięcy rocznie, to zostanie mu skonfiskowane 75 proc. tej kwoty, czyli 375 tysięcy złotych (tu uwaga: nawet przy takim rozwiązaniu oznaczałoby to dochód w wysokości ponad 10 tysięcy złotych miesięcznie – niemal 3 razy więcej niż wynosi w Polsce granica relatywnej zamożności dla jednoosobowego gospodarstwa domowego). Oznacza za to, że jeśli zarobisz rocznie milion złotych (ilu z Was ma na to szansę?), to 75-proc. podatek zapłacisz nie od całego miliona, ale kwoty ponad progiem, czyli od 500 tys. złotych. Robi różnicę?

Zresztą, nawet tak wysoki podatek nie byłby niczym nowym w najnowszej historii gospodarczej. Górne progi proponowane przez Razem i wyższe obowiązywały w latach 60 i 70-tych w Europie i Stanach Zjednoczonych. I jednocześnie były to złote dekady kapitalizmu. Nie oznacza to, że gospodarki rozwijały się świetnie dzięki takim podatkom – chodzi o to, że takie podatki im nie przeszkadzały w rozwoju.

Obecnie w Polsce istnieją dwa progi podatkowe dla osób fizycznych: 18 proc. do kwoty 85 tys. rocznie i 32 proc. powyżej. Mamy jedne z najmniej progresywnych systemów podatkowych w Europie. Mało tego, realnie istnieje wiele dziur, które umożliwiają ucieczkę przed tym opodatkowaniem, na przykład poprzez założenie działalności gospodarczej. Procentowo bogaci płacą niższe podatki, niż ci biedni. W Europie zachodniej takie rozwiązania w zasadzie nie występują.

Nie lubimy progresywnych podatków, bo nie wiemy ile możemy na nich zyskać

Polski system podatkowy jest nietypowy na tle Europy bo nieproporcjonalnie obciąża osoby biedne. Jak? Po pierwsze chodzi o degresywny system podatkowy. W Polsce bardzo wiele osób zamożnych rozlicza się jako działalności gospodarcze. A te są opodatkowane na poziomie 19 proc. Jeżeli natomiast rozliczamy się jako osoby fizyczne, to powyżej 85 tys. złotych rocznie wpadamy w II próg podatkowy, który wynosi 32 proc. Bardzo wielu zamożnych de facto nie dotyczy progresja; ta dotyczy średniaków. Dodatkowo osoby zamożne prowadzące działalności gospodarcze wrzucają sobie w koszty produkty i usługi, dzięki czemu mogą realnie obniżać płacony VAT.

Poza źle skonstruowanym podatkiem PIT, który przez swoją degresywność przynosi relatywnie niewielkie wpływy do budżetu, mamy bardzo nisko opodatkowaną działalność gospodarczą. To – jak zauważa badaczka, prof. Hanna Kuzińska – jest typowe rozwiązanie dla państw Europy Środkowo-Wschodniej, które chciały pobudzić swoją gospodarkę uciekając się do trików fiskalnych. Dzisiaj wiadomo, że nie była to najlepsza droga. Do tego dochodzi relatywnie wysoki VAT, który uderza w biedniejsze gospodarstwa domowe, które wydają procentowo więcej na bieżącą konsumpcję.

Dla większości z nas progresja to po prostu zysk w postaci lepszej jakości usług publicznych takich jak już wyżej wspominane: szkoły, szpitale, policja, oferta kulturalna, czy transport publiczny. Większość z nas (również ci, którzy mocno opierają się progresji) i tak nie załapałaby się na te wyższe progi podatkowe, a jeśli nawet, wszyscy zyskalibyśmy lepsze życie w lepiej urządzonym kraju.

Jest jeszcze jedna, całkiem zabawna, a jednocześnie poważna kwestia. Otóż progresywne opodatkowanie to… bardziej szczęśliwi ludzie. Taki wniosek wynika z artykułu Shigehiro Oishi, Kostadina Kushleva i Ulricha Schimmacka opublikowanego w „American Psychologist”, jednym z najbardziej prestiżowych czasopism naukowych na świecie. Wynika to z faktu, że progresywne opodatkowanie zmniejsza nierówności (na co również istnieją silne dowody naukowe), a mniejsze dystanse społeczne to szczęśliwsze, bardziej spójne społeczeństwo.

Czytaj też: 26 miliarderów posiada tyle, co połowa ludzi na Ziemi

Nie lubimy progresji, bo myślimy, że będziemy milionerami. Ale nie będziemy

Wysokie górne stawki podatkowe mogą działać na wyobraźnię. Często działają na wyobraźnię tych, którzy uważają, że mają szanse w bliżej nieokreślonej przyszłości uzyskiwać zawrotnie wysokie dochody. I zapobiegawczo, już dzisiaj bronią swoich przyszłych interesów.

Tylko że najwyższymi dochodami dysponuje niewielka garstka ludzi. Spójrzmy prawdzie w oczy – ani ja, ani najprawdopodobniej państwo, nigdy nie będziemy mieć dochodu na poziomie na przykład miliona złotych rocznie. Daninę solidarnościową (czyli podatek od dochodów powyżej miliona złotych rocznie) w 2019 roku ma zapłacić w Polsce około 20 tysięcy osób. Jeżeli w kraju mamy około 17 milionów 200 tysięcy aktywnych zawodowo osób, to prawdopodobieństwo znalezienia się wśród milionerów wynosi mniej więcej jeden do 900. To zdecydowanie za mało, żeby się przejmować swoją hipotetyczną fortuną. Lepiej jest się skupić na dobrej publicznej szkole dla dziecka, dobrym publicznym szpitalu i dobrym publicznym wsparciu dla osób niepełnosprawnych. Tych ostatnich mamy w kraju ponad 200 razy więcej niż osób z dochodem powyżej miliona złotych. Sami się państwo zastanówcie w której spośród tych grup macie większe prawdopodobieństwo się znaleźć.