Data kan dodelijk zijn

1977, de Cornelis Houtmanstraat in Delfzijl. Ik was net zo oud als mijn dochter nu is. Het huis waar ik opgroeide met de Bereboot. Waar ik als kleuter herinneringen heb aan rennen naar het raam als ik een auto hoorde aankomen. Ik hoorde aan het motorgeluid of het een DAF, een Mini, een Kever of een ‘Citojen’ was. Waar ik herinneringen heb aan geschaafde knieën van vallen bij het fietsen. Waar ik een herinnering heb aan een verdomd pijnlijke voet. En dat is dit verhaal dat eens op 4 Mei opgeschreven moest worden.

Mijn vader stond buiten op straat naar ons huis te kijken. “Wat raar”, zei hij. En liep weer naar binnen. Naar de slaapkamer, en keek naar het plafond: “wat raar”. Hij liep weer naar buiten. Om het nog eens te controleren. Want dat puntdak. Binnen in die slaapkamer zat er een knik in. Maar buiten niet. Zo ging die kast natuurlijk nooit passen.

Dus mijn ouders beginnen te breken. Mijn moeder waarschuwt me nog: “Stef, weg daar!” Maar ja. Kleuter hè. Wat is nou mooier dan dat er iets gesloopt wordt! Ik loop ze voor de voeten. Er wordt aan behang getrokken, jute trekt los. Een kraak. Het hele dakbeschot komt naar beneden. En een helse pijn op mijn voet. Een pak oude zware boeken ligt op de vloer. Ze waren verstopt. Huilen. “Eigen schuld Stef.” Ja zeg dat maar tegen een kleuter die pijn heeft.

En toen verbazing. Die boeken waren geen gewone boeken. Het waren archieven. Registers. Kasboeken. En brieven. Elk Joods gezin uit Delfzijl was er keurig in opgeschreven. Waar ze woonden. Dit waren archieven van de gemeente Delfzijl. Van voor de Tweede Wereldoorlog. Een (vermoedelijk) medewerker van de gemeente had de boeken gestolen. Om te voorkomen dat ze in Duitse handen zouden vallen. In ons huis had een held gewoond. Die ik uiteraard even flink had vervloekt. Mijn voet, hallo!

Mijn ouders hebben de boeken overhandigd aan een Israëlische instantie. Er schijnt nog ergens een Van der Ziel boom in Israël te staan, als dank.

Nederlandse overheden en ambtenaren waren perfectionistisch in het registreren en archiveren van informatie over burgers. Uit goede wil, ongetwijfeld. Naïef. Dat ook. Enorm naïef. De held die de boeken mee naar huis nam en verstopte had hem (of haar?) en het gezin deportatie, strafkamp of nog erger kunnen opleveren. Ik geloof graag dat de held vele levens heeft gered door de boeken uit handen van ‘de Duitsers’ te houden.

Nog steeds zijn Nederlandse overheden koning als het gaat om het verzamelen van data over burgers. Die gegevens worden niet meer in stoffige registers opgeschreven. Maar massaal digitaal verzameld. Digitale sleepnetten verzamelen informatie over waar je bent, waar je heen gaat, met wie je communiceert, hoe lang, en zelfs wat je hebt gezegd of geschreven. Databestanden worden klakkeloos gekoppeld, gedeeld, gearchiveerd. Oneindig bewaard. En slecht beschermd. Het merendeel van de overheden en ambtenaren doet dit vast allemaal uit goede wil. Maar vreselijk naïef. Zo naïef.

Want de geschiedenis heeft geleerd dat een nieuwe macht die data direct tegen onszelf kan gebruiken. En zo’n nieuwe macht hoeft geen fysieke bezetter te zijn. Dat kan een vreemde partij zijn die databestanden steelt, of manipuleert. Een andere overheid. Een bedrijf. Activisten. Terroristen. Het kan zelfs onze eigen overheid zijn.

Mijn dochter van vier zal geen archieven op haar voet krijgen. Maar hoe beschermen we haar tegen die ongebreidelde datalust?