Wie jong is in Nederland, heeft het zwaar. Onze jongvolwassenen (18-35 jaar) leiden, in de woorden van Mariëtte Hamer, voorzitter van de Sociaal-Economische Raad, een ‘uitgesteld leven’. Oneerlijke wetgeving heeft hun perspectief op vast werk, een eigen huis en kinderen krijgen de afgelopen tien jaar verslechterd.

Philip Huff is schrijver.

Nederland telt meer flexwerkers, vaak jongeren, dan veel buurlanden. Ze krijgen nauwelijks vast werk aangeboden, mede doordat oudere werknemers op hun plek blijven zitten. En dan geldt: wie geen vaste baan heeft maar wel een studieschuld, krijgt niet gemakkelijk hypotheek; wie geen hypotheek krijgt, kan geen huis kopen. En zonder koophuis – waarvan de prijzen overigens nog nooit zo hoog waren – is een eigen gezin weer verder weg.

Voor de Franse ster-econoom Thomas Piketty, van wie deze week de Nederlandse vertaling verscheen van zijn nieuwste boek Kapitaal en Ideologie, zijn deze ongelijkheden tussen generaties onacceptabel. Om deze ontwikkelingen tegen te gaan, stelt Piketty voor om voortaan iedereen die 25 jaar wordt, een schenking te geven van 60 procent van het gemiddeld vermogen van het land, jaar na jaar. Een zogenaamde kapitaaldotatie. In ons land zou het om een bedrag gaan van bijna een ton. Piketty noemt dit de ‘sociale erfenis’ voor de jongste generatie die de arbeidsmarkt betreedt, bedoeld om weer wat meer gelijkwaardigheid in de levenskwaliteit van de verschillende generaties te brengen.

Want hoe zit het met die gelijkwaardigheid? Nou, dat gaat zowel nationaal als internationaal helemaal de verkeerde kant op, stelt Piketty. De Franse hoogleraar kijkt in zijn boek naar vele landen in de wereld. In Europa richt hij zijn blik veelvuldig op Frankrijk en Duitsland, en ook Nederland komt af en toe voorbij.

Piketty’s data tonen een duidelijk beeld: de sociaal-economische ongelijkheid in de westerse wereld neemt sinds 1980 weer toe, ook in Nederland. En veel jongvolwassen behoren tot de kwetsbaarste groepen, de zogenaamde achterblijvers. Jongvolwassen hebben nog weinig kunnen opbouwen: geen carrière, geen eigen vermogen, geen bezit. Helpen we hen niet, dan groeit de ongelijkheid verder.

Lees ook een recensie door Merijn Oudenampsen van het nieuwe boek van Piketty: De mens raakt vermalen tussen twee elites

De drie rijkste Nederlanders

In Hoe ongelijk is Nederland?, een rapport van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, beschrijft hoogleraar economische en sociale geschiedenis Bas van Bavel dat de drie rijkste Nederlanders meer bezit hebben dan de helft van alle huishoudens; dat de rijkste 2 procent bijna een derde van alle vermogen bezit; dat de rijkste 10 procent bijna 70 procent van alle vermogen bezit, terwijl de onderste 60 procent slechts 1 procent bezit.

Kortom, er is in Nederland, net als in veel andere Europese landen, een gat ontstaan tussen de (kans)armen en de (kans)rijken, en zodoende tussen het verhaal van de westerse welvaartsstaat (met ideeën over een meritocratie, algemene gezondheidszorg, goed onderwijs en een eigen huis) en de sociaal-economische werkelijkheid van die EU-landen.

Volgens Piketty komt dit, economisch gezien, voornamelijk door de sterke stijging van kapitaalinkomens in vergelijking met arbeidsinkomens, door de opkomst van ‘topinkomens’, door de stijging van de huizen- en de aandelenprijzen. Ook globalisering, privatisering en belastingontwijking dragen bij aan het ‘gat’; bedrijven verplaatsten arbeid of dreigden daarmee, waardoor de macht van de vakbonden afnam. Vervolgens verlaagden ze de lonen verder en maximaliseerden ze de dividenden. Overheden, ondertussen (ook de Nederlandse), verlaagden belastingen en minimaliseerden overheidsinvesteringen.

Het neoliberalisme, heet dat dan.

Om deze ontwikkelingen tegen te gaan en meer gelijkwaardigheid te bewerkstelligen, wil Piketty heel wat heilige huisjes slopen. Zo wil hij vrijhandelsverdragen herzien, grondwetten herschrijven, belastingstelsels hervormen en achterblijvers helpen, onder wie – maar niet uitsluitend – de jongste generaties. Ja, dat kost geld.

Lees ook: Het kapitalisme is kapot. Leve het kapitalisme

De lucky few

De econoom heeft daarop een simpel antwoord: hogere belastingen op ‘megavermogens’. Piketty constateert dat de huidige belastingen (inkomstenbelasting, vermogensbelasting, erfbelasting) niet alleen onvoldoende opbrengen om iedereen te voorzien van goede gezondheidszorg, onderwijs, AOW, pensioenen, WAO, duurzame energie, ze zorgen er bovendien onvoldoende voor dat de uiterst ongelijke welvaartsverdeling wordt tegengegaan. Sterker nog: het huidige belastingstelsel in West-Europa faciliteert volgens hem de verdere accumulatie van hoge vermogens bij de lucky few.

Piketty stelt daarom een progressieve belastingschaal voor: een jaarlijkse vermogensbelasting (iets anders dan vermogensrendementsheffing), gekoppeld aan het gemiddeld vermogen, die oploopt tot 60 procent heffing op vermogens van 1.000 keer het gemiddelde vermogen van een volwassene en 90 procent voor mensen met vermogens van 10.000 keer het gemiddelde, de megavermogens.

In Nederland ligt het gemiddelde vermogen rond de 165.000 euro, dus de een-na-hoogste schaal betreft de vermogens van 165 miljoen of meer: die mensen betalen 60 procent vermogensbelasting, de mensen met 1,65 miljard of meer betalen 90 procent.

Piketty’s voorgestelde erfbelasting werkt volgens eenzelfde principe: hoe hoger de erfboedel, hoe hoger de belasting. Erfboedels met een waarde van tien keer het gemiddeld vermogen worden met 60 tot 70 procent belast; boedels met een waarde van honderd keer worden met 90 procent belast. Piketty vindt het onterecht dat de nazaten van rijke ouders door erfenissen zowel onverdiend inkomen en ongerechtvaardigd vermogen ontvangen. Deze belasting werkt volgens de hoogleraar economisch gezien niet ontwrichtend: het geld blijft binnen het economisch systeem, sterker nog, wordt waarschijnlijk binnenlands besteed in plaats van internationaal belegd. Met de opbrengsten van deze belastingvoorstellen, stelt Piketty, kun je van alles bekostigen, waaronder ook een sociale erfenis.

Te laat vrijkomen

De hoogleraar beoogt met deze dotatie voor de jonge generatie twee dingen: ten eerste dat in een vergrijzende samenleving erfenissen niet ‘te laat’ vrijkomen, dat wil zeggen tegen de tijd dat de jongvolwassen veertigers, vijftigers of zelfs zestigers zijn.

Ten tweede wil hij het onrecht herstellen dat maar weinig mensen door hun erfenis een substantiële vermogensinjectie krijgen. Nu is het volgens Piketty zo dat de armste vijftig procent in Europa bijna niets erft (5 tot 10 procent van het gemiddelde), de rijkste 10 procent enkele honderdduizenden euro’s en een handjevol van ons tientallen miljoenen. Zo democratiseert Piketty de erfenissen. Via zijn voorstel krijgt iedereen op zijn vijfentwintigste een ‘sociale erfenis’.

Met een ‘kapitaal- dotatie’ kunnen jongeren hun studieschuld aflossen of een bedrijf starten

Deze dotatie kan vervolgens worden besteed aan de aflossing van de studieschuld, de aanbetaling van een huis of de start van een zelfstandige carrière of een bedrijf.

Ik was zeer getroffen door Piketty’s voorstel – en niet alleen omdat een belasting voor de superrijken een permanente circulatie van welvaart stimuleert – maar vooral omdat het de oplossing is om veel Nederlandse jongvolwassen dat uitgestelde leven wat ze nu leiden eindelijk eens goed te laten beginnen. Ik voorzie echter ook veel reacties, van zowel burgers als vakeconomen als burgers: „Jongeren zijn onverantwoordelijk. Die jagen het geld erdoorheen!” Maar was dat zo, dan zouden jongeren nu evenmin hun studieschulden afbetalen of kromliggen voor hun huizen.

Een ander argument zal zijn: „Erfbelasting? Ik heb toch hard gewerkt voor mijn vermogen en ik heb er al belasting over betaald!” Dat klopt. Wat hier helpt, is te benadrukken dat het Piketty gaat om de exhibitionistische megavermogens. Stel dat je bijvoorbeeld een vermogen hebt opgebouwd van 500.000 euro, dan betaal je daar bij je overlijden 25 procent erfbelasting over, oftewel 125.000 euro (als er geen belastingvrije voet is). Maar als je twee kinderen hebt, dan ontvangen die op hun vijfentwintigste allebei een kapitaaldotatie van 100.000 euro. Dat is meer dan wat je zelf aan erfbelasting betaalt – en bovendien ontvangen ze dat geld ook nog eens op het moment dat hun leven nog voor hen ligt en ze er nog wat aan hebben. En jij ook, dus.

Lees ook: Jongere voelt van alle kanten druk

Slecht voor de groei

Nog belangrijker is dat alle vijfentwintigjarigen die dotatie ontvangen, niet alleen de kinderen van rijke ouders die een ton kunnen investeren in een huis voor hun kinderen.

Tot slot zal een reactie zijn: „De belastingen zijn al hoog. En slecht voor de economische groei. En werken ongelijkheid dus juist in de hand.” Piketty toont in zijn boek juist aan dat maatschappijen die in het verleden zulke hoge belastingtarieven hanteerden (waaronder, tussen 1930 en 1980, de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk) grote economische groei kenden. Bovendien is Piketty niet de enige die vindt dat de belastingen omhoog moeten om de ongelijkheid tegen te gaan; in januari schreven 121 miljonairs en miljardairs een brief dat zij meer belasting wilden betalen.

De reactie van premier Rutte, al tien jaar lang de architect van neoliberaal Nederland, was treffend: hij zag niets in deze oproep. Rijken betaalden in Nederland al „genoeg belasting.” Hij zag liever dat de rijken het geld naar eigen inzicht „goed” besteden. Dat eigen inzicht – verrassing verrassing – leidt tot nog meer scheefgroei en ongelijkheid.

Inzet voor hogere belastingen – en een kapitaaldotatie voor vijfentwintigjarigen – vanuit de Haagse politiek wijzen op de wil om ongelijkheid in Nederland te verminderen en de denkbeelden van het hyperkapitalisme te verminderen.

Maar ja, van een minister-president die de participatiemaatschappij optuigde, juist op de premisse dat „de behoefte van mensen om hun eigen keuzes te maken en zelf dingen te willen regelen”, kan wellicht niet worden verwacht dat hij zich hardmaakt voor werkelijke ondersteuning van die mensen in hun keuzes en behoeften.

NRC Slim Leven Stukken die je helpen om je leven fijner en je carrière beter te maken Inschrijven

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 22 februari 2020