Demonstratie in september 2017 bij de Universiteit van Utah tegen de komst van de conservatieve auteur en spreker Ben Shapiro. Beeld AFP

De verwording van de Amerikaanse campuscultuur is ontluisterend. Ondanks dat vrije meningsuiting er een grondrecht is, kan op scholen en universiteiten in de Verenigde Staten zelfs een onhandige formulering al leiden tot schorsing, ontslag, verplichte ‘sensitiviteitstraining’, imagoschade, bedreiging en publieke verbanning. Bij de minste ophef zien gastsprekers hoe hun uitnodiging wordt ingetrokken, of anders komt een groepje activisten wel even met verbaal en fysiek geweld hun optreden verstoren.

Deze intolerantie voor onwenselijke meningen krijgt ook de Europese academische wereld nu in haar klauwen. Zelfs in Nederland is disinvitation of het gewelddadig opbreken van intellectuele evenementen normaal geworden, zo berichtte Thijs Broer van Vrij Nederland vorige maand. In zijn lange en huiveringwekkende reportage lezen we ‘hoe zelfcensuur het academische debat op de helling zet’.

Rigide identiteitsideologie

Dagelijks zijn er wel nieuwe voorbeelden van overgevoeligheden waardoor zelfs gematigde sprekers niet meer mogen spreken, dikwijls omdat ze niet voldoen aan de rigide eisen van de modieuze identiteitsideologie. Jaja, dat weten we nou wel, zegt u. Het is inderdaad al vaak gezegd. Toch mag de aandacht voor deze intolerantie niet verslappen. Steeds moeten de tegels gelicht, overal waar intolerantie broeit. Opdat niemand haar kan negeren of wegwimpelen.

In Amerika heeft de Foundation for Individual Rights in Education (FIRE) een online database opgebouwd met alle vrijheidsschendingen, door activistische studenten of medewerkers van links en rechts op scholen en universiteiten, sinds 2000: de ‘Disinvitation Database’. Het is hoog tijd dat Nederland een eigen database krijgt om de academische vrijheid alhier te monitoren, en de teloorgang daarvan te voorkomen. Zo’n database moet nuchter, transparant en zakelijk zijn - zoals meteorologen temperatuurschommelingen in kaart brengen.

De kiem van elke oplossing ligt in kennis, maar dat is nog maar het begin. Intolerante activisten trekken zich van rationele argumenten weinig aan. Een vrij debat over de consequenties van zijn onvrije eisen is in de aard van de zaak uitgesloten, want juist dáár verzetten zij zich tegen.

Vrijheidsactivisme

Daarom kan het activisme dat monden snoert en podia bestormt beter worden gepareerd met een tegenactivisme: vrijheidsactivisme. Niet met dezelfde middelen, maar wel met een geharnast programma om de academie weerbaarder te maken. Universiteiten moeten zich bijvoorbeeld - net als zij doen over duurzaamheid, diversiteit en inclusiviteit - eens principieel gaan uitspreken tegen intolerante praktijken, en zich committeren aan het open debat. Daarbij hoort ook de ondersteuning en fysieke bescherming van omstreden wetenschappers.

In de VS wordt daar inmiddels langzaam aan gewerkt, zag ik deze week bij mijn bezoek aan Wellesley College, een private liberal arts college in een bos buiten Boston. Wellesley heeft uitsluitend vrouwelijke studenten en kent vele succesvolle alumnae, zoals Madeleine Albright, Hillary Clinton en Madame Chiang Kai-shek. In 1870 richtte een rijk echtpaar het college op om de vrijheid en zelfontplooiing van vrouwen te stimuleren en ze te wapenen met het gereedschap van de Verlichting. In de beste academische tradities dus, die tot dan toe vrijwel exclusief voor mannen toegankelijk waren.

Podium 'omstreden' wetenschappers

Toch neemt ook tegenwoordig ook op Wellesley de intolerantie toe, zo bleek uit de verbanning en vernieling van ongewenste kunstwerken op de campus, maar ook de protesten tegen omstreden gastsprekers en tegen docenten met een verkeerde mening. Inspirerend was daarom juist mijn gesprek met de directrice van het Freedom Project, dat op Wellesley College fungeert als dam tegen het intolerante springtij. Het project nodigt bewust wetenschappers uit die weliswaar ‘omstreden’ zijn, maar die alleszins redelijk en deskundig kunnen spreken over hun vakgebied en het debat niet schuwen.

Zo houdt Wellesley academische vrijheid in ere, onder het motto van George Orwell: ‘If liberty means anything at all, it means the right to tell people what they do not want to hear.’ Overigens spreekt het voor zich dat juist evenementen van het Freedom Project regelmatig worden belegerd door activisten, maar daar deinzen organisatie en sprekers niet meer van terug.

Nederlandse universiteiten zouden dit soort verzetsbewegingen in Amerika als lichtend voorbeeld moeten nemen en, in de geest van de oude Karl Popper, moeten inzien dat juist wie intolerantie níet tolereert, de tolerantie een grote dienst bewijst.