Het is alsof iemand een stopwatch heeft ingedrukt op het Binnenhof. De tijd tikt, tien weken lang: wie is eerder klaar? De Eerste Kamer, die de komende tijd moet beslissen of er een eind komt aan het raadgevend referendum? Of de burgers die op de valreep nog een allerlaatste referendum willen houden, over de donorwet van D66?

Er is sinds vrijdag een serieuze kans dat dit referendum er nog komt. De eerste burgers hebben een aanvraag ingediend bij de Kiesraad. Er zijn 300.000 handtekeningen nodig, op te halen binnen tien weken tijd, voordat de Eerste Kamer het referendum afschaft (zie kader). Of dat lukt staat niet vast, maar uitgesloten is het zeker niet.

Een laatste referendum is voor de regeringspartijen VVD, CDA, D66 en ChristenUnie niet bepaald iets om zich op te verheugen. Het betekent nieuwe discussies over twee zéér gevoelige onderwerpen. Zowel over het raadgevend referendum zelf als over de donorwet zijn de afgelopen jaren heftige discussies gevoerd in het parlement en daarbuiten.

In de plooi

Als de regeringspartijen al balen van een dreigend referendum, hielden ze vandaag de gezichten in de plooi. Ze wilden niet inhoudelijk reageren op de verschillende scenario’s. “Wij wachten rustig af of dat er komt en tot die tijd lopen we nergens op vooruit”, zei CDA-leider Sybrand Buma. Dat is ook het devies bij de andere regeringspartijen.

D66-leider Alexander Pechtold wilde niet zeggen of hij voor of tegen een slotreferendum is. “Zolang het nog niet officieel is afgeschaft mogen mensen een aanvraag ervoor indienen”, zei hij neutraal. Pechtold noemt het wel ‘spannend’ of het referendum er komt. “Twee democratische processen lopen tegelijk, we gaan zien wat er eerder is, de intrekkingswet voor de afschaffing of de aanvraag voor een laatste referendum.”

Juist voor D66 staat er veel op het spel. De partij moet zich al verdedigen omdat zij meewerkt aan het verdwijnen van het raadgevend referendum, na jaren warm voorstander geweest te zijn. En nu kan uitgerekend de eigen D66-donorwet, ingediend door het prominente Kamerlid Pia Dijkstra, het onderwerp ervan worden.

Dreigende wolk

Als een dreigende wolk boven de kwestie hangt de wetenschap dat tot nu toe elk referendum eindigt in een overwinning voor de tegenstanders. Voor de donorwet van de D66 hoeft dat niet te betekenen dat die niet meer doorgaat. Het is immers een raadgevend, geen bindend referendum. Maar een ‘nee’ kan wel het maatschappelijk draagvlak van de donorwet uithollen. De wet ziet alle volwassenen als orgaandonor. Wie dat niet wil zijn, moet zich bij het donorregister afmelden.

Tegenstanders van de donorwet zien in een referendum een kans om de wet alsnog van tafel te krijgen. Zelfs de SGP, die principieel tegen referenda is, ziet kansen. “Een referendum over de donorregistratie vind ik wel ongelofelijk interessant”, reageerde Kamerlid Roelof Bisschop dit weekeinde al meteen. De partij gaat zoiets niet actief stimuleren, maar als het er toch van komt, adviseert de SGP haar leden tegen de donorwet te stemmen.

Veel hangt nu af van de snelheid waarmee de Eerste Kamer een besluit neemt over het afschaffen van referenda. De oppositie bepaalt daar in grote mate het tempo, door extra vragenrondes met de minister te houden bijvoorbeeld. Ondertussen tikt de stopwatch.

Hoe nu verder?

Of de donorwet onderwerp wordt van een referendum, hangt in eerste instantie af van het aantal handtekeningen. De initiatiefnemers moeten eerst binnen vier weken tienduizend steunbetuigingen bij elkaar krijgen, en als dat lukt binnen zes weken nog eens driehonderdduizend handtekeningen.

Bij deze poging speelt ook het moment waarop de Eerste Kamer stemt over de afschaffing van het raadgevend referendum een rol. Als er na tien weken voldoende steunbetuigingen zijn verzameld en de Eerste Kamer nog niet heeft gestemd over de afschaffing, komt er sowieso een referendum. Of de senaat voor of tegen de afschaffing is, doet er dan niet meer toe.

Toch is er ook een scenario denkbaar waarin de Eerste Kamer een stokje steekt voor een volksraadpleging over de donorwet. De senaat moet dan binnen tien weken (van het inzamelen van handtekeningen) besluiten dat het raadgevend referendum verdwijnt.

Lees ook: afschaffing referendum 'niet fraai'

De manier waarop het kabinet van het raadgevend referendum af wil, is juridisch gezien in de haak, maar niet bepaald netjes en kan het vertrouwen van burgers in de politiek schaden. Die boodschap verkondigden alle experts tijdens een bijeenkomst in de Eerste Kamer.