Het kon tijdens de campagne niet op met beloftes: lagere belastingen, hogere pensioenen, minder lang werken voor hetzelfde loon, meer pensioen, gratis dokters en gratis openbaar vervoer. Nog vier dagen en alles kan de vuilbak in.

Wie de verkiezingscampagne volgde zonder voorkennis denkt vast dat we in een land leven met grote zakken geld op overschot en een formidabele economische groei. In pijnlijke tegenstelling tot het beeld dat werd opgehangen, staan we voor enorme financiële uitdagingen en een periode van zwakkere economische groei.

Schermvullende weergave ©Frank Toussaint

Vanaf 27 mei zal heel snel duidelijk worden dat er geen geld is voor alle beloftes. Integendeel, er zullen belangrijke inspanningen nodig zijn. De mirakeloplossingen die volgens sommigen geld opbrengen, zoals pijnloze besparingen op het overheidsapparaat, magische terugverdieneffecten of miljardenopbrengsten uit belastingen op vermogen, zullen veel minder haalbaar blijken dan ze voorgesteld werden.

De financiële uitdagingen voor de komende jaren kwamen tijdens de campagne te weinig aan bod. En ze zijn enorm. Om te beginnen gaat de volgende regering van start met een structureel begrotingstekort. De ramingen variëren van 1,4 procent van het bruto binnenlands product (bbp) bij de Europese Commissie tot 1,9 procent bij het Planbureau. Dat is respectievelijk 6,5 en 8,8 miljard euro. In haar laatste stabiliteitsprogramma beloofde de regering-Michel aan Europa dat tegen 2021 de begroting in evenwicht zou zijn.

Vergeet maar die vele verkiezingsbeloftes, ongeacht welke coalitie we straks krijgen.

Sommige partijen houden nog altijd vol dat dat zal lukken, maar dat is niet realistisch. Een begrotingsevenwicht in 2021 vereist in twee jaar tijd een saneringsinspanning die gevoelig groter is dan de besparingsinspanningen van Michel. En dat zonder de compenserende belastingverlaging en de meevallende conjunctuur. Tegen de achtergrond van de verzwakkende conjunctuur is het niet ondenkbaar dat de saneringsinspanningen om de begroting het koste wat het kost tegen 2021 in evenwicht te krijgen onze economie naar een recessie duwen.

Factuur

En het begrotingstekort is maar een van de financiële uitdagingen. De vergrijzing schakelt de volgende legislatuur een paar versnellingen hoger. Tussen 2014 en 2018 namen de jaarlijkse overheidsuitgaven voor pensioenen en zorg toe met 0,4 procent van het bbp. De volgende vijf jaar versnelt die stijging naar 1,4 procent. Dat wordt allicht nog wat gecompenseerd door lagere uitgaven voor werkloosheidsuitkeringen, maar de totale jaarlijkse sociale overheidsuitgaven zullen in 2024 1,2 procent van het bbp hoger liggen dan vandaag. Dat komt overeen met 5,6 miljard in geld van vandaag.

Voor de duidelijkheid, dat zijn extra uitgaven om de huidige voorzieningen van pensioen en zorg te financieren. Beloftes van hogere pensioenen en extra middelen voor de zorg duwen die factuur nog hoger. Dat hogere pensioenen volgens de doorrekening van het Planbureau vlot betaalbaar zijn, is trouwens niet echt relevant. Die doorrekening loopt maar tot 2024. De echte financieringslast van hogere pensioenbeloftes begint pas op langere termijn door te wegen.

België is een van de landen met de hoogste belastingdruk, maar de laagste overheidsinvesteringen.

Daarnaast is er ook nog het drama van de Belgische overheidsinvesteringen. België is al decennialang een van de landen in Europa met de hoogste belastingdruk. Maar het is ook een van de landen met de laagste overheidsinvesteringen. De Belgische belastingbetaler krijgt met andere woorden niet de infrastructuur waarvoor hij betaalt. Dat is de voorbije jaren pijnlijk geïllustreerd door de aftakeling van de Brusselse tunnels, maar wordt meer en meer in de hele economie merkbaar. Het impliceert ook schade voor onze economie. Om de Belgische overheidsinvesteringen op het niveau van Nederland te krijgen is 5 miljard per jaar nodig. Om het investeringsniveau van toplanden als Zweden en Finland te halen is dat zelfs bijna 10 miljard per jaar.

Op de extra uitgaven voor pensioenen en zorg valt moeilijk te beknibbelen. Die factuur van 5,6 miljard euro ligt dus al klaar voor de volgende regering. Afhankelijk van het ambitieniveau voor een begrotingsevenwicht en overheidsinvesteringen kan die oplopen tot 24 miljard. Vergeet dus maar die vele verkiezingsbeloftes, ongeacht welke coalitie we straks krijgen. De regering-Michel had voor haar begroting vooral veel geluk met de fors dalende rentebetalingen, de gunstige conjunctuur en een al bij al beperkte vergrijzingsimpact. De volgende regering zal meer echte inspanningen moeten doen in moeilijker omstandigheden.

Werk

Misschien toch één essentiële tip voor de volgende regering: veruit het meest effectieve dat zowel de regering-Di Rupo als de regering-Michel voor de gezondmaking van de overheidsfinanciën deed, was de inspanning om meer mensen langer aan het werk te houden. Volgens de Europese Commissie werd daardoor de vereiste inspanning om de overheidsfinanciën op lange termijn houdbaar te houden sinds 2012 met 3,1 procent van het bbp verlaagd. Dat komt overeen met een verbetering van 14,4 miljard in geld van vandaag.