– Me meiner at slike profilar må slettast for å halda på tilliten hos folk. Det er eit veldig viktig verkemiddel i nokre alvorlege saker, og det vil vera veldig uheldig for oss om folk ikkje kan stola på at DNA-profilane blir handsama slik lova krev, seier personvernrådgivar Mari Hersoug Nedberg i Kripos.

Politiet kan til dømes be folk om frivillig DNA-prøve for å sjekka folk ut av drap- og valdtektssaker. No kranglar Riksarkivet og Datatilsynet om lovverket rundt sletting av DNA-materiale.

Ein DNA-profil er unik og kan knytta ein person til ein stad det er funne DNA.

Dette er DNA Ekspandér faktaboks Biologiske spor av biologisk materiale avsatt på en overflate - for eksempel blod, spytt, sædvæske, hud- eller epitelceller.

Ved å analysere materialet kan man få fram en DNA-profil, unik for hvert enkelt menneske, som blant annet kan brukes i etterforsking av straffesaker.

DNA-analyser i straffesaker er del av et større arbeid som også inkluderer beskrivelse av spormaterialet, forundersøkelser, sikring av prøver og til slutt en eventuell identifisering. (Kilde: Folkehelseinstituttet)

Ofre og vitne

I 2010 konkluderte Datatilsynet at Rettsmedisinsk institutt (RMI) hadde eit ulovleg register over DNA-profilar – som gjaldt både frikjende, vitne, valdtektsoffer og andre fornærma.

Personvernrådgivar Mari Hersoug Nedberg i Kripos. Foto: Kripos

Etter å ha tapt hos både Datatilsynet og Personvernnemnda, starta slettinga av DNA-profilane. I sommar satt Datatilsynet ei endeleg frist – i løpet av januar 2017 skal alle såkalla referanseprofilar, profilar som nordmenn frivillig har gitt frå seg, vera sletta.

Kripos og Datatilsynet meiner det berre er Kripos som skal ha eit DNA-register, og då berre over personar som er dømde eller personar som er sikta for brot som kan føra til fengsel. Kripos har tidlegare også sagt at dei merkar at folk har blitt mindre hjelpsame med å gi frå seg DNA i valdtektssaker.

Slutta å sletta i sommar

No er RMI flytta over til Folkehelseinstituttet (FHI), men seks år etter er enno ikkje punktum sett. I eit brev til Folkehelseinstituttet og Kripos ber Riksarkivet om at slettinga av DNA-profilane blir stoppa. Sidan midten av juli har ikkje Folkehelseinstituttet sletta ein einaste DNA-profil, etter fyrst å ha sletta litt over 400 av uskuldiges DNA-profilar.

Tidslinje i DNA-saka Ekspandér faktaboks 1999: DNA-registeret blei oppretta, etter at DNA hadde blitt brukt som prov i straffesaker i drygt 10 år. For å bli registrert må du vera dømt for alvorlege brot som til dømes drap, terrorisme, seksualbrot eller ran. 2008: DNA-reforma trer i kraft og terskelen blir kraftig senka for at nordmenn kan hamna i DNA-registeret. Stortinget seier ja til at alle som får ei straff, utanom forenkla førelegg. (Riksadvokatens retningsliner er førebels ikkje så vide) 2009: I interne rapportar kjem det fram at det som då heitte Rettsmedisinsk institutt, og som framleis har monopol på DNA-analyse for politiet, hadde eit register av DNA-profilar. 2010: Datatilsynet dreg på tilsyn til instituttet. 2011: Det som VG kalla DNA-skandalen, blir kjent. Tusenvis av uskuldige nordmenn har fått sin DNA-profil lagra, utan at dei har visst om det. 2012: Datatilsynet kjem med sitt endelege vedtak kor dei krev at DNA-registeret skal bli sletta. No har Folkehelseinstituttet overteke ansvaret. 2013: Etter at Folkehelseinstituttet har protestert og anka saka, gir Personvernnemnda Datatilsynet støtte, og også dei krev sletting. 2014: Kripos sender eit brev til Folkehelseinstituttet og ber om at slettinga skal gå fortare. 2015: No er endeleg instituttet i gang med slettinga. 2016: Riksarkivet blandar seg inn, og krev at slettinga, som enno ikkje er ferdig, må bli stoppa. Kjelder: Aftenposten og VG

– Me ventar på den juridisk avklaringa og er opptekne av å gjera ein jobb som er i samsvar med norsk lov, seier områdedirektør Truls Simensen i FHI.

Riksarkivar Inga Bolstad vil ikkje seia noko om saka. Foto: Riksarkivet

I eit brev til Kripos skriv Riksarkivet at dei ser på DNA-profilar som arkivdokument med «verdi som dokumentasjon etter arkivloven», og at dei er «bekymret for at verdifullt arkiv kan gå tapt dersom man legger for stor vekt på sletting som eneste virkemiddel for å ivareta personvernet.»

Riksarkivet vil ikkje svara på NRKs spørsmål om saka.

– Kan ikkje halda fram

Eit møte mellom Datatilsynet og Riksarkivet i november førte ikkje fram. No vil truleg saka hamna hos Justisdepartementet. Spørsmålet er korleis ein skal tolka lovverket som Datatilsynet og Politiet må følgja (Politiregisterforskrifta), opp mot Arkivlova.

– Situasjonen kor det er regelverk som står mot kvarandre, kan ikkje halda fram, seier juridisk avdelingsdirektør i Datatilsynet, Jørgen Skorstad.

Dette er det lovlege DNA-registeret Ekspandér faktaboks Det norske DNA-registeret har totalt 85.000 prøver 62.000 er frå personar dømde for kriminalitet. Desse blir liggande til personen døyr. 11.000 er frå personar under etterforsking. Desse blir sletta om personen blir frikjent eller saka blir lagt bort. 11.700 er i sporregisteret. Desse er prov i ikkje-oppklarte saker, der gjerningspersonen ikkje er kjend. Det er Kripos som har desse prøvane lagra. Kjelde: Kripos (tal frå juli 2016)

Les også: