موضوع ابیاری نخل ها یکی از موضوعات مهم در پرورش خرما می باشد .

شرکت کریستال به دلیل اهمیت این موضوع این محتوای آموزشی را برای شما عزیزان فراهم نموده است .

خرما یکی از مهمترین محصولات باغبانی کشور است که نقش مهمی در امنیت غذایی، ایجاد اشتغال و پایداری محیط زیست دارد.

خرما به علت دارا بودن مواد قندی، املاح معدنی و انواع ویتامین ها میوه ای است با ارزش غذایی بالا که علاوه بر مصرف غذایی، در صنعت نیز مورد استفاده قرار می گیرد (جدول ۱).

صد گرم خرما، حدود ۳۰۰ کالری تولید می کند که البته درصد مواد تشکیل دهنده خرما به عوامل مختلفی نظیر رقم، اقلیم منطقه، سن درخت و شیوه انجام عملیات به باغی در نخلستان بستگی دارد.

ایران با داشتن ۴۰۰ رقم خرما، دارای غنی ترین ژرم پلاسم در جهان است که حدود ۵۰ رقم از این مجموعه دارای ارزش تجارتی و صادراتی می باشند .

خرما با سهم تولید ۶٫۳ درصد از کل میزان تولید محصولات باغبانی کشور، رتبه چهارم میزان تولید را در بین محصولات باغبانی دارد.

همچنین می توانید نیم نگاهی به صفحات قیمت خرمای کبکاب ، قیمت خرمای پیارم و قیمت خرمای مضافتی داشته باشید.

بر اساس آمار منتشر شده توسط وزارت جهاد کشاورزی، سطح زیر کشت خرما برابر ۲۲۸۰۱۱ هکتار (حدود ۱۹۸٫۵ هزار هکتار بارور و ۲۹٫۵ هزار هکتار غیر بارور)، میزان تولید خرما برابر ۱٫۰۴ میلیون تن و

عملکرد میوه خرما در کشور برابر ۵٫۵ تن در هکتار است.

خرما در سیزده استان کشور کشت می شود .

نتایج بررسی ها نشان میدهد که در حال حاضر بخش خرما در کشور با مسایل و چالش های متعددی مواجه است.

بررسی مسایل و چالش های عمده آبیاری خرما در پنج محور روش آبیاری، برنامه ریزی آبیاری، زهکشی اراضی، آبهای نامتعارف و نیاز آبی ارقام مختلف خرما نشان داد که با توجه به سطح زیر کشت و تولید

خرما در نخلستان های آبی (فاریاب) کشور، امکان تولید اقتصادی خرما در کشور بدون انجام آبیاری وجود ندارد .

لذا آب، اولین و مهمترین عامل محدودیت در تولید خرما در کشور محسوب میشود.

از سوی دیگر، کشور ایران به دلیل اندک بودن ریزش های جوی و نامناسب بودن پراکنش زمانی و مکانی آنها از جمله کشورهایی است که در مناطق خشک و نیمه خشک دنیا قرار دارد.

میانگین بارندگی سالانه معادل ۲۴۹ میلی متر در کشور، حدود یک سوم متوسط بارندگی دنیاست، در حالی که میزان تبخیر سالانه در کشور تقریبا سه برابر میانگین جهانی می باشد.

همچنین می توانید نیم نگاهی به صفحات قیمت خرمای ربی ، صادرات خرمای زاهدی و خرید عمده خرما داشته باشید .

لذا کمبود منابع آب، اولین و مهمترین عامل محدودیت در توسعه کشاورزی کشور است و برنامه ریزی دقیق به منظور استفاده بهینه از منابع آب در بخش کشاورزی از اهمیت ویژه ای برخوردار می باشد.

رقابت شدید میان بخش های کشاورزی، صنعت و شهری برای مصرف آب از یک سو و وقایع خشکسالی در کشور از سوی دیگر، ایجاب می کند که از هر واحد آب مصرفی محصول بیشتری به دست آید.

به طوری که امروزه شعار مصرف آب در کشاورزی، محصول بیشتر از هر قطره آب می باشد.

در این راستا، افزایش بهره وری آب در نخلستان های کشور موضوعی استراتژیک و مهم است که با توجه به شرایط خاص اقلیمی کشور، استفاده از روشهای علمی و فنی مناسب جهت ارتقای بهره وری

آب از ضروریات بخش خرماست.

میزان بهره وری آب در خرمای کشور و جهان

آب و آبیاری به صورت مستقیم و غیر مستقیم نقش بسزایی در فرایند تولید خرما و به تبع آن در عملکرد کمی و کیفی این محصول دارد.

نخل خرما از جمله گیاهانی است که نیاز آن به آب در حد بالایی است، به طوری که نیاز خالص آبیاری نخل خرما بسته به منطقه و روش آبیاری تا حدود ۲۴ هزار مترمکعب در هر هکتار برآورد شده است (جدول ۲).

مقادیر نیاز خالص آبیاری در جدول ۱ بر اساس روش پنمن مانتیث فائو و برای روش های آبیاری سطحی و موضعی (مانند بابلر، قطره ای) می باشد.

لذا هر چند که این درخت متحمل به تنش های محیطی از قبیل خشکی و شوری شناخته شده، اما برای تولید محصول بهینه نیاز به آب کافی و با کیفیت مناسب دارد.

بهره وری مصرف آب یکی از مهمترین شاخصهای مصرف بهینه آب آبیاری است.

طبق تعریف، بهره وری آب عبارت است از مقدار محصول تولید شده به ازای واحد حجم آب مصرفی که حسب کیلوگرم بر مترمکعب بیان می شود.

تعیین مقدار محصول تولیدی معمولا ساده تر و بر اساس آمارهای رسمی قابل برآورد بوده، ولی در خصوص میزان آب مصرفی آمارها بسیار متفاوت است.

در نتیجه کمیت بهره وری به شدت وابسته به آمار مربوط به حجم آب مصرفی بوده و تعیین بهره وری همواره با تردیدهایی همراه است.

بر اساس آمار مربوط به تولید محصولات زراعی و باغی کشور در سال های ۱۳۸۳ تا ۱۳۹۲ مقدار بهره وری آب از ۰٫۹۴ تا ۱٫۲۹ کیلوگرم بر مترمکعب متغیر و متوسط آن ۱٫۰۷ کیلوگرم بر مترمکعب بوده است. اما متاسفانه تاکنون در ارتباط با وضعیت مصرف آب، میزان بازده آبیاری و بهره وری آب در نخلستانهای کشور نیز مطالعه دقیقی انجام نشده است.

چنانچه متوسط نیاز خالص آبیاری نخل خرما در استانهای مختلف را بر اساس سهم روش های آبیاری سطحی و تحت فشار در آن استان برآورد نموده، بازده كل آبیاری در نخلستان های کشور را نیز معادل متوسط بازده آبیاری در سطح اراضی زراعی و باغی کشور یعنی برابر ۴۳٫۸ درصد در نظر بگیریم، با توجه به میزان تولید خرما از نخلستانهای زیر کشت آبی (احمدی و همکاران، ۱۳۹۴)، مقدار بهره وری آب

در بخش خرما به طور متوسط حدود ۰٫۱۵ کیلوگرم بر متر مکعب برآورد می شود.

همچنین می توانید نیم نگاهی به قیمت خرمای خاصویی و صادرات خرمای مضافتی داشته باشید.

این مقدار در راستای نتایج سایر بررسی های انجام شده در مورد میزان بهره وری آب در نخلستانهای کشور است.

برآورد میزان بهره وری آب (WPET) بر اساس تبخير – تعرق یا نیاز آبی نخل خرما (کسر نیاز خالص آبیاری از بارندگی مؤثر) و عملکرد محصول خرما در سال ۸۱-۱۳۸۰ نشان داد که مقدار بهره وری بین ۰٫۱۱ تا ۰٫۵۸ کیلوگرم بر مترمکعب با میانگین ۰٫۳۴ کیلوگرم بر مترمکعب بود .

البته بدیهی است که این مقدار بیشتر جنبه نظری داشته و کمتر از مقدار واقعی بهره وری آب است، زیرا که انجام آبیاری با بازده کل ۱۰۰ درصد امکان پذیر نیست و نمی توان با تأمین فقط تبخير – تعرق واقعی گیاهان به یک کشاورزی پایدار دست یافت.

کشاورز و همکاران میزان مصرف آب به ازای هر کیلوگرم خرمای تولیدی را بر اساس عملکرد کشت آبی خرما و نیاز ناخالص آبیاری نخل خرما، برابر ۳٫۶۲ مترمکعب (با بهره وری آب معادل ۰٫۲۸ کیلوگرم بر مترمکعب) گزارش نمودند.

در مطالعه دیگری، میزان بهره وری آب بر اساس نیاز ناخالص آبیاری نخیلات کشور ایران، بین ۰٫۲۱ تا ۰٫۳۴ کیلوگرم بر مترمکعب ذکر شده است.

همچنین بر اساس گزارش سازمان جهانی خواربار و کشاورزیFAO) که در جدول ۳ ارائه شده، میزان بهره وری آب در نخلستان های ایران بین ۰٫۱۷ تا ۰٫۳۳ کیلوگرم بر مترمکعب می باشد.

بنابراین با توجه به برآورد انجام شده در مورد بهره وری آب نخیلات خرما و مطالعات مزبور، به نظر می رسد که میزان بهره وری آب در نخلستان های کشور را می توان به طور متوسط معادل ۰٫۲۴ کیلوگرم بر مترمکعب در نظر گرفت.

به عبارت دیگر، برای تولید هر کیلوگرم خرما در کشور، ۴٫۱۷ مترمکعب یا ۴۱۷۰ لیتر آب مصرف می شود.

البته معمولا بهره وری آب نسبت به مصرف آب آبیاری غير شور تعیین می شود، لذا میزان بهره وری آب در تخیلات کشور با توجه به این که اغلب رودخانه های حاوی آبهای لب شور و شور در نواحی جنوب، جنوب غربی و مرکزی (مناطق عمده خرماخیز کشور) جاری هستند، انجام کم آبیاری سهوی و غیر آگاهانه در برخی نخلستان ها به دلیل عدم دسترسی به آب کافی و همچنین تمایل نخلداران به استفاده از تمام سطح نخلستان و کشت نخل خرما همراه با سایر گیاهان زراعی و باغی (همکشتی یا میانه کاری) می تواند بیشتر باشد که نیازمند بررسی و تحقیق است.

چالش های بهره وری آب در نخیلات کشور

پایین بودن میزان بهره وری آب در نخلستان های کشور نشانگر عدم استفاده بهینه از آب و در نتیجه بالا بودن تلفات آب می باشد.

مهمترین دلایل تلفات آب در نخلستان ها را می توان به عواملی نظیر عدم تحویل حجمی آب، نامناسب بودن نظام قیمت گذاری آب، پایین بودن بازده انتقال و کاربرد آب آبیاری، عدم استفاده از روش های

آبیاری مناسب نظیر آبیاری موضعی، ضعف در برنامه ریزی آبیاری و نامناسب بودنشکل و اندازه نخلستانها نسبت داد.

بررسی وضعیت کاربرد سامانه های آبیاری تحت فشار در نخیلات استان های مختلف حاکی از آن است که مساحت تحت پوشش این سامان ها در مقایسه با وسعت اراضی نخلستان های آبی هر استان

اندک بوده و اطمینان کافی از توسعه کاربرد آنها وجود نداشته است.

اکثر نخلستان های کشور با روش های آبیاری سطحی و فقط بخش اندکی با روش های آبیاری تحت فشار (حدود هشت درصد)، آبیاری می شوند.

آشنایی فنی با این گونه سامانه های آبیاری، امکانات سرمایه گذاری، نیروی انسانی متخصص و دسترسی به لوازم مورد نیاز از جمله عواملی است که در میزان استفاده از سامانه های آبیاری تحت فشا در هر استان مؤثر می باشد.

البته روشهای آبیاری تحت فشار محدودیت هایی نظیر هزینه زیاد سرمایه گذاری برای نخلدار، کمبود یا فقدان دانش و آگاهی نخلداران از نظر راهبری سامانه آبیاری، پایین بودن کیفیت قطعات و پشتیبانی های فنی، کوچک بودن نخلستان ها و ضعف در قوانین مرتبط با تسهیلات مالی بانکی و سازمان های اجرایی را در بر می گیرند.

نتایج تحقیقات انجام شده حاکی است که با مدیریت صحیح در آبیاری نخلستان ها، می توان میزان تولید خرما و بهره وری مصرف آب را نسبت

به وضعیت فعلی در نخلستان ها، تا حد قابل توجه افزایش داد.

راهکارها و راهبردهای ارتقای بهره وری آب در خرما

نتایج حاصل از مطالعات مختلف نشان میدهد که مدیریت آبیاری تأثیر بسزایی در افزایش بهره وری آب آبیاری در نخلستانها داشته و قسمت عمده مسایل و مشکلات بازده آبیاری و بهره وری آب در کشور

مربوط به مسایل مدیریت آبیاری است.

بهبود و اصلاح این مشکلات نیاز به سرمایه گذاری چندانی نداشته و بیشتر به مدیریت و برنامه ریزی صحیح نیاز دارد.

مقایسه روش های آبیاری سطحی و آبیاری زیرسطحی با لوله های تراوا در نخلستان های استان کرمان (شهرستان بم) بیانگر کاهش آب مصرفی در آبیاری تراوا به یک سوم حجم آب مصرفی در روش آبیاری

سطحی بود.

البته استفاده از لوله های تراوا مشکلاتی نظیر ترکیدگی لوله ها در زیر زمین به دلیل کیفیت پایین مواد اولیه و تجمع نمک در سطح خاک را به همراه داشت .

در همین استان، بررسی اثرات آبیاری نواری و قطره ای در مرحله رویشی درختان خرمای رقم مضافتی نشان داد که آبیاری قطره ای با میزان ۸۰ درصدتبخیر از تشت کلاس A و دور سه روز ضمن کاهش ۵۷٫۴ درصد در مصرف آب نسبت به آبیاری نواری با عمق آبیاری ۱۵ سانتی متر و دور هفت روز، بیشترین رشد رویشی درختان خرما را موجب گردید.

مقایسه دو روش آبیاری غرقابی و قطره ای برای درختان خرمای رقم پیارم و خاصویی در استان هرمزگان (شهرستان حاجی آباد) نشان داد که با روش قطره ای می توان بدون کاهش معنیدار در عملکرد کمی و کیفی میوه، میزان مصرف آب را ۵۵٫۱ درصد کاهش داد.

در ارزیابی دیگری از روش های آبیاری سطحی و قطره ای در همین استان ( شهرستان میناب)، انجام آبیاری قطره ای به میزان ۷۵ درصد تبخیر تجمعی از تشت کلاس A موجب کاهش مصرف آب آبیاری در حد ۵۸٫۲ درصد نسبت به روش آبیاری سطحی (به میزان ۱۰۰ درصد تبخیر تجمعی از تشت کلاس A) شد، بدون آن که عملکرد میوه دچار کاهش معنی داری گردد.

همچنین مقایسه روش های آبیاری سطحی (تشتکی)، بارانی و بابلر در یک نخلستان خرمای رقم زاهدی در جزیره کیش نشان داد که بیشترین رشد رویشی و غلظت عناصر غذایی برگ با روش آبیاری بابلر رخ داد .

بررسی اثرات کاربرد دو خاک پوش (مالچ پلاستیک و برگ خشک خرما روی پاجوش های خرمای رقم برحی حاکی از تأثیر مثبت خاک پوش بر حفظ رطوبت خاک و درصد سبز ماندن و صفات رویشی گیاه نسبت به تیمار بدون خاک پوش بود.

استفاده از خاک پوش برگ خشک خرما هنگام وجود آب زیرزمینی با شوری ۸ و ۱۲ دسی زیمنس بر متر در دو عمق ۶۰ و ۹۰ سانتی متر، منجر

به کاهش معنی دار میزان شوری محدوده ریشه و تبخير – تعرق نهال های خرمای رقم برحی و افزایش معنی دار برخی صفات رویشی گیاه (تعداد برگ و برگچه، طول برگ و محيط تنه) گردید.

میزان کاهش تبخير – تعرق گیاه بین ۱۹٫۶ تا ۲۴٫۱ درصد بود.

ررسی اثرات آبیاری با مقادیر مختلف آب روی درختان خرمای رقم مضافتی در استان کرمان (شهرستان بم) نشان داد که با آبیاری به میزان ۸۰ درصد تبخیر تجمعی از تشت تبخیر کلاس A می توان به عملکرد ۱۵٫۴ تن میوه در هکتار رسید و بهره وری آب را به ۰٫۹۱ کیلوگرم بر هکتار ارتقا داد .

در استان بوشهر (شهرستان بوشهر) نیز انجام آبیاری به میزان ۸۰ درصد تبخیر تجمعی از تشت کلاس A برای درختان خرمای رقم کبکاب به منظور دستیابی به عملکرد ۴٫۶ تن در هکتار و بهره وری آب معادل ۰٫۶۲ کیلوگرم در هکتار توصیه شده است.

تنظیم دور آبیاری در مراحل گلدهی و میوه نشینی نخل خرمای رقم برحی در استان خوزستان (شهرستان اهواز)، نشان داد که با انجام آبیاری پس از ۵۰ میلی متر تبخیر تجمعی از تشت کلاس A می توان عملکرد محصول و بهره وری آب را به ترتیب به ۲۰٫۱ تن در هکتار و ۰٫۸۷ کیلوگرم بر مترمکعب رساند .

در ارزیابی انجام شده از روش های آبیاری سطحی و قطره ای در استان هرمزگان (شهرستان میناب) بر درختان خرمای رقم هلیلی، تاثیر روش آبیاری معنی دار بود، ولی تفاوت چندانی در عملکرد میوه درختان بین آبیاری به میزان ۷۵ و ۱۰۰ درصد تبخیر تجمعی از تشت کلاس A وجود نداشت.

مقدار بهره وری آب در تیمار توصیه شده یا آبیاری سطحی به میزان ۷۵ درصد تبخیر تجمعی از تشت کلاس A معادل ۰٫۶۷ کیلوگرم بر مترمکعب بود.

میزان تبخير – تعرق یا نیاز آبی واقعی نهال های خرمای رقم برحی را با استفاده از لایسیمتر در سالهای اول تا سوم رشد رویشی به ترتیب معادل ۲۷۴٫۳ ، ۴۰۲٫۷ و ۵۹۷٫۲ میلی متر تعیین نمود، در حالی که میزان نیاز آبی برآورد شده با روش پنمن- مانتیث فائو برای نهال های خرما (تا سن سه سالگی) برابر ۶۰۸٫۷ میلی متر در سال است.

به عبارت دیگر میزان نیاز آبی برآورد شده نهال های خرما که در حال حاضر مبنای طراحی شبکه های آبیاری و زهکشی است، برای سال های اول و دوم نخلستان های تازه احداث به ترتیب ۲٫۲ و ۱٫۵ برابر بیشتر از میزان نیاز آبی واقعی نهال های مذکور بر اساس اندازه گیری لایسیمتری است.

بنابراین جمع بندی یافته های تحقیقات انجام شده در کشور در مورد نخل خرما، حاکی از آن است که بهبود مدیریت آب به ویژه در چند سال اخیر که بروز خشکسالی های پی در پی، مصرف آب در بخش کشاورزی و سایر بخش ها را به حد بحران رسانده است، گام مفید و موثری در مصرف بهینه آب، افزایش بازده آبیاری، بهره وری آب و تولید خرما میباشد.

مهارت و دانش فنی کشاورزی نیز نقش کلیدی در بالا بردن بهره وری آب ایفا می نماید.

لذا افزایش آگاهی و مهارت نخلداران از طریق برنامه های مختلف آموزشی و ترویجی، از اقدامات مهمی است که باید در برنامه های ارتقای بهبود مدیریت آبیاری و افزایش بهره وری آب در نظر گرفته شود.

به طور کلی راهکارهای موجود در افزایش بهره وری مصرف آب در نخلستان های کشور را می توان در پنج محور زیر ارائه نمود:

۱) اصلاح روش آبیاری: برخی صاحب نظران نخستین گام در راه جلوگیری از بحران آب را افزایش بازده آبیاری ذکر نموده اند.

در این راستا لازم است که ارزیابی جامع و دقیقی در مورد میزان بازده آبیاری و بهره وری آب در مناطق خرماخیز کشور انجام شود و راهکارهایی عملی برای افزایش آنها در هر منطقه تعیین گردد.

واقعی نمودن قیمت آب، انتخاب روش مناسب آبیاری، پذیرش و توسعه شیوه های نوین آبیاری و استفاده از فن آوری مناسب برای پیاده کردن این روشها و جلوگیری از برداشت بی رویه از منابع آب در دسترس از جمله راههای بهبود بازده آبیاری و افزایش بهره وری آب میباشد .

۲) برنامه ریزی آبیاری: برنامه ریزی آبیاری معمولا به تصمیم گیری در مورد زمان انجام آبیاری (دور آبیاری) و مقدار آب آبیاری اطلاق می شود و تصمیم گیری در مورد زمان شروع و قطع آبیاری یا مدت آبیاری نیز در این تعریف جای می گیرد. از آنجا که برنامه ریزی آبیاری در بر گیرنده اطلاعاتی موثر برای توسعه مدیریت آبیاری در واحدهای زراعی و باغی می باشد، لذا لازم است اطلاعات مرتبط با نوع کشت، آب آبیاری، خاک، شرایط اقلیمی، روش آبیاری و روش انتقال و توزیع آب جمع آوری و در نظر گرفته شود تا تصمیم گیری نهایی برای هر شرایط مشخص اعمال گردد.

در این ارتباط، افزایش میزان آگاهی نخلداران از مسائل آب، خاک و گیاه اهمیت ویژه ای دارد.

یکی از مهمترین نکاتی که در برنامه ریزی آبیاری بایستی مد نظر قرار گیرد، کم آبیاری است.

کم آبیاری یکی از راهکارهای بهینه برای تولید محصولات در شرایط کمبود آب است که همراه با کاهش محصول در واحد سطح و افزایش آن با گسترش سطح می باشد.

اگر چه راهکار بهینه از نظر نخلدار، کاربرد حجمی از آب آبیاری است که بیشترین محصول را در واحد سطح تولید نماید.

هدف اصلی در کم آبیاری افزایش بهره وری آب با کاهش نیاز آبی گیاه و حذف آن قسمت از آب آبیاری است که تاثیر معنی داری در افزایش عملکرد ندارد.

استفاده از خاک پوش یا مالچ نیز می تواند یکی دیگر از راهکارهای مهم در کاهش مصرف آب در نخلستانها باشد، زیرا که خاک پوش موجب حفظ رطوبت خاک و کاهش تبخیر از سطح خاک میشود.

۳) زهکشی اراضی: بر اساس بررسی های انجام شده، استانهای خرماخیز خوزستان و کرمان دارای بیشترین سطح خاکهای شور در کشور می باشند .

سطح ایستابی در برخی مناطق کشور نظیر استان خوزستان نزدیک سطح زمین قرار دارد.

تلفات آب ناشی از پایین بودن بازده آبیاری، موجب بروز مشکلات بیشتر در اراضی با سطح ایستابی بالا خواهد شد.

در این راستا، مدیریت سطح ایستابی، دفع و در مواقع لزوم نگهداشت زه آب در خاک، مدیریت کیفیت آب، افزایش بهره وری آب و کاهش حجم زه آب، استفاده مجدد از زه آبها و اجرای روشهای نوین زهکشی باید مدنظر قرار گیرند.

کاشت نهال های خرمای رقم برحی در شرایط وجود آب زیرزمینی با دو عمق سطح ایستابی ۶۰ و ۹۰ سانتی متر و شوری تا ۱۲ دسی زیمنس بر متر نشان داد که آب زیرزمینی به میزان ۸٫۱ تا ۲۰٫۸ درصد در تامین آب مورد نیاز نهال های خرما مشارکت داشت.

۴) استفاده از آبهای نامتعارف: وقوع خشکسالی های متوالی در سال های گذشته، اثرات نامطلوبی بر سطح زیر کشت و میزان تولید بر جای گذاشته است و این موضوع رویکرد استفاده اصولی از کلیه منابع آب موجود و در دسترس از جمله آبهای نامتعارف (آب شور و پسابهای شهری و صنعتی) و ارتقای بهره وری آب را اجتناب ناپذیر و ضروری می سازد.

در مواردی که ممکن باشد، لازم است با کاربرد مجدد آبهای نامتعارف در بخش کشاورزی و در راستای تولید محصول، حداکثر بهره برداری از این آبها به عمل آید.

در چنین شرایطی باید شیوههای مختلف مدیریت استفاده از آبهای شور و پسابها مورد بررسی قرار گیرد تا بتوان روشی را برای استفاده از این گونه آبها اتخاذ نمود که ضمن تولید اقتصادی، پایداری کشاورزی نیز محفوظ بماند.

علاوه بر این بایستی این نگرش در بخش کشاورزی کشور حاکم گردد که آب کالای یک بار مصرف نیست و می توان با راهکارهای مناسب مدیریتی از آب های نامتعارف به منظور آبیاری استفاده مطلوب به عمل آورد