Mag justitie de vingers van verdachten vastpakken om smartphones te ontgrendelen? Die vraag staat deze week centraal in de zaak tegen Bryan O. De verdachte van bankpasfraude werd in 2016 als eerste gedwongen om zijn duim op zijn beveiligde iPhone te plaatsen. Het Openbaar Ministerie (OM) vraagt de rechter om een principe-uitspraak, want juristen zijn het er niet over eens: mag dit nou wel of niet?

Het is februari 2016 als rapper Bryan O. een juridisch proefkonijn wordt. Kort daarvoor is de 27-jarige Amsterdammer gearresteerd door het Noord-Hollandse cybercrimeteam. En nu zit hij in de verhoorruimte van een Alkmaars politiebureau. Hij zwijgt. Van de phishing-zaak waarin hij verdachte is, zegt hij niks te weten.

‘Mogen we dan de toegangscode van jouw smartphone’, vragen de verbalisanten. Maar daar voelt O. niks voor. Zijn iPhone 6, vermoedt de politie, staat vol met belastende informatie: Whatsapp-gesprekken met medeverdachten, foto’s van ontfutselde bankpassen en pincodes. Maar met wat er in zijn telefoon staat, heeft de politie niks te maken, vindt O.

‘Dan gaan we je dwingen om je iPhone te ontgrendelen’, is de reactie van de politie. De iPhone 6 kraken is op dat moment nog geen optie. ‘Wij lopen steeds vaker tegen geblokkeerde telefoons aan’, zegt Fred Ootes, teamleider van het cybercrimeteam. En dat is een probleem, stelt justitie: smartphones zijn potentiële schatkamers vol bewijs. ‘Het is een wapenwedloop. Na verloop van tijd lukt het ons wel om zo’n smartphone te kraken, maar dan is er weer een nieuw model op de markt met een nog betere beveiliging.’

Daarom besluiten politie en het OM te kijken of er ook een ‘simpele’ oplossing is. Ootes: ‘We hadden aanwijzingen dat deze phishingbende tienduizenden euro’s had buitgemaakt en dat er vele gedupeerden waren.’ Het geld zouden ze verbrast hebben in de PC Hooftstraat. ‘We wilden voorkomen dat er nog meer slachtoffers zouden vallen.’

En dus wordt Bryan O. gevraagd om op te staan. De politie doet opnieuw de handboeien om – om te voorkomen dat de verdachte zijn telefoon snel vernielt. Een rechercheur pakt O.’s duim vast en drukt deze op de vingerafdrukscanner van de iPhone. Het is de eerste keer dat een verdachte in Nederland wordt gedwongen zijn eigen telefoon te ontgrendelen.

Gedateerde wetgeving

Maar mag het ook? Die vraag staat deze week centraal in de rechtbank waar Bryan O. en vier medeverdachten terechtstaan. ‘We willen graag een principiële uitspraak’, zegt officier Jesse van der Putte tegen de rechtbank. De huidige wetgeving is gedateerd. Nieuwe is in de maak, maar dat is een langdurig traject. En erg veel jurisprudentie is er nog niet. Daarom hoopt het OM met deze zaak meer duidelijkheid te scheppen.

Voorheen werden telefoons van verdachten gebruikt om te tappen, of om een afgelegde route aan de hand van zendmastgegevens te achterhalen. Inmiddels is een telefoon niet alleen meer een telefoon: kraak je hem, dan kan de recherche zicht krijgen op het netwerk van de verdachte, de verstuurde berichten, aantekeningen, foto’s en tal van andere persoonlijke gegevens. Dat roept de vraag op: wat is een beveiligde smartphone eigenlijk? Moet het worden beschouwd als het verlengde van je hoofd? Of is het vergelijkbaar met een laatje in je bureau? Een verdachte heeft zwijgrecht: hij hoeft geen inkijk te geven in zijn hoofd. Maar met een huiszoekingsbevel mag de politie wel kijken in zijn bureaula.

Ook binnen het OM zijn de meningen verdeeld. Zo schreef een onderzoeker van het Wetenschappelijk Bureau van het OM een artikel waarin hij stelt dat het niet zomaar kan. ‘Voor de ontgrendeling beschikt de politie alleen over een op hardware opgeslagen ontoegankelijke brij. Die brij is nog geen ‘informatie’, laat staan mogelijk bewijs. Bij gedwongen ontgrendeling wordt de verdachte gedwongen om die brij om te zetten in mogelijk bewijs.’

‘Een verdachte hoeft zichzelf niet te belasten. Daar mag je hem niet toe dwingen’, voegt advocaat Micha Jonge Vos toe. En dat niet alleen: ‘Je kunt een verdachte ook niet dwingen om zijn pincode te geven voor een telefoon.’ Dat is immers informatie die zich alleen in het hoofd van de verdachte bevindt. Een vingerafdruk om je telefoon te ontgrendelen is in feite hetzelfde als de toegangscode, stelt hij.

Biometrisch materiaal

Officier Van der Putte is het daar niet mee eens. Het gebeurt geregeld dat de politie zich toegang verschaft tot telefoons. Sommige zijn te kraken. Soms geeft de verdachte de code vrijwillig. In andere gevallen raden agenten de code – een geboortedatum wordt veel gebruikt. En heel soms springt een team van agenten op een verdachte nadat observanten hebben gezien dat hij net zijn telefoon heeft ontgrendeld.

Wat Van der Putte betreft moet je het gebruik van de vingerafdruk vergelijken met het gebruik van ander biometrisch materiaal. Zo is het al lang toegestaan om verdachten gedwongen naar de kapper te sturen – een baard of een ander kapsel kan immers van belang zijn voor een confrontatie met getuigen. En ook bloed of dna mag de officier onder omstandigheden vorderen. ‘En daarbij mag dwang worden toegepast zolang dat maar in verhouding staat tot de ernst van het strafbare feit.’

En ernstig? Dat zijn de verdenkingen volgens Van der Putte. Bryan O. zou met valse mails mensen hebben verleid hun bankpas op te sturen. Op nagebouwde websites van banken werden de slachtoffers gevraagd hun pincode door te geven. Wat Van der Putte betreft moet O. daarom 16 maanden de cel in.

Rapper Bryan O. hoort het maandag zwijgend aan. Keer op keer beroept hij zich op zijn zwijgrecht. De enige keer dat hij opveert tijdens de zitting is als de rechter vraagt naar zijn platencontract. Hij heeft er inmiddels een bij ‘een van de grootste platenlabels van het land’. Zijn leven bestaat uit ‘showtjes’ en het ‘droppen’ van albums. ‘Als ik naar de gevangenis moet, verbreken ze het contract en moet ik weer bij nul beginnen.’