De digitalisering doet slechts mondjesmaat zijn intrede in het gemeentehuis van Kelmis. Als ambtenaar Francis Vanaschen van de Standesamt (we zitten hier in Duitstalig België) de geboorteakte van Catharina Meessen wil opdiepen, moet hij voorzichtig bladeren door verweerde mappen. Na tien minuten heeft hij beet en toont hij een iets vergeeld document dat aan duidelijkheid niets te wensen overlaat. De akte is opgesteld door de Bürgemeisterei Neutral Moresnet.

Catharina Meessen was bij haar geboorte Belgisch, noch Nederlands. Haar vaderland was een 344 hectare groot neutraal gebied, gedomineerd door een zinkgroeve. Een staat met een bijzondere geschiedenis vol alcohol, belastingontduiking, gevluchte criminelen en zware industrie.

De geboorteakte van Catharina Cäzilia Meessen, de laatste inwoner van Neutraal Moresnet. Beeld Maikel Samuels

Die staat was ook het land van Emil Rixen. In de ontvangstkamer van hun woning pakken zoon en dochter Leo en Betty Rixen een familieboek uit een lade. Ze zijn zich de laatste jaren meer gaan verdiepen in het leven van hun vader. Net als honderden anderen Neutraal Moresnetters was Emil Rixen een ongewenst kind. Vrouwen uit de wijde omtrek die ongehuwd zwanger waren geraakt, al dan niet misbruikt, konden hier bevallen en hun kind ter adoptie afstaan. Leo slaakt een kleine zucht. “Vader sprak het liefst niet over Neutraal Moresnet.”

Betty: “Volgens mij was het niets bijzonders voor hem. Maar wij hebben er ook nooit naar gevraagd.”

Hoe anders is de nieuwsgierigheid nu. Emil Rixen stierf al in 1971, op 68-jarige leeftijd. Tot 2016 lieten Leo en Betty het verleden rusten, totdat de Belgische auteur David van Reybrouck dat jaar het Boekenweekessay ‘Zink’ uitbracht over het leven in Neutraal Moresnet. Geschreven vanuit het leven van één bewoner: Emil Rixen. “Daardoor hebben we onze vader herontdekt”, zegt Leo.

“Ik heb werkelijk geweend. We wisten wat hij had meegemaakt, we wisten alles. Maar door het boek werden we het ons ook bewust. Met je neus op de televisie zie je niets, je moet dingen van een afstand zien. Dat perspectief heeft Van Reybrouck ons geschonken. Nu pas beseffen we wat hij in zijn leven heeft moeten meemaken. Eerst toen hem werd verteld dat hij eigenlijk anders heette dan de familie waarin hij opgroeide, later als Duits krijgsgevangene in Cherbourg.”

Tekst loopt door onder de foto's.

Leo en Betty Rixen. Beeld Maikel Samuels

Moresnet zoals het ooit aan Nederland grensde. Beeld Louman & Friso

Het drielanden punt bij Vaals dat vroeger een vierlanden punt was. Neutraal Moresnet wordt nog steeds aangegeven op de borden. Beeld Maikel Samuels

De Lütticher Strasse biedt op deze februarimiddag een drukke aanblik. De hoofdweg door Kelmis voert door de levendige kern, met cafés, restaurants en grote vestigingen van Duitse supermarktketens. Vanaf het Drielandenpunt strekte Neutraal Moresnet zich van 1816 tot 1920 als een taartpunt uit tot deze weg. Na de nederlaag van Napoleon bij Waterloo vormde de zinkmijn een twistpunt tussen Pruisen en het Koninkrijk der Nederlanden bij het bepalen van de grenzen. Besloten werd om voor even een klein neutraal gebied in het leven te roepen. Even werd 104 jaar, totdat na de Eerste Wereldoorlog het Verdrag van Versailles van kracht werd en het gebied bij België werd ingelijfd.

Het leven moet er wonderlijk zijn geweest. Belastingen en accijnzen kenden ze in Neutraal Moresnet niet. Er was welgeteld één veldwachter. Wie uit de omgeving aan de dienstplicht wilde ontsnappen of gezocht werd door de politie, vestigde zich hier. Er werd een poging ondernomen om van Neutraal Moresnet een staat te maken waar de internationale taal Esperanto werd gesproken.

De hoofdstraat van Kelmis (Lütticher Straße N3) was vroeger de grenslijn. De rechterkant van de straat was Duits, de linkerkant was Moresnet. Beeld Maikel Samuels

De kinderen van Catharina Meessen: ‘Ze praatte er nooit over’

Lore en Marie François schudden van nee. Op de begrafenis van hun moeder is dinsdag met geen woord over Neutraal Moresnet gesproken. De rouwkaart van Catharina Meessen maakte wel melding van ‘die älteste Bürgerin der Gemeinde Kelmis’. Dat zij de laatst overlevende van een heuse staat was, is voor de nabestaanden blijkbaar géén thema. “Ze praatte er zelf ook nooit over”, zegt Lore. “Misschien omdat ze er alleen is geboren, ze heeft natuurlijk niet de hele geschiedenis meegemaakt.”

In een oud stationsgebouw, naast de voormalige mijn van waaruit vroeger het zink werd afgevoerd, opende ruim een jaar geleden het museum Vieille Montagne. De zussen zijn nog geen kennis komen nemen van de rijke historie van hun woonplaats. Als voor hun moeder Neutraal Moresnet al niet meer dan een voetnoot uit het verleden was, dan voor hen toch helemaal. “Wij voelen ons Duitstalige Belgen, zo voelde onze moeder dat ook. Kelmis was haar Heimat. Dat Duitstalige hoort wel echt bij onze identiteit.”

Tekst loopt door onder de foto's.

De identiteitskaart van Catarina Meessen met als geboorteplaats Neutral-Moresnet. Beeld Alwin Kuiken

Catharina Meessen op 103-jarige leeftijd, toen Trouw-redacteur Alwin Kuiken haar bezocht. Beeld Alwin Kuiken

Vanuit haar kantoortje in het museum wijst directrice Céline Ruess naar de overkant van de Lütticher Strasse. “Wie toevallig daar zijn huis had, woonde na de grensbepaling in Pruisen en diende daar het leger. Buitenstaanders zijn zich meer bewust van de wonderlijke situatie dan de mensen hier. ‘Zo was het nu eenmaal’ wordt er gedacht. Je ziet het ook aan onze bezoekersaantallen. Het eerste jaar kwamen hier 5.500 mensen langs. Een derde kwam uit Nederland, nog eens een derde uit Duitsland.

Veel mensen uit Kelmis zijn hier nog niet geweest. Al begint de interesse te komen, mede doordat het dit jaar een eeuw geleden is dat Neutraal Moresnet werd opgeheven.”

De pijn van de ‘illegale’ kinderen

Maar meer dan trots, is er pijn. De vele ‘illegale’ kinderen roepen nog steeds intieme familiegevoelens op, oorlog ging hier dwars door families van wie leden aan weerszijden tegen elkaar vochten. Toch heeft de oude situatie het huidige Kelmis ook iets moois nagelaten, vindt Ruess. “Dit is een gemeente met een rijk verenigingsleven. Veel associaties stammen uit de tijd van de zinkwinning, ze werden opgericht voor de arbeiders. Ik ben geen socioloog, maar ik denk dat deze geschiedenis de mensen tot op de dag van vandaag actief heeft gemaakt.”

Op het gemeentehuis zijn Vanaschen en zijn collega Denise Nyssen er zeker van: hun kinderen weten niets van het wonderlijke verleden van hun woonplaats. En dat geldt voor de meeste inwoners, zegt Nyssen. “Op school leren ze alles over de wereld, maar niets over hun eigen geschiedenis. Neutraal Moresnet komt niet voor in het nationale leerplan. Ik vind dat jammer.”

Dat vindt ook Rixen, al hoeft Kelmis van hem niet trots te zijn op zijn verleden. “Trots is iets gevaarlijks, het brengt oorlog en nijd. Bovendien moet je erkennen dat Neutraal Moresnet niet goed bekend stond, het trok veel slechte mensen. “Maar meer dan dat: het staatje bestond alleen dankzij de zinkmijn, die wilden de Nederlanden en Pruisen allebei hebben. Ze hielden niet van de mensen hier. Nee, ze hielden van het materiaal.”

Lees ook:

De Moresnet-kaars is nog niet helemaal uitgedoofd

Contact met de laatste nog levende oud-inwoner van het in 1920 opgeheven ministaatje Neutraal Moresnet was tot voor kort niet mogelijk. Maar het lukte Trouw-redacteur Alwin Kuiken toch.