Mariniers oefenen in mei 2018 op het strand van Vlissingen, waar een nieuwe kazerne zou komen. Dat plan gaat niet door. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

De ploeg bewindspersonen die samen het kabinet Rutte III vormen, verkeert in een staat van wankel evenwicht: kleinst denkbare meerderheid in de Tweede Kamer, minderheid in de Eerste Kamer, verkiezingen in aantocht – met alle bijbehorende profileringsdrang. Vandaar dat alle besluiten tot achter de komma worden afgekaart: fractieleidersoverleg, onderraden, bewindspersonenoverleggen – een hele kruisgang wordt afgelegd alvorens een plan in de ministerraad ter tafel komt. Dat een besluit in de Trêveszaal nog discussie veroorzaakt, komt daardoor zelden voor.

Hoe anders was het toen Barbara Visser (VVD), staatssecretaris van materieel en personeel van Defensie, twee weken geleden bekendmaakte dat na rijp beraad was besloten de marinierskazerne niet naar Vlissingen te verhuizen. Met dat voornemen overviel ze vrijwel alle ministers. Premier Mark Rutte wist van niks, net zo min als vicepremier Hugo de Jonge.

Visser blijkt vrijwel alle stadia van het Haagse overlegcircuit te hebben overgeslagen. Op donderdagavond, aan de vooravond van de ministerraad, heeft elke coalitiepartij een bewindspersonenoverleg, waar ook de partijtop aanschuift. Visser had haar plan daar aan haar VVD-collega’s moeten voorleggen, zoals minister Ank Bijleveld van Defensie dat bij het CDA-overleg had moeten doen. In plaats daarvan waren beide bewindspersonen op dat moment in gesprek met de defensiewoordvoerders van de fracties in de Tweede Kamer om hun besluit toe te lichten.

Staatssecretaris Barbara Visser van Defensie (VVD) op het Binnenhof. Beeld ANP

Niets op schrift

Extra complicatie: het voornemen om niet naar Vlissingen te gaan bestond alleen in de hoofden van de bewindspersonen. Er was niets op schrift gesteld, alles zou mondeling worden overgebracht. In de verwachting dat het besluit niet zou uitlekken, zodat Visser en Bijleveld in alle rust met Zeeland over compensatie voor het verlies van de mariniers konden onderhandelen. De komst van de militairen had een economische impuls voor de provincie moeten betekenen.

Het liep allemaal anders. Ministers voelden zich voor het blok gezet door Visser en Bijleveld: Zeeland kon niet worden afgewezen zonder compenserende investeringen en daarin was niet voorzien. Met als gevolg dat de commandanten van de mariniers, vrijdagmiddag op de kazerne in Doorn bijeen om het besluit te vernemen, vergeefs zaten te wachten.

Dat voorgenomen besluit werd een nieuwsfeit toen gemeente Vlissingen, waterschap en provincie Zeeland een brief op poten naar het ministerie van Defensie stuurden. Waarna het besluit naar 1 april werd getild, bij alle defensiewoordvoerders de luiken dicht gingen en Visser maandag de loopgraven even mocht verlaten om in Zeeland te redden wat er nog te redden viel.

Dat bleek vergeefse moeite. Haar bezoek aan Middelburg verhitte de Zeeuwse gemoederen nog verder. ‘Die handelswijze heeft ernstige schade toegebracht aan het onderlinge vertrouwen’, schreven de Zeeuwse bestuurders aan premier Rutte na het bezoek van de staatssecretaris maandag aan Zeeland. ‘Dit zet veel kwaad bloed’, zegt een Kamerlid van de oppositie. ‘Je bent nu verder van huis dan toen je begon.’

Hoe kon een project waarover al acht jaar wordt onderhandeld in het zicht van de haven zo verongelukken? De reden die op het Binnenhof het vaakst klinkt: een overmatige bezorgdheid over de belangen van de mariniers, die luid en duidelijk hadden gemaakt in groten getale niet naar Vlissingen te willen. Met als gevolg dat zowel het kabinet als de Zeeuwse overheden niet werden meegenomen in de besluitvorming. De houding van de Zeeuwen hielp daarbij niet, zeggen bronnen aan het Binnenhof. Ze hielden tot het eind vast aan de slachtofferrol, zonder de bereidheid mee te denken over alternatieve investeringen om het dossier vlot te trekken.

Voor een politieke eindafrekening van dit bestuurlijk onvermogen is het nog te vroeg. Het CDA schoof de geboren Zeeuw en vicepremier De Jonge als kampioen naar voren. De ChristenUnie nam ferm afstand van de coalitiepartners: afspraak is afspraak, de mariniers moeten naar Zeeland, zei defensiewoordvoerder Joël Voordewind. D66 deed er het zwijgen toe, daar heeft men al jaren zijn twijfels over Vlissingen.

Opnieuw – na de CO 2 -heffing, de honderd kilometer op de snelweg, de onenigheid over burgerslachtoffers door bombardementen in Irak – lijkt het de VVD die aan het kortste eind trekt: minister Bijleveld blijft buiten schot en het is staatssecretaris Visser die de klappen opvangt. In Den Haag wordt de kwestie vooralsnog behandeld als een ongeluk, maar dan in een gedaante die zelden voorkomt.

Verbetering: In een eerdere versie van dit artikel werd Ank Bijleveld als staatssecretaris aangeduid, en Barbara Visser als minister. Het is precies andersom.