Het was nooit eerder in hem opgekomen. Sterker nog, van het bestaan van zo’n procedure wist Jürgen Eissink niet eens af. Maar een slecht idee leek het hem niet: een afzettingsprocedure beginnen tegen misschien wel de machtigste persoon op de Nederlandstalige Wikipedia.

Ruim een jaar is Eissink (46) actief als Wikipediaan. Discussies voert hij graag. En dat is maar goed ook, want wie op Wikipedia gehoord wil worden, moet goed kunnen discussiëren.

Achter de Wiki-pagina’s gaat een continue strijd om de waarheid schuil. Dagelijks investeert een harde kern van tweehonderd Wikipedianen tijd en energie in discussies, om de encyclopedie schoon te houden. Die gesprekken blijven bewaard en bieden inzicht in de wijze waarop de encyclopedie vorm krijgt.

Met moderator ‘moira’ komt Eissink niet in gesprek. Zij negeert zijn opmerkingen over verwijderde pagina’s of bewerkingen. Als een van de 43 moderatoren op Wikipedia heeft MoiraMoira meer macht dan de geschatte 1200 gewone gebruikers, zoals Eissink. Zij kan pagina’s verwijderen of beveiligen en gebruikers blokkeren – hij niet.

Over dit verhaal MoiraMoira wilde niet reageren op dit verhaal over haar afzettingsprocedure. De auteurs van dit artikel hebben een sterk vermoeden van haar echte identiteit, maar hebben deze nooit bevestigd gekregen. Er is contact met MoiraMoira geweest via de Wikipedia-mail. Daarin vroeg zij nadrukkelijk om het respecteren van haar privacy. Via de Wikimedia Foundation is het artikel naar MoiraMoira gestuurd, die aangaf niet inhoudelijk op het artikel te willen reageren.

Eissink zit op een groene, leren stoel achter de houten tafel in zijn woonkamer. Links van de laptop staat een asbak, waar zo nu en dan een sjekkie even mag rusten. Ruim vijf jaar zit hij nu zonder werk. In 2013 zegde hij zijn baan op bij de gemeente Hof van Twente. Een studie maakte hij nooit af, hopte van universiteit naar universiteit – steeds aangetrokken door filosofie en taalwetenschappen. Eerst werkte hij onder meer als vrijwilliger aan het online-naslagwerk Nederlandse Poëzie Encyclopedie en bouwde hij aan zijn eigen website over hoogleraren wijsbegeerte. Nu staat zijn leven in het teken van Wikipedia.

Het idee van vrije kennis voor iedereen is voor veel Wikipedianen een drijfveer om aan de online-encyclopedie te werken. Samen bouwen aan een informatiebron die nooit af is. Zij offeren zich op. Want wie moet anders de Brexit-pagina actualiseren, of de GTST-pagina bijwerken na weer een aflevering?

Sinds juni 2001 zijn meer dan 50 miljoen bewerkingen op de Nederlandstalige Wikipedia gedaan. De bijna twee miljoen online-artikelen worden gemiddeld rond 150 miljoen keer per maand geraadpleegd. En in de afgelopen 17,5 jaar zijn bijna 40.000 gebruikersaccounts aangemaakt die pagina’s aanvullen waar nodig.

De harde kern is dagelijks actief. Zij verzorgen en onderhouden de encyclopedie. Onderdeel van die kern ben je niet zomaar. Ervaring met discussies, je strepen verdienen op de site, daar gaat tijd overheen. Bewijs je loyaliteit, dan krijg je toegang tot de hechte groep.

De 43 actieve moderatoren noemen zichzelf de conciërges van Wikipedia. Als twee gebruikers het niet eens kunnen worden, eindigt een moderator de discussie. Wanneer een discussie escaleert, kan die voor de arbitragecommissie komen. De vier commissieleden buigen zich over de zaak en doen een uitspraak. En er zijn twee Nederlandse ‘stewards’. Zij kunnen aan iedere gebruiker rechten toekennen of ontnemen. Meer macht dus, al ontkennen de meeste Wikipedianen dat er een hiërarchie bestaat binnen hun gemeenschap.

Illustratie Nanne Meulendijks

Twee kampen

De Wiki-gemeenschap laat zich ruwweg in twee kampen verdelen. Deletionists vinden dat niet elk onderwerp een Wikipedia-pagina verdient, inclusionists staan daar lijnrecht tegenover. Zij strijden voor een zo uitgebreid mogelijke encyclopedie.

Eissink is geen moderator. Hij kan alleen pagina’s aanmaken en bewerken. In zijn werk stuit hij op de macht van de moderatoren, zoals op de pagina ‘Duurzaam energieplan Jacobson en Delucchi’. Een plan waarin duurzame energie zou kunnen voldoen aan de wereldwijde energievraag. Een relevant onderwerp, vindt een aantal gebruikers. Maar MoiraMoira verwijdert de pagina, zonder uitgebreide argumentatie.

En dat is niet de eerste keer. Eissink ziet het en komt op voor de gebruiker die het artikel heeft aangemaakt. Andere moderatoren melden zich, om de beslissing van MoiraMoira te verdedigen. „Als je zo tegen haar bent, dan start je toch gewoon een afzettingsprocedure?”, zegt moderator Dqfn13.

Zoveel gebruikers, zoveel meningen. Lange bewerkingsoorlogen worden uitgevochten. Soms over maatschappelijke vraagstukken, vaker nog om onbenulligheden als de juiste afmetingen van een stofdoek.

Anonimiteit is daarin voor veel Wikipedianen een groot goed. De online-identiteit is heilig, zeker voor MoiraMoira. „Zij heeft meer redenen dan de meeste Wikipedianen om haar anonimiteit te beschermen”, zegt Sandra Rientjes, directeur van Wikimedia Nederland. Want MoiraMoira zet zich ook in voor de internationale bestrijding van trollen en vandalen op het platform.

Nieuwe gebruikers van wie een pagina niet wordt geaccepteerd, vatten dit soms persoonlijk op. Bedreigingen via de eigen overlegpagina’s zijn geen uitzondering.

Op 18 september 2006 plaatste MoiraMoira voor het eerst een bijdrage op de Nederlandstalige Wikipedia: een pagina over een Nederlandse verzetsstrijder. In de jaren die volgen schrijft en bewerkt MoiraMoira duizenden pagina’s over honkbal, kattensoorten en televisieprogramma’s als Expeditie Robinson, De Gouden Kooi en Boer Zoekt Vrouw. Nog in haar eerste jaar wordt ze verkozen tot moderator. Dag en nacht speurt ze pagina’s af op zoek naar vandalisme. Zeker tijdens schoolpauzes, als jongeren de Wiki-pagina’s bekladden met scheldwoorden. Maar wel als deletionist. En dus worden pagina’s door MoiraMoira snel verwijderd. Ze gebruikt haar macht, het maakt haar ongrijpbaar voor gewone gebruikers.

Een enquête van Wikimedia Nederland in 2015 onder 451 Wikipedianen gaf inzicht in hoe de gebruikers zelf het werken op Wikipedia ervaren. De meesten omschrijven de werksfeer als „ruzie-achtig” en „argwanend”. Ego’s en koppigheid worden genoemd als belangrijkste oorzaken voor conflicten.

Lees hier over een data-onderzoek naar invloed op Wikipedia Op Wikimedia is niet iedereen gelijk

Vliegramp of aanslag

Of op de pagina van MH17 het woord ‘vliegramp’ of ‘aanslag’ wordt gebruikt, is een wezenlijk verschil. Bij de bewerking van de MH17-pagina zijn de twee termen een aantal keer veranderd. Consensus is niet bereikt, waardoor over de hele pagina de woorden ‘vliegramp’ en ‘aanslag’ elkaar afwisselen. Wordt er een vreemde bewerking gedaan op een pagina, dan is deze binnen enkele minuten weer aangepast. Zeker bij onderwerpen van hoge maatschappelijke waarde. Dan kijken er zo’n honderd vaste gebruikers mee met alle wijzigingen.

Maar wie bepaalt wanneer consensus wél is bereikt? Een moderator kan kiezen om een pagina – tijdelijk – te beveiligen. Weg vrije encyclopedie, maar wel ter bescherming van de neutraliteit – dat hebben de Wikipedianen nog hoger in het vaandel.

De favoriete hangplek voor de harde kern is De Kroeg; een speciale Wiki-pagina waar Wikipedia-gerelateerde of politieke debatten worden gevoerd. Gaat het er te hard aan toe, dan ga je naar Het Achterkamertje. De laatste kans om een ruzie uit te vechten. Iedere gebruiker mag meedoen, onervaren Wikipedianen wordt deelname afgeraden. „Eerst vanaf de zijlijn meekijken”, zeggen meerdere moderatoren.

Eissink mengt zich graag in die discussies. Ook al voelt hij zich niet altijd gehoord, hij zet door. Soms is hij met vijf tegenstanders tegelijkertijd in de weer, vaak leden van de harde kern. Zijn volharding houdt hem op de been, in de twaalf uur per dag die hij actief is op de encyclopedie.

MoiraMoira wil maar niet luisteren naar zijn argumenten. Op 18 augustus 2018 is het zover. Hij meldt op haar overlegpagina dat hij een afzettingsprocedure is gestart tegen haar. Na Eissink uiten meer Wikipedianen hun zorgen over de ‘dictatoriale manier’ van werken van MoiraMoira en andere moderatoren. Waar is de vrijheid, de openheid waar Wikipedia voor staat, gebleven?

Moderatoren verdedigen zich met het argument dat zij Wikipedia schoonhouden. Zien die tegenstanders niet hoeveel werk MoiraMoira verzet? Zeven dagen kunnen gebruikers hun stem uitbrengen. Meer dan een kwart van de stemmers moet het vertrouwen in MoiraMoira opzeggen. Pas dan is de coup van Eissink geslaagd en verliest MoiraMoira haar macht.

Zeventien uur reageren

Dag en nacht houdt Eissink de stemming in de gaten. Hij moet continu bewijzen blijven aanleveren. Anders blijft het laatste argument van zijn tegenstanders overeind. Hij gaat door tot hij niet meer in zijn groene stoel kan zitten, pas dan klapt hij zijn laptop dicht. Na zeventien uur reageren op een dag kan zijn lichaam soms gewoon niet meer.

Afzettingsprocedures komen niet vaak voor. Moderatoren worden sinds 2017 benoemd voor het leven, een afzettingsprocedure is de enige optie om een moderator weg te sturen.

De deadline nadert. Door het MoiraMoira-kamp worden slapende Wikipedianen wakker gemaakt om te komen stemmen, ook gebruikers die al jaren niet actief zijn geweest. Ronselmails gaan rond vanuit beide kampen – alles voor meer stemmen.

Net wanneer Eissink denkt dat het eigenlijk niet meer gaat lukken, stemmen twee moderatoren voor afzetting van MoiraMoira. Zij heeft intussen, geheel tegen de Wiki-regels in, haar Wiki-archieven laten verwijderen. Het gaat te ver, dit kan niet langer. Een aantal gebruikers volgt de moderatoren nog diezelfde middag.

De balans slaat om. Een dag voor de deadline verschijnt een bericht op de overlegpagina van de afzettingsprocedure: MoiraMoira heeft haar moderatorrechten zelf ingeleverd. Ze verdwijnt van Wikipedia, wil niet gevonden worden. Sommige gebruikers sturen steunbetuigingen, in de hoop dat ze terugkeert. Haar identiteit is bekend in Wiki-kringen, maar persoonlijk contact is maar voor een enkeling weggelegd. Ook op dit artikel wil ze niet reageren.

In De Kroeg wordt dagenlang nagepraat over haar afzetting. „Het was een historische stemming in de geschiedenis van de Nederlandstalige Wikipedia”, zegt Eissink. En hij was de initiator, de aanjager. Eer opstrijken doet hij liever niet. Tegenstanders hebben hem achteraf benaderd. Een rechtse populist werd hij genoemd, die de boel probeerde op te schudden. Hij lacht. „Ik steunde de studenten in 2015 bij de Maagdenhuisbezetting”, zegt hij. „Dan weet je wel hoe rechts ik ben.”

De slag is gewonnen, maar de strijd gaat door. Volgens Eissink heeft de afzetting de „diepgewortelde starheid in de onderlinge verhoudingen op Wikipedia doorbroken”.

Na de afzetting van MoiraMoira heeft de Wiki-gemeenschap in Nederland een grondwetswijziging doorgevoerd: bij stemmingen over personen mogen alleen gebruikers stemmen die minimaal een honderdtal edits hebben gedaan in de twaalf maanden voor de stemming. Een keuze die de vrije encyclopedie beperkt, vinden sommigen.

Het zal de strijd om de waarheid op Wikipedia niet doen verdwijnen. Maar het moet wel de ronselpraktijken zoals die zich voltrokken rondom de zaak MoiraMoira voorkomen.

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 5 februari 2019