Nëna, gjuha e nënës, fëmija – marrëdhënia duket e tejdukshme, madje edhe po të supozojmë se nëna, duke i folur fëmijës, vetëm sa e “çon” atë në gjuhë, e ndihmon të aktivizojë dhe të aktualizojë kompetencën gjuhësore (Chomsky). Sido që ta sjellësh argumentin, gjuhën amtare nuk e “mësojmë” siç mësojmë një gjuhë tjetër të dytë.

Por le ta ndryshojmë pak perspektivën dhe ta shohim “transmetimin” e gjuhës nga nëna te fëmija në kontekst antropologjik. Për të vënë re se, në ato komunitete dhe zona ku operon ekzogamia , nëna flet një dialekt a të folme tjetër nga ajo që flitet në familjen e burrit. Kështu fëmija mëson, qoftë edhe si gjuhë amtare, të paktën dy dhe zakonisht tre të folme të ndryshme: atë të nënës, atë të fshatit ku jeton (të babait) dhe atë të gjyshes nga i ati – e cila madje mund ta ketë origjinën nga një fshat i ndryshëm nga ai i nënës.

Nuk do shumë mend për të kuptuar se ky kontekst favorizon përzierjen e formave nën-dialektore dhe krijimin e mikro-koineve; një fëmijë i rritur në A, por nga një nënë që vjen nga B, dhe nga një gjyshe që vjen nga C, do të flasë nga pak edhe si në B, edhe si në C. Me kalimin e kohës dhe ndërrimin e brezave, zonat që praktikojnë ekzogaminë e ndërsjelltë afrohen edhe nga ana gjuhësore, në mënyrë të ndryshme nga ç’i afron të folmet kontakti mirëfilli gjeografik ose pranëvënia në terren. Kësisoj, ekzogamia nga njëra anë e rrit diversitetin gjenetik, nga ana tjetër e zbut diversitetin gjuhësor.

Përkundrazi, atje ku ka qenë praktikuar endogamia , p.sh. në qytetin e Gjirokastrës, prirja është që e folmja e qytetit të distancohet nga të folmet përreth; meqë nënat flasin në thelb njëlloj si familja ku kanë hyrë (e burrit) dhe fëmijët rriten në një mjedis gjuhësor më homogjen. Kjo në vija të trasha – meqë edhe kushtet e endogamisë gruaja sjell me vete një të folme relativisht “tjetër”; p.sh. kam dëgjuar të flitet për dallime nën-dialektore midis lagjeve të qytetit; sikurse kam dëgjuar nënën time t’i thotë tim eti: “këtë fjalë e përdorni ju të Pazarit të vjetër [lagje në Gjirokastër], sepse ne në Dunavat nuk e kemi.”.

Për Gjirokastrën kanë vënë në dukje edhe autoritetin e pazakontë të plakave, në familjet; këtë e gjen të mishëruar edhe në sociologjinë e veprave fiction të Kadaresë, por mund të ta konfirmojë çdo banor i qytetit. Nuk di të them nëse ka ndonjë lidhje midis këtij “matriarkati” urban dhe endogamisë; por mbase mund të ngre një hipotezë për autoritetin gjuhësor të plakave gjirokastrite, i cili vepron lirisht edhe ndaj “anës së burrit”, për shkak të distancës gjuhësore të vogël. Për krahasim, në kulturat familjare ekzogamike, autoriteti gjuhësor i gruas në përgjithësi dhe i plakës në veçanti relativizohet nga fakti që e folmja ose nëndialekti i këtyre ndryshojnë nga ai i anës së burrit; sa kohë që këto vijnë nga një zonë gjeografike tjetër; dhe gruaja mbetet “e huaj” jo vetëm ngaqë ka ardhur nga larg, por edhe ngaqë vijon ta sinjalizojë këtë për ata që kanë vesh.

Në shkrimin e vet (Gjuha dhe mëma), A. Alibali e përmendi dallimin mes burrit si “ministër i jashtëm” dhe gruas si “ministër i brendshëm” i një familjeje; në fakt, burri është edhe fytyra që familja i tregon botës, ndërsa gruaja fytyra që familja i tregon vetes (dhe bota i tregon familjes); meqë burri del nga brenda dhe ndërvepron përjashta, ndërsa gruaja vjen nga jashtë, por (ndër)vepron brenda. Duke dhënë e marrë me të tjerë, për shembull në treg, burri i ekspozohet gjuhësisht Tjetrit ndryshe nga ç’i ekspozohet gjuhësisht Tjetrit fëmija, në kontakt me nënën që mund të vijë edhe nga një e folme tjetër (nuk po flas për rastet e ekzogamisë ekstreme, si ai i Doruntinës së martuar në “Bohemi”). Komunikimi gjuhësor i burrave në treg (ose në pleqësi) konsiston në shkëmbime vlerash të ndryshme – nomenklatura, numërorë, fleksione fonetike të marra prej Tjetrit, por edhe këngë tavoline të mësuara prej të tretëve; ndërsa komunikimi gjuhësor i grave në shtëpi (ose në fis) konsiston në shkëmbime të natyrës fatike (të së qenit së bashku), ku mund të hyjnë edhe përrallat dhe ninullat, si tekste orale të një natyre tjetër nga epika. Në modelin tradicional të familjes patriarkale, burri sjell nga jashtë, në familje, diversione gjuhësore që kanë nevojë të amortizohen në ndërveprim me gruan. Kjo qëndron edhe për ekzogaminë edhe për endogaminë; dhe është faktori kryesor, besoj unë, që i siguron gruas autoritetin gjuhësor – jo vetëm ngaqë ligjërimi i kësaj nuk “kontaminohet” lehtë nga ndikimet përjashta, por edhe ngaqë ligjërimi i kësaj shërben si kundërpeshë e inovimeve gjuhësore që (duan të) futen në gjuhë nëpërmjet kontakteve përjashta, ose garanci e vijueshmërisë në gjuhë.

Shto këtu, më në fund, edhe që, brenda modelit patriarkal, fjala e burrit është më performative se e gruas; meqë burri “po e tha një gjë” nuk e merr dot mbrapsht, ose “po foli një herë”, ose edhe thjesht “do të bëhet kështu si them unë dhe pikë”; performativi këtu lidhet me forcën vepruese (ilokucionare) të fjalës, e cila buron nga autoriteti i burrit si pater familias. Kjo i jep burrit pushtet, por edhe ia kufizon njëfarësoj lirinë e artikulimit – meqë çdo fjalë i peshon, atëherë duhet të mendohet mirë para se të flasë (“kur jep fjalën ther djalën”). Sërish brenda këtij modeli patriarkal, fjala e gruas është më pak performative – përpjesëtimisht me pushtetin e saj në familje; prandaj edhe më e lirë për të eksploruar mundësitë dhe pasuritë ekspresive.

Kanuni shërben si ilustrim i rolit konservativ të performativit, në fjalën e burrit: meqë proverbat, si shtylla kurrizore e kodit zakonor, e çdo kodi zakonor, duhen riprodhuar saktë; jo vetëm sepse ashtu ruhet tradita, por edhe se vetëm riprodhimi i saktë ua garanton forcën ilokucionare ase autoritetin ligj-zbatues. Në vija të trasha, shprehja “(siç) e thonë të vjetrit” jo vetëm i referohet së kaluarës si burim autoriteti (moral, etj.), por edhe risjell në vëmendje forma gjuhësore relativisht të fosilizuara. Të njëjtat forma, në gojën e grave, mund ta humbin forcën ilokutive, por këtë e kompensojnë me liri përdorimi dhe, në analizë të fundit, duke ndihmuar në ruajtjen e traditës, edhe gjuhësore.

© 2019, Peizazhe të fjalës™. Të gjitha të drejtat të rezervuara.

P.S. Te libri im Fjalë për fjalë (Botime Çabej, 2017), do të gjeni një ese të gjatë kushtuar gjuhës së nënës, në kontekstin e kalimit nga Mesjeta europiane në Modernitet.