In 2008 stonden er in Nederland 9503 geldautomaten. Begin dit jaar waren dat er nog maar 7814. De redenen: het gebruik van contant geld daalt razendsnel en ramkraken maken automaten duur. Daarom gaven de grote drie banken het beheer van die machines in handen van Geldservice Nederland (GSN). Dat herziet het aantal geldautomaten radicaal. In twee jaar tijd verdwijnt een kwart.

In veel steden staan dicht bij elkaar pinautomaten van diverse banken. In plaats daarvan komt er één uniform apparaat dat alle klanten dezelfde limiet en service biedt, zoals het saldo opvragen. De Nederlandsche Bank (DNB) steunt dit plan naar Scandinavisch voorbeeld, maar kijkt nadrukkelijk mee, aldus een woordvoerder. DNB onderzoekt sinds 2010 contante betalingen. Dat aantal neemt gestaag af, net als de waarde ervan: we pinnen minder vaak uit de muur en nemen dan minder op.

2015 was het jaar van de omslag; toen betaalden Nederlanders voor het eerst vaker met hun betaalpas dan met contant geld. Sindsdien gaat het snel. In 2016 was het aantal cashbetalingen 45 procent, dit jaar streven de banken naar 40 procent, meldt de Nederlandse Betaalvereniging die de cijfers bijhoudt.

Angst voor plofkraak

Daarbij kwam een aantal heftige ram- en plofkraken. Betere beveiliging en teruglopend gebruik maken het beheer van de geldautomaten duurder. Waar ABN Amro in 2013 nog 1441 automaten had, zijn dat er nu 1340, ruim honderd minder, zegt woordvoerder Jarco de Swart: “Wij sluiten geen automaten wegens overvalrisico. Wel verwijderen wij ze soms ná een plofkraak of wegens angst van omwonenden daarvoor.”

De reden dat mensen minder geld uit de muur trekken is de enorme toename van elektronisch betalen, in de winkel en thuis. Internetaankopen met iDeal schoten omhoog van 222 miljoen keer in 2015 naar 378 miljoen vorig jaar. In de winkels is contactloos pinnen dé hit van de banken. In 2014 werd het geïntroduceerd, in 2016 al werd het al 629 miljoen keer gedaan, vorig jaar ruim anderhalf miljard keer. Het totale aantal pintransacties stijgt jaarlijks zo’n 10 procent.

Een andere stijger is retourpinnen, waarbij de klant zijn aankoop ruilt en het aankoopbedrag terugontvangt, en het gebruik van mobielbankieren-apps. ‘Een tikkie sturen’ is de laatste manier om bij het uitgaan makkelijk een klein bedrag naar een kennis over te maken. En de introductie van betalen met de smartphone is de volgende klap voor het papiergeld.

Een straal van vijf kilometer

Allerlei bedrijven springen in op de trend. Tegen diefstal en overvallen is een café of winkel zonder cash veiliger. Dit is de reden dat het Amsterdamse vervoersbedrijf GVB deze maand contant geld uit tram en bus bant.

De bankfilialen gingen de geldautomaten voor; sinds 2008 halveerde het aantal bankkantoren waar klanten kunnen binnenlopen, tot onder de 1700.

De banken noemen het rationalisering. Kamerleden en ouderenbonden maken zich zorgen of contant geld beschikbaar blijft voor bewoners van dunbevolkte gebieden en gehandicapten. Er is een polderorgaan dat daarop toeziet, het Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer (MOB), waarin behalve banken ook gemeenten, ouderenbonden en de Consumentenbond participeren. De afspraak is dat iedereen binnen een straal van vijf kilometer kan pinnen.

Tot nu toe is de landelijke dekkingsgraad, met meer dan 99 procent, hoog. Alle partijen realiseren zich dat de verschuiving in betaalverkeer een feit is. In het MOB monitoren zij of er ‘witte vlekken’ ontstaan in beschikbaarheid van contant geld. “Wij verwachten voor kwetsbare groepen andere oplossingen”, stelt Jan Brinkers van ouderenbond KBO-PCOB. In kleine kernen verdwijnen voorzieningen en blijven oudere bewoners soms verweesd achter, zegt de bond. Maar toen in 2015 in Zeeuws-Vlaanderen zo'n witte plek dreigde te ontstaan, kwamen daar na de nodige ophef in twee winkels gelduitgiftepunten.