Het nieuwste stukje Nederlandse grond, een archipel in het Markermeer, is dicht. Komend voorjaar wordt de veerdienst naar de eilanden pas hervat. Dit jaar kwamen twintigduizend mensen kijken naar pioniernatuur van moerasandijvie en zeeasters in een meer dat zo goed als dood was.

Het ritselt van de vogels op het nieuwste stukje Nederland, de Marker Wadden. Op een scorebord in de haven van de archipel houdt Natuurmonumenten bij wat vogelaars met hun enorme telelenzen én met hun blote ogen zien vliegen: 60 soorten vogels staan er inmiddels op. Minstens zoveel soorten wetenschappers struinen met regelmaat over het eiland; ze volgen de natuurontwikkeling op het opgespoten land. Pioniernatuur van moerasandijvie en zeeasters. Buitenkansje voor ecologen.

De voorbije weken zagen bezoekers hele groepen baardmannetjes over de eilanden scheren. Opnieuw een aanwijzing dat de natuur zich lekker ontwikkelt. De zangvogel kwam tot midden jaren zeventig van de vorige eeuw heel algemeen voor in de nieuwe polders van Nederland. Flevoland had enorme rietmoerassen, waar de baardman zijn wintervoer oogstte, rietzaad. Door een paar strenge winters en de omvorming van rietmoerassen tot akkerland liep het aantal broedparen spectaculair terug. Inmiddels is het baardmannetje vrij schaars, hoewel het kwieke oranje-bruine zangvogeltje niet als bedreigd in de Rode Lijst staat. Op de Marker Wadden staat echter genoeg riet.

De komst van de eerste baardmannetjes op de Marker Wadden was voor Roel Posthoorn, bedenker en kwartiermaker van de eilandengroep, een bijzonder moment. Net als de waarneming van de kleine karekiet, ook zo’n liefhebber van rietvelden. Posthoorn is apetrots op zijn schepping, die ook buiten Nederland ontzag inboezemt.

Er is bijna geen plantengroei in het meer, het water is troebel

In 2011 kwam hij met de eerste concrete plannen voor het wegkwijnende gebied. Er ­waren vaker suggesties gedaan voor de aanleg van een vogelparadijs in het Markermeer. Een groene impuls was ook hard nodig. Het meer, een bak water van zevenhonderd vierkante ­kilometer, verkeert ecologisch gezien in vrij slechte staat. Er is bijna geen plantengroei meer, het water is troebel.

Milieuman Wouter van Dieren, lid van de Club van Rome, kwam al in 1996 met een plan om een groepje eilanden in het meer aan te leggen. Zijn Almeria Archipel was in feite een soort blauwdruk voor de huidige Marker Wadden. De presentatie van de Marker Wadden, zonder enige verwijzing naar de eerdere voorstellen van anderen, noemde Van Dieren in 2012 in Trouw ‘pure plagiaat’. Hij is er anno 2019 laconiek onder. “Ik ben er een paar keer geweest. Het is er geweldig. Er zitten daar tientallen soorten vogels, ook broedvogels. Mooi initiatief. En het is een bekend gegeven: succes heeft vele vaders.”

Posthoorn zegt precies hetzelfde. “Natuurlijk, er zijn meerdere plannen geweest. Eind ­jaren zeventig waren er al publicaties over verbetering van de kwaliteit van het Markermeer. Maar het bleef bij plannen. Het uiteindelijke concept van de huidige Marker Wadden is door mij bedacht.” Hij is nu projectdirecteur van het gebied bij Natuurmonumenten. Op een leenfiets van de eilandwachter peddelt hij over de wandelpaden van het grootste van de vijf ­eilanden. De vier overige eilanden zijn permanent gesloten voor publiek; het zijn rustgebieden.

Het baardmannetje is een typische rietvogel, die nu ook op de Marker Wadden is gesignaleerd Beeld Hollandse Hoogte / Sijmen Hendriks

“Dit is één groot praktijkexperiment”, zegt hij, zittend op een vlonder bij één van de drie uitkijkpunten. Overal op de Marker Wadden doen wetenschappers onderzoek naar de vegetatie en naar veranderingen onder invloed van weer en wind. “De Marker Wadden past volledig in de Nederlandse cultuur van nieuw land maken”, zegt hij. “Aanvankelijk was het idee om een proefeilandje te maken van een paar hectare, maar dat heeft geen zin. Ik vond dat de eerste stap tot verbetering van de ecologie van het Markermeer groot genoeg moest zijn om ervaring op te kunnen doen voor een volgende stap. Hier kunnen we van leren.”

Een van de grootste natuurherstelprojecten van West-Europa

Duizend hectare omvat de eilandengroep nu, vier eilanden waarvan er één, de grootste, toegankelijk is voor publiek. Aan de aanleg wordt nog steeds gewerkt, pas volgend jaar zal deze eerste fase klaar zijn.

Er wordt hard gewerkt aan een kleine nederzetting bij de haven, met horeca én drie huurhuisjes – het verdienmodel van Natuurmonumenten. Bezoekers betalen met hun kaartjes voor het veer (20 euro voor niet-leden) ook een bijdrage aan de natuurontwikkeling op de Marker Wadden. Uiteindelijk moeten het gebied uitgroeien tot 10.000 hectare eilanden in de lengte langs de Houtribdijk. Het is dan een van de grootste natuurherstelprojecten van West-Europa.

De theorie is dat eilandjes met hun natuurlijke oevers bijdragen aan natuurherstel in het hele Markermeer, zowel onder als boven water. “We zien een uitstralend effect in de directe omgeving”, zegt Posthoorn. “We zullen dit moeten opschalen om een groter effect op het hele Markermeer te krijgen.”

Zand, klei en slib – er ligt nogal wat modder op de bodem van het Markermeer – zijn gebruikt om de eilanden van de archipel aan te leggen. “In feite zijn de Marker Wadden niet veel meer dan 4,5 meter opgespoten blubber onder een korstje van opgedroogde klei.” Dertig miljoen kubieke meter zand, klei, veen en slib is er uit het Markermeer gebaggerd voor de eerste vijf eilanden.

De samenwerking is perfect verlopen

Het grootste succes van de Marker Wadden? “Dat de samenwerking gelukt is”, zegt Posthoorn zonder aarzeling. “De eerste jaren hebben we zorgen gehad: zouden we de financiering wel rond krijgen? En zouden we dit project met partners Rijkswaterstaat en de provincie Flevoland voor elkaar krijgen? Dat

De Marker Wadden met in de haven een uitkijktoren, eind oktober 2019. Beeld Natuurmonumenten / Stefan Claessens

is perfect gegaan. We hebben elkaar gevonden in de ambitie dat we iets willen maken dat goed is voor de natuurontwikkeling. Ik ben het meest trots op die perfecte samenwerking. Over de komst van vogels heb ik me nooit zorgen gemaakt.”

Het lijkt erop dat met de vogels ook de bezoekers de weg naar het eiland hebben gevonden. Afgelopen week voer de Urker veerboot ‘De Zuiderzee’ voor het laatst met natuurliefhebbers de negen kilometer heen en weer tussen de Bataviahaven in Lelystad en de archipel in het Markermeer.

Posthoorn denkt dat het grootste eiland van 250 hectare vrij veel bezoekers tegelijk aan kan. “We hebben wat geoefend met aantallen. Op één dag hebben we vierduizend mensen op de Marker Wadden gehad. Dat ging goed. Het was wel druk in de haven, maar de meesten verspreidden zich snel. Ik denk dat vijftigduizend tot honderdduizend bezoekers per jaar geen probleem zal zijn.” Het wachten is nu nog op de bever en de otter.

Lees ook:

Aanleg van Marker Wad lost niets op

De nieuwe eilanden gaan het Markermeer niet redden, denkt Willem Goudswaard van de IJsselmeervereniging. Herstel van de oude dynamiek levert meer op.

Vissers zijn niet welkom op de Marker Wadden, ze moeten ‘ophoepelen’

Natuurmonumenten vierde in 2018 de opening van de Marker Wadden. De vissers in het IJsselmeergebied reageren boos . ‘Het gebeurt gewoon. En wij kunnen ophoepelen.’

Op naar de nieuwste natuur van Nederland: de Marker Wadden

Een nieuw stukje natuur in Nederland, daar is Monica Wesseling wel voor te porren. Na haar eerste bezoek aan de Marker Wadden heeft ze meteen heimwee. Het is er verrukkelijk.