‘Hebben ze geen brood? Laat ze dan taart eten!” Zo reageerde Marie Antoinette toen ze hoorde dat het Franse volk honger leed. Hoewel historici twijfelen of ze dit echt heeft gezegd, is het citaat toch juist. Want het vat de wereldvreemdheid van de Franse adel goed samen. Zelfs aan de vooravond van de Revolutie had ze geen besef van wat er speelde in de samenleving. Stekeblind was ze. Door de eigen elitaire, volgevreten arrogantie.

„Als u zich niet aan de regels houdt, wordt u afgekapt! Meneer Farage, stop die Britse vlag weg. Ga zitten. U gaat straks weg. Neem uw vlag lekker mee!”. Aldus de voorzitter van het Europees Parlement afgelopen woensdag tegen Brexit-bons Nigel Farage. Haar toon kon op applaus rekenen van de rest van de Europarlementariërs.

Farage had zojuist een vurige afscheidsspeech gegeven, over hoe het zover kon komen, wat de achterliggende oorzaken van de Brexit zijn, welke fouten van de EU hebben geleid tot steeds minder draagvlak voor diezelfde EU.

Bijvoorbeeld het Europese referendum uit 2005. De bevolking stemde toen tegen een Grondwet. En wat deed de EU? Twee jaar later voerde ze die Grondwet alsnog in via de achterdeur van het verdrag van Lissabon. „Dit gaat over globalisme versus populisme”, zei Farage erachteraan, „u mag neerkijken op populisme, maar ik zal u wat verklappen: populisme wordt steeds populairder”. De speech van Farage was eigenlijk een gratis kanarie in de kolenmijn. Maar die kanarie werd volledig genegeerd door de rest van de aanwezigen. Leedvermaak was hun enige reflex: een smalend achterover leunende Guy Verhofstadt klapte het hardst voor de neerbuigende woorden van de voorzitter.

Net als Marie Antoinette zijn wij onwetend van het feit dat we ons aan de vooravond van een mogelijke implosie van het hele systeem bevinden. Zijn we blind voor het feit dat Brexit een uiterst precaire fase in de Europese geschiedenis inluidt. Want we moeten niet vergeten wat de grootste hobby van Europeanen in de laatste duizend jaar was: elkaar systematisch een kopje kleiner maken. De decennia na de Tweede Wereldoorlog zijn uniek in de geschiedenis. De vrede, stabiliteit en welvaart die Europese samenwerking heeft gebracht, is van onschatbare waarde.

Des te kwalijker is de ontwikkeling van de Europese Unie in de afgelopen twintig jaar. Engeland was verstandig genoeg om zijn munt te houden, maar de landen binnen de eurozone kunnen tijdens een crisis geen valuta meer devalueren om de export te stimuleren. Tel daar het radicale Dijsselbloemiaanse bezuinigingsbeleid na de crisis van 2008 bij op. Dat beleid was zó extreem dat zelfs het IMF tevergeefs aan de bel trok.

Wat zijn de gevolgen? Dat mensen in Europa steeds meer een afkeer krijgen van de EU. Omdat ze voelen dat het niet meer uitmaakt waar ze in hun land op stemmen. Omdat ze begrijpen dat de ongekozen neoliberale bureaucraten van instellingen als de Europese Commissie uiteindelijk toch het beleid dicteren. Het koppige gebrek aan zelfreflectie over al deze zaken bij de EU-top opent de deur voor rechtspopulisten als Nigel Farage.

In een wereld met een onbetrouwbare Atlantische partner en een steeds machtiger wordend China is het belang van een sterke EU groter dan ooit. Maar een sterke EU kan niet zonder een sociaal EU.

De opstanden in Frankrijk hadden een legitieme reden. De opkomst van Nexit-sentimenten in Nederland is er niet voor niks. Komt het tot een Frexit of Nexit, dan is het einde zoek. De Europese elites moeten daarom heel snel hun koers veranderen. Ze moeten hun ogen openen voor het feit dat het neoliberalisme in alle opzichten een doodlopende weg is.

Maar waar Marie Antoinette nog begreep dat het volk honger leed – ook al had ze een wereldvreemde ‘oplossing’ – blijft de EU stekeblind voor de legitieme woede achter de Brexit. Het leedvermaak tijdens de afscheidsspeech van Farage was de ultieme kristallisatie van een elite die geen besef heeft van haar eigen falen. En zo langzaam maar zeker Europa naar de spreekwoordelijke guillotine brengt.

Zihni Özdil is historicus.

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 1 februari 2020