Beatrix Ruf Beeld anp

Er werd naar uitgekeken, de opening op 16 december van de nieuw ingerichte kelderzaal van het Stedelijk Museum Amsterdam. Daar komt voortaan de vaste collectie te staan, in een nieuwe presentatie ontworpen door Nederlands bekendste architect Rem Koolhaas. Maar de vrouw die de aanzet gaf tot de totale herinrichting van het museum zal op die feestelijke dag ontbreken.



Beatrix Ruf (57), artistiek directeur van het Stedelijk sinds 1 november 2014, is dinsdag opgestapt na de onthulling van NRC Handelsblad dat ze naast haar bestuursbaan een bedrijf had dat in 2015 een winst behaalde van 437 duizend euro. Acht dagen voordat ze in dienst trad bij het Stedelijk had zij haar adviesbureau 'currentmatters B.V.' opgericht.

Ruf heeft volgens het persbericht van het Stedelijk besloten per onmiddellijke ingang terug te treden, 'in het belang van het museum'. Ze zal nog wel drie maanden worden doorbetaald 'volgens de geldende arbeidsrechterlijke gebruiken'.



Maandagavond was er een vergadering van de raad van toezicht van het museum, die de bevoegdheid heeft een directeur te benoemen en te ontslaan. Onduidelijk is nog of de leden van deze raad op de hoogte waren van haar bijbaan. Die stond niet vermeld op de lange lijst van Rufs nevenactiviteiten in het laatste jaarverslag, dat nog was aangevuld nadat het NRC begin deze maand twee kritische artikelen aan haar had gewijd.



De subsidiegever en eigenaar van bijna de volledige collectie van het Stedelijk was in elk geval 'onaangenaam verrast'. 'Gebleken is dat de gemeente Amsterdam niet van alle nevenactiviteiten van Beatrix Ruf op de hoogte is gesteld', was de reactie dinsdag van Kajsa Ollongren, wethouder van cultuur. Ze noemt het opstappen van Ruf 'een verstandig besluit'.

Zware sollicitatieprocedure

De Duitse Ruf is al de tweede directeur die in relatief korte tijd de eer aan zichzelf houdt. Onder leiding van Ann Goldstein was het Stedelijk in 2012 heropend na een verbouwing die bijna negen jaar had geduurd. Al snel daarna was de kritiek op de Amerikaanse aangezwollen: geen soepele omgang met sponsoren en pers, te weinig visie. Op last van de raad van toezicht werd een zakelijk directeur naast haar geparachuteerd. Karin van Gilst kreeg evenveel bevoegdheden, wat voor Goldstein de druppel was. Nog geen jaar na de heropening gooide ze de handdoek in de ring.



Vanwege dit echec kwam er een extra zware sollicitatieprocedure voor de opvolger. De toenmalige raad van toezicht-voorzitter Alexander Ribbink (vooral bekend doordat hij een vermogen overhield aan de beursgang van TomTom) wilde voorkomen dat het museum weer in opspraak zou raken vanwege het functioneren van de directeur.



De benoeming van Ruf, die lange tijd museumdirecteur is geweest in Zwitserland, leek goed uit te pakken. Wie veel in het Stedelijk komt, zag dat er weer leven in de Badkuip is. Naast de grote tentoonstellingen programmeerde ze veel kleinere exposities, zodat er bijna altijd wat nieuws te zien was. Voor een museum dat in hoge mate afhankelijk is van herhaalbezoek, is die afwisseling gunstig.



En alhoewel Ruf in haar exposities veel terugviel op de kunstenaars die ze al lange tijd had gesteund, konden haar keuzes ook verrassen - zelfs letterlijk. Aan de performances die kunstenaar Tino Sehgal een jaar lang in het museum maakte, werkten tot schrik van menig bezoeker zelfs kassa- en veiligheidsmensen mee. Rufs laatste zichtbare bestuursdaad: de aanpassing van de entree van het museum, is een verademing.

Bezoekersaantallen

Op één terrein scoorde ze niet. In het jaar van haar aanstelling kwamen er 816 duizend mensen naar het Stedelijk, een recordaantal. In de twee jaren die Ruf daarna aan het roer stond, daalde dat naar 657 duizend. Dit werd om twee redenen geaccepteerd. De 'bezoekersbonus' die elk museum incasseert na een succesvolle heropening was, zoals verwacht, aan het uitwerken. Ruf wilde bovendien het Stedelijk terugbrengen in de voorhoede van de hedendaagse kunst. Dat is meestal geen garantie voor kassagerinkel.



Scheidend voorzitter Alexander Ribbink - zijn maximale termijn zat er bijna op - was positief in het deze zomer gepubliceerde jaarverslag 2016: 'Ik concludeer met trots dat het Stedelijk weer stevig staat en vol vertrouwen naar de toekomst kan kijken'. Die inkt is nog niet droog of zijn opvolger Ferdinand Grapperhaus, partner bij het internationale advocatenkantoor Allen & Overy, moet een functieprofiel opstellen voor een nieuwe artistiek directeur. Hij is in arbeidsrecht gespecialiseerd, iets dat de laatste dagen waarschijnlijk goed van pas is gekomen.

Beatrix Ruf Beeld anp

Zakelijk directeur

Grapperhaus moet ook nog een zakelijk directeur zien te vinden, want Van Gilst heeft per 1 oktober het museum verlaten. 'Dit voelt als een natuurlijk moment om te gaan', verklaarde zij. 'De organisatie gaat een andere fase in.' Daarin bleek ze meer dan gelijk te hebben.



Naast het vertrek van Ruf kondigde het museum twee onderzoeken aan, waarvan de uitkomsten ook de raad van toezicht kunnen raken. Er komt een onafhankelijk rapport over de naleving van de Governance Code Cultuur - de gedragscode voor integer bestuur en toezicht in de culturele sector. Daarnaast zal advocaat en hoogleraar Jaap van Slooten, expert op het gebied van beloningsregels, nagaan of in de afgelopen jaren 'in overeenstemming met de Wet Normering Topinkomens is gehandeld'. Lees: of Ruf geld terug moet betalen omdat ze bijkluste. Haar salaris als directeur schommelde rond de 180 duizend euro.



Al eerder is er kritiek geuit op het Stedelijk Museum vanwege mogelijke belangenconflicten. In 2014 zette de excentrieke kunstverzamelaar Christiaan Braun twee keer een paginagrote advertentie in drie kranten. Daarin viel hij het Stedelijk - waarmee hij eerder ruzie had gehad omdat het museum een schenking van hem had geweigerd - onder meer aan op de dubbele petten van Ruf, die al wel was benoemd maar nog niet was aangetreden. Zij zou blijven werken voor de kunstcollecties van de Zwitserse uitgever Michael Ringier en het verzekeringsbedrijf Swiss Re. Paste dat wel bij haar nieuwe functie in Amsterdam, waarin ze ook ging beslissen over aankopen?

Christiaan Braun publiceerde paginagrote advertenties in onder meer de Volkskrant over mogelijke belangenverstrengeling. Beeld Christiaan Braun

Deze vraag, maar ook andere voorbeelden van potentiële belangenverstrengeling, werden door het museum weggewuifd. Ruf stelde later in een interview in de Volkskrant dat ze geen beïnvloeding van haar kunstbeleid duldt en het museum nooit zal benadelen. 'Het Stedelijk is transparant.' De toenmalige raad van toezicht was het blijkbaar met haar eens; in het jaarverslag 2014 werd aan deze aantijgingen geen woord vuil gemaakt. Dat Ruf nu alsnog sneuvelt op het hebben van een dubbelfunctie, of op het verzwijgen daarvan, is in deze bedrijfscultuur misschien niet verbazingwekkend.



Beatrix Ruf heeft een enorm netwerk, kent menig kunstmecenas en was een vaste naam boven in de 'Power 100' van het Amerikaanse tijdschrift Art Review. Zij leek in 2014 de ideale kandidaat voor een museum dat op zoek was naar een kundige fundraiser. Nederlandse musea kregen twee jaar eerder zware bezuinigingen opgelegd door het eerste kabinet-Rutte, waarna ze werden geacht voor meer eigen inkomsten te zorgen. Het is navrant dat Ruf opstapt omdat ze erin slaagde veel geld binnen te harken - maar niet alleen voor haar museum.

Lees hier een interview met Ruf uit haar begintijd, en over hoe ze het Stedelijk Museum vorm probeerde te geven

Het Stedelijk Museum in Amsterdam kiest voor het sleutelwoord integratie. Vreemd is die keuze allerminst. De wereldbevolking is op drift geraakt of, zoals Stedelijk-directeur Beatrix Ruf een half jaar geleden aan de Volkskrant liet weten: 'Migratie is onderdeel van onze identiteit.'



Beatrix Ruf begon in 2014 als directeur van het Stedelijk Museum. Ze deed toen al een aankoop en strikte drie relatief jonge kunstenaars voor 2015. Lees dit interview met Ruf uit haar begintijd. 'We moeten niet de canon bevestigen, maar de canon bepalen.' (+)



Dit staat er te lezen in het jongste persbericht van het Stedelijk Museum in Amsterdam, een citaat van directeur Beatrix Ruf: 'Het is belangrijk om steeds nieuwe verhalen te vertellen, zowel met onze collectie als met afzonderlijke tentoonstellingen. Juist nu, als tegenwicht van het populisme dat steeds meer in opkomst is in Europa.'



