Echte vooruitgang in de Europese integratie werd vroeger geboekt toen er een consensus was onder nationale elites over hoe de toekomst er moest uitzien. Nu denken ze volledig anders over wat het probleem is en hoe het op te lossen. Alleen Duitsland lijkt nog tevreden met de institutionele status quo.

Door Matthias Matthijs, hoogleraar internationale politieke economie aan de Johns Hopkins Universiteit in Washington, DC.

De verkiezingen voor het Europees Parlement vorig weekend bevestigden wat we nationaal al langer wisten: de politieke versnippering zet zich ook Europees door. De traditionele centrumpartijen - christendemocraten en sociaaldemocraten - blijven continu aanhang verliezen. Extreemrechts scoorde, maar minder goed dan verwacht en deels ten koste van extreemlinks. De liberalen wonnen zetels, maar enkel wegens de intrede van Emmanuel Macrons Renaissancebeweging op Europees niveau en de onverwacht hoge score van de LibDems ten gevolge van de Britse woede over de brexitonderhandelingen. De groenen deden het ook goed, maar hun succes is vooral geconcentreerd in de rijkere centrumsteden in het noordwesten van Europa, waar men zich de luxe kan veroorloven zich zorgen te maken over het klimaat.

Schermvullende weergave ©rv

Een stabiele coalitie vormen in het Europees Parlement, dat maandelijks pendelt tussen Brussel en Straatsburg, wordt deze keer heel moeilijk, alsook het invullen van die andere Europese topjobs. De oude politieke formule voor Europese integratie - meer Europa aangestuwd door een Frans-Duitse motor - werkt al lang niet meer. Na tien jaar crisis over de euro, migratie, Russische agressie in Oekraïne, de wankelende rechtsstaat in Centraal Europa en de brexit is het toch duidelijk dat crisissen niet automatisch oplossingen opleveren. De logica van Jean Monnet, een van de vaders van Europa, dat crisissen uiteindelijk tot meer Europese eenheid leiden, is al lang niet meer van toepassing. Politieke versnippering maakt de zaken moeilijker, maar de grootste politieke verschillen in Europa vandaag liggen tussen de nationale elites. Die denken volledig anders over wat het probleem is en hoe het moet worden opgelost.

Parijs, Rome en Londen zitten vast in een Europese kooi made in Germany, maar ze zijn het niet eens over een gemeenschappelijke sleutel om eruit te geraken.

Alleen Duitsland lijkt nog comfortabel met de institutionele status quo. De hedendaagse EU is dan ook grotendeels van Duitse makelij, al hebben ze het misschien niet bewust zo gewild. De Europese eenheidsmarkt, overeengekomen in het midden van de jaren 80, was een Brits-Frans compromis. De Britse premier Margaret Thatcher wilde toen een Europese vrije markt zonder al te veel belemmeringen. De Franse president François Mitterrand wilde een sterke centrale autoriteit die toezicht kon houden op die markt. Duitsland bevond zich in het midden van die onderhandelingsruimte. En toen Frankrijk koste wat het kost een eenheidsmunt wilde en de Britten daarvoor pasten, was de prijs van Bonn, later Berlijn, een euro naar het beeld van zijn sterke Duitse mark.

De regels van het spel waren geïnspireerd door het neoliberale gedachtegoed dat na de val van de Berlijnse Muur de alleenheerschappij genoot over goed economisch bestuur. Het verschil tussen de EU en de rest van de westerse wereld is dat men in Brussel die regels in internationale verdragen goot die moeilijk te wijzigen zijn.

Vruchten plukken

Het verdrag van Maastricht zette de toon voor de twee succesrijkste decennia van Europese integratie. Maar de toen orthodoxe principes van fiscale strengheid, politiek onafhankelijke centrale banken, en het vrij verkeer van diensten en personen, voldoen al lang niet meer aan de huidige politieke realiteit. Toen de eurocrisis uitbrak in de lente van 2010 was het net Duitsland dat in het midden van een hoogconjunctuur zat en ervan overtuigd was dat het de vruchten aan het plukken was van de harde structurele hervormingen tijdens het kanselierschap van Gerhard Schröder. In plaats van de Europese regels flexibeler te maken, zette de Europese Unie, met Duitsland op kop, volop in op nog strengere regels.

De toen orthodoxe principes van fiscale strengheid, politiek onafhankelijke centrale banken, en het vrij verkeer van diensten en personen, voldoen al lang niet meer aan de huidige politieke realiteit

Dat gaf de EU ook meer macht, vooral in Zuid-Europa, om rechtstreeks in te grijpen in het beleid van haar lidstaten. Zo werd de EU veel zichtbaarder voor de gewone burger, en meestal in negatieve zin. De nationale reacties - zowel van elites als van het volk - bleven niet lang uit.

In het verleden is alleen echt vooruitgang geboekt in Europese integratie toen er een consensus bestond onder nationale elites over hoe de toekomst er uitzag. Dat was het geval begin de jaren 90. Vandaag wordt Europa geteisterd door vier radicaal andere visies die eigenlijk niet te verzoenen zijn.

Nieuw elan

Angela Merkels Duitsland is tevreden met de status quo, die de nadruk legt op nationale budgettaire verantwoordelijkheid. Al vinden sommige noordelijke lidstaten zoals Nederland, Finland, en de Baltische staten dat het best wel nog iets strenger mag. Macrons Frankrijk wil Europa een nieuw elan geven door nog meer bevoegdheden af te staan aan de Europese instellingen in Brussel. Meer solidariteit en financieel risico delen op Europees niveau moet leiden tot meer welvaart. Salvini’s Italië wil terug naar een verleden waar de euro en migratie niet bestaan. En de brexiteers Boris Johnson en Nigel Farage willen niets meer te maken hebben met het Europese project.

Om de internationale verdragen waarop Europa is gebouwd aan te passen is unanimiteit nodig. En zolang er geen consensus is over hoe men de EU wil hervormen, functioneren we in die Duitse status quo

De drie nationale elites in Parijs, Rome en Londen zitten vast in een Europese kooi made in Germany, maar ze zijn het niet eens over een gemeenschappelijke sleutel om eruit te geraken. Alle drie wijzen ze in radicaal andere richtingen. Viktor Orbán in Hongarije en Jaroslaw Kaczyński in Polen maken het alleen nog moeilijker. Om de internationale verdragen waarop Europa is gebouwd aan te passen is unanimiteit nodig. En zolang er geen consensus is over hoe men de EU wil hervormen, functioneren we in die Duitse status quo.