MADE IN JAPAN

Gdy 7 lat temu pierwszy raz odwiedzałem Czarnobyl, nie przypuszczałem, że podobna katastrofa może się jeszcze gdzieś wydarzyć. A już na pewno nie w Japonii. Przecież energia atomowa jest bezpieczna, technika coraz mniej zawodna, więc podobna katastrofa nie może wydarzyć się w przyszłości. Tak mówili naukowcy, tak mówiły firmy budujące elektrownie atomowe, tak przekonywał rząd.

A jednak.

Planując odwiedzenie Fukuszimy nie wiedziałem czego się spodziewać. Inny język, kultura, tradycje i zwyczaje. Co zastanę na miejscu 4 lata po katastrofie? Czy będzie podobnie jak w Czarnobylu?

KATASTROFA

Niniejszy fotoreportaż nie ma na celu po raz kolejny przedstawiać przebiegu katastrofy. Informacje o niej, podobnie jak z 26 kwietnia 1986 r., są większości czytelników doskonale znane. Warto jednak wspomnieć jedną, bardzo istotną kwestię, która w dalszych rozważaniach ma zasadnicze znaczenie. Winę za katastrofę w elektrowni atomowej Fukushima Daiichi ponosi człowiek. Nie trzęsienie ziemi i tsunami. Raport japońskiej komisji parlamentarnej ds. zbadania przyczyn katastrofy, nie zostawia w tej kwestii żadnych wątpliwości. Katastrofę można było przewidzieć i jej zapobiec. Podobnie jak w Czarnobylu, gdzie winę za katastrofę ponosi przede wszystkim człowiek, a nie technika.

Jak się wkrótce okaże, podobieństw obu katastrof będzie znacznie więcej.

RADIACJA CZY EWAKUACJA

Tuż po katastrofie elektrowni w Fukuszimie wyznaczono 3 km, a potem 20 km obszar wokół niej, z którego przymusowo ewakuowano ok. 160000 mieszkańców. Chaos oraz niesprawny system monitoringu radiacyjnego spowodował, że wiele rodzin zostało rozdzielonych albo ewakuowanych do jeszcze bardziej skażonych miejsc. W kolejnych miesiącach i latach, w miarę dokonywania dokładniejszych pomiarów, granice strefy ewaluowały. Nastąpił jej podział wg stopnia skażenia oraz możliwości powrotu do niej mieszkańców.

4 lata po katastrofie ponad 120000 osób wciąż nie może wrócić do swoich domów, znaczna ich część nadal mieszka w specjalnie wybudowanych kontenerach. Podobnie jak w Czarnobylu, niektórzy mieszkańcy sprzeciwili się nakazom ewakuacji i wkrótce po katastrofie wrócili do swoich domów. Niektórzy nie wyjechali w ogóle.

Do miast położonych w najbardziej skażonej strefie, oznaczonej kolorem czerwonym, można się dostać wyłącznie za okazaniem specjalnych pozwoleń. Z uwagi na wysokie promieniowanie (> 50 mSv/y), nie są tam prowadzone żadne prace naprawcze ani dekontaminacyjne. Zgodnie z przewidywaniami władz, mieszkańcy tych miejscowości przez długi czas nie będą mogli do nich wrócić. (jeśli w ogóle)

Mniej skażona i również niezamieszkała jest strefa pomarańczowa. Jednak z racji niższego promieniowania (20-50 mSv/y) trwają tam prace porządkowe oraz dekontaminacyjne. Mieszkańcy mogą odwiedzać swoje domy, jednak wciąż nie mogą w nich mieszkać.

W zielonej strefie promieniowanie jest najniższe (<20 mSv/y), a prace dekontaminacyjne są ukończone. Trwają ostatnie prace porządkowe, a wkrótce ma zostać zniesiony nakaz ewakuacji.

DEKONTAMINACJA

Wjeżdżając do strefy, pierwsze co rzuca się w oczy to prowadzona na ogromną skalę dekontaminacja. 20000 robotników skrupulatnie oczyszcza każdy fragment ziemi. Usuwa wierzchnią, najbardziej skażoną warstwę gleby, pakuje ją do worków i wywozi na jedno z kilku tysięcy składowisk. Worki są wszędzie. Stają się nieodłącznym elementem krajobrazu Fukuszimy.

Prace dekontaminacyjne nie ograniczają się jedynie do usuwania skażonej ziemi. Czyszczone są również miasta i wsie. Metodycznie, ulica po ulicy, dom po domu. Opryskiwane i szorowane są ściany i dachy wszystkich budynków. Skala przedsięwzięcia i tempo prac budzi respekt. Widać, że robotnikom zależy na jak najszybszym oczyszczeniu domów i powrocie ich mieszkańców.

To na czym zależy robotnikom, a właściwie finansującym ich prace rządzie, niekoniecznie musi zależeć samym mieszkańcom. Skażona gleba nie jest utylizowana, ani nawet nie opuszcza strefy. Wywożona jest jedynie poza miasta, często jedynie na jego peryferia. Kosztowna operacja jest jedynie przesunięciem problemu z jednego miejsca na drugie, byleby za miasto, do którego wkrótce mają wrócić mieszkańcy.

Wciąż nie wiadomo, gdzie trafią skażone odpady. Zwłaszcza, że mieszkańcy protestują przeciwko lokalizacji miejsc długoterminowego składowania w pobliżu swoich domów. Nie chcą również sprzedawać ani wynajmować na ten cel swojej ziemi. Nie wierzą w zapewnienia rządu, że po 30 latach worki z radioaktywnymi odpadami stamtąd znikną. Boją się, że radioaktywne odpady zostaną tam na zawsze.

Dekontaminacja wielu obszarów w ogóle nie jest możliwa z uwagi na ich gęste zalesienie i górzyste położenie. Dekontaminacją objęte są wyłącznie domy oraz tereny wokół nich oraz 10 metrowe pasy wzdłuż dróg. Stwarza to uzasadnione obawy, nie tylko mieszkańców ale i naukowców, że każda większa ulewa spowoduje wymycie radioaktywnych izotopów z górzystych, zalesionych obszarów i ponowne skażenie zamieszkałych terenów. Podobnie w przypadku pożaru, który z pomocą wiatru może z łatwością roznieść radioaktywne izotopy na pobliskie miejscowości. Nie są to bezpodstawne obawy, w ostatnim roku zdarzyło się to co najmniej dwukrotnie w Czarnobylu.

W tej sytuacji nie dziwi postawa mieszkańców, którzy nie ufają władzom, boją się skażenia i nie chcą wracać do swoich domów. W ankiecie przeprowadzonej wśród byłych mieszkańców czerwonej strefy tylko 10% badanych respondentów chciałoby wrócić do swoich domów, a aż 65% ewakuowanych nie zamierza tego robić. Zresztą, do czego mieliby wracać? Brak pracy, infrastruktury, opieki medycznej, skutecznie zniechęca do powrotu nawet pozytywnie nastawionych mieszkańców. A z każdym rokiem będzie coraz trudniej, mieszkańcy się starzeją, podobnie jak opuszczone i nieremontowane przez nich domy. Czyżby miasta miały na zawsze pozostać opuszczone?

Są również powody niechęci do powrotu o których mieszkańcy niechętnie mówią. Są nimi rekompensaty oraz różnego rodzaju dopłaty i ulgi podatkowe, które otrzymują ewakuowani. Tylko rekompensata za moralne cierpienia, którą otrzymuje każdy ewakuowany wynosi miesięcznie 100000 jenów. (ok. 850 dolarów) Część mieszkańców protestuje, a nawet pozywa rząd, planujący likwidację rekompensat w rok po otwarciu strefy. (zielonej i pomarańczowej) Mieszkańcy boją się, że działania władz są próbą zmuszania ich do powrotu, szczególnie gdy rząd arbitralnie podniósł dopuszczalny limit rocznej ekspozycji na promieniowanie z 1 na 20 mSv.

ZAMKNIĘTA STREFA

Celowo przyjeżdżam do Fukuszimy dopiero 4 lata po katastrofie, gdy większość zniszczeń wywołanych trzęsieniem ziemi oraz tsunami została już usunięta. Chciałbym przede wszystkim skupić się na katastrofie elektrowni atomowej, jej konsekwencjach na środowisko oraz ewakuowanych mieszkańców. Porównać je do Czarnobyla. Dlatego najbardziej zależy mi na zobaczeniu strefy pomarańczowej oraz czerwonej, najbardziej skażonej i całkowicie opuszczonej. W tej ostatniej, nie są prowadzone żadne prace porządkowe ani dekontaminacyjne. Tam czas zatrzymał się w miejscu, jakby katastrofa wydarzyła się wczoraj.

Do każdego z miast położonych w czerwonej strefie potrzebne jest osobne pozwolenie, wydawane jedynie osobom, które mają uzasadniony, publiczny interes w jej odwiedzeniu. Żadnych turystów. Nawet dziennikarze nie są mile widziani. Władze są ostrożne, pytają o powód wizyty, poruszaną tematykę, stosunek do katastrofy. Obawiają się, że dziennikarze w nierzetelny bądź nieobiektywny sposób przedstawią podjęty temat. Najprawdopodobniej jednak boją się krytyki swoich działań.

O możliwość wejścia do zamkniętej strefy staram się będąc jeszcze w Polsce. Pomagają koledzy, autorzy książek oraz dziennikarze piszący o Fukuszimie. Polecają swoich znajomych, ci kolejnych, a oni jeszcze następnych. Jednak dopiero przyjazd do Fukuszimy i dwa tygodnie spędzone na miejscu pozwalają nawiązać kontakt z właściwymi osobami. Jak się okazuje, do pomocy przekonuje je moja wiedza oraz dorobek fotograficzny zgromadzony podczas licznych wizyt w Czarnobylu.

W oczekiwaniu na wydanie pozwoleń odwiedzam miejscowości leżące w pomarańczowej strefie. Dwa dni zajmuje mi odnalezienie domu Naoto Matsumury, rolnika, który wkrótce po katastrofie nielegalnie wrócił do zamkniętej strefy, wtedy jeszcze czerwonej, aby opiekować się porzuconymi zwierzętami. Matsumura tłumaczy powody swojego powrotu. Opowiada, jak nie mógł patrzeć na wałęsające się po pustych ulicach całe stada krów, których właściciele uciekli przed promieniowaniem. Jak ginęły z głodu lub były zabijane i utylizowane przez władze. Co one zawiniły, żeby je teraz bez powodu zabijać – pyta, próbując wytłumaczyć powody swojego nielegalnego powrotu.

Gdy Matsumura dowiaduje się, że regularnie odwiedzam Czarnobyl, z zadającego pytania szybko staję się pytanym. Matsumura jest ciekawy, jak przebiegała ewakuacja w Czarnobylu, jak wyglądała dekontaminacja, jakie jest promieniowanie. Zadaje precyzyjne pytania, dyskutuje, porównuje poziomy promieniowania. Widać, że katastrofa w Fukuszimie nauczyła go fachowej terminologii i pojęć związanych z poruszaną problematyką. Niestety, czas płynie nieubłaganie, a Matsumura musi wracać do swoich obowiązków. Umawiamy się na spotkanie jesienią.

Prawo wciąż zabrania mieszkańcom stałego powrotu do miejscowości leżących w pomarańczowej strefie. Mogą jedynie przebywać tam za dnia. Ale nawet wtedy trudno tu spotkać jakiegokolwiek mieszkańca. Większość z nich nie chce wracać, a wkrótce nie będzie nawet do czego. Wiele opuszczonych domów, zwłaszcza drewnianych, jest w tak złym stanie, że niedługo ich remont przestanie być opłacalny. A nieremontowane, zaczną się walić. A może jest to świadomy wybór mieszkańców, którzy w ten sposób już zdecydowali, że nigdy do nich nie wrócą?

Młodzi mieszkańcy albo rodziny z dziećmi już dawno opuścili Fukuszimę. W poszukiwaniu lepszego życia, lepszej przyszłości, wyjechali do Tokio albo innych większych miejscowości. Starsi, bardziej przywiązani do miejsc w których żyli przez kilkadziesiąt lat, wolą mieszkać w pobliżu, w specjalnie wybudowanych kontenerach. Jeszcze inni, wyjechali do swoich rodzin. Ale nie na długo, nie chcą być ciężarem dla innych. Wracają do kontenerów. Dwa malutkie pokoiki i kuchnia w przedsionku.

NAMIE

Tydzień później mam już pozwolenie w rękach, mogę wreszcie udać się do Namie, jednego z trzech miast leżących w zamkniętej strefie. Pomimo, że miasto jest całkowicie opuszczone, wciąż działa sygnalizacja świetlna, a wieczorem uliczne lampy. Czasem przejeżdża też patrol policji, który pomimo absolutnej pustki, zatrzymuje się na każdym czerwonym świetle. Zatrzymuje się również przy naszym samochodzie i skrupulatnie sprawdza pozwolenia.

Towarzyszy mi troje mieszkańców Namie, którzy chcieliby pokazać domy z których zostali ewakuowani. Trzęsienie ziemi nie wyrządziło im poważniejszych szkód, położone daleko od oceanu nie były również zagrożone falą zabójczego tsunami. Dopiero radioaktywna chmura zmusiła mieszkańców do ucieczki.

Żeby zobaczyć skutki tsunami udajemy się nad wybrzeże, gdzie uległy zniszczeniu wszystkie budynki. Mimo upływu 4 lat wciąż trwają tam prace porządkowe, chociaż większość zniszczeń została już uprzątnięta. Na ich tle wyróżnia się jeden betonowy budynek, który potrafił oprzeć się niszczącej sile tsunami. To wybudowana za pieniądze TEPCO szkoła, której uczniowie szczęśliwie ocaleli, uciekając na pobliskie wzgórza.

Na koniec odwiedzamy farmę Masami Yoshizawy, który podobnie jak Matsumura, wkrótce po katastrofie wrócił na swoje ranczo opiekować się porzuconymi zwierzętami. Historia Yoshizawy jest jednak bardziej interesująca. Wkrótce po katastrofie, trzymane przez niego krowy zaczęły dostawać zagadkowych, białych kropek na skórze. Yoshizawa podejrzewa, że jest to efekt jedzenia przez krowy skażonej trawy. Stara się nagłośnić sprawę, udziela się w mediach, protestuje przed japońskim parlamentem, zawiózł tam nawet jedną ze swoich krów. Niestety, poza pomocą materialną i regularnym badaniem krwi krów, brak jest chętnych, którzy chcieliby sfinansować szersze badania.

FUTABA

Kolejny tydzień czekania i otrzymuję również pozwolenie na wjazd do Futaby, kolejnej miejscowości leżącej w zamkniętej strefie. Granicząca ze zniszczoną elektrownią jest najbardziej skażonym miastem w strefie. Z uwagi na zbyt wysokie promieniowanie, nie było sprzątane ani dekontaminowane. Z tego powodu otrzymujemy odzież ochronną, maseczki i dozymetry.

Bliskie związki miasta z pobliską elektrownią nie ograniczają się jedynie do niewielkiej odległości pomiędzy nimi. Przy głównej drodze prowadzącej do centrum miasta natrafiam na stojący w poprzek drogi znak, a w zasadzie slogan, promujący energetykę jądrową. “Energia jądrowa to energia świetlanej przyszłości” – dzisiaj to ironiczne przypomnienie niszczących skutków jej stosowania. Kilkaset metrów dalej stoi podobny znak.

W czasie pobytu w Futabie towarzyszą mi Mitsuru i Kikuyo Tani (74 i 71 lat), małżeństwo, które pokazuje mi dom z którego zostało ewakuowane. Odwiedzają go regularnie, chociaż z uwagi na przepisy mogą to robić najwyżej raz w miesiącu i jedynie przez kilka godzin. Korzystają z tych okazji, mimo, że już dawno stracili nadzieję, że będą mogli do niego wrócić na stałe. Sprawdzają, czy nie przecieka dach, czy okien nie uszkodził wiatr albo dzikie zwierzęta. Jeśli zajdzie potrzeba wykonują drobne naprawy. Przede wszystkim jednak wracają z uwagi na sentyment i przywiązanie jakie czują do tego miejsca. Tęsknotę za miejscem skąd pochodzą, w którym spędzili całe życie.

Odwiedzając Futabę, graniczącą z uszkodzoną elektrownią atomową Fukushima I, nie sposób nie spróbować sfotografować głównego winowajcy jądrowej katastrofy. Niestety, wszystkie drogi prowadzące w kierunku elektrowni są zamknięte i mocno strzeżone. Przy odrobinie pomysłowości można ją jednak zobaczyć. Ale najpierw odwiedzam pobliską szkołę.

Opuszczając czerwoną strefę trzeba obowiązkowo przejść kontrolę dozymetryczną.

W pobliżu czerwonej strefy zauważam przypadkiem porzucony samochód. Trudno go dostrzec z daleka, jest praktycznie cały zarośnięty zielonymi pnączami. Gdy podchodzę bliżej zauważam, że pojazdów jest więcej, równo ustawionych w kilku rzędach. Domyślam się, że samochody zostały skażone, a następnie porzucone przez ewakuujących się mieszkańców. Chwilę później moje przypuszczenie potwierdza pikający dozymetr./Aktualizacja 03.02.2016. Samochody zostały porzucone przed katastrofą elektrowni atomowej, jednak skażone zostały w wyniku tej katastrofy./

WNĘTRZA

Przebywając w strefie wiele czasu i uwagi poświęcam fotografowaniu wnętrz. Tego typu zdjęcia w bardzo obrazowy sposób oddają ludzki, bardzo osobisty wymiar tragedii. Uświadamiają również co stracili mieszkańcy Fukuszimy oraz jak niewiele czasu mieli na ewakuację. Fotografując wnętrza budynków, podobieństwa do katastrofy w Czarnobylu wydają się jeszcze większe. Chociaż w Czarnobylu, po blisko 30 latach od katastrofy i tysiącach turystów odwiedzających to miejsce, trudno już znaleźć nietknięte przedmioty. Raz pluszowy miś tonie wśród gazowych masek, miesiąc później leży obok okna, gdzie turysta-fotograf miał szanse na lepsze światło. To są rzeczy zainscenizowane już po awarii. W Fukushimie, katastrofa jest nadal głęboko w pamięci mieszkańców, a wciąż obowiązujący nakaz ewakuacji oraz absolutny brak turystów powoduje, że wszystko jest tam, gdzie było 4 lata temu. Porzucone zabawki, sprzęt elektroniczny, instrumenty muzyczne, a nawet pieniądze. Tylko tragedia takich rozmiarów może doprowadzić do tak przygnębiających widoków.

ZAKOŃCZENIE

Przyjechałem do Fukuszimy jako fotograf i filmowiec, próbujący przede wszystkim zbudować opowieść obrazami. Przekonany, że spojrzenie na skutki katastrofy własnymi oczami, pozwoli lepiej ocenić skutki awarii elektrowni, zrozumieć skalę tragedii, zwłaszcza tragedii ewakuowanych mieszkańców. W konsekwencji, wyciągnąć własne wnioski, bez wpływu żądnych sensacji mediów, rządowej propagandy czy pomniejszających skutki katastrofy atomowych lobbystów. I przekazać zdobytą wiedzę jak najszerszej publiczności.

To był dopiero pierwszy wyjazd, jesienią wracam do Fukuszimy. I nic nie wskazuje, żebym miał wkrótce przestać. I niech nie zabrzmi to jak pożegnanie z Czarnobylem, oba miejsca będę wizytował regularnie.

7 lat temu swój pierwszy reportaż z Czarnobyla zakończyłem takim fragmentem:

„Ogromne przeżycie, nie dające się porównać z niczym innym. Cisza, brak krzyków, śmiechu, płaczu, a odpowiada wiatr, tylko wiatr. Prypeć jest ogromnie pouczającą lekcją dla naszego pokolenia.”

Nauczyliśmy się czegoś od tego czasu?

MEDIA O PROJEKCIE

P.S.Jeśli jesteś fotografem lub filmowcem i chciałbyś przyłączyć się do najbliższego wyjazdu do Fukuszimy lub Czarnobyla, napisz kilka słów o sobie na adres: arek (małpa) podniesinski (kropka) pl.

P.S.2. Jeśli chcecie być na bieżąco albo zobaczyć niepublikowane zdjęcia, śledźcie mnie na Facebooku albo dodajcie do swoich znajomych. Część postów pojawia się wyłącznie dla tych grup.

WSZYSTKIE FOTOREPORTAŻE Z CZARNOBYLSKIEJ STREFY:

2015 – STREFA W 4K II

2015 – ZIMA W STREFIE

2014 – STREFA W 4K

2014 – POZA TURYSTYCZNYM SZLAKIEM 2

2013 – POZA TURYSTYCZNYM SZLAKIEM 1

2013 – ALONE IN THE ZONE 2 – KULISY

2013 – ALONE IN THE ZONE 2 – PREMIERA

2013 – DŁUGI WEEKEND W STREFIE

2012 – BOHATEROWIE NIEISTNIEJĄCEGO KRAJU

2011 – REAKTOR 4

2011 – MAŁE REAKTORY

2011 – ALONE IN THE ZONE 1 KULISY

2011 – ALONE IN THE ZONE 1 FILM

2010 – ALONE IN THE ZONE 1

2010 – DZIEŃ ZWYCIĘSTWA

2010 – CZARNOBYL TRZECIA WYPRAWA

2009 – CZARNOBYL EXPEDITION FILM

2009 – CZARNOBYL DRUGA WYPRAWA

2008 – CZARNOBYL – POCZĄTEK