Het ministerie van Justitie en Veiligheid onderzoekt of de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) in de fout is gegaan bij het beoordelen van bezwaarschriften van vreemdelingen met een verblijfsvergunning. Volgens een klokkenluider bij het Zwolse filiaal van de IND houdt de dienst zich niet aan de Algemene wet bestuursrecht en de eigen interne regels rond bezwaarschriften van statushouders. Daardoor zijn tientallen beslissingen tot het uitzetten van vreemdelingen mogelijk ongeldig.

De klokkenluider, een senior medewerker, is vorige maand geschorst door de IND. Maandag eiste hij in de rechtbank in Zwolle terug te mogen keren naar zijn post.

Het conflict gaat over het beoordelen van bezwaarschriften van statushouders die in het geweer komen tegen besluiten van de IND, bijvoorbeeld over het intrekken van hun verblijfsstatus. De wet schrijft voor dat dit soort gevoelige kwesties beoordeeld worden door IND-ambtenaren die niet betrokken waren bij de eerdere besluiten, om tunnelvisie tegen te gaan.

Maar volgens de klokkenluider werd hij opgezadeld met veertig dossiers die hij eerder al had behandeld en vervolgens door zijn chef van de Directie asiel en bescherming onder zware druk gezet om die nogmaals te beoordelen. Hierdoor konden wachtlijsten bij de IND sneller worden weggewerkt.

Om dit bedrog te verhullen, moest de klokkenluider de naam van zijn chef of van een andere bevoegde medewerker van de IND onder zijn beslissing zetten, vertelde hij in de rechtbank. Dit zou vaker voorkomen. „Ik heb in 2016 en 2017 andere misstanden binnen het asielteam kenbaar gemaakt. Maar met mijn meldingen heeft de directie niets gedaan en de IND kent geen toezichthouder.”

‘Vierogenprincipe’

De IND bestrijdt zijn lezing. Volgens de dienst wordt er altijd gewerkt volgens het ‘vierogenprincipe’, waarbij een andere IND’er dan de oorspronkelijke beoordelaar het eindoordeel velt. Een vertegenwoordiger van het ministerie van Justitie en Veiligheid, waaronder de IND valt, zei voor de rechter dat er in oktober onmiddellijk is ingegrepen toen duidelijk werd dat dit in één geval niet was gebeurd.

Dat incident, waarbij de klokkenluider betrokken was, was aanleiding voor de IND om een integriteitsonderzoek naar hem te beginnen. Dat richt zich op de vraag of er meer beslissingen valselijk zijn ondertekend, aldus adjunct-directeur van de IND Yvette Bossink in de rechtbank.

Volgens de geschorste IND’er, die al 24 jaar bij de dienst werkt, probeert de dienst de problemen met de bezwaarschriften van statushouders in de doofpot te stoppen door hem de problemen in de schoenen te schuiven. „Ik wilde en mocht de dossiers die ik eerder had afgedaan niet nog een keer beoordelen. Maar ik kreeg een dienstopdracht”, aldus de man. „Ik moest dat toch doen en met de naam van een collega ondertekenen.”

Met deze tijdbesparende truc – hij kon als oorspronkelijke beoordelaar de dossiers veel sneller doorgronden dan een ambtenaar die ze voor het eerst zag – wilde de IND bereiken dat wachttijden niet verder op zouden lopen, aldus de man.

In het bezwaarschrift van de klokkenluider staat dat de IND deze truc vaker heeft toegepast. Zo zou er enkele jaren geleden in Zwolle een grote achterstand in bezwaarschriften op illegale wijze zijn weggewerkt. Daarbij zou een dikke stapel besluiten ondertekend zijn uit naam van een IND-directeur die helemaal niet betrokken was bij de dossiers.

Tilburgse advocaat

Het conflict rond de positie van de klokkenluider kwam aan het licht door de Tilburgse advocaat Susem Cakal. Zij probeerde maanden lang te achterhalen welke IND-ambtenaar een dossier van haar in behandeling had. Cakal kwam uiteindelijk uit bij de klokkenluider. Die vertelde haar dat hij geen beslissing mocht nemen omdat hij het dossier eerder al had beoordeeld.

Uiteindelijk ontving Cakal een beslissing die sterk leek op de eerdere beslissing van de klokkenluider, maar die was ondertekend door de chef van de man. Later trok de IND deze beslissing weer in en mocht de cliënt van Cakal onverwacht toch in Nederland blijven.

Volgens Igna Oomen, secretaris van de Vereniging van asieladvocaten (VAJN), gaat het vaker mis. „In de wet staat dat één ambtenaar niet twee keer mag beslissen. Maar ook ik spreek IND-medewerkers die aangeven dat een besluit wel met hun naam is ondertekend, maar dat zij het besluit niet zelf hebben genomen.”

Er spelen meer problemen bij de IND. De dienst heeft dit jaar al meer dan een miljoen euro betaald aan dwangsommen vanwege de trage afhandeling van verblijfsaanvragen. Daarnaast loopt er een onderzoek naar een IND’er in Ter Apel die bijkluste als bemiddelaar in asielzaken en verschijnt er binnenkort een rapport over hoe de IND omging met een klokkenluider die de cultuur en slechte informatisering bij de dienst aankaartte.

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 21 november 2018