De wolf lijkt na anderhalve eeuw terug in Nederland. Sommigen juichen zijn komst toe, anderen vrezen voor hun vee. De angst voor de wolf zit diep in onze cultuur verankerd.

We zijn allemaal opgegroeid met de wolf. Is het niet met Bor de Wolf uit De Fabeltjeskrant , dan wel met de Boze Wolf en Rood Kapje , De wolf en de zeven geitjes of De wolf en de drie biggetjes . Boodschap: pas op voor de wolf.

De sprookjes hebben de wolf ruimschoots overleefd. De wolf is al zo’n honderdvijftig jaar uit ons postzegellandje verjaagd. De meeste Nederlanders hebben zelfs nog nooit een wolf gezien. Sommigen geloven dat ze er weleens eentje (in het buitenland) hebben gespot, maar laat ze het eerst maar eens bewijzen. Voor hetzelfde geld was het een hond.

Is het een wolf, is het geen wolf?

Is het een wolf, is het geen wolf? Dat is de vraag. Ruim een jaar geleden was de spanning om te snijden. Het beest dat was gevonden in de berm van de A28 bij Veeningen leek in alles op een wolf. Het zou de derde wilde wolf zijn die sinds eeuwen op eigen poten naar Nederland was gelopen en het eerste verkeersslachtoffer. Groot nieuws dus, maar er moest DNA-onderzoek aan te pas komen om zekerheid te verkrijgen.

Het bleek inderdaad een wolf. Een exemplaar van anderhalf jaar oud, afkomstig uit de roedel Cuxhaven, stelden onderzoekers van de faculteit diergeneeskunde in Utrecht en Wageningen Environmental Research vast. Hij was weldoorvoed, had resten van een haas en een ree in de maag.

Het blijft niet bij deze ene wolf, daarover zijn de kenners het eens. Volgens woordvoerder Maurice La Haye van Wolven in Nederland zijn er dit jaar rond twintig bevestigde meldingen geweest van wolven op Nederlands grondgebied. Eind maart werden in Drenthe op drie plekken lammeren en schapen aangevallen. Ook hier lijkt een wolf de boosdoener. DNA-onderzoek moet uitsluitsel geven.

Zo’n onderzoek is niet alleen voer voor statistici. Volgens La Haye heeft de eigenaar van doodgebeten schapen er ook belang bij om te weten of de dader een hond is of een wolf. ,,Als het een hond is kun je de schade verhalen op de baas, maar zie die maar eens te vinden. Is een wolf de dader dan kun je de schade claimen bij het Faunafonds. Maar alleen als met een DNA-test is aangetoond dat het daadwerkelijk een wolf is geweest. Voor eigenaren van gedode schapen is het in die zin profijtelijker als een wolf hun dieren heeft gedood in plaats van een hond, maar het blijft een vervelende en een emotionele gebeurtenis.’’

Dezelfde voorouder

Honden en wolven hebben dezelfde voorouder. De hond hebben we meer dan tienduizend jaar geleden getemd, waardoor het een metgezel van de mens kon worden. Hij trekt samen op met de mens, in ruil voor een dagelijks portie voer, een dak boven zijn hoofd en een aai over zijn bol. Rond de overgang van een samenleving waarin jagers/verzamelaars de dienst uitmaken naar een agrarische maatschappij met nederzettingen was ook een dozijn andere beesten dat lot beschoren. Niet alleen huisdieren, ook koeien, geiten, schapen, varkens, kippen en ezels werden uitverkoren de mens te dienen. Deze gedomesticeerde dieren bieden voedsel (vlees, melk, eieren), grondstoffen (huiden, wol), spierkracht of gezelschap.

In Sapiens en Homo Deus schetst de Israëlische schrijver Yuval Noah Harari een schokkend relaas van deze domesticatie, die in relatief korte tijd grootscheepse vormen aannam. Tienduizend jaar geleden leefden er hoogstens een paar miljoen schapen, runderen, geiten, everzwijnen en kippen in een paar afgebakende gebieden in Afrika-Eurazië. Tegenwoordig zijn er op de aardbol meer dan een miljard schapen, een miljard varkens, een miljard runderen en liefst vijfentwintig miljard kippen. Hij concludeert: ‘Na Homo sapiens zijn gedomesticeerde runderen, varkens en schapen de op één, twee en drie na meest voorkomende grote zoogdieren ter wereld.’

De overige grote zoogdieren – en dan vooral de roofdieren – hebben het onderspit gedolven. Er lopen naar schatting van Harari momenteel nog zo’n 200.000 wolven rond op aarde tegenover 400 miljoen huishonden. Er zijn ook nog maar 40.000 leeuwen op de wereld, terwijl er 600 miljoen huiskatten in onze vensterbanken zitten.

Je kunt beter stroomdraad spannen bij de grens, zodat wolven het land niet in kunnen

Vanaf het moment dat mensen schapen en geiten begonnen te houden zijn wolven als schadelijke dieren beschouwd. Om die reden werd wolven bejaagd, zodat hij op veel plaatsen is uitgeroeid. De Bijbel, en met name het Nieuwe Testament, waarin Jezus werd voorgesteld als een herder die zijn kudde hoedde en beschermde tegen wolven, heeft het imago van de wolf in christelijk Europa geen goed gedaan.

Bedreigde zoogdieren

De laatste decennia trekken we ons het lot van al die bedreigde grote zoogdieren aan. Zo gaat het meestal: op het moment dat iets met uitsterven wordt bedreigd, plengen we ineens tranen om de laatst levende exemplaren. Onder het motto: wat je verliest, krijg je nooit meer terug.

De wolf heeft zijn vege lijf kunnen redden, maar het had niet veel gescheeld. Er zit weer groei in het aantal wolven in Europa. Toch is de populatie nog steeds kwetsbaar. In Duitsland werd het eerste wolvenpaar, afkomstig uit Polen, pas weer gesignaleerd in 2000. Op een verlaten militair oefenterrein van het voormalige Sovjetleger bij de Poolse grens. Inmiddels leven in Duitsland naar schatting 75 roedels, die vorig jaar meer dan 200 jongen kregen. Dit aantal neemt nog elk jaar toe.

De groei in Duitsland wordt vooral veroorzaakt door jonge wolven die geschikte terreinen kolonialiseren en zelf een roedel stichten. Dat komt niet alleen door natuurbescherming, maar ook dankzij de ontvolking van het platteland. De stand van reeën, herten, zwijnen is daardoor flink omhoog gegaan. Wolven gedijen erbij.

Ook in Duitsland zit de angst voor wolven diep. Vroeger stonden mensen vrij machteloos tegenover dit grote roofdier. Maar in het wild zijn wolven best wel schuw. Meestal gaat ze op de loop voor mensen. Honden kunnen veel gevaarlijker zijn. Deze week nog verschenen er twee kleine berichten in de media. Een 52-jarige vrouw en haar 27-jarige zoon uit Hannover werden afgelopen dinsdag doodgebeten door hun terriër. En een dag eerder werd in Bad König een zeven maanden oude baby door een hond dood gebeten.

Veel vaker is vee het slachtoffer. Niet alleen van honden, maar ook van wolven. Dat veehouders en schapenboeren zich in Nederland zorgen maken is niet voor niks. In de Duitse deelstaat Nedersaksen werden het afgelopen jaar 403 schapen, geiten en kleinere dieren door wolven gedood. In 2016 bleef de teller nog steken op 178. Met het groeiend aantal wolven neemt de schade toe.

Op het moment dat iets met uitsterven wordt bedreigd, plengen we ineens tranen om de laatst levende exemplaren

In Duitsland houdt de wolf de gemoederen daarom behoorlijk bezig. Zelfs tijdens de kabinetsonderhandelingen was de wolf onderwerp van gesprek. Milieuminister Olaf Lies (SPD) pleitte voor een wolvenquotum. Daarmee ging hij in tegen het standpunt van natuurorganisatie NABU, die stelt dat de wolf nog altijd een beschermde diersoort is, waarop niet mag worden gejaagd.

Inmiddels is het ook een discussieonderwerp in het Europese Parlement. Over een maand wordt er zelfs een conferentie over gehouden. Europarlementariër en medeorganisator Annie Schreijer-Pierik (CDA/EVP) laat weten dat er een Europees actieplan voor de wolf in de maak is. ,,Mijn inzet is om de weidegang van schapen te behouden - zo mogelijk door wildbeheer.’’

Asowolf

Schreijer-Pierik komt op voor de belangen van boeren. Partijgenoot Henk Bleker, voorzitter van Vee en Logistiek Nederland en zelf hobbyboer, is eveneens begaan met het lot van schapenhoeders. Wolven kun je in zijn optiek bij de grens niet tegenhouden, maar de beschermde status van de wolf is wat hem betreft niet heilig, liet hij onlangs in de krant weten. Bleker vindt dat je de lone wolf goed in de gaten moet houden. ,,De asowolf moet je hard aanpakken’.

Het woord ‘asowolf’ suggereert dat de wolf de gedaante kan aannemen van een hooligan. Dat hij behept is met menselijke eigenschappen en over een ‘kwade’ wil beschikt, terwijl hij slechts wordt voortgedreven door zijn instincten: op de allereerste plaats moet zijn honger en dorst worden gelest.

La Haye spreekt liever over ‘probleemwolven’. Daaronder verstaat hij exemplaren die oud, ziek of krakkemikkig zijn. Dat kan zich uiten in ‘fout gedrag’, zoals het pakken van huisdieren. ,,Die mag je onder voorwaarden nu ook al afschieten. Het gaat erom dat de populatie gezond blijft.’’

Ook hij kan zich goed verplaatsen in veehouders die bang zijn dat hun schapen worden aangevallen. ,,Dat is verschrikkelijk om mee te maken.’’ Er zijn in zijn ogen twee remedies: of ze accepteren de minieme kans dat het hen overkomt of ze nemen maatregelen om hun beesten beter te beschermen.

Voor dat laatste wordt in Australië, Amerika en Canada de ezel van stal gehaald. ,,Het herdersinstinct van de ezel, gecombineerd met zijn aangeboren hekel en agressiviteit jegens hondachtigen maken het een effectieve veebewaker’’, meldt een onlangs verschenen Canadees rapport met richtlijnen hoe de ezel kan worden ingezet. Inmiddels heeft dat ook Nederland bereikt. Greet Abbink uit Eibergen is een van de eerste Nederlandse schapenhouders die ezels gaat inzetten. ,,Een ezel zal een roedel wolven nooit de baas kunnen, maar een solitaire wolf wel’’, liet ze donderdag in deze krant weten.

Drachtige schapen doodgebeten

Jantinus de Groote van zorgboerderij/schaaphouderij De Groote uit Tiendeveen heeft er niet zoveel boodschap aan. Vorige maand werden vier drachtige schapen van hem doodgebeten. Zijn bedrijf telt 3500 schapen, die op 45 verschillende plaatsen grazen. ,,Het is voor mij financieel niet haalbaar om al deze plekken af te schermen. Daarvoor moet ik twee extra werknemers in dienst nemen. Dan kan ik nog beter vijftig schapen laten dood bijten per jaar. Dat kost me minder.’’

De Groote heeft een beter idee: ,,Je kunt beter stroomdraad spannen bij de grens, zodat wolven het land niet in kunnen. Dat is een stuk goedkoper. Laat het Faunafonds daar maar wat geld voor uittrekken.’’

La Haye: ,,We hebben wolven omdat we in 1989 het IJzeren Gordijn naar beneden hebben gehaald. Ik snap dat De Groote dat vanuit het perspectief van de agrariër voorstelt, maar het lijkt me niet wenselijk. Zo’n stroomdraad heeft ook consequenties voor ander grens overstekend wild. Dat moet je niet willen.’’

Desondanks is het idee van De Groote koren op de molen van degenen die vinden dat Nederland – met zijn dichte netwerk van wegen en spoorlijnen – te dicht bebouwd is voor de wolf. Dat vindt ook LTO-woordvoerder Maarten Leseman. ,,Dan komen er onherroepelijk botsingen, bijvoorbeeld met schapen, koeien en paarden die onbeschermd rondlopen.’’

Ecoloog en wolvenspecialist Erwin van Maanen is eveneens van mening dat Nederland te stedelijk is. ,,Nederland is in feite een grote stad. Een roedel wolven heeft in Noord-West Europa gemiddeld 300 vierkante kilometer ruimte nodig. Het dunner bevolkte Duitsland heeft uitgestrekte bossen en velden, waar het stikt van het wild. Qua habitat is dat zeer geschikt voor wolven.’’

Hoge Veluwe

Het enige gebied in Nederland waar zich een roedel wolven kan vestigen is volgens hem de Hoge Veluwe. De bossen in Drenthe zijn volgens hem ‘te versnipperd’. ,,Er zijn te veel wandelaars, fietsers en boeren, maar er is ook te weinig voedsel voor wolven. Als een wolf zich daar vestigt komt hij onherroepelijk in conflict met schapenbelangen.’’

Zelfs de Hoge Veluwe acht hij niet ideaal voor wolven. ,,Zo’n roedel wolven trekt veel mensen aan. Nederlanders zijn een volk dat overal achteraan loopt. Wolven hebben ook een grote kans overreden te worden. Dat is heel tragisch.’’

La Haye meent dat de wolf zelf wel uitmaakt of Nederland te klein is. ,,De wolf bepaalt zelf of Nederland groot genoeg voor hem is. Dat besluit hoeven wij niet voor hem te nemen.’’