W ramach naszej nowej kampanii "Prawda" przypominamy wybrane teksty Onetu, które wpłynęły na otaczającą nas rzeczywistość. W najbliższych miesiącach na stronie głównej Onet.pl będą prezentowane kolejne artykuły z serii #WybieramyPrawdę. Odwiedź stronę www.prawda.onet.pl

Wchodzi CBA

- Co najmniej od 2010 roku mamy do czynienia z patologią w rozdzielaniu unijnych funduszy na przetwórstwo rybne – mówią nasi informatorzy. To byli i obecni pracownicy Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. - O losach ponad 600 mln zł dotacji z programu "Ryby 2007-2013" decydował układ. Znalazły się w nim niektóre firmy, urzędnicy ARiMR, a także pracownicy Ministerstwa Gospodarki Morskiej i Żeglugi Śródlądowej – dodają. Sprawę badają agenci CBA, kilka prokuratur, a nadzór nad całością ma Prokurator Krajowy. Tyle że rezultatów pracy nie widać.

O przetwórstwie rybnym mówi się w mediach niewiele. Ale dzięki ogromnym pieniądzom z UE ta branża w Polsce w ciągu ostatniej dekady po prostu eksplodowała. Powstały nowe firmy, a te, które już istniały, często rozrosły się do ogromnych rozmiarów.

Rozdzielaniem unijnych funduszy na wsparcie rybactwa i przetwórstwa rybnego zajmuje się Departament Wsparcia Rybactwa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (ARiMR).

Maj 2015 r. Premierem jest Ewa Kopacz, ministrem rolnictwa - Marek Sawicki z PSL. Za rybołówstwo odpowiada jego zastępca Kazimierz Plocke, polityk Platformy. I właśnie wtedy do ARiMR wchodzi kontrola CBA. Agenci sprawdzają, komu i na jakiej podstawie przyznawane są unijne pieniądze na przetwórstwo rybne.

Kontrola trwa do końca 2015 r. W jej trakcie zmienia się rząd. Zmienia się też kierownictwo kontrolowanej agencji. - Wiązaliśmy duże nadzieje z przyjściem człowieka PiS-u Daniela Obajtka. Byliśmy przekonani, że on ukróci przekręty – mówi Onetowi były urzędnik ARiMR, który pracował przy programach rybnych.

Wchodzi Obajtek

Daniel Obajtek rzeczywiście na początku czyści agencję, zwalnia dyrektorów regionalnych. Jeszcze w trakcie kontroli CBA pozbywa się też dyrekcji Departamentu Wsparcia Rybactwa.

Raport Centralnego Biura Antykorupcyjnego ląduje na biurku Obajtka w lutym 2016 r. Mamy kopię raportu. Funkcjonariusze biura stwierdzają w nim, że urzędnicy agencji naruszyli przepisy, podpisując i rozliczając umowy z zewnętrznymi firmami na łączną kwotę blisko 50 mln zł. Autorzy raportu wskazują osoby odpowiedzialne za naruszenia przepisów.

Raport CBA powinien był wywołać trzęsienie ziemi w Departamencie Wsparcia Rybactwa. Tymczasem nie dzieje się właściwie nic. Jeden z naszych informatorów: - W "rybach" ludzie, którzy do tej pory rozdzielali fundusze, zostali.

Foto: Rafał Guz / PAP

Daniel Obajtek, dziś prezes PKN Orlen, nie odebrał od nas telefonów, nie odpisał na SMS i nie odpowiedział na prośbę o rozmowę przekazaną za pośrednictwem biura prasowego Orlenu. Nie otrzymaliśmy też odpowiedzi na pytania wysłane e-mailem. Chcieliśmy wiedzieć m.in. czy po otrzymaniu raportu CBA wyciągnął konsekwencje wobec wskazanych przez agentów urzędników i czy złożył doniesienie do prokuratury.

Foto: Onet

Szymańska: "Informacje docierały"

Szczecin, końcówka września 2018 r. Ostatnia sesja poprzedniej kadencji sejmiku zachodniopomorskiego.

Na sesji jest Halina Szymańska, dziś radna PiS i jednocześnie szefowa Kancelarii Prezydenta Andrzeja Dudy. Gdy na początku 2016 roku powstawał raport CBA, Szymańska była zastępczynią Daniela Obajtka w ARiMR. Pytamy o informacje na temat nieprawidłowości. - Docierały takie informacje, wtedy reagowaliśmy w miarę na bieżąco, ale już minął jakiś czas, więc trudno mi się wypowiadać – słyszymy od Szymańskiej.

To niezwykle istotna osoba w tej historii. Jak twierdzą nasi informatorzy, kierownictwo Agencji - czyli Szymańska i Obajtek - w pewnym momencie zaczęło dążyć do wyciszenia sprawy, mimo iż na ich biurkach leżał krytyczny dokument CBA. Osoby, które domagały się reakcji na raport, zostały najpierw przesunięte na inne stanowiska, a potem zwolnione z pracy. Szymańska: - Trudno mi się wypowiadać na ten temat. Odsyłam do Agencji.

Urzędnicy ARiMR, zniechęceni brakiem reakcji kierownictwa Agencji na raport CBA, sami złożyli zawiadomienie do prokuratury.

Rusza śledztwo. Sprawą zajmuje się agent CBA z Warszawy, który po kolei wzywa urzędników Agencji na przesłuchania. - Urzędnik CBA nie wierzył w to, co widział w papierach. Dopiero po dogłębnym przeanalizowaniu stwierdził, że sprawa jest warta rozpatrzenia. Stwierdził również, że kiedy zaznajomił się z dokumentacją prokuratora Prokuratury Okręgowej, ten powiedział, że to jest po prostu mafia – słyszymy od jednego z nich.

- Śledztwo rozrosło się do sporych rozmiarów. Dotyczy ponad 30 wątków. Teraz prowadzi je kilka prokuratur i delegatur CBA w kraju – potwierdza rzecznik CBA Temistokles Brodowski.

Agent znika

Funkcjonariusz CBA (znamy jego imię i nazwisko) sprawą zajmuje się przez kilkanaście miesięcy. Pod koniec 2017 r. ma przekonywać urzędników, którzy złożyli zawiadomienie o przestępstwie, że śledztwo zmierza do kluczowych decyzji: zarzuty mają usłyszeć byli dyrektorzy Departamentu Wsparcia Rybactwa ARiMR, obecny (na koniec 2017 r.) dyrektor i inni urzędnicy. Były pracownik Agencji: - On cały czas powtarzał, że będą stawiane zarzuty, będą stawiane zarzuty. Ale zarzuty do dziś nikomu nie zostały postawione.

W pewnym momencie kontakt z funkcjonariuszem się po prostu urywa. Człowiek znika.

Informację o tym, że agent CBA przestał nagle prowadzić śledztwo, potwierdza nam rzecznik biura. - To prawda, ale wynikało to tylko z tego powodu, że 30 marca 2018 r. złożył on raport o odejście na emeryturę – mówi Temistokles Brodowski.

Funkcjonariusz do dziś w Centralnym Biurze Antykorupcyjnym jednak pracuje. - Po prostu okoliczności przejścia na emeryturę nieco się zmieniły – twierdzi rzecznik biura. Jakie to okoliczności, nie zdradza.

W trakcie naszego dziennikarskiego śledztwa wielokrotnie odwiedzaliśmy Wybrzeże. Rozmawialiśmy z ludźmi, którzy funkcjonują w branży przetwórstwa rybnego. Chcieliśmy dowiedzieć się, czy nadużycia stwierdzone przez Centralne Biuro Antykorupcyjne to wyjątek, czy wierzchołek góry lodowej.

W Słupsku spotykamy się z Jerzym Safaderem, prezesem Polskiego Stowarzyszenia Przetwórców Ryb (PSPR). O kontroli CBA słyszał, ale o nadużyciach już nie. - Jeszcze nikogo nie zamknęli. CBA się nabiegało, nachodziło, takie mają prawo, ale ja nie mam informacji, żeby gdzieś ktoś zdefraudował pieniądze, wziął, a nie wybudował czy nie kupił maszyny – przekonuje.

W błoto

My znaleźliśmy taki przykład, którego nie było w raporcie CBA. Chodzi o firmę Columbus Fish, której przyznano 10 mln zł unijnego dofinansowania na budowę przetwórni ryb w Złocieńcu. Firma miała być największym pracodawcą w gminie. Złocieniec wybudował nawet przedszkole, bo większość pracowników zakładu miały stanowić kobiety.

Unijne pieniądze wypłacono firmie w całości, ale w Złocieńcu nikt nigdy niczego nie wyprodukował. Właściciel firmy Tomasz S. siedzi dziś w więzieniu za działanie na szkodę innej firmy, też z branży przetwórstwa rybnego.

Foto: Nikodem Piwowarski / Onet

Budynek zakładu niszczeje. Powybijane szyby, powyrywane kable, rozwiewane przez wiatr plastikowe płachty zamiast drzwi. Wokół zakładu wysokie na metr chaszcze. "Rękę" na zakładzie położył komornik, terenu nikt nie pilnuje. Niedawno ktoś ukradł ze środka resztę sprzętu. - Przyglądaliśmy się budowie tego zakładu, niestety teraz to wszystko upada na naszych oczach. Bardzo to smutne – mówi burmistrz Złocieńca Krzysztof Zacharzewski.

A to inny przypadek, opisany w raporcie CBA. W Dębnicy Kaszubskiej firma Inletta wybudowała zakład, na który otrzymała blisko 15 mln zł przyznanych przez ARiMR. Zakład od trzech lat powinien już pracować na pełnych obrotach. Pojechaliśmy tam w środku tygodnia, na miejscu byliśmy tuż po godz. 15. Chcieliśmy porozmawiać z szefostwem firmy, sprawdzić, czy prowadzi produkcję kilka lat po uzyskaniu wielomilionowej dotacji.

Foto: Krzysztof Hautz / Onet

Zastaliśmy jednak tylko stróża, który twierdził, że zakład produkuje ryby, ale tylko na jedną zmianę. - Oni tak się rozkręcają na razie – przyznał.

Do Dębnicy pojechaliśmy jeszcze raz dzień później, tym razem około południa. Poprosiliśmy o rozmowę z szefostwem firmy. Stróż przekazał nam, że nikt z nami się jednak nie spotka. Odjechaliśmy więc, żeby sfilmować zakład z daleka.

W pewnym momencie brama zakładu się otworzyła, przejechał przez nią samochód, który kierował się w naszą stronę. Po chwili wysiadł z niej człowiek, który przedstawił się jako prezes firmy. Najpierw usłyszeliśmy, że nie wiedział, że chcieliśmy się spotkać, potem, że wtargnęliśmy na prywatny teren. Rozmowa była krótka. Udało nam się jedynie potwierdzić, że ARiMR nigdy nie wypowiedziała Inletcie umowy.

A według CBA powinna. Co więcej, według agentów CBA Agencja sama pozbawiła się możliwości wypowiedzenia umowy. Autorzy raportu wskazują, że odpowiedzialny za to jest pracownik Agencji Tomasz Tereszkiewicz, powołany już przez nową ekipę, czyli Daniela Obajtka i Halinę Szymańską. - Czy pani wie, że są osoby wymienione w raporcie CBA, które nadal pracują w Agencji? - pytamy Szymańską. - Naprawdę trudno mi się wypowiadać na ten temat – ucina.

Dwa tygodnie po naszym spotkaniu z byłą wiceszefową ARiMR w Szczecinie Tomasz Tereszkiewicz niespodziewanie przestał pracować w Agencji. Awansował - do Ministerstwa Gospodarki Morskiej, które teraz nadzoruje programy rybne.

Inletta znajduje się obecnie w postępowaniu układowym, które ma ją uratować przed upadłością, o co wniósł jeden z wierzycieli firmy.

Pan Janusz

Przypadków złamania prawa stwierdzonych przez CBA jest więcej.

Według Centralnego Biura Antykorupcyjnego firmie Przetwórstwo Rybne Łosoś spod Słupska ARiMR bezprawnie przyznała 8 mln zł na dofinansowanie rozwoju firmy. To było 60 proc. wartości projektu, choć jako duża firma Łosoś powinna była dostać kwotę o wiele mniejszą. CBA w trakcie kontroli wpadło na trop tej sprawy, ARiMR próbował odzyskać pieniądze od "Łososia", jednak całą sprawę, już po publikacji raportu CBA, umorzył Janusz Wrona z Departamentu Rybołówstwa Ministerstwa Gospodarki Morskiej.

Zapytaliśmy Wronę, dlaczego usankcjonował zawarcie niezgodnej z prawem umowy: - Tak, umorzyłem tę sprawę, bo takie były zawarte umowy przez Agencję. Nie można zawrzeć umowy, a potem łamać jej zasady – mówi nam urzędnik. - Nawet, jeżeli CBA uznało, że ta umowa nigdy nie powinna zostać zawarta? - pytamy. - Ale została – odpowiada Janusz Wrona.

Wrona to bardzo ciekawa postać tej historii. Kiedyś pracował w Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, za rządów PO-PSL trafił do Ministerstwa Rolnictwa, które wtedy nadzorowało przetwórstwo rybne, krótko przed zmianą władzy został jednak odwołany z funkcji przez szefa resortu Marka Sawickiego.

- Cały czas jest to dla mnie zagadką – mówi Wrona, pytany o przyczyny dymisji. Sawicki przekonuje, że powody jego decyzji były jasne: - Pan Wrona spowalniał wdrażanie programu rybackiego i wydawania środków unijnych. Na tle programu rozwoju obszarów wiejskich tutaj były spore opóźnienia.

Foto: Adam Warżawa / PAP

O to samo pytamy Kazimierza Plocke (PO), byłego wiceministra odpowiedzialnego za ryby: – Nigdy się nie dowiedziałem, jakie były przyczyny tej decyzji – twierdzi.

Ale Janusz Wrona ma szczęście. Gdy Prawo i Sprawiedliwość wygrywa wybory, urzędnik wraca do pracy w rządzie, do tego samego departamentu, tyle że znajdującego się już w Ministerstwie Gospodarki Morskiej. Zatrudnia go minister Marek Gróbarczyk.

W Trójmieście spotykamy się z człowiekiem, który od lat funkcjonuje w branży przetwórstwa rybnego. Stara się nas przekonać, że to, iż w kolejce do funduszy unijnych są równi i równiejsi, jest tajemnicą poliszynela. - Tam jest pajęczyna. Jak sobie zobaczycie na przykład PSPR, pana Janusza w ministerstwie, który sobie przeskakuje tam i z powrotem, to wszystko się kręci wokół tych samych osób.

Wiatrak

Pan Janusz to właśnie Janusz Wrona. Nasi informatorzy twierdzą, że na styku firmy - państwo to postać kluczowa. Potwierdza to nam jeden z byłych urzędników ARiMR. Pytamy, czy dyrektor Wrona interesował się wnioskami o finansowanie składanymi przez konkretne firmy. - Tak, na pewno wśród nich był "Łosoś". Na pewno wśród nich była jeszcze Paula Trans – mówi. Pytamy o to dyrektora Wronę. - Nie odnoszę takiego wrażenia, ale z obiema firmami oczywiście mam do czynienia.

Firma Paula Trans, obecnie Paula Fish, jest jednym z największych beneficjentów programu wsparcia rybactwa przez UE. Z funduszy unijnych otrzymała w sumie ponad 100 mln zł.

Na początku obowiązywania Programu Operacyjnego "Ryby 2007-2013" Paula Fish zainteresowała się możliwością dofinansowania budowy elektrowni wiatrowej, jednak wtedy ministerstwo nie przewidywało takiej możliwości. Jeden z urzędników ministerstwa twierdzi, że dyrektor Janusz Wrona naciskał na niego, sugerując, by mimo wszystko taki projekt dofinansować. Finał sprawy był taki, że ministerstwo zmieniło rozporządzenie tak, by Paula Fish dofinansowanie dostała.

Foto: Krzysztof Hautz / Onet

Janusz Wrona: - Nie zmienia się rozporządzenia pod dany podmiot.

Pytamy, czy rozporządzenia zmienia się, gdy firmy interesują się dofinansowaniem danej możliwości. - Jeżeli jest to stanowisko większości beneficjentów, to tak – odpowiada urzędnik. Ale tylko Paula Fish w całym programie dostała dofinansowanie - w sumie 12 mln zł - na budowę dwóch elektrowni wiatrowych.

Firma nie odpowiedziała na nasze pytania.

Do prywatnej firmy

Paula Fish też pojawia się w raporcie CBA. W firmie pracuje dziś Piotr Dąbrowski, były urzędnik Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, którego CBA wskazała jako jednego z odpowiedzialnych za naruszenie przepisów.

Dąbrowski współdecydował o przyznaniu funduszy dla firmy, w której dziś pracuje. - Lepiej tak zrobić, niż być bezrobotnym i żyć na rachunek innych, zagrażając bezpieczeństwu funkcjonowania rodziny. Gdzieś pracować muszę – tłumaczy Dąbrowski. O raporcie Centralnego Biura Antykorupcyjnego mówi krótko: - Nie znam treści raportu. Zostałem zwolniony, zanim został sporządzony. Poza tym moja rola przy ocenie wniosków sprowadzała się najczęściej do formalnego podpisania umowy – broni się.

Dąbrowski regularnie jeździł na spotkania Polskiego Stowarzyszenia Przetwórców Ryb, czyli największego zrzeszenia firm, które występowały o unijne fundusze. Jeździli tam też inni urzędnicy, z ministrami włącznie. Uczestnicy spotkań, z którymi rozmawialiśmy twierdzą, że zjazdom towarzyszyły nieoficjalne imprezy. - Na przykład niedawno było spotkanie przetwórców. I nie musielibyście naprawdę długo tam siedzieć, żeby wiedzieć, kto się z kim klepie – słyszymy od człowieka z branży.

Pytamy o to byłego wiceministra Kazimierza Plocke: - Mnie dotyczyły oficjalne spotkania. Działalnością, która była poza tym, nie interesowałem się, nie interesuję i nie będę interesował – zapewnia.

Jerzy Safader, szef PSPR: - Wieczorem wypijemy jakąś kawę, piwo czy drinka. Ludzka rzecz, normalna. Tego się nie wstydzimy i będziemy to dalej robić, ale to nie ma nic do rzeczy.

W walnych zgromadzeniach PSPR brała udział m.in. Halina Szymańska. Gościem był także obecny minister gospodarki morskiej Marek Gróbarczyk. Oboje pochodzą z Pomorza Zachodniego. Stałym gościem na zjazdach mieszczącego się w Koszalinie PSPR-u był i jest Janusz Wrona.

Prawa ręka nadzoruje

Foto: Maciej Szczerbicki / Onet

Kazimierz Plocke o raporcie CBA nie słyszał. O nieprawidłowościach też. Ministerstwo Gospodarki Morskiej i Żeglugi Śródlądowej nie odpowiedziało na nasze pytania. Pomimo wielotygodniowych prób nie udało nam się porozmawiać z obecną szefową ARiMR-u Marią Fajger.

Oto odpowiedź na nasze pytania wysłane do Prokuratury Krajowej: „Pomorski Wydział Zamiejscowy Departamentu do spraw Przestępczości Zorganizowanej i Korupcji w Gdańsku nadzoruje postępowanie przygotowawcze prowadzone w sprawie przekroczenia uprawnień oraz niedopełnienia obowiązków przez działających w celu osiągnięcia korzyści majątkowych i na szkodę interesu publicznego, funkcjonariuszy publicznych w przebiegu procedur dotyczących tworzenia regulacji prawnych dla podmiotów gospodarczych będących beneficjentami w ramach Programu Operacyjnego Ryby 2007-2013 . Postępowanie to, objęte zwierzchnim nadzorem służbowym Prokuratury Krajowej, zostało wszczęte na podstawie materiału dowodowego wyłączonego z innego postępowania”.

Do tej pory w sprawie nikt nie usłyszał zarzutów.