LA 19-an de decembro 2018, la sudana registaro anoncas, inter aliajn altiĝojn, triobliĝon de la prezo de pano, de 1 ĝis 3 sudanaj pundoj (de 2 ĝis 6 centimoj de eŭroj). La decidon motivas la volo de la regantoj plifortigi la rigor-politikon starigitan en 2013 por fronti rapidegan inflacion (70 % en decembro 2018) kaj disfalon de la nacia valuto (1 sudana pundo valoris 0,42 dolaron en 2009 kaj 0,02 dolaron fine de 2018). Jam afekciitaj de la efikoj de la rigor-plano adoptita de Ĥartumo en 2017, sub egido de la Internacia Mon-Fonduso (IMF) kaj de konstanta manko de bazproduktoj kaj brulaĵoj, la loĝantaro reagas jam la morgaŭon, okupante la stratojn de la ĉefaj urboj de la lando. La frapfrazoj estas simplaj kaj klaraj : "Forfalu, jen ĉio !" (tasqout bass) ; "Libereco, paco kaj justico !" ; "La Revolucio estas la elekto de la popolo" ; "La popolo volas renversi la reĝimon" ; aŭ simple "Revolucio !". De 2011 kaj la "arabaj printempoj", en Sudano neniam ĉesis protesto-ondoj, ofte lokaj kaj preskaŭ ĉiam subpremitaj. La movado naskita en decembro 2018, - revolucia ĉar celanta faligi la reĝimon -, distingiĝas per sia nacia kaj unueca karaktero, kaj pro la konverĝo ene de ĝi de pluraj grupoj havantaj fortan popolan legitimecon. De la komenco, la Alianco por Libereco kaj Ŝanĝo (ALŜ) tiel ludis ĉefan rolon en la kontestado, kiu jam atingis, la 11-an de aprilo, la disfalon de s-ro Omar al-Baŝir. La ALŜ estas la daŭrigo de la Nacia Demokratia Alianco (NDA), fondita en Eritreo en 1995. Tiu ĉi tiam arigis la organizojn forpelitajn de la reĝimo de la prezidanto Al-Baŝir, kiu kaptis la regpovon en 1989 danke al armea puĉo organizita de la teologiisto kaj politikisto Hassan Al-Turabi. Tiam ministro pri justico kaj pri eksterlandaj aferoj, tiu lasta, mortinta en 2016, ankaŭ gvidis la nacian islaman Fronton, kiu estis subtenanto de la Islama Frataro. Nuntempe la ALŜ enhavas plurajn grupojn, inter kiuj la tre aktiva Asocio de la sudanaj profesiuloj (ASP), kiu arigas ok metiojn, inter kiuj inĝenieroj, advokatoj, kuracistoj kaj instruistoj de universitatoj, kaj kiu sin distancigas de la oficialaj sindikatoj submetataj al la reĝimo. Ĉe la komenco de la protesto kontraŭ la altiĝo de la pano-prezo, al la ASP aliĝis pluraj laŭleĝaj opoziciaj koalicioj kaj politikaj partioj. Inter ili, Nidaa Al-Sudan ("la alvoko de Sudano") al kiu apartenas aparte la (centrista) Partio Umma de la emblema Sadek Al-Mahdi - ĉefministro dum la demokratia parentezo de 1985 ĝis 1989 -, sed ankaŭ la Naciaj Fortoj de la interkonsento, grupiĝo de maldekstraj movadoj, inkluzive de la sudana Komunista Partio. Ni ĉiuj estas Darfuro EKDE LA 1-a de januaro, tra sia Deklaro de Libereco kaj Ŝanĝo (DLŜ), la ALŜ prenis kiel siajn la postulojn de la ASP. La politika programo skizita en tiu teksto esence planas la starigon de transira civila kaj demokratia registaro por daŭro de kvar jaroj [1]. La 11-an de aprilo, la aresto de s-ro Al-Baŝir fare de la armeo, kune kun la nuligo de la Parlamento kaj la starigo de dujara transira armea reĝimo, ne konvinkis la ALŜ, kiu tuj denuncis "puĉon interne de la reĝimo" kaj ree esprimis sian postulon de vera transiro. Ĉar la firmeco de la manifestaciantoj grupigitaj antaŭ la armea stabo ne malfortiĝis, la armea transira Konsilio faris plurajn koncedojn. Generalo Awad Ibn Uf, efemera gvidanto de ĉi tiu instanco, kaj s-ro Salah Gosh, potenca ĉefo de la nacia servo pri sekretaj informoj kaj sekureco (NSSIS), estis eksigitaj meze de aprilo. De post tiam, la lukto plu daŭras inter la ALŜ kaj la armea estraro, dum la unua daŭre kapablas mobilizi centmilojn da pacaj manifestaciantoj. La profundajn kaŭzojn de la nuna sudana revolucia ondo oni serĉu en la damaĝoj estigitaj de la tridek jaroj da arme-islamista diktaturo de la prezidanto Al-Baŝir, kaj en la pli longa nuntempa historio de Sudano. La unua elemento konsiderenda estas la multforma malprogreso trudita al la lando de post la puĉo de 1989. Sur la politika kaj kultura tereno, la reĝimo de s-ro Al-Baŝir praktikis ĝeneraligitan kaj konstantan subpremon sine de la socio. La liberaj partioj kaj sindikatoj estis malpermesitaj, kaj la duaj estis eĉ poste per leĝo - la Trade Unions Act, adoptita en 1992 – subpremataj. Tamen, la liberaj partioj kaj sindikatoj restis tre aktivaj kaŝite aŭ en ekzilo (precipe en Francujo kaj Britujo). La subpremo trafis ankaŭ la intelektajn rondojn, la amasinformilojn, kaj ne domaĝis la armeon, frapitan de pluraj « elpurigoj ». Al tio aldoniĝas pli kaj pli perforta kaj liberec-mortiga aplikado de la ŝario. La jur- kaj pun-kodo jam ekzistantaj dum la diktaturo (1969-1985) de la prezidanto Gaafar Al-Nemeiry, ankaŭ eksigita de popola movado [2], estis akrigita de s-ro Al-Baŝir. La sudana leĝo ja ordonas striktajn korpajn punojn (hudud), kiuj ne povas esti adaptitaj de la juĝistoj, ĉar preskribitaj de la Korano aŭ la Sunao. Tiel estas pri amputado por la ŝtelistoj kaj mortopuno por la apostaziantoj. La leĝo ankaŭ starigas diskriminacion por la virinoj kaj la ne-islamanoj, kiuj estas almenaŭ triono de la civitanoj, kaj aparte tiuj, kiuj praktikas animismon en la suda parto de la lando [3]. Male, la ALŜ hodiaŭ pledas por starigo de konstitucia asembleo (« transitional civil statutory council ») , kies membroj spegulu la kulturan, etnan kaj religian diversecon de Sudano, kun rezervita kvorumo por virinoj - almenaŭ 40 % - , cele fondi juran sistemon « neŭtralan » kaj « nacian » (deklaro de la 15-a kaj 18-a de aprilo 2019). En truda kaj subprema kunteksto, la sudananoj estis ankaŭ alfrontitaj al gravaj ekonomiaj problemoj, kiun simbolas la malrapida senvaloriĝo de ilia mono kaj konstantaj buĝetaj malfacilaĵoj, kiuj devigis la registaron sin turni al internaciaj investistoj. Same kiel multaj arabaj landoj, Sudano estis, ĝis la secesio de la Sudo en 2011, karakterizata de neproduktiva rento-ekonomio, kaj aparte de la petrola rento, kiu kreis efemeran ekonomian kreskegon inter 2000 kaj 2008. Dum ĉi tiu periodo la lando allogis petrolkompaniojn el la Golfo kaj Azio, kio sekvigis kresko-pinton en 2008 – 11,5 %-altiĝo de la malneta enlanda produkto (MEP) danke al la profitoj venantaj el petrolo, kiuj estis la saman jaron 21,5 % de la MEP laŭ la Monda Banko. Ĉi tiu neatendita manao profitis al eta riĉula grupo kaj tre malmulte al la cetera loĝantaro. De post 2011 senlaboreco trafas meze 18 % de la aktivuloj, sed 33,8 % de la junuloj, kaj 57,9 % de la 15-24-jaraj virinoj. Preskaŭ 50 % de la loĝantaro estas sub la malriĉo-limo [4]. Trans la ekonomiaj malfacilaĵoj, multaj konfliktoj vundis la landon, de preskaŭ kvar jardekoj. De 1983 ĝis 2005, milito okazis inter la registaro de Ĥartumo kaj la movado Popola Armeo de Liberigo de Sudano, de John Garang. Dum tiuj 22 jaroj, kvin milionoj da loĝantoj fuĝis el siaj loĝejoj kaj pli ol du milionoj da sud-sudananoj mortis. Garang, same kiel la progresemuloj de la Nordo, estis ĉiam konvinkita, ke la nura eblo fini la konflikton estas la nacia unueco, en demokratia kaj laika kadro. Li mortis en helikoptera akcidento en 2005, subskribinte kelkajn monatojn antaŭe, pac-interkonsenton kun la Nordo. Tiu kompromiso ne pretervivis lin : s-ro Salva Kiir, lia posteulo, subtenata de Usono kaj Israelo, elektis la secesion de la Sudo, konfirmitan en 2011 per la memdecida referendumo de januaro, kiam 98,83 % de la voĉdonantoj elektis sendependecon [5]. Grandparte trudita de Vaŝingtono, tiu distranĉo naskis senton de humiligo kaj frustiĝo ĉe la nord-sudananoj. Hodiaŭ tamen la DLŜ implice agnoskas tiun disiĝon. Ĝi rekomendas respekti la rajtojn de la rifuĝintoj kaj substrekas la gravecon de la rilatoj kun sud-sudananoj, kiuj estu bazitaj sur reciproka respekto kaj prizorgado de komunaj interesoj. Same kiel la konflikto kun la Sudo, la milito en Darfuro estas analizenda kiel « nacia demando ». La enlanda milito inter ribelaj grupoj en Darfuro kaj la centra registaro, kaj kun lokaj milicioj (janjawid) armitaj de la reĝimo, havas sian originon en la subevoluo de tiu regiono, forlasita de la regantoj. En 2009 kaj 2010 la Internacia Pun-Kortumo (IPK) elsendis du aresto-mandatojn kontraŭ s-ro Al-Baŝir pro krimoj kontraŭ la homaro, milit-krimoj plenumitaj en Darfuro de 2003 ĝis 2008, sed ĝi finfine suspendis ilin en 2014 pro la neagado de la Sekurec-Konsilio de la Unuiĝintaj Nacioj. La revolucia ondo de 2018-2019 ankaŭ efikis per diskonigo de sento pri nacia unueco tra la tuta lando. Tiusence, unu el la frapfrazoj de la manifestaciantoj en la ĉefurbo, « Ni ĉiuj estas Darfuro », estas tre signifoplena, same kiel la unua celo de la transira registaro konsiderata de la DLŜ : eklukti kontraŭ la « profundaj kaŭzoj » de la enlandaj militoj kaj trovi por ili daŭran solvon. Ripetiĝantaj politikaj bataloj TAMEN, la politiko-ekonomia malprogreso de la lando kaj la konfliktoj ne sufiĉas por klarigi la movadon naskiĝintan en decembro 2018. Tiu movado aperis danke al la historia memoro de la sudana popolo, markita de persista serĉado de libereco. De sia sendependiĝo el Britujo kaj sia disiĝo de Egiptujo en 1956, la lando spertis alternon de (longaj) armeaj diktaturoj kaj pacemaj popolaj revolucioj, kiuj ilin renversis por starigi (efemerajn) demokratiajn reĝimojn. En 1964, la « oktobra revolucio » faligis la armean diktaturon de Ibrahim Abboud, establitan en 1958 kaj subtenatan de Britujo, ĝin anstataŭigis de demokratia registaro, kiu daŭris apenaŭ kvin jarojn. En 1985, la « aprila revolucio » ĉesigis la arme-islamistan diktaturon de Al-Nemeiry, apogitan ĉi-foje de Usono, sed ankaŭ Egiptujo kaj Libio. La demokratia registaro kiu sekvis estis renversita en 1989 de la armea puĉo de s-ro Al-Baŝir. En 1964 same kiel en 1985, la venkon de la pacaj revolucioj ebligis la rifuzo de la armeo subpremi la popolon.. Tiu rifuzo ĉi-jare, meze de aprilo 2019, ankoraŭ ekzistas. Tiuj sinsekvaj amasmovadoj, inkluzive de la nuna, povis naskiĝi danke al ripetiĝantaj politikaj luktoj kaj al la sperto pri la klasbatalo de multaj agantoj, tiaj kiaj la laboristoj de la fervojo, la agrokulturistoj de la Jazirah – la agrokultura provinco de centro-orienta Sudano -, la unio de sudanaj virinoj -, organizaĵo por defendo de la virinaj civitanaj rajtoj kunfondita de la socialista kaj feminista aktivulino Fatima Ahmed Ibrahim (1928-2017) -, sen forgesi Komunistan Partion, kiu estis, de sia kreado en1946, ĝis la fino de la 1960-aj jaroj, unu el la plej potencaj en la islam-araba mondo, tiomgrade, ke ĝia influo daŭras, kvankam ĝi plu ludas nur marĝenan rolon. Aldoniĝas klera nacia intelektularo, kiel montras la unuranga rolo de la ASP dum la lastaj monatoj. Se la popola kontestado triumfos, la novaj gvidantoj devos nepre konstrui historian kompromison inter la tradiciaj partioj, la religiaj frataroj kaj la modernaj progresemaj segmentoj de la socio. Enlande, la konjunkturo ŝajnas favora, eĉ se restas malcertecoj pri la definitiva pozicio de la armeo. Sed, eksterlande, multaj arabaj landoj, inter kiuj la monarĥioj de la Golfo, malŝatos la disvolvadon de vera demokratio en Sudano, pro timo de ĝia malstabiliga efiko al siaj propraj socioj. La reagoj de la okcidentaj diplomatioj kaj de la Unuiĝintaj Nacioj estis tre singardaj.Neniu el ili jam rekonas la ALŜ kiel legitiman reprezentanton de la popolaj fortoj. Same pri Ruslando kaj Ĉinujo, kiuj havis bonajn rilatojn kun la reĝimo de s-ro Al-Baŝir. En Sudano, la revolucia elano devas kalkuli nur pri si mem. Giovanna LELLI