Bronisław Piłsudski, brat Józefa Piłsudskiego, jest światowej sławy naukowcem, etnografem, który na swoim zesłaniu prowadził pionierskie badania m.in. nad językiem i kulturą Ajnów zamieszkujących południowy Sachalin oraz Hokkaido. Wykonał wówczas również serię unikatowych fotografii. Oto one.

Bronisław Piłsudski (1866–1918), podobnie jak jego brat Józef, był działaczem niepodległościowym. W 1887 r. został skazany na karę śmierci za udział w organizacji zamachu na cara Aleksandra III planowanym przez organizację Narodnaja Wola (w spisku uczestniczył też m.in. starszy brat Włodzimierza Lenina Aleksandr Uljanow. Wyrok zamieniono Piłsudskiemu na piętnaście lat katorgi na Sachalinie.

W 1899 roku kara została skrócona, ale Piłsudski otrzymał nakaz osiedlenia się na Dalekim Wschodzie. W 1903 roku Polak rozpoczął badania etnograficzne na Sachalinie, a potem na Hokkaido. Efektem tej pracy były słowniki języka ainu, gilackiego i orockiego oraz języka Mangunów, bogate opisy ich kultury i obyczajów, spisanie wielu podań i legend oraz liczne zdjęcia mężczyzn, kobiet i dzieci. Piłsudski sporządził też unikatowe nagrania pieśni i mowy Ajnów utrwalone na zachowanych do dziś wałkach woskowych. W Shiraoi na Hokkaido stanął kilka lat temu jego pomnik polskiego uczonego. W 1912 roku Piłsudski tak pisał o swoich badaniach:

Całe ponad 18 lat mojego pobytu na Dalekim Wschodzie miało miejsce wbrew mojej woli. Ustawicznie tęskniąc za powrotem do mojej ojczyzny, starałem się wyrzucić z siebie bolesne uczucie bycia wygnańcem – zniewolonym i siłą wyrwanym z tego, co mi było najdroższym. Tedy naturalnie zainteresowałem się tubylcami Sachalinu, którzy jako jedyni prawdziwie kochali ten kraj, miejsce ich bytowania od czasów niepamiętnych, znienawidzone teraz i zbrukane przez tych, którzy uczynili zeń karną kolonię. Wchodząc w kontakt z tymi dziećmi natury, których inwazja totalnie obcej formy cywilizacji zaskoczyła i oszołomiła, wiedziałem, że pomimo bycia pozbawionym wszelkich praw i w najgorszych latach mojego istnienia jednak mam jakąś moc i możliwość niesienia im pomocy. […] Odczuwałem głęboką przyjemność z rozmowy z ludźmi innej rasy w ich własnym języku.

Ajnowie to rdzenna ludność Hokkaido (najdalej na północ wysuniętej wyspy japońskiej), która zamieszkiwała także Sachalin, Archipelag Kurylski i południową Kamczatkę. Pochodzenie Ajnów do dziś pozostaje zagadką. Zarówno ich rysy twarzy, jak i język, różnią się od wyglądu i mowy Japończyków oraz ludów mongolskich zamieszkujących sąsiednie tereny. Obecnie język ajnuski, uznawany za niespokrewniony z żadnym innym językiem, znajduje się na granicy wyginięcia (posługuje się nim nie więcej niż 100 ludzi), a osób identyfikujących się jako Ajnowie pozostało ok. 25 tys.

Prezentowane tu fotografie Ajnów pochodzą ze zbiorów Archiwum Akt Nowych w Warszawie, z zespołu „Akta Bronisława Piłsudskiego” i jednostki „Fotografie typów ludności ajnowskiej z różnych wsi”, sygn. 2/101/0/3/119. Zdjęcia znajdują się w domenie publicznej i dostępne są w serwisie Szukaj w Archiwach.