Do 1945 roku ponad 14 milionów ludzi zostało zmuszonych do pracy w specjalnych obozach działających dla korzyści III Rzeszy. Stworzono je po to, by maksymalnie wykorzystać „podludzi” oraz jeńców wojennych. Jak przyznawali sami naziści, chodziło o „eksterminację przez pracę”. Obozy pracy, tworzone w różnych miejscach okupowanej przez Niemcy Europy bardzo się od siebie różniły. Jedne wyglądały jak zwyczajne fabryki z przyległymi barakami dla pracowników, inne zaś – zwłaszcza te umieszczone w pobliżu obozów koncentracyjnych – przypominały najgorsze piekielne wizje. Niezależnie od wrażenia, jakie mogły sprawiać z zewnątrz, wszystkie charakteryzowała jedna wspólna cecha: większość osadzonych nigdy już nie wychodziła na wolność. Ginęli albo na miejscu, albo po zesłaniu do obozu zagłady. Na więźniów czyhały głód, choroby, wycieńczenie, morderczą pracą, a także sadystyczne pomysły strażników i paramedyczne eksperymenty. Każdy dzień mógł być ich ostatnim – a jednak niektórzy spędzali w obozach długie miesiące, a nawet lata. Jak wyglądała ich codzienność? Dzień pierwszy: zakwaterowanie Władzom obozu nie było łatwo zapewnić dach nad głową masom ludzi przysyłanych do pracy. Deportowanych były setki tysięcy. Jak wylicza doktor Bogdan Musiał, historyk zajmujący się problemami II wojny światowej, Holokaustu, komunizmu i narodowego socjalizmu: (…) niemiecka polityka okupacyjna nakierowana była (…) na przymusową rekrutację i wywożenie mężczyzn, kobiet i całych rodzin do fizycznej pracy w Rzeszy. Według szacunków do pracy tej wywieziono razem 2,82 mln osób ze wszystkich polskich terytoriów – co daje ok. 15 proc. ludności w wieku produkcyjnym. Z Kraju Warty deportowano 12,2 proc. ludności. Z Prus Południowo-Wschodnich przymusowych robotników wysyłano do pracy zwłaszcza we wschodniopruskich gospodarstwach chłopskich. Natomiast z tzw. Wschodniego Górnego Śląska i Gdańska–Prus Zachodnich deportowano tylko 3,5 proc. Polaków (…). Z GG do Rzeszy Niemcy wywieźli ok. 1,2 mln robotników, którzy musieli świadczyć pracę przymusową w rolnictwie i przemyśle. Najczęściej rozwiązywano kwestię zakwaterowania po prostu… upychając osadzonych w jak największym ścisku. Bardzo skutecznym rozwiązaniem, pochłaniającym jednocześnie niewiele środków, była też budowa baraków, w których więźniowie gromadzili się w czasie spoczynku. Takie budynki można zobaczyć w Auschwitz, Gusen czy Buchenwaldzie. W środku nie było ogrzewania, więc zimą wielu więźniów po prostu zamarzało lub umierało wskutek chorób wywołanych wychłodzeniem. Pojemność zabudowań żeńskiego ośrodka pracy w Ravensbrück obliczono na okolo 6000 miejsc. Tymczasem więźniarek było ponad 50 tysięcy! Kobiety musiały żyć w wiecznym ścisku, niejednokrotnie spały na podłodze, bez dostępu do żadnej formy okrycia czy posłania. Na pięćset osób przypadały trzy pozbawione drzwi latryny. Szczególnie trudne warunki bytowania mieli więźniowie kompleksu Mittelbau-Dora, którzy mieszkali pod powierzchnią ziemi. Pracowali przy budowie tuneli, i nigdy nie wychodzili na światło słoneczne. To oczywiście dodatkowo pogarszało ich stan zdrowia. W obozie tym, jak się szacuje, zginęło łącznie nawet 20 tysięcy osób. Inne ośrodki, w obliczu przeludnienia, szybko zaopatrywały się w krematoria, a następnie także komory gazowe, w których pozbywano się nieproduktywnych pracowników.

Dzień drugi: porządek jest najważniejszy Po przybyciu do obozu pracy, więzień zapoznawał się z obowiązującym lokalnie regulaminem. Krótkie kodeksy zawierały głównie zakazy oraz obowiązki. O prawach przymusowi robotnicy mogli raczej zapomnieć. Na przykład w fabryce pudeł w Aschersleben, gdzie wysłano Edith Hahn-Beer, która opisała swoje wspomnienia w książce „Żona nazisty. Jak pewna Żydówka przeżyła Zagładę” – zasady były bardzo przejrzyste. Można było korzystać tylko z toalet na swoim piętrze, a myć się tylko o wyznaczonych godzinach wybranych dni. Na stolikach obok łóżek nie mogły stać żadne przedmioty, a materace musiały być zawsze utrzymane w nienagannym stanie. Pracownice, dla utrzymania pozorów, w soboty i niedziele mogły opuszczać teren zakładu w celu odbycia parugodzinnego spaceru. Zabronione było jednak wychodzenie bez specjalnej żółtej gwiazdy, przypinanej do stroju, by zaznaczyć wyraźnie ich żydowskie pochodzenie. Co więcej, spacerowiczkom nie wolno było też niczego kupować. W razie nieprzestrzegania regulaminu, na przebywające w „zakładzie pracy” kobiety nakładano kary finansowe, które odejmowano od ich pensji. Dokładnie tak – osadzeni na pracach przymusowych otrzymywali pensje! Tylko co z tego, skoro nijak nie mogli ich wydać, a do tego przy każdej okazji były one obcinane. Z pierwszej wypłaty Edith odebrano na przykład ponad połowę. Jak to uzasadniono? Otóż zabrane jej pieniądze miały pokryć kary, koszty miejsca do spania, a także nadmiaru prądu… zużytego podczas nadgodzin! Aschersleben stanowiło pod względem zasad bardzo humanitarne miejsce. Zdarzało się nawet, że więźniowie doświadczali tam przejawów sympatii ze strony strażników. Tymczasem poza granicami Niemiec znajdowały się dziesiątki obozów, w których pracowników traktowano nie lepiej niż wymienną część kilofa. W podziemiach kompleksu Reise oraz Mittelbau-Dora, a także w kamieniołomach Gusen, strażnik miał nad więźniem władzę totalną. Dzień trzeci: zbrodnia i kara Przymusowi robotnicy nawet za niewielkie przewinienia mogli zostać zamknięci w izolatce lub wychłostani. Tak każdego dnia postępowano na przykład z więźniarkami zamieszukącymi obóz w Ravensbrück. Niestety, kiedy strażniczkom żeńskiego zakładu zaczynało się nudzić, wymyślały bardziej „zabawne” metody wymierzania sprawiedliwości. Na nieposłuszne kobiety spuszczano na przykład szkolone psy – taka kara często okazywała się śmiertelna. Ravensbrück zapisał się w historii czarnymi literami nie tylko ze względu na sadystyczne skłonności kobiet – strażniczek. Więźniarki były tam również regularnie poddawane eksperymentom medycznym. Testowano na nich między innymi antybakteryjne działanie sulfonamidów podczas gojenia trudnych ran. „Pacjentom” trzeba było zadać rany, by zasymulować prawdziwy wypadek – lekarze ranili zatem osadzone kobiety kawałkami brudnego szkła i drewna. Po pojawieniu się objawów gangreny stosowano leki, najczęściej bezskutecznie. Obozowi „lekarze” poszukiwali również metod transplantacji kości oraz regeneracji nerwów, więc amputowali kończyny więźniarek „w imię nauki”. Pewna grupa kobiet deportowanych z Rumunii dobrowolnie zgodziła się na poddanie zabiegowi sterylizacji, w zamian za zwrócenie wolności. Zabieg wykonano, ale Rumunki pozostały za kratami.