D66-jongeren voeren actie tegen de Sleepwet, 15 maart. Beeld ANP

In 1966 werd D66 opgericht vanwege de zorg over het vastgeroeste Nederland. Individuele Nederlanders stonden op grote afstand van de beslissingen die hen aangingen; alles liep via een vast stramien. De afgelopen decennia is dat op veel punten doorbroken. En bij belangrijke medisch-ethische wetgeving, emancipatie, milieubeleid, sociale zekerheid en verbetering van het onderwijs neemt D66 vaak het initiatief.

Moeizamer gaat het hervormen van het politieke systeem zelf. D66 wilde vanaf 1966 voorbij een politiek van ouderwetse partijstructuren, valse tegenstellingen en buitengewoon mistige machtsvorming. Er moest een directere band komen tussen kiezers en hun volksvertegenwoordigers, waardoor de invloed van partijpolitiek, fractiediscipline en coalitiedwang zou afnemen. Daarnaast wilde D66 de kiezer een stem geven in hoe de regering zou worden gevormd.

Na verschillende pogingen om het parlementaire systeem open te breken, bleek dat andere partijen daarop niet thuis gaven. D66 gooide het vanaf de jaren tachtig daarom over een andere boeg en ijverde ervoor om de kiezer ten minste een corrigerend instrument te geven: het referendum. Als de politieke vertegenwoordigers te ver afdwaalden, zou de kiezer via dit middel aan de noodrem kunnen trekken. Het bindende referendum kwam er niet, ondanks drie pogingen. Wel is het enkele jaren geleden gelukt om de niet-bindende, raadgevende variant van het referendum in te voeren.

Maar eind vorig jaar werd door de regering besloten de Wet op het raadplegend referendum alweer af te schaffen. Na de eerste toepassing – het referendum over het Oekraïne-verdrag – zou het instrument ‘niet aan de verwachtingen’ blijken te voldoen, aldus het regeerakkoord.

Wij verbaasden ons dat er zelfs geen poging werd ondernomen tot verbetering van de wet, noch een alternatief democratisch instrument werd aangeboden. Zelfs de mogelijkheid om over deze coalitieafspraak een referendum te houden, wordt angstvallig geblokkeerd. Dit ondanks het feit dat een grote meerderheid van de Nederlandse bevolking voor het behoud van het referendum is. Hiermee is de afschaffing zelf een pijnlijk voorbeeld van hoe de politiek kan afdwalen, en waar een referendum dat zou kunnen corrigeren.

Grotere zorgen maken we ons over de maatschappelijke atmosfeer waaruit deze afschaffing voortkomt. Binnen verschillende politieke partijen, bestuurlijke elites en delen van hoogopgeleide kiezers valt steeds vaker te horen dat dit soort vormen van kiezersinvloed ‘populisme’ in de hand zouden werken. Ook bij sommige D66’ers is dat te horen. Populisme wordt dan gedefinieerd als alles dat ‘ongeïnformeerd’ en ‘onrealistisch’ zou zijn, waarmee vaak reële zorgen over werk, zorg, huisvesting, integratie, Europa en sociale samenhang worden weggezet. Tegenover de wens tot meer inspraak aan de ene kant wordt steeds opener de wens tot beperking van democratische middelen gesteld. D66’ers moeten niet toekijken bij die maatschappelijke ontwikkeling, of zelfs een beetje meedeinen, maar leiderschap tonen om deze destructieve tegenstelling te doorbreken.

Want wat is de realiteit? Een aantal jaar geleden is de mogelijkheid tot een burgerinitiatief geopend, waardoor mensen nieuwe onderwerpen op de agenda van de Tweede Kamer kunnen zetten. Dat heeft zeer diverse en doortimmerde ideeën opgeleverd. Parallel aan het ten grave dragen van het raadgevend referendum vond afgelopen maart bovendien een tweede referendum plaats, over de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Hier waren de tegenstanders niet slechts uit op een ‘nee’, maar kwamen ze met concrete wijzigingsvoorstellen die nu deels zijn overgenomen door de regering.

De ervaring van het laatste referendum zou niet moeten leiden tot beperking van invloed van kiezers, maar juist tot een verdieping. Kiezers zouden naast de ‘ja’- of ‘nee’-stem ook het recht moeten krijgen om met een alternatief voorstel te komen. Geef de kiezer het recht op amendement, net als een parlementariër dat heeft. Met deze variant van het volksinitiatief wordt de kiezer nog serieuzer genomen als gesprekspartner. In Zwitserland, Ierland en deelstaten van Duitsland en Amerika zijn hier al varianten op. Ze hebben daar niet voor niets als bijnaam: ‘constructieve referenda’.

Een van de missies van D66 is om mensen te betrekken bij de politiek en onvrede en alternatieve opvattingen een stem te geven. ‘Kanalen graven naar het centrum van de macht’, noemde de partij dat ooit. Daarom verzetten we ons tegen de conservatieve reflex die nu de mode lijkt. De afstand tussen samenleving en politiek moet worden verkleind, juist méér democratische inspraak is nodig.

Boris van der Ham (oud-Kamerlid), Boris van Overbeeke (raadslid Delft), Franca Eurlings (fractievoorzitter D66 Maastricht) en Flip Hoedemaeker (raadslid Zaanstad) zijn onderdeel van ‘Opfrissing’.