Uit angst dat Wilders gaat winnen, overwegen tal van kiezers op Rutte te stemmen. In een presidentieel systeem zou dit kunnen helpen. Echter het goed doordenken van deze zogenoemde ‘strategische stem’ toont aan dat het juist Wilders in de regering helpt. Of dat het de macht van Rutte vergroot in coalitie-onderhandelingen met de partijen waar de politieke voorkeur van de strategische stemmers eigenlijk ligt.

Het dilemma dat er geen is

13 tot 22% van de GroenLinks, PvdA, D66 en CDA kiezers overweegt VVD te stemmen om te voorkomen dat de PVV aan de macht komt, rapporteerde de Volkskrant (11/02/2017). Door het kiesstelsel is strategisch stemmen in Nederland ongeveer hetzelfde als koffiedik kijken. Er zijn simpelweg te veel variabelen in het spel om gericht strategisch te kunnen stemmen.

De specifieke strategische stem op Rutte om te voorkomen dat Wilders aan de macht komt, kunnen we echter vrij goed doorexerceren. De uitkomst: in alle gevallen verliest de ‘strategische kiezer’.

Hieronder loop ik de scenario’s langs. Wat is cruciaal om vooraf te weten?

Nederland is geen presidentieel systeem; een partij zal altijd coalities moeten sluiten om te kunnen regeren (zeker nu!).

De grootste partij krijg normaal gesproken het initiatief om een coalitie te vormen, maar de grootste zijn in de verkiezingen is zeker geen garantie dat je in de coalitie komt. Zo kwam de PvdA met haar 53 zetels in 1977 ook niet in de regering omdat CDA (49) en VVD (28) het op een akkoord gooide (Kabinet Van Agt I).

In de coalitieonderhandelingen heb je als grotere partij in zetelaantal meer in de melk te brokkelen.

Ons dit realiserend kunnen we gaan kijken wat de strategische Rutte stem kan betekenen.

Scenario 1: Wilders wint (toch)

Een flink aantal kiezers stapt over van andere partijen naar de VVD, maar niet genoeg om de virtuele achterstand van ongeveer 5 zetels te overbruggen. De PVV wordt dus de grootste partij. Voor een coalitie heeft Wilders echter steun van 76 Kamerleden nodig. Nemen we de bovengrens van de peilingwijzer, dan zouden PVV, VVD en CDA nu net aan 75 zetels komen. Als er meer stemmen naar Ruttes VVD gaan van ook D66, PvdA en GroenLinks, maakt dat kabinetsvorming dus makkelijker en wordt het mogelijk met drie partijen. Het zal niet de eerste keer zijn dat het ondenkbare (CDA en VVD gaan met PVV in zee) toch gebeurt ‘in het landsbelang’ en ‘naar de kiezer luisterend’.

Scenario 2: Rutte Rules

U kunt nu terecht opwerpen dat Rutte wellicht helemaal niet van zins is om met de PVV in een coalitie te stappen. Sterker nog, hij heeft samen regeren al uitgesloten. Let wel, Rutte is niet expliciet geweest over creatieve gedoogconstructies, minderheidskabinetten en andere vormen van ‘niet samen regeren’-coalities.

Maar goed, stel dat Rutte inderdaad zeker niet met de PVV gaat samenwerken, dan is een stem op de VVD helemaal niet nodig om te voorkomen dat de PVV aan de macht komt. Zonder de VVD krijgt de PVV namelijk nooit een meerderheid in de Tweede Kamer zover om haar regering te steunen. Zonder de VVD is de ‘meest waarschijnlijke coalitie voor de PVV dan PVV-CDA-CU-SGP-SP-50Plus, en waarschijnlijk is dan zelfs nog een zevende partij nodig![1]Samengevat: zonder de VVD komt de PVV niet in de coalitie. Als de VVD inderdaad de PVV heeft uitgesloten, voorkomen de strategische stemmen dus helemaal niets. Wat de extra stemmen voor Rutte dan wel betekenen, is dat de VVD een betere onderhandelingspositie krijgt. De partij hoeft dan wellicht met minder partijen samen te werken en kan ze makkelijker tegen elkaar uitspelen. Bovendien heeft ze dan juist door de strategische stemmen van GroenLinks, D66, PvdA en CDA meer macht om het regeerakkoord te dicteren aan die partijen.

Scenario 3: De kans is 0,001%

Het kan natuurlijk ook zijn dat Rutte door de strategische stem de grootste wordt en creatief een oplossing vindt om zich aan zijn woord te houden (“de kans is nul”) en tóch met de PVV samen te werken. Dat was natuurlijk niet de bedoeling van de strategische stem. Wilders mag dan wel geen premier worden, maar de PVV gaat wel regeren en het beleid beïnvloeden. Voor Rutte is dit zowel inhoudelijk als qua dagelijks bestuur interessant.

Coalities worden vaak gevormd zodat ze ‘minimal number’ en ‘minimal distance’ zijn. Met andere woorden: des te minder andere partijen, des te makkelijker en de voorkeur ligt bij partijen die vergelijkbare standpunten hebben. Voor de VVD zijn de logische partners CDA, D66, klein-christelijk en toch echt de PVV

Zonder de PVV komen deze partijen nog niet in de buurt van een meerderheid, terwijl bij een tweestrijd Rutte misschien zelfs kan regeren met enkel de PVV als partner.[2] Strategische stemmen vanuit andere partijen naar de VVD vergroten dus de kans op een VVD-PVV kabinet en verminderen in het andere geval de onderhandelingsmacht van de ‘eigen partij’.

We kiezen geen premier

Omdat Nederland een coalitieland is, zal het voor de PVV verdomd lastig zijn om tot een coalitie te komen. Daarvoor bevindt ze zich teveel aan de rand van het partijstelsel. Het is simpelweg niet zo dat de leider van de grootste partij in Nederland automatisch premier wordt. Bovendien, zelfs in de voor Wilders meeste gunstige peiling (Maurice de Hond, jan/feb 2016) kreeg hij slechts ruim een kwart van de stemmen. Lang geen meerderheid dus.

Echter, voor zowel Rutte als Wilders is het wel heel aantrekkelijk net te doen alsof het gaat om een premiersverkiezing. Hoe meer aandacht zij krijgen, hoe minder zichtbaar andere partijen worden. Rutte en Wilders verdelen de stemmen onderling. Het effect?

Als Rutte Wilders echt uitsluit komt de PVV sowieso niet in de regering en hoef je dus niet strategisch te stemmen (zonder VVD komt PVV er niet in). Een strategische stem vergroot dan enkel de macht van Rutte tegenover de partij waar je echte voorkeur lag. Als Rutte de PVV stiekem niet uitsluit dan is het juist de strategische kiezer die de kans vergroot dat Rutte III een VVD-PVV kabinet is of dat in 2017 Wilders I aantreedt.

[1] Er van uitgaande dat D66 en GroenLinks het inhoudelijk niet eens zullen worden met de PVV. Dat lijkt me geen controversiële assumptie.

[2] Hoewel er wel degelijk extra partijen nodig zijn om een meerderheid te halen in de Eerste Kamer.

Foto, door Roel Wijnants, license