Zacznijmy od informacji z Prokuratury Krajowej. Według śledczych trudno mówić o eksplozji agresji podszytej ksenofobią wobec innych nacji. „Przestępczość w Polsce wzrasta, trudno się zatem dziwić, że wzrasta także liczba przypadków przestępstw z nienawiści” - argumentują przedstawiciele PK przekonując, że kluczowy w tej sprawie jest udział przestępstw z nienawiści w liczbie wszystkich przestępstw popełnionych w Polsce. Ten odsetek rzeczywiście jest niewielki - od lat waha się w granicach 0,14 proc.

Rok Całkowita liczba przestępstw Przestępstwa z nienawiści 2015 814 227 1169 2016 901 883 1314 2017 992 176 1449 Więcej

Skad zatem wzrost ataków na Ukraińców i muzułmanów, który widać nawet na danych samej prokuratury? – Wzrasta świadomość społeczna, co jest przestępstwem z tej kategorii, dlatego ludzie coraz częściej je zgłaszają – mówi dyrektor departamentu postępowania przygotowawczego w PK, prokurator Barbara Sworobowicz. Jej zdaniem wzrost liczby zarejestrowanych przestępstw podszytych nienawiścią to także efekt powszechnego dostępu do internetu. Bo to właśnie w sieci często dochodzi do łamania prawa z powodu uprzedzeń, etnicznych, religijnych czy narowodoścowych.

Tę ostatnią kategorię przestępstw prokuratura dzieli na ataki wobec poszczegołnych narodowości, grup wyznaniowych, czy etnicznych np. przestępstwa dotyczące Romów, Żydów, Ukraińców i Muzułmanów. Ze statystyk wynika, że o ile spada liczba zgłoszonych ataków na Romów i Żydów, to od trzech lat rośnie liczba poszkodowanych Ukraińców i Muzułmanów.

Rok Romowie Żydzi Ukraińcy Muzułmanie 2015 236 208 37 192 2016 109 160 92 363 2017 96 112 190 328 Więcej

Zwyczajnie lubimy nie lubić

Problem w tym, że liczby podane przez prokuraturę mogą być mocno zaniżone. Tak przynajmniej wynika z badań terenowych Rzecznika Praw Obywaelskich. Według ustaleń RPO zaledwie 5 proc. przestępstw z nienawiści wobec inych narodowości jest zgłaszanych przez ofiary.

Skąd taki wniosek? Biuro RPO policzyło z iloma aktami agresji werbalnej i niewerbalnej, przemocy oraz innych form dyskryminacji spotkali się Ukraińcy w województwie Małopolskim. Najpierw (na podstawie danych MSWiA) oszacowało ilu Ukraińców mieszka w tym rejonie. Potem przeprowadziłó wywiady z Ukraińcami i na tej podstawie oszacowało, ilu osob tej narodowości dotknęła agresja na tle ksenofobicznym. Wyszło, że tylko w województwie malopolskim mogło dojść do 44,5 tys. przestępstw.

Także Prokuratura przyznaje, że problem jest poważniejszy niż świadczyłyby podawane przez nią liczby. Wymienione w zestawieniu PK 1,5 tys. przestępstw zgłoszonych wymiarowi sprawiedliwości to najpewniej zaledwie wierzchołek góry lodowej. Dlaczego tak się dzieje? Czasem trudno stwierdzić, czy tłem przestępstwa była nienawiść na tle rasowym albo etnicznym. – Ten katalog zachowań jest bardzo słabo opisany. Prokurator musi na przykład powołać biegłych w zakresie języka czy religioznawstwa, żeby stwierdzić czy dane sformułowania wypełniają przesłanki przestępstwa z nienawiści – mówi prokurator Barbara Sworobowicz. Co więcej, niektóre przestępstwa w ogóle nie mieszczą się w katalogu przestępstw spowodowanych niechęcią na tle etnicznym. Dobry przykład to zniszczenie mienia – właściwie nie udaje się udowodnić, że doszło do niego z powodów rasistowskich bądź ksenofobicznych.

Zniszczenie mienia Znieważenie Groźba Naruszenie nietykalności Stosowanie przemocy Napaść seksualna Razem 26 215 10 739 3 632 2 211 1 579 158 44 534 Więcej

Ale powodów, dla których przestępstwa z nienawiści nie są odnotowywane jest więcej. Ofiary często nie chcą ich zgłaszać, bowiem przebywają w Polsce nielegalnie. Czasem milczą bo są zatrudnione bez wymaganych pozwoleń. Bardzo często pada także odpowiedź – nie zgłosiłem, bo nie mam zaufania do policji i nie znam procedur. Pojawiają się też odpowiedzi typu „pracuję tutaj, mieszkam, Polacy mnie przyjęli, po co mam to zgłaszać, to był jeden przypadek”.

Niewarte zgłaszania 26% Nie wiem co policja mogłaby zrobić 22% Sam sobie poradziłem 22% Nie miałem dowodów 21% Strach przed zemstą 9% Policja by mi nie uwierzyła 8% Obawa przed ksenofobiczną reakcją policji 7% Trudności językowe 4% Inna przyczyna 11% Więcej

Zdaniem przedstawicieli RPO tę sytuację łatwo można byłoby zmienić. – Nawet gdybyśmy przeprowadzili niewielką kampanię skierowaną do mniejszości, to na poziomie symbolicznym byłaby ona bardzo ważna - opowiada Jacek Mazurczak z biura RPO. Jego zdaniem wystarczyłby zwykły plakat mówiący, że w zgłaszaniu przestępstwa nie ma nic złego.

Co robią ofiary?

Z badań Rzecznika Praw Obywatelskich wynika, że najczęstszym powodem dyskryminacji jest pochodzenie narodowe lub etniczne. – Na ten powód wskazało 49 proc. badanych - mówi Magdalena Kuruś z Biura RPO - w 2015 to było 35 proc., a w 2016 - 44 proc. Jak radzą sobie ofiary takich ataków? Ponad połowa Ukraińców deklaruje, że unika rozmawiania publicznie po ukraińsku. Ponad jedna trzecia muzułmanów nie ubiera się w sposób, który może być kojarzony z religią (np. kobiety zakładają kurtki z kapturem, żeby ukryć chustę). Prawie połowa ofiar przestępstw z nienawiści pochodząca z Afryki Subsaharyjskiej próbuje ukrywać kolor skóry, żeby nie narazić się na nieprzyjemności (np. nosząc koszule z długimi rękawami, żeby jak największa część ciała była zakryta).

Agresja ma też konsekwencje. aż 18 proc. doświadczających jej Ukraińców ma poważne stany depresyjne. To samo dotyczy prawie jednej czwartej Muzułmanów. Ponad 35 proc. ankietowanych wzmaga czujność przebywając poza domem, ponownie przeżywają zdarzenie i zmagają się z nagłymi reakcjami emocjonalnymi.

Przestępstwa z nienawiści do kodeksu karnego

Wszyscy właściwie zgadzają się, że gdyby przestępstwa z nienawiści zostały wpisane do Kodeksu Karnego byłoby je nie tylko łatwiej ścigać, a ofiary miałyby więcej odwagi, żeby je zgłaszać. - Ja jestem przekonany, że gdyby definicja znalazł się w Kodeksie to świadomość społeczna byłaby znacznie większa - przyznaje prokurator Zbigniew Wierzbowski z Prokuratury Krajowej. Dyskusyjny jest za to katalog tego co miałoby być przestępstwem z nienawiści. Tu sprawa rozbija się o wpisanie do niego ataków wobec mniejszości seksualnych.

Czytaj też: Wiadomo, ilu Ukraińców jest w Polsce i czy chcą tu zakładać rodziny