Dwa lata temu na blogu wspominałem o znakomitym salonie intelektualnym online (jakim nie jest niestety żadne polskie internetowe wysypisko myśli wszelakiej) – o serwisie Edge prowadzonym przez Johna Brockmana. Jest to miejsce, które polecam czytywać przez cały rok: wypowiadają się tam naukowcy, filozofowie i innej wszelakiej maści intelektualiści pełną gębą.

Co roku też – już od ponad dekady – John Brockman stawia światowej elicie pytanie, do odpowiedzi na które zaprasza wybranych przez siebie liderów nauki, sztuki, biznesu itd. Zbiór odpowiedzi publikowany jest w postaci książki – wydanie 2016 pojawi się zapewne tak jak uprzednie w okolicy września. Niemniej już teraz czytelnicy, którzy ekranu się nie boją, mogą przeglądać blisko 200 odpowiedzi na tegoroczne pytania online

W tym roku John Brockman zapytał, jakie jest najbardziej interesujące niedawne doniesienie [naukowe] oraz co czyni to doniesienie istotnym. Początki tego pytania sięgają napisanego ćwierć wieku temu eseju Brockmana, w którym ogłosił on, że wiadomości naukowe to jedyne prawdziwe wiadomości. To stwierdzenie doprecyzował potem Stewart Brand, który miał napisać:

„Jedyne [prawdziwe] wiadomości dotyczą nauki. Kiedy przeglądasz gazetę czy czasopismo, wszystkie historie z tzw. czynnikiem ludzkim opierają się na zasadzie on-powiedział-ona-powiedziała, polityka i ekonomia powtarzają w kółko ten sam dramat, moda jest żałosną iluzją nowości, i nawet doniesienia technologiczne są przewidywalne, jeśli tylko rozumiemy podstawy naukowe technologii. Ludzka natura się nie zmienia – za to nauka i owszem, a jej zmiany gromadzą się, nieodwracalnie przekształcając świat.”

Tylko nauka uczy nas rzeczy nowych. Ale które z tych rzeczy w ostatnich latach warte są wzmianki? Na to pytanie w tym roku odpowiedziało 198 osób. A dziesięć najcześciej powtarzających się, najciekawszych odpowiedzi zebrał Washington Post. Poniżej zestawienie WP, które tutaj przytaczam, ponieważ na niektóre z tematów w ostatnim roku dużo pisałem, a na niektóre bardzo bym chciał w najbliższym czasie wciąż napisać…

1. Max Tegmark pisze o „wyścigu mądrości” – o tym, że po raz pierwszy w historii Wszechświata istnieje w nim rasa (mowa, o dziwo, o nas), która może decydować o własnym losie. Wreszcie też znaleźliśmy się w sytuacji, w której możemy z istniejących technologii korzystać w sposób proaktywny raczej niż reaktywny.

2. Historyk nauki George Dyson za jedno z najniesamowitszych doniesień w ostatnich czasie uważa rozwój technologii rakiet wielokrotnego użytku. O tym pod koniec zeszłego roku pisał Węglowy Szowinista. Główne przesłanie jest takie: rakiety wielokrotnego użytku spowodują dramatyczny spadek kosztów lotów kosmicznych. A to otwiera nam coraz bardziej drogę do pozaziemskiej ekspansji, o której powinniśmy myśleć nie jako pomyśle z powieści sci-fi, ale jako jedynej możliwości rozwoju przed jaką stoi ludzkość. Tak tylko mówię.

3. Melanie Swan za wartą wzmianki uważa technologię blockchain, o której media rozpisywały się w połowie ubiegłego roku. Jest to oparta na bardzo zaawansowanej kryptografii technologia pozwalająca na błyskawiczne przeprowadzanie transakcji, które w przeszłości zajmowały znacznie wiecej czasu. Chociaż technologia jest obecnie stosowana przede wszystkim do obsługi wirtualnych walut (BitCoin itp.), jej finansowe zastosowania to jedynie początek.

4. Neurolog Christian Keysers na piedestał wynosi optogenetykę: względnie nową gałąź biotechnologii, która pozwala nam sterować procesami zachodzącymi w mózgu za pomocą światła. W ubiegłym roku jedna z nagród Breakthrough Prize powędrowała właśnie do badaczy zajmujących się tą dziedziną. Co ciekawe, Feng Zhang, jeden z odkrywców zastosowania systemu CRISPR/Cas do redagowania genomu zaczynał właśnie od niemałych odkryć w zakresie optogenetyki (więc jeśli kiedyś dostanie Nobla, a nie zdziwiłbym się, gdyby dostał, to szanse ma podwójne – za opto i za CRISPR).

5. Kolejny punkt to tzw. neuroprzewidywanie (z braku lepszego polskiego odpowiednika słowa neuroprediction). Neuroprzewidywnie polega na ocenie intencji danej osoby na podstawie skanów mózgu. Zachwala je Abigail Marsh, która uważa, że fenomen ten można stosować na przykład w systemie karnym: analizując aktyność pewnych rejnów mózgu u przestępców na zwolnieniu warunkowych można przewidzieć, jakie są szanse, że ponownie popełnią jakieś wykroczenie.

6. Kevin Kelly z magazynu WIRED jako jedno z najciekawszych osiągnięć ostatnich lat wymienił uczenie syntetyczne (z ang. synthetic learning) – nie mylić z uczeniem maszynowym. O co chodzi? O uczeniu syntetycznym mówimy w przypadku maszyn, które same potrafią się uczyć. Główne przesłanie jest takie: nie musimy tworzyć maszyn/komputerów, które są super-inteligentne, jeśli stworzymy je zdolnymi do nauki. Brzmi to kosmicznie. Skynet zaś siedzi i zaciera ręce…

7. De-ekstynkcja, czyli wskrzeszanie gatunków wymarłych – taka możliwość, która w nagłówkach gazet pojawiła się kilkukrotnie w ubiegłym roku, niesamowicie rozpala wyobraźnię. Nic zatem dziwnego, że wiele osób z rozrzewnieniem mówi o możliwości wskrzeszenia mamutów, gołębia wędrownego itd. O tym, czy wskrzeszenie mamutów będzie kiedyś możliwe (spojler: nie w najbardziej oczywistym sensie – ale możliwe jest przywrócenie niektórych ich cech), pisałem w zeszłym roku.

8. Gene drive – tu już zupełnie nie mam pojęcia, jaki jest polski odpowiednik (pęd genów? parcie genów?). Jest to rodzaj zabiegu, który polega na tym, że w danej populacji stymuluje się dziedziczenie ściśle określonych genów w taki sposób, że w krótkim okresie zmianie podlega cała populacja. Zjawisko może zachodzić naturalnie, ale gdybyśmy byli w stanie wywołać je sztucznie, otworzyłoby to morze biotechnologicznych możliwości. I tak się akurat składa, że technologie redagowania genomu właśnie nam na to pozwalają – i możecie spodziewać się dłuższego wpisu na ten temat w nieodległej przyszłości, a na razie rzućcie okiem, co mówił o nim Stewart Brand.

9. Thomas Metzinger za jedną z nowinek, które niedługo zaczną się odbijać coraz głośniejszym echem, uważa tzw. kinematyczny odcisk palca – kolekcja wszystkich naszych doświadczeń i interakcji mających miejsce w wirtualnej rzeczywistości.

10. Na koniec Mark Pagel przedstawia argument za tym, że jednym z najciekawszych osiągnięć, które już niedługo mogą trafić do mainstreamu jest tworzenie dezajnerskich dzieci (Pagel mówi o człowieku, ale nie ukrywajmy, że faza projektu zachodzi jeszcze przed narodzinami). To umożliwia nam technologia CRISPR/Cas – i to też było obiektem gorących dyskusji w grudniu, o czym pisałem tutaj, a także w Gazecie Wyborczej.

Ja oczywiście, siłą wiedzy, doświadczenia i zainteresowań, uważam wszystkie niemal zastosowania redagowania genomu za rewelacyjne, rewolucyjny i zdecydowanie godne uwagi. Z całą pewnością jednak jest takich odkryć i nowinek wiele w różnych dziedzinach (np. możnaby tu wymienić biedniejszą, ale bardziej realną, siostrę uczenia syntetycznego – uczenie maszynowe). A co Waszym zdaniem godne jest naszej uwagi?