Teraz naszego materiału możesz posłuchać również w formie podcastu!

1.

Wstawaj, już czwarta.

Czarnobylskie słońce właśnie pokazało się na niebie. Łukasz otwiera oczy. Na dobry początek fajka, RMF i trochę łażenia po necie. Dni są do siebie łudząco podobne, jak gdyby ktoś masowo produkował je na taśmie od ósmej do szesnastej. Mimo to cztery lata zleciały jak z bicza strzelił.

Przed wyjazdem robił w Szwecji na dźwigu. Pewnego razu szefowa zebrała ludzi i zapytała, kto chce pracować w Czarnobylu jako alpinista przemysłowy przy budowie arki – powłoki ochronnej w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej. Na dwudziestu facetów z szeregu wystąpił tylko Łukasz. Wrócił do domu, przepakował się i zaczął szukać w internecie informacji o strefie wykluczenia, rozciągającej w się w promieniu 30 kilometrów od miasteczka.

**

- Na forach wyczytałem, że żyją tam konie z pięcioma kopytami i inne zmutowane zwierzęta. Ktoś jedzie na wycieczkę, posiedzi dwa dni w zonie i później wypisuje w sieci jakieś bzdury. Mimo wszystko na początku miałem spore obawy.

Czemu się zdecydowałeś?

Słowo Czarnobyl straszy ludzi, mnie wręcz przeciwnie. Lubię adrenalinę i pracę na wysokości.

Jak zareagowali w domu?

Powiedzieli, że, jestem, za przeproszeniem, jeb***ty i że sam się proszę o kłopoty. Znajomi też pukali się w czoło, ale taki już jestem – jak się uprę, to nie ma przebacz. Pomyślałem, że pojadę.

**

Pojechał. Tak samo jak inni Polacy, którzy tworzą kilkunastoosobowy zespół alpinistów przemysłowych. Łukasz ostrzega: nie wiem, czy inni będą chcieli pogadać. Jest nieoficjalny przykaz z góry, żeby nie rozmawiać z mediami.

Najpierw robotę w Czarnobylu mieli wziąć Ukraińcy, ale za dwa tygodnie pracy na skażonym terenie zaproponowali im 250 euro - śmiech na sali. No to pomyśleli, że przyjadą do nas, zrobią szkolenia i w Polszy będą za podobną "fuchę" kasować dużo więcej.

Francuzi się bali, że im od radiacji dwie głowy urosną (pewnie czytali te same fora co Łukasz).

Potem przyszli Rosjanie. Bracie! Niby Rosja, a robili prawdziwy Meksyk. Problem z nimi był taki, że tankowali jak cysterny. W hotelu robotniczym słychać było strzały, a przez okna leciały telewizory. Brygadzista Wasilij budził wszystkich, waląc prętem o kraty łóżek, po czym Iwany i Aleksieje dostawali na śniadanie szklankę wódki. Później wyjazd do zony – transport do Czarnobyla, wizyta w sklepie, znowu wódka, las i dopiero arka. Dla Rosjan wszystko "haraszo", ale dla szefów nie "haraszo" - Iwany i Aleksieje wylecieli po ośmiu miesiącach.

I wtedy zadzwoniono po Polaków.

Dlatego teraz Łukasz siedzi w busie, który toczy się z Iwankowa do Czarnobyla. Koła co chwilę podskakują na nierówności, droga jak krowy na pobliskich polach – cała w łatach.

Zapnij pasy. Godzina jazdy i będziemy na miejscu.

2.

Plac budowy arki dzieli się na dwie strefy: lokalną i TBT. "Lokalka" jest o tyle gorsza, że masz kontakt z konstrukcjami sprzed wybuchu. Idziesz do szatni, bierzesz prysznic, później "sicz", czyli kontrola. Siadasz na specjalnym krześle, a kontrolerzy sprawdzają, ile jest w organizmie siwertów – jednostek promieniowania. W końcu przebierasz się w kombinezon, czasem trzeba założyć na twarz respirator. Zespół Łukasza zajmuje się głównie montażem konstrukcji pomocniczych arki.

Każda strefa ma swoje dzienne normy promieniowania, które można przyjąć. Roczna maksymalna dawka wynosi trzynaście tysięcy mikrosiwertów. Jeśli się ją przekroczy, wraca się do roboty dopiero po Nowym Roku. Każdy, kto wchodzi do strefy, ma przy sobie (a przynajmniej powinien) dwa dozymetry, którymi może sprawdzić siłę radiacji Po skończonej zmianie znowu to samo: kąpiel, "sicz" i dopiero wtedy fajrant.

Najlepiej, jak przyjadą nowi. Można ich powkręcać.

Grzesiek, w strefie wykluczenia od 2014 roku: Pamiętam, jak Łukasz włączył dźwięk dozymetru i podszedł do jednego z nowych. Sprzęt zapiszczał, co rzekomo oznaczało, że promieniowanie jest bardzo wysokie. Łukasz zaczął krzyczeć:

"Spier***my! Zaraz nas spali!".

Facet blady, ucieka na dół. Wtedy podchodzę ja: "Człowieku, gdzie ty pędzisz?! Wracaj na górę. Przecież twój dozymetr pokazuje zero". Gość następnego dnia nie przyszedł do roboty, bo się bał.

Łukasz: Czasem jak jedziemy autobusem rzucam: "Chłopaki, mam metaliczny posmak w ustach. I głowa strasznie boli. Też tak macie?". Od razu ktoś zauważa u siebie podobne objawy.

Grzesiek: Bywa też tak, że siedzimy w większej grupie i opowiadamy przy nowym chłopaku o miejscu, w którym on jeszcze nie był: "Nie zdążyłem jeszcze lin zaczepić, a już musiałem uciekać. Potem protokoły musiałem pisać. A mój znajomy się zaklinował i palec mu zaczął gnić". Facet był przerażony.

Po strefie krążą najróżniejsze opowieści. Prawda miesza się z fikcją, groza z absurdem. Opowiada Grzesiek:

Słyszałem historię o Ukraińcach, którzy poszli na polowanie. Ruszyli do lasu, ubili łosia, mięso podzielili i zrobili gulasz. Nie pomyśleli, że łoś się żywił skażoną trawą. Jednego Ukraińca coś tknęło i mówi w trakcie obiadu: "wiecie co, pojadę zbadać wartość promieniowania w tym jedzeniu". Wyszło 16 tysięcy mikrosiwertów – w cholerę! Chciał najpierw wyrzucić mięso razem z lodówką, później tę lodówkę spirytusem mył. Jak już umył, zadzwonił do kumpli:

- Macie jeszcze ten gulasz?

- Nie, zjedliśmy. Pyszny. A co?

- A to już nic…

Foto: Archiwum prywatne Łukasza Zawadzkiego / Materiały prasowe

Foto: Archiwum prywatne Łukasza Zawadzkiego / Materiały prasowe

3.

Grzesiek wyjechał na Ukrainę, bo w Polsce stracił robotę. Porozsyłał CV. Wkrótce ktoś oddzwonił z "czarnobylską" ofertą i przedstawił warunki: zbrojarz, 1600 euro na rękę, co dwa tygodnie zjazd do Polski, zapewniony transport, noclegi i wyżywienie. Żona powiedziała Grześkowi:

"Nie chciałabym, żebyś tam pracował, ale jak chcesz, to jedź".

Pojechał.

Najpierw przeszedł dwudniowe badania w Warszawie, później jego organizm prześwietlono od A do Z w Kijowie. Przed rozpoczęciem pracy miał jeszcze kilka szkoleń, a nawet wykład o katastrofie z 1986 roku.

Tyle że o prawdziwym Czarnobylu niewiele się można dowiedzieć z podręczników do historii...

4.

Żółty jeep jeździ od wioski do wioski, przedzierając się przez śnieżne breje. Do niektórych mieszkańców dotarła już wieść, że znowu przyjechali Polacy.

Jeśli przybyłeś do zony z wycieczką, zobaczysz tylko jej malutki wycinek. Wejdziesz na kilka godzin na teren elektrowni, później zrobisz sobie "selfie" pod słynnym kołem młyńskim w opuszczonym mieście – Prypeci. Może jeszcze pamiątkowa fotka przy radarze Duga i na tym koniec. Będziesz opowiadał znajomym przy piwie, że Czarnobyl znasz jak własną kieszeń.

Krystian Machnik twierdzi, że prawdziwa strefa wykluczenia rozciąga się gdzie indziej. Od lat organizuje akcje pomocy "samosiołom" - rdzennym mieszkańcom Czarnobyla, którzy mimo zakazu władz i promieniowania wrócili po awarii elektrowni na opuszczone tereny. Dziś według jego obliczeń w wioskach żyje ich trzydziestu, tyle samo w samym miasteczku.

Jak to się zaczęło? Krystian pamięta ten dzień jak dziś.

Dostrzegli z samochodu małą zgarbiona postać, która szła wolno poboczem w trzydziestostopniowym upale. To babcia Olga. Bardzo rozbolała ją głowa, więc ruszyła po pomoc do oddalonego o sześć kilometrów leśnictwa. Krystian i jego przyjaciele zabrali kobietę do chaty, dali wodę i tabletki, ale jej stan się pogarszał. Babcia zaczęła wymiotować, w końcu wycieńczona położyła się na trawie przed domem. Wiedzieli już, że to najprawdopodobniej udar. Zdenerwowani wykręcili numer pogotowia.

Karetka przyjechała dopiero po dwóch godzinach. Sanitariusze śmiali się, że babcia zasłabła, bo zobaczyła naraz tylu facetów. Skończyło się na wielkim strachu – zabrali ją do szpitala, a dwa tygodnie później babcia Olga zbierała warzywa w swoim ogródku i dziękowała Polakom za ratunek.

Po tej historii Krystian pomyślał, że będzie przyjeżdżał do Czarnobyla częściej, by nieść samosiołom pomoc.

5.

Teraz, choć noc skrada się do chat niczym złodziej, Machnik wraz z przyjaciółmi zmierza do wsi Kupowate, do Marii Ilczenko. W torbach trochę żywności (powinno wystarczyć do końca zimy), ciepły sweter, buty, latarka… Niosą jej jeszcze coś znacznie cenniejszego – swój czas.

Maria czeka na nich już w drzwiach. Rzadko ma okazję z kimś porozmawiać – w październiku ubiegłego roku zmarł jej mąż, Iwan i została sama. Tyle dobrze, że nie cierpiał. Położył się na łóżku, zamknął oczy i już nigdy ich nie otworzył. Maria nie miała pieniędzy na mszę i godny pogrzeb. Przyszli leśnicy i strażacy z pobliskiej wioski, zanieśli ciało Iwana na cmentarz i zakopali. Tyle.

Krystian jest dla Marii jak wnuk, mógłby siedzieć u niej godzinami, ale pozostałe samosioły czekają. Babcia odprowadza gości do samych drzwi.

- To uciekamy! Spasiba, do swidania!

- Z Bohiem, dzieciątka moje.

Foto: www.napromieniowani.pl

Foto: www.napromieniowani.pl

Foto: www.napromieniowani.pl

6.

Po skończonej robocie polscy alpiniści wracają do Iwankowa. Gdy elektrownia działała, w miasteczku żyło dwanaście tysięcy, teraz jest ich połowę mniej. Ludzie pracujący przy arce mieszkają w tzw. campie. Nie ma co narzekać – prawie każdy ma jednoosobowy pokój. Bazę zamieszkują głównie Polacy, prócz nich jest trochę Portugalczyków i Włochów.

Grzesiek: Turków zakwaterowali gdzie indziej, mieli nawet wydzielone miejsce na modlitwę. Pamiętam, jak raz do nich zaszliśmy.

- Pijemy?

- Nie. Allah patrzy, słońce jeszcze nie zaszło.

- To wejdź pod parasolki, nie zobaczy cię.

- OK, masz rację.

No i żeśmy się napili.

Łukasz: Ukraińcy zdradzili nam skuteczny sposób na złagodzenie skutków promieniowania: wódka z pieprzem i czerwone mięso.

Grzesiek: Ale awantur żadnych nie ma. Novarka, czyli konsorcjum, które nas zatrudnia, nie chce mieć z miejscowymi problemów. Jeśli ktoś zacznie jakieś burdy i pójdzie telefon na policję, od razu zwalniają.

Pytam, co jest w tej robocie największym problemem. Łukasz i Grzesiek odpowiadają zgodnie…

Grzesiek: Jedzenie! Prawie codziennie barszcz ukraiński, na sam widok tej zupy mi słabo. Poza tym do każdego drugiego dania dodają masło palmowe. Makaron, ziemniaki… wszystko pływa w tłuszczu, a ile razy można do kibla na "dwójkę" latać?

Łukasz: Z porcji makaronu byś usmażył frytki. Mnie raz po takim obiedzie "złapało", jak byłem na górze. Co robić? Dźwig na dole, nie ma mnie jak ściągnąć, a czuję, że jak za chwilę nie będę w toalecie, źle się to skończy. Język średnio wtedy znałem… Dzwonię do Ukraińca i próbuję mu tłumaczyć.

- Słuchaj, dajcie mi kosz, muszę być na dole jak najszybciej.

- Ja nie panimaju.

- Człowieku, muszę do kibla iść!

- Nie panimaju, nie rozumiem Łukasz.

Kolejna czarnobylska katastrofa była bardzo blisko…

7.

Ekipa Krystiana zabiera Olgę do miasta, żeby mogła odebrać emeryturę. Administracji najwyraźniej nie opłaca się wysyłać kogoś do jednej kobiety, która mieszka sama w opuszczonej wiosce. Co miesiąc babcia dostaje od państwa 3000 hrywien, czyli ok. 430 złotych. Mówi, że to dużo pieniędzy i ma rację. Niektóre samosioły mogą liczyć jedynie na 1800 hrywien. Poza tym i tak nie ma gdzie tego wydać – sklep obwoźny zjawia się w wioskach wokół Czarnobyla raz na cztery, pięć tygodni. A jak zimą spadnie śnieg, w ogóle tutaj nie dociera. Ludzie żywią się tym, co wyhodują w ogródku.

Krystian: Ukraina dostała samosiołów niejako w spadku po Związku Radzieckim. Los tych ludzi niewiele obchodzi państwo, dlatego wyciągnęliśmy do nich rękę. Przed każdym wyjazdem uruchamiamy zbiórkę i za zebrane środki kupujemy produkty dla mieszkańców wiosek. Ukraińska administracja nas nie lubi, bo w materiałach z akcji pomocowych pokazujemy, że samoosiedleńcy dostają bardzo niewielką pomoc.

Machnik opowiada historię Fiodora. W środku zimy spłonęła mu chata razem ze wszystkimi zapasami. Przeżył kilka dni, żywiąc się orzechami i jabłkami. Gdyby nie znalazł go zespół Krystiana, nie miałby szans na przetrwanie. Kiedy administracja dowiedziała się o tragedii Fiodora, przysłano bardzo dużo produktów. Pytanie tylko jak ugotować makaron, jeśli nie masz ani jednego garnka?

Krystian: W urzędzie powiedzą ci, że pamiętają o samosiołach i regularnie im pomagają. Na przykładzie Fiodora dobitnie widać, jak wygląda ta pomoc. Administracja ma tych ludzi gdzieś.

Jego słowa potwierdza przykład Olgi (nazwijmy ją Olgą numer dwa), której chata świeci pustkami. Gdy Polacy pytają podczas wizyty, jak jej się wiedzie, nie potrafi powstrzymać łez.

Przywożą coś pani z administracji?

Tylko chleb raz w miesiącu. Jestem z 1936 roku. Ojca zabrali na wojnę, jak miałam pięć lat. Po wojnie nie było nic. Chaty popalili... Kto wrócił, to do lasu się pochował. Ziemianki wykopali i mieszkali w nich. Źle się żyło wtedy. Bardzo trudno…

A jak wam teraz?

Też trudno. Stara już jestem, nie mam nikogo...

Foto: Napromieniowani.pl / Materiały prasowe

Foto: Napromieniowani.pl / Materiały prasowe

8.

O wyczynie Łukasza i Grześka mówi się na terenie całej elektrowni. W środę przyjechali do roboty jak zawsze. Głowa trochę bolała, bo poprzedniego wieczoru walczyli na campie z promieniowaniem (wódka z pieprzem, pamiętasz?). Nagle podszedł do nich jakiś Ukrainiec:

- Panowie, to jak, idziecie po tego psa?

- Jakiego psa?

- No przecież pies wszedł na dach arki.

- Co ty pieprzysz, człowieku?

Najpierw pomyśleli, że się gościowi od radiacji w głowie pomieszało, jednak okazało się, że to prawda. Potrzebowali specjalnych pozwoleń, żeby wejść na dach, ale kto będzie myślał w takiej sytuacji o dokumentach? Wzięli uprzęże i dawaj! Kiedy umieszczali zwierzę w specjalnej torbie i ruszali w drogę powrotną, zobaczyli nad głowami drona. Wysłał go Główny Inspektorat Promieniowania, który dowiedział się, że jacyś szaleńcy są na dachu bez zezwoleń. Zrobiła się afera.

Łukasz: Jak zeszliśmy, facet już na nas czekał, żeby nas zwinąć do szefów na dywanik. Na szczęście Ukraińcy zadzwonili do Novarki z elektrowni, żeby nas nie wyrzucali, bośmy świetną robotę wykonali i rozeszło się po kościach.

Łukasz zainteresował się losem czarnobylskich psów zaraz po przybyciu. Gdy w 1986 roku ewakuowano Prypeć i okoliczne wioski, zapomniano o psach. Później zostały wystrzelane przez radziecką armię. Potomkowie tych, które przeżyły, błąkają się wokół dawnej elektrowni. Liczba bezdomnych czworonogów w zonie sięga nawet 250.

- Teraz ich sytuacja trochę się poprawiła, razem z kolegami je dokarmiany. Niektórym znaleźliśmy też dom. Przez długi czas pracownicy elektrowni mieli je w dupie, totalna znieczulica. Byli nawet tacy, co truli te psy.

Dlaczego?

Dla zabawy. Rzucali kiełbasę z trutką na szczury. Zwierzęta wariowały, dostawały palpitacji serca, piszczały z bólu. Widziałem takie sytuacje na własne oczy. Przepraszam za wyrażenie, ale trucie psa z nudów to jest jedno wielkie skur*****two. Jak już chcą je wybijać, niech to zrobią w jakiś humanitarny sposób.

Skąd pomysł na to, by pomóc czarnobylskim psom?

W życiu staram się mieć twardą dupę, ale miękkie serce.

Foto: Archiwum prywatne Łukasza Zawadzkiego / Materiały prasowe

9.

Krystian z ekipą odwiedzają kolejną chatkę. W pewnym momencie gospodyni nieoczekiwanie daje im kartkę i prosi jednego z nich. - Synku, przeczytaj ten wiersz. Jak nas wypędzali, ktoś go napisał i mi przekazał.

"Czarnobylski ból"

Opustoszały mieszkania i ulice

I nie ma już na podwórkach dzieci

Tylko szepczą cicho drzewa.

Gdzie się podziali mieszkańcy? Ludzie, gdzie wy?

Miasto kochane stało się niemym

Wszyscy odeszli nie pożegnawszy się z tobą

Wybacz nam naszą niepewność,

My wrócimy do ciebie, kochane.

[...]

Olga wróciła, tak jak Maria czy Fiodor. W 1986 roku mieszkała w Prypeci na ulicy Kurczatowa w tzw. kołchoźniku – bloku zajętym przez ludzi z okolicznych wiosek. Nazywali ich "wieśniakami". Olga zajmowała się w elektrowni sprawami gospodarczymi – posprzątać, odmalować i tak dalej. 26 kwietnia normalnie pojechała do pracy, ale usłyszała od ochrony, że doszło do jakiejś awarii i dzisiaj roboty nie będzie. Wróciła do Prypeci, gdzie przez jeszcze jeden dzień normalnie toczyło się życie.

A później przyszli wojskowi i powiedzieli Oldze, że ma spakować życie do jednej torby i wyjeżdżać. Przesiedlono ją do Kijowa, gdzie dowiedziała się od ludzi, że jest "skażona". Kiedy szła ulicą, inni przechodzili na drugą stronę. Matki radziły dzieciom, żeby do niej nie podchodzić, bo przecież "to ta z Czarnobyla".

W końcu przywędrowała z powrotem przez lasy i bagna do swojej chatki. Tak samo jak Maria Ilczenko, która wróciła rok po ewakuacji. Rozpalając w kominku, zobaczyła nad głową wojskowy śmigłowiec. Żołnierze chcieli ją wypędzić ("rozkaz to rozkaz"), ale gdy zobaczyli przed chatą kobietę, która wygraża im widłami, walcząc o swój dom, postanowili dać jej spokój.

Maria nie wyobraża sobie świata poza wioską. Przecież to jej ziemia, cóż z tego, że skażona? W czasie wojny wyrzucali ją z bronią w ręku i nie dali rady, a teraz ma porzucać wszystko przez jakieś promieniowanie?

Mówią, że niby niebezpiecznie, ale ptaki śpiewają, a słońce świeci jak świeciło.

Więc chyba można żyć…

10.

Łukasz wrócił już z Czarnobyla, teraz rusza na kolejną wyprawę. Znowu obiera kierunek na Szwecję. Ale do strefy wykluczenia chętnie wróci, choćby z wycieczką, bo przywiózł stamtąd same dobre wspomnienia.

Polscy alpiniści przemysłowi mają pracować w Czarnobylu do końca czerwca. Termin pewnie się przedłuży, bo jest jeszcze sporo rzeczy do zrobienia. W kilku miejscach arka przecieka. Grzesiek liczy, że wkrótce wróci do domu, Ukraina już trochę go zmęczyła. Taka Polska, tylko czterdzieści lat temu. Głęboki PRL.

Chciałby trochę pobyć z najbliższymi. Odkąd tu przyjechał, pochował obojga rodziców. Dobrze pamięta swoją ostatnią wizytę w Polsce przed śmiercią mamy. Była ciężko chora, wiedział, że już się nie zobaczą. Po powrocie do pracy poprosił kolegę, żeby szybko dał znać, gdyby odezwali się z domu. Niedługo później dostał sygnał.

- Grzesiek, zjedź na dół. Jest do ciebie telefon z Polski.

- Co się stało?

- Chyba wiesz co… Po prostu zjedź.

Grzesiek: W takich chwilach zastanawiasz się, czy warto. I czujesz wyrzuty, że zamiast spędzić ostatnie chwile z bliskimi, pojechałeś za granicę za pieniędzmi…

11.

Świat samosiołów umiera.

Fiodora już nie ma. Po prostu opuścił chatę i ślad po nim zaginął. Dom wygląda tak, jakby gospodarz wyszedł na piętnaście minut i zaraz znów się tu zjawi. Na stole nadgryziona kromka chleba i niedopita szklanka wody. Zgłoszono zaginięcie, ale poszukiwania były fikcją. Przeszło się dwóch policjantów po wiosce, popytało ludzi. "Gdybyście widzieli takiego mężczyznę, dajcie nam znać". Zaginął, to zaginął. Trudno, przecież i tak nikt po nim nie zapłacze.

Maria Ilczenko regularnie chodzi na grób Iwana. Całuje krzyż i rozmawia z mężem. Krystian był świadkiem jednej z takich rozmów. - Tak dobrze było, jak żyłeś. A teraz zostałam sama...

Olga przez najbliższe dni pewnie nie wyjdzie z domu. Polacy przywieźli jej buty, ale nogi bardzo bolą. Od ekipy Krystiana otrzymała też prosty w obsłudze aparat, tyle że przecież nie ma chyba nikogo, kto czeka na jej telefon.

Mówi, że już pora umierać. Tak jak po Fiodorze, zostanie po niej jedynie nadgryziony chleb i niedopita szklanka wody.

Nic więcej w życiu nie ma.

***

Chcesz porozmawiać z autorem? Napisz! dariusz.faron@redakcjaonet.pl

Fragmenty rozmów z samosiołami pochodzą z filmu "Ostatni ludzie Czarnobyla", nakręconego przez ekipę Krystiana.