Een paar maanden reisde Bert van der Zwaan (64) langs universiteiten in Europa, de Verenigde Staten, China en Afrika. De rector magnificus van de Universiteit Utrecht, ook lid van het college van bestuur, had een sabbatical. Na afloop schreef hij een essay van ruim 200 pagina’s over zijn bevindingen: Haalt de Universiteit 2040?

Loopbaan Biogeoloog en bestuurder Prof.dr. Bert van der Zwaan (64) is rector magnificus en bestuurslid van de Universiteit Utrecht. Van oorsprong is hij biogeoloog, een combinatie van biologie en aardwetenschappen. Hij was decaan van de faculteit geowetenschappen. Als hoogleraar biogeologie onderzocht hij de ontwikkelingen van het klimaat in biologische en aardwetenschappelijke zin. Hij heeft veel onderzoek georganiseerd naar duurzaamheid en klimaat. Onder andere is hij coördinator van het Utrechtse programma Aarde en Duurzaamheid. Van der Zwaan is onlangs benoemd tot voorzitter van de League of European Research Universities, een verbond van 23 Europese toponderzoeksuniversiteiten met een breed palet aan disciplines.

Overal ter wereld gaan steeds meer jongeren naar het hoger onderwijs, constateert hij. Maar de overheidsbudgetten groeien niet met de aantallen mee, zodat er steeds minder per student overblijft. De tekorten van de universiteiten kunnen alleen maar aangevuld worden met hogere collegegelden of inkomsten uit werk voor het bedrijfsleven.

Aan universiteitswijk De Uithof, waar Van der Zwaan zetelt, is de explosieve groei van het hoger onderwijs te zien. Zijn bestuursgebouw maakt deel uit van een groot complex langs de Utrechtse ringweg waarin zowel de universiteit (30.000 studenten) is gehuisvest als de Hogeschool Utrecht (38.000 studenten). Beide complexen worden vrijwel voortdurend verbouwd om de vele studenten te herbergen.

Van der Zwaan stelt vast dat de uitgaven voor onderwijs wereldwijd meer moeten concurreren met zorguitgaven, nu de bevolking overal vergrijst.

U voorspelt dat universiteiten steeds minder geld krijgen. In Nederland is het budget per student sinds 2000 een kwart gedaald. Komt dat door die zorgkosten?

„Aan de ene kant moet je die hoge deelname aan het universitair onderwijs toejuichen. Maar als je dat tegenover de vergrijzing zet, wordt het op den duur onbetaalbaar. De druk op het stelsel wordt te groot. Je zou studenten beter moeten selecteren.”

De universiteit is altijd ook deels beroepsopleiding geweest, bijvoorbeeld voor artsen, apothekers, juristen, ingenieurs. Moet dat veranderen?

„We kunnen ons afvragen of we de beroepsopleidingen die we hebben niet beter aan het hbo kunnen geven. Daar worden studenten goedkoper opgeleid. En zou het hbo niet ook veel aantrekkelijker gemaakt moeten worden? Studenten willen nu vooral een universitair diploma omdat ze denken dat ze daarmee de grootste kans krijgen op een baan. Ze hebben nauwelijks belangstelling voor onderzoek, terwijl we in het hbo heel veel studenten goedkoper kunnen opleiden met bijna dezelfde kans op werk. We zouden in Nederland een discussie over een diepgaande stelselwijziging moeten hebben.”

Je kan ook van hogescholen universiteiten maken, zoals in het Verenigd Koninkrijk.

„De universiteiten hebben dat altijd afgehouden. Ik vind ook dat het hbo met wetenschappelijke claims komt die het niet waar kan maken. Maar ik denk dat er in Engeland een veel natuurlijker waaier is van beroepsopleidingen met nauwelijks onderzoek, beroepsopleidingen met flink wat toegepast onderzoek, wetenschappelijke instellingen met veel wetenschappelijk onderzoek, en topuniversiteiten. In Nederland hebben we zowel aan de bovenkant als aan de onderkant te weinig instellingen. We zitten allemaal in een door de overheid afgedwongen eenheidsworst, allemaal excellent, allemaal hetzelfde.”

Moeten universiteiten toelatingseisen gaan stellen, zoals in het VK?

„Het zou al veel beter zijn als een of twee universiteiten selectief zouden zijn. Dan breng je gelijk een enorme dynamiek in het stelsel. Als je daar minder studenten toelaat, kan dat zelfs gepaard gaan met een lager collegegeld. Maar nu komen de allergrootste talenten niet op hun plek.”

Zijn er ook niet te veel studenten aan de hogescholen?

„Dat klopt, je ziet dat de druk van de aantallen plus de kwaliteit van de studenten problemen geven. Kijk naar de pedagogische academies, waar we een aantal jaren geleden moesten afspreken dat studenten wel moeten kunnen optellen en aftrekken als ze daar komen. Misschien is de wens tot participatie in het hoger onderwijs wat doorgeschoten, ten koste van de vraag wie er eigenlijk in thuishoren.”

Waardoor is het niveau van studenten in het hoger onderwijs zo laag?

„Het niveau van onderwijs is in Nederland hoog. Tegelijk is een aantal dingen verwaarloosd, waaronder het aanleren van basisvaardigheden in taal en rekenen. Het vwo laat verder sterke gendereffecten zien: jongens vallen in toenemende mate uit en komen op de havo terecht.”

Is Onderwijs 2032, het vernieuwingsplan voor primair en voortgezet onderwijs, het antwoord op deze problemen?

„Dat is een prima stap, maar er is ook te geïsoleerd gekeken. Je moet de vernieuwing in het hele stelsel bezien, ook als voorbereiding op het hoger onderwijs. Als vaardigheid naast taal en rekenen miste ik bijvoorbeeld gewoon discipline, leerdiscipline. Het idee dat je een goede wetenschapper kunt worden zonder ongelofelijk veel discipline is bizar. Aan Amerikaanse universiteiten wordt keihard gewerkt. Veertien dagen vakantie is daar veel. Hier zeggen studenten rond de kerstvakantie: ik kan niet naar college komen, want ik ga op wintersport.”

Amerikaanse studenten betalen veel collegegeld, dus die zijn gemotiveerder om hard te werken.

„Geld is een serieuze prikkel. Ik ben geen groot voorstander van de prestatiebeurs, maar die heeft natuurlijk wel gewerkt. Cultuur speelt ook een rol. In Hongkong kwam ik studenten tegen die bij wijze van spreken onder hun bureau sliepen. Die studeren veertien tot achttien uur per dag. Dat moet je ook niet willen. Maar Nederland kan best eens een voorbeeld nemen aan de leerdiscipline in het buitenland.”

Hoeveel extra collegegeld kunnen Nederlandse studenten opbrengen?

„Als je ziet dat de overheid hier flink terugtreedt, maar geen Amerikaans stelsel wil waarin de overheid bijna geheel afwezig is, kom je op een collegegeld van vier- tot achtduizend euro. Is dat te verhapstukken? In termen van terugverdientijd vermoedelijk wel. In termen van sociale barrières vermoedelijk niet. Het ministerie van Financiën heeft voorstellen bestudeerd om de komende tien jaar jaarlijks het collegegeld met 200 euro te verhogen. Dat was bedoeld als voorbereiding op de Voorjaarsnota – en het heeft het met deze PvdA-minister uiteraard niet gehaald. Maar ik geef je op een briefje: bij een ander kabinet ligt het weer op tafel.”

Als studenten hun diploma niet halen, kunnen ze moeilijk terugbetalen.

„Wat betekent een investering van 30.000 euro in je toekomst als je erin gelooft? En als je er niet in gelooft, moet je het niet doen. Dat is de redenering in de Verenigde Staten.”

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 11 januari 2017