Pokazujemy przypadki patologii w procesie przyznawania stopni naukowych w Polsce

W trakcie prac nad tym materiałem zdobyliśmy nagranie ze szkolenia dla dziekanów i pracowników dziekanatów, które przeprowadzał profesor Jan Tarno. Prawnik radził na szkoleniu niszczenie nagrań tworzonych w trakcie procedur habilitacyjnych

Profesor jest sędzią Naczelnego Sądu Administracyjnego, recenzentem pracy doktorskiej prezydenta Andrzeja Dudy

Publikacja Onetu wywołała reakcję ministerstwa i NSA

W ramach naszej nowej kampanii "Prawda" przypominamy wybrane teksty Onetu, które wpłynęły na otaczającą nas rzeczywistość. W najbliższych miesiącach na stronie głównej Onet.pl będą prezentowane kolejne artykuły z serii #WybieramyPrawdę. Materiał ukazał się w czerwcu 2019 r.

"Poprosiłam o wodę do picia. Podano mi wrzątek"

Postępowanie habilitacyjne wszczyna Centralna Komisja ds. Stopni i Tytułów, która powołuje komisję habilitacyjną. W jej skład wchodzi 7 osób, w tym recenzenci, którzy mają ocenić dorobek naukowy osoby ubiegającej się o habilitację. Taką procedurę rozpoczęła nasza pierwsza bohaterka. Będziemy ją nazywać Katarzyną, choć jej imię na potrzeby tego materiału zmieniliśmy.

Chce pozostać anonimowa. Już na początku całego procesu habilitantka otrzymuje nieoficjalne sygnały od starszych kolegów z uczelni, że o kolejnym stopniu naukowym nie ma co marzyć, bo jest za młoda. Doktor Katarzyna opowiada nam o posiedzeniu komisji habilitacyjnej, która miała wydać w jej sprawie ostateczną opinię dla Rady Wydziału. - Weszłam, a przewodniczący poinformował mnie o tym, że całe posiedzenie jest nagrywane, żebym się czuła bezpiecznie, że tu właśnie pani sekretarz nagrywa to posiedzenie.

Szybko okazuje się jednak, że właściwie sprawa jest przesądzona i opinia będzie negatywna. A całe spotkanie to jedynie formalność. Robi się nerwowo. - W pewnym momencie poprosiłam o wodę do picia, ponieważ nie było wody. Zaschło mi w ustach. Pani sekretarz powiedziała, że nie mają wody. No więc powiedziałam, że w takim razie to może ja jakoś zorganizuję. Ale w pewnym momencie pani stwierdziła, że jednak mają wrzątek, więc mogą dać mi wrzątku i faktycznie nalała mi wody gorącej z czajnika. Wydawało się to tak dziwne. Przypomniało mi jakieś takie zupełnie inne przesłuchania i z innych czasów. Przecież to jest oczywiste, że jak ja miałam problemy z mówieniem, to to jest dobra strategia, żeby szybciej skończyć - opowiada.

Opinia Komisji jest negatywna. Rada Wydziału odmawia przyznania pani Katarzynie stopnia doktora habilitowanego. Kobieta uważa, że została skrzywdzona. Zaczyna batalię. Chce się odwoływać. Po otrzymaniu protokołu z posiedzenia komisji stwierdza, że zawiera on nieprawdziwe informacje. Przypomina sobie, że spotkanie było nagrywane. - W protokole poświadczono nieprawdę w odniesieniu do dorobku, który podlegał ocenie. Włożono mi słowa, których nie powiedziałam. Na przykład to, że zgadzam się ze wszystkimi zarzutami. To trochę tak jakby przestępca się przyznał do winy. Nigdy czegoś takiego nie powiedziałam. A później słyszałam takie głosy z posiedzenia rady wydziału, że "jak mieliśmy cię bronić i stawać w twojej obronie, skoro ty się do wszystkiego przyznałaś".

Sprawa jest w prokuraturze.

"Najlepiej (...) zniszczyć nagranie. Żeby go nie było, na wszelki wypadek"

Śledczy badają też przypadek pani Ewy. Jej imię także zmieniliśmy. Ona również ubiegała się o stopień doktora habilitowanego. Odmówiono jej. Nagranie z posiedzenia komisji, która opiniowała jej dorobek naukowy, przepadło. - Za dużo rzeczy się działo w trakcie posiedzenia komisji habilitacyjnej, stąd też nagranie zostało zniszczone. Z tym, że nagranie było rejestrowane na urządzeniach zewnętrznych, na serwerach, w związku z czym jest ono do odtworzenia. To nie jest tak, że to nagranie może być całkowicie usunięte - przekonuje.

W obu sprawach interweniował Rzecznik Praw Obywatelskich. W piśmie do Centralnej Komisji ds. Stopni i Tytułów przekonywał, że "nieudostępnienie skarżącej nagrania z posiedzenia, jeżeli było sporządzone, może stanowić ograniczenie zasady jawności postępowania i mieć wpływ na możliwość obrony jej praw".

W trakcie prac nad tym materiałem zdobyliśmy nagranie ze szkolenia dla dziekanów i pracowników dziekanatów, które przeprowadzał profesor Jan Tarno, prawnik z Uniwersytetu Łódzkiego, a jednocześnie sędzia Naczelnego Sądu Administracyjnego. W trakcie szkolenia poruszono kwestię rejestracji dźwięku z posiedzeń odpowiednich ciał w postępowaniu habilitacyjnym.

Sędzia Tarno: "Żaden tryb udostępniania informacji publicznej (nie istnieje w tym przypadku - red.). Możecie odmówić. A najlepiej natychmiast po sporządzeniu protokołu i podpisaniu przez panią dziekan - i to radzę jako kolega z uczelni - zniszczyć nagranie. Był materiał pomocniczy, służył do robienia protokołu, jest protokół, jest do wglądu, nie ma żadnego nagrania".

Mówił również tak: "To ma służyć nam. Proszę bardzo, artykuł 73, proszę pani. Proszę sobie przepisać na maszynie, powiesić nad łożkiem, na tydzień. Mianowicie mówiłem państwu, że doktorant, habilitant, czy ten, kto chce tytuł profesora, jest stroną i jako strona ma prawo do wglądu we wszystkie dokumenty w aktach sprawy. (...)Dlaczego nagranie po wykorzystaniu należy zniszczyć? Żeby go nie było, na wszelki wypadek. Ono zostało zrobione, żeby sporządzić protokół. Z chwilą zrobienia protokołu, ono straciło rację bytu. No trudno się kłócić o coś, czego nie ma".

Konfrontacja z sędzią

Chcemy porozmawiać z profesorem Tarno, który nie wie, że dysponujemy nagraniem ze szkolenia. Odmawia jednak wypowiedzi przed kamerą, natomiast stanowczo zaprzecza, by kiedykolwiek mówił o niszczeniu nagrań. Umawiamy się z naukowcem w Naczelnym Sądzie Administracyjnym, gdzie orzeka. Ponieważ profesor nie chce oficjalnie wystąpić przed kamerą, decydujemy się na zarejestrowanie rozmowy ukrytym sprzętem. Jeszcze raz pytamy, czy namawiał do niszczenia nagrań. Prawnik ponownie zaprzeczył.

W tym momencie puściliśmy sędziemu nagranie dźwiękowe ze szkolenia. Po odsłuchaniu sędzia przyznał, że mówił o niszczeniu nagrań. - Ja do niczego nie namawiałem. Ja radziłem - przekonuje. I dodaje, tłumacząc dlaczego "radził": - Jako prawnik z 46-letnim doświadczeniem wiem, że nagrania wielokrotnie ulegają manipulacji.

Nikt z przedstawicieli Centralnej Komisji nie chciał się z nami spotkać i porozmawiać przed kamerą. W pisemnej odpowiedzi Komisja przekonuje, że zniszczenie nagrań nie jest naruszeniem przepisów prawa. Ustawa o stopniach naukowych wprost nie mówi o nagraniach, ale co do zasady postępowanie administracyjne są jawne. O zachowaniu nagrań mówią także wewnętrzne przepisy wielu polskich uczelni.

Opinię w sprawie nagrań wydała także stowarzyszenie sieć obywatelska Watchdog, która działa na rzecz jawności życia publicznego. Mec. Bartosz Wilk z Watchdoga mówi Onetowi, że niszczenie zapisów dźwiękowych to "stary numer": - W przypadku kiedy ktoś się upomina o to nagranie, wiadomo, że jest to przedmiotem zainteresowania, bo są wątpliwości, czy na pewno protokół odzwierciedla przebieg posiedzenia, no to nie ma wątpliwości, że usuwanie jest naganne. Jest to stary numer, który pewnie niekiedy jest podpowiadany tym, którzy takie nagrania prowadzą, żeby jak najszybciej je usunąć i pozbyć się tego problemu - słyszymy od prawnika.

Sędzia o Andrzeju Dudzie: "Nawet ktoś, kto napisał dobry doktorat, może również zgłupieć"

Sędzia Tarno w zeszłym roku złożył na ręce prezydenta Andrzeja Dudy oświadczenie o woli dalszego orzekania w związku z przekroczeniem 65 roku życia. Poddał się więc kontrowersyjnej procedurze, czego odmówiło wielu sędziów m.in. z NSA i Sądu Najwyższego, ktorzy uznali ją za niekonstytucyjną. Prezydent Duda zgodził się na dalsze orzekanie sędziego Tarno.

Co ciekawe, sam sędzia w trakcie jednego ze szkoleń krytykował prezydenta: "A chcecie państwo zdanie prezydenta Dudy? Mogę zrobić wszystko, na co mi prezes Kaczyński pozwoli. Muszę się do tego przyznać, że w tym jest dużo mojej winy. Byłem recenzentem w przewodzie doktorskim prezydenta Dudy. Napisałem pozytywną opinię". Jedna z uczestniczek szkolenia w tym momencie rzuciła do wykładowcy "Pan się wstydzi teraz!". Profesor szybko odpowiedział: "Nie proszę pani, to jest dowód na to, że ktoś, kto napisał dobry doktorat, może również zgłupieć. Tak mówiąc poważnie, on po prostu przestał być prawnikiem".

Sędzia Tarno orzeka między innymi w sprawach odwołań od decyzji o nieprzyznaniu stopnia naukowego. Decydował w sprawie pani Joanny. Spotykamy się z nią: - Sędzia stwierdził, że uzasadnienie, które dostałam, jest faktycznie lakoniczne i ogólnikowe, ale tak naprawdę uzasadnienie może być lakoniczne i ogólnikowe. Wobec tego jeśli ja dostaję w uchwale "nie należy jej się, bo nie", to do czego ja się mam odnieść, prawda? Ja bym liczyła na to, że dostanę rzetelnie napisane uzasadnienie, dlaczego mi odmówiono tego stopnia doktora habilitowanego. Niestety tego nie dostałam.

Doktor Joanna Gruba pracowała na Uniwersytecie Śląskim. Była wybijającą się studentką i doktorantką. - Każda nasza działalność naukowa jest punktowana. Dostajemy punkty. To są punkty ministerialne. Były lata, że ja otrzymywałam po 80, czy po 100 punktów. Przy średnio 7-8 punktach uzyskiwanych przez innych pracowników na wydziale - mówi Onetowi.

Kobieta ubiegała się o habilitację. Odmówiono jej. Przekonuje, że recenzenci nie znali jej dorobku naukowego, a w recenzjach wręcz kłamali. Dziś nie szczędzi ostrych słów: - Morderca ma większe prawa niż habilitant. No po co jest ta cała nauka, jeśli ja znam moje osiągnięcia, a później nie mogę się obronić przed recenzjami, które otrzymałam?

10 lat Migalskiego

Przez prawdziwą gehennę przeszedł też Marek Migalski, były europoseł, znany politolog z i komentator. On dopiął swego, ale dopiero po 10 latach: - Ja to porównywałem do czegoś takiego, jakby mi oddali skradzione auto po 10 latach - mówi nam Migalski. - No niby fajnie, ale to już nie jest satysfakcja z posiadania. Tak, że ja uważałem, że - mówiąc językiem Beaty Szydło - mnie się ta habilitacja po prostu należała, a to, że dostałem ją po 10 latach, to była bardziej satysfakcja, niż radość. Radość byłaby 10 lat temu - przyznaje.

Migalski uważa, że jego problemy wynikały najpierw z przyczyn politycznych, bo jako eurodeputowany PiS prezentował często inne opinie, niż większość środowiska naukowego. Względy pozamerytoryczne miały też decydować później: - Moja popularność medialna, obecność w debacie publicznej, to, że ja nie uznawałem autorytetów, że potrafiłem mówić w sposób odmienny od wszystkich i też dawać do zrozumienia co myślę o tych, którzy mają wyższe stopnie i tytuły, a po prostu mówią głupoty.

Mimo, iż Marek Migalski jest autorem kilkudziesięciu artykułów naukowych, napisał, bądź redagował ponad 20 książek, przez ponad dekadę nie mógł stać się samodzielnym pracownikiem naukowym. W procedurach habilitacyjnych miał pozytywne recenzje, ale ostatecznie decyduje głosowanie na Radzie Wydziału. A to jest tajne. I tam jego kandydatura przepadała.

Migalski: - To jednak jest system, który jest po prostu absurdalny. To znaczy to nie może tak być, bo to demoralizuje uczestniczących w tym systemie: i habilitantów, doktorantów, ale też tych, którzy głosują, ponieważ oni mogą to robić bezkarnie. Nikt za te decyzje, w moim przypadku kilkukrotnie powtarzane, nie odpowiedział.

Doktor Joanna Gruba założyła stronę internetową, gdzie gromadzone są historie patologii w procedurach awansu naukowego. Stworzyła też fundację. Postanowiła ujawnić nam fragment listu, jaki wysłał jej jeden z profesorów. Czytamy w nim: "Recenzje nie podlegają zaskarżeniu i całe szczęście. Jedni uważają tak, inni inaczej. To Pani chce wejść do pewnego towarzystwa i jeśli to towarzystwo, być może bardzo podejrzane (ale wtedy po co doń wchodzić?), nie chce pani wśród siebie, to nic pani na to nie poradzi. Proszę mi wierzyć, znam więcej przypadków, gdzie krzywda polegała na tym, że komuś nadano habilitację, niż, że jej odmówiono".

dr Joanna Gruba: - To w takim razie po co cały ten dorobek? Jeżeli ja chcę wejść do towarzystwa, to wystarczy, że się będę ładnie uśmiechać i będę miła, tak? Po co w takim razie jest ten cyrk pod tytułem dorobek i ocena osiągnięć?

Ministerstwo i Naczelny Sąd Administracyjny reagują

W reakcji na opublikowany przez nas materiał Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego wystosowało oświadczenie, w którym przekonuje, że od dawna było zwolennikiem odejścia od habilitacji jako „poważnej przeszkody dla rozwoju nauki w Polsce”. Resort Jarosława Gowina przytacza też opinie „międzynarodowych ciał eksperckich”, które wskazują, że „habilitacje są barierą, a nie gwarancją jakości polskiej nauki. Propozycja została jednak odrzucona przez znaczną część środowiska akademickiego w Polsce”.

Naczelny Sąd Administracyjny poinformował z kolei, że sprawą zachowania sędziego Jana Tarno zajmie się Rzecznik Dyscyplinarny NSA.

Napisz do autora materiału: kamil.dziubka@redakcjaonet.pl