Το ιστολόγιο αγαπάει και το ρεμπέτικο και την αναδίφηση σε παλιές εφημερίδες και αρχειακό υλικό. Το σημερινό άρθρο συνδυάζει αυτές τις δυο πτυχές, αφού φωτίζει δυο περιστατικά της ζωής του Μάρκου Βαμβακάρη, συμπληρώνοντας τα όσα γνωρίζουμε από την αυτοβιογραφία του Μ.Β. και από το πρόσφατο έργο του Δ. Βαρθαλίτη. Η συνεχής έρευνα του Spatholouro σε παλιές εφημερίδες, άχαρη δουλειά θα την έλεγε κάποιος ή δουλειά μυρμηγκιού κάποιος άλλος, έβγαλε στο φως πολύτιμες πληροφορίες που συμπληρώνουν ή ανατρέπουν τις εξιστορήσεις του Μάρκου.



Το άρθρο λοιπόν γράφτηκε από τον φίλο μας Spatholouro, και δημοσιεύτηκε πρόσφατα στο περιοδικό «συλλογές» (τχ. 386, Σεπτέμβριος 2017, σελ. 1021-1024) του Αργύρη Βουρνά. Επειδή το περιοδικό αυτό είναι περιορισμένης κυκλοφορίας (κυρίως μέσω συνδρομητών) έκρινα ότι αξίζει και η διαδικτυακή δημοσίευσή του εδώ. Παρόμοια αναδημοσίευση είχαμε κάνει πριν από μερικούς μήνες στο άρθρο για τα Βούρλα.



Μια και το άρθρο είναι μεγάλο, ας μην φλυαρήσω περισσότερο. Δίνω τον λόγο στο Spatholouro.

Αυτοβιογραφία Μάρκου Βαμβακάρη: αναψηλάφηση δύο εξιστορήσεων

Η Αυτοβιογραφία του Μάρκου Βαμβακάρη (επιμ. Αγγελική Βέλλου Κάιλ), που πρωτοεκδόθηκε το 1973, αποτελεί ένα πολύ σημαντικό κείμενο, όχι μόνο για όσους ενδιαφέρονται ειδικότερα για το ρεμπέτικο τραγούδι, αλλά και για όσους ενδιαφέρονται για μία ζέουσα και συναρπαστική αφήγηση ζωής ενός εμβληματικού εκπροσώπου της λαϊκής τάξης και του λαϊκού πολιτισμού στην Ελλάδα. Το καίριο αυτό κείμενο έτυχε δικαίως μεγάλης διάδοσης στο ελληνικό κοινό, ενώ πρόσφατα ξεκίνησε την καριέρα του και στο ξένο κοινό, καθώς μεταφράστηκε στα αγγλικά (Markos Vamvakaris: The Man and the Bouzouki. Autobiography, μτφρ. Noonie Minogue, 2015).

Σκόπιμο είναι, ωστόσο, να επισημανθεί ότι η τελική μορφή του κειμένου που έχει στα χέρια του ο αναγνώστης δεν είναι ακριβώς αυτή που είτε έγραψε με το χέρι του ο ίδιος ο Βαμβακάρης είτε υπαγόρευσε στους φοιτητές (π.χ. Ν. Γεωργιάδη, Π. Κουνάδη, Κ. Καλαμαρά κ. ά.) που τον ανακάλυψαν στα μέσα της δεκαετίας του 1960. Η επιμελήτρια της έκδοσης, Αγγελική Βέλλου Κάιλ, συναρμολόγησε κατά την κρίση της το ποικίλο αυτοβιογραφικό υλικό που προέκυψε, τόσο από τα χειρόγραφα τετράδια του Μάρκου Βαμβακάρη και τις απομαγνητοφωνημένες προφορικές εξιστορήσεις του, όσο και από όσα αυτός υπαγόρευσε στους κατά καιρούς «γραμματικούς» του. Έτσι, ο αναγνώστης δεν μπορεί να είναι απόλυτα βέβαιος για την έκταση κατά την οποία ενδεχόμενες παρεμβάσεις της επιμελήτριας έχουν ασκήσει μικρή ή μεγαλύτερη επιρροή στην όλη φυσιογνωμία του τελικού κειμένου.

Ένας άλλος προβληματισμός που ενυπάρχει, όσον αφορά γενικότερα τις βιογραφικές αφηγήσεις (άρα προεχόντως και τις ρεμπετοαφηγήσεις), είναι κατά πόσον αυτές μπορεί να θεωρηθούν ότι παρέχουν αξιόπιστη πρόσβαση αφενός στις παντοειδείς βιωμένες πραγματικότητες των υποκειμένων και αφετέρου στην εξωκειμενική πραγματικότητα. Η σχετική προβληματική μεταξύ πραγματικού και επινοημένου είναι πολύ ενδιαφέρουσα, αλλά δεν θα επεισέλθουμε. Αρκεί να υπογραμμιστεί, πάντως, ότι ο αναγνώστης καλό είναι να τοποθετείται κριτικά απέναντι σε ένα αυτοβιογραφικό κείμενο, προκειμένου για τον κατά δύναμη διαχωρισμό μεταξύ εξωκειμενικής πραγματικότητας, υποκειμενικής βίωσής της και ενδεχόμενων κατασκευών. Εδώ, άλλωστε, έχουν τη θέση τους τόσο οι μνημονικές παρεμβάσεις όσο και η ίδια η κειμενοποίηση της ρεμπέτικης προφορικότητας, που ενδέχεται να αλλοιώνουν το πραγματολογικό και ιστορικό πεδίο. Η υποψιασμένη αναγνωστική αυτενέργεια θα πρέπει πάντα να διασταυρώνει ό,τι αυτοβιογραφικό διαβάζει με όσα τεκμηριωτικά στοιχεία μπορεί να εντοπίσει, προκειμένου να δοκιμάζει την αξιοπιστία οιασδήποτε αφήγησης ζωής έχει προ οφθαλμών.

Το παρόν κείμενο θα απασχολήσουν κάποια ζητήματα που αναφύονται σχετικά με δύο περιπτώσεις που εξιστορεί ο Μ. Βαμβακάρης στην Αυτοβιογραφία του. Η πρώτη περίπτωση αφορά τον εγκλεισμό του στην Παλιά Στρατώνα, ενώ η δεύτερη περίπτωση αφορά τα σχετικά με τον θάνατο του αδελφού του, Λεονάρδου (Λινάρδου).

Ο Μάρκος στην Παλιά Στρατώνα

Στις σελίδες 124-127 της Αυτοβιογραφίας, ο Μάρκος αναφέρεται στη γνωριμία του με τον Αλέκο Σχίζα, έναν πολύ επιτήδειο διαρρήκτη της εποχής:

Πήγαινα κάθε μέρα στην κάμαρά του. Ώσπου τώρα αυτόν τον εζήταγε η ασφάλεια των Αθηνών για κάτι κλοπές που γινόντανε. […] Εκεί το λοιπόν επηγαίναμε εγώ, ένας άλλος Δασκαλέας, ένας άλλος Κωνσταντινίδης, ένας άλλος Γάτος, γέρος κλεφταράς, μεγάλος κλέφτης. Μας πιάσανε ως σπείρα και μας βάλανε στην Παλιά Στρατώνα για σπείρα. Εδημοσιεύσανε οι εφημερίδες ότι πιάσαμε μια σπείρα, επικεφαλής ο Αλέκος ο Σχίζας […] και πήγα φυλακή μια δόση 8 μήνες υπόδικος εκεί μέσα […] Και ήταν οι αρχές που έβγαζα δίσκους. Και κάθε βράδυ είχα έναν που ερχότανε όξω από τα παράθυρα της φυλακής και καθόντανε εκεί στο Μοναστηράκι και έλεγε τους δίσκους που είχα βγάλει […] Εκεί στην Παλιά Στρατώνα, που είπαμε ότι έπαθα τη ζημιά με τον Σχίζα τον Αλέκο, εγνώρισα και τον περίφημο αστυνομικό Μαρούδα με τ’ όνομα […] Όμως τότε που ήμουν υπόδικος με τον Σχίζα, μια μέρα με φωνάζουν στο επισκεπτήριο, Μάρκος Βαμβακάρης. Λέω, πάω, θα ’ναι κάνας δικός μου. Μόλις πάω στην κιγκλίδα, μου λέει: Τι κάνεις, τι χαμπάρια; Λέω, καλά, ποιος είστε; Ο Μαρούδας, μου λέει. Ο Μαρούδας! Τι θέλεις; Λέει. Θέλω να μου πεις, τέλος πάντων, μου λέει, αν ξέρεις τίποτες να μου πεις, να μου μαρτυρήσεις. Ρε συ, αφού έχεις όλη τη φυλακή. Άντε φύγε ρε από δω του λέω παλιοκαργιόλη. Δεν ήταν τότες αστυνόμος, χωροφύλακας ήτανε. Δεν είχε γίνει μεγάλος […] Και τον γνώρισα αυτοπροσώπως από την κιγκλίδα των φυλακών.

Το κείμενο του Μάρκου που παραθέσαμε περιέχει μεν ενδιαφέρουσες πληροφορίες, ωστόσο η ακρίβειά τους ελέγχεται. Σε ό,τι αφορά, καταρχάς, τη χρονολόγηση του περιστατικού της σύλληψής του ως μέλους της «σπείρας» Σχίζα, ο Μάρκος δεν εισφέρει κανένα σχετικό στοιχείο, πέραν μίας αόριστης νύξης («Και ήταν οι αρχές που έβγαζα δίσκους»), και κατά συνέπεια ο αναγνώστης -έως σήμερα- έμενε στο σκοτάδι σχετικά με το πότε ακριβώς κλείστηκε ο Μάρκος στην Παλιά Στρατώνα. Εντελώς πρόσφατα, όμως, η συνεχιζόμενη εκ μέρους μας -ρεμπετολογική και άλλη- διερεύνηση έφερε στο φως τη σχετική είδηση. Πράγματι, στην εφημερίδα ΣΚΡΙΠ, στις 5 Δεκεμβρίου 1929 («Σύλληψις σπείρας λωποδυτών»), διαβάζουμε:

Συνελήφθησαν εις το εν Πειραιεί δωμάτιον του Αλεξ. Ντούση, οι Μάρκος Βαρβακάρης [sic], ετών 24, Γ. Δασκαλέος, Ν. Κωνσταντινίδης, Δ. Βασιλάτος και Α. Σκύβας ή Δημητρίου ή Γεωργίου ή Κεγάς ή Ντούσης, διότι, γενομένης ερεύνης εντός του εν λόγω δωματίου, ανευρέθησαν και κατεσχέθησαν διάφορα είδη ρουχισμού και ιματισμού, δύο λουλάδες και αρκετή ποσότης χασίς.

Επίσης εκ της ενεργηθείσης προανακρίσεως διεπιστώθη, ότι ο εκ των ανωτέρω συλληφθέντων Αλ. Ντούσης είναι δράστης της προ ημερών επισυμβάσης εις βάρος του Ι. Παπαδοπούλου, τμηματάρχου, διαρρήξεως, παρά του οποίου είχον αφαιρέσει διάφορα τιμαλφή συνολικής αξίας 13 χιλιάδων δραχμών.

Από τη δημοσιευόμενη αυτή είδηση συνάγεται καταρχάς ότι ο Σχίζας είχε ποικιλία επωνύμων και κατά δεύτερον ότι ο Μάρκος θυμόταν αρκετά καλά κάποια ονόματα της «σπείρας» (Δασκαλέος, Κωνσταντινίδης). Η σημαντικότερη πληροφορία, όμως, που μπορούμε με ασφάλεια να συναγάγουμε, δεδομένης της οκτάμηνης υποδικίας του όπως προκύπτει από το παράθεμα της Αυτοβιογραφίας, είναι ότι ο Μάρκος φαίνεται να εγκλείσθηκε στις φυλακές της Παλιάς Στρατώνας από τον Δεκέμβριο του 1929 έως περίπου τον Ιούλιο του 1930. Κατά συνέπεια, δεν μπορεί να αληθεύει ο χρονικός προσδιορισμός που επικαλείται σχετικά ο Μάρκος, ότι κλείστηκε στην Παλιά Στρατώνα την εποχή που πρωτοέβγαλε δίσκους, καθώς, όσο γνωρίζουμε, δίσκοι του Βαμβακάρη πρωτοκυκλοφόρησαν περί τα μέσα του 1933, χρονολογία πόρρω απέχουσα από το διάστημα Δεκεμβρίου 1929~Ιουλίου 1930 που διήρκεσε, στην πραγματικότητα, ο εγκλεισμός του στην Παλιά Στρατώνα.

Η ακριβής αυτή χρονολόγηση, τόσο του περιστατικού της σύλληψης της «σπείρας», όσο και του εγκλεισμού του Μάρκου στην Παλιά Στρατώνα, επιτρέπει να ελέγξουμε και την ακρίβεια ενός άλλου εξιστορούμενου στην Αυτοβιογραφία περιστατικού: της φερόμενης δηλαδή γνωριμίας του Βαμβακάρη με τον περιώνυμο αστυνομικό Μαρούδα.

Ο Ιωάννης Μαρούδας γεννήθηκε στο Μεσολόγγι το 1865 και πέθανε τον Απρίλιο του 1935.[1] Κατατάχθηκε το 1892 στη Χωροφυλακή και η πορεία του υπήρξε ανοδική όσο και θορυβώδης, ενώ γρήγορα απέκτησε μεγάλη αλλά και δίκοπη φήμη, εξαιτίας ορισμένων σκληρών πρακτικών του. Όπως αναφέρει ο Δοκανάρης, ο Μαρούδας υπήρξε «ο κατ’ εξοχήν Αστυνόμος καταδιώξεως της Αθήνας και το όνομά του συνδέεται με την ιστορία της ρομαντικής Αθήνας των τριών πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα». Έθεσε τα θεμέλια της επιστημονικής Αστυνομίας στην Ελλάδα, καταρτίζοντας αρχείο εγκληματιών κατά κατηγορία, ενώ δαπανούσε πολλά χρήματα εξ ιδίων, δομώντας ολόκληρο δίκτυο πληροφοριοδοτών, προκειμένου για την αποτελεσματικότερη εκτέλεση της αποστολής του. Το 1925 προβιβάσθηκε σε Συνταγματάρχη Χωροφυλακής, αναλαμβάνοντας στη συνέχεια Διευθυντής Δημοσίας Ασφαλείας. Ο Μαρούδας αποστρατεύθηκε το 1926, όπως αναφέρεται τόσο στον Δοκανάρη όσο και σε σχετικό δημοσίευμα της εφημερίδας ΕΜΠΡΟΣ στις 6/5/1926.

Από το σύντομο αυτό βιογραφικό του Μαρούδα, συνάγεται ευχερώς ότι, κατά το χρονικό διάστημα Δεκεμβρίου 1929~Ιουλίου 1930, ο Μάρκος Βαμβακάρης δεν ήταν δυνατόν να έχει συναντήσει κατά τον εγκλεισμό του τον δαιμόνιο αστυνομικό. Καταρχάς δεν αληθεύει ο ισχυρισμός του Μάρκου ότι ο Μαρούδας «δεν ήταν τότες αστυνόμος, χωροφύλακας ήτανε. Δεν είχε γίνει μεγάλος», καθώς ως απλός «χωροφύλακας» (για την ακρίβεια «ενωματάρχης Β΄ τάξεως) είχε καταταχθεί πάμπολλα χρόνια πριν, το 1892! Το κρισιμότερο, ωστόσο, γεγονός είναι ότι ο Μαρούδας -την εποχή που ο Μάρκος υποστηρίζει ότι τον επισκέφθηκε στην Παλιά Στρατώνα- είχε ήδη τότε ολοκληρώσει από τριετίας την καριέρα του, έχοντας πλέον αποστρατευθεί…

Ο Λεονάρδος Βαμβακάρης

Η δεύτερη περίπτωση που εξιστορεί ο Βαμβακάρης στην Αυτοβιογραφία του και την οποία επίσης θα αναψηλαφήσουμε, είναι ο θάνατος του αδελφού του, Λεονάρδου. Ο Λεονάρδος (Λινάρδος) ήταν μικρότερος αδελφός του Μάρκου. Τα σχετικά παραθέματα της Αυτοβιογραφίας, όπου ο Μάρκος αναφέρεται στον Λεονάρδο είναι τα εξής (οι υπογραμμίσεις είναι δικές μας):

Τα δύο μικρότερα αδέλφια μου ακολούθησαν το παράδειγμά μου. Ο ένας, ο Λινάρδος, τρελάθηκε απ’ το χασίσι, στα 17 του χρόνια. Έζησε τρελός και πέθανε το ’40 από την πείνα. (σελ. 92)

Ο καλύτερος αδελφός μου ήτανε αυτός. Και καλύτερα που πέθανε το ’43. Τι ζωή! Από το μαστούριασμα αποτρελάθηκε αυτός. (σελ. 121)

Ο Λινάρδος είχε τρελαθεί και δεν μπορούσαμε να τον μαζέψουμε από τους δρόμους […] Σε τι γιατρούς δεν τον επήγανε, σε κλινικές, σε ψυχιάτρους και όπου βάλει ο νους. (σελ. 143)

Μια μέρα του ’41 επέθανε ο αδελφός μου ο Λινάρδος, ο τρελός, από την πείνα, διότι αυτός ήταν αναίσθητος, έτρωγε πολύ φαΐ. Δεν τον έφτανε μια οκά ψωμί την ημέρα, και έκλεισε τα μάτια του […] Πότε τον χάναμε και ετρέχαμε να τον εύρουμε πότε από δω και πότε κει, πότε στην αστυνομία και πότε στα ψυχιατρεία. (σελ. 193)

Καταρχάς, δεν μπορούμε παρά να εκτιμήσουμε την παρρησία, με την οποία ο Μάρκος αναφέρεται στην περίπτωση του Λεονάρδου, εκθέτοντας με μελανά χρώματα την τραγική φιγούρα του βαριά τοξικοεξαρτημένου αδελφού του. Το ζήτημα, ωστόσο, που ανακύπτει για μας και χρήζει περαιτέρω διερεύνησης είναι η χρονολογία θανάτου του Λεονάρδου, αλλά επίσης και η αιτία θανάτου αυτού. Όπως διαπιστώνει κανείς από τις υπογραμμίσεις μας στα παραπάνω παραθέματα, ο Μάρκος δίνει τρεις διαφορετικές χρονολογίες θανάτου του αδελφού του: 1940/1941/1943. Στο σημείο αυτό αποκαλύπτεται πόσο κρίσιμος είναι ο ρόλος του επιμελητή μίας αυτοβιογραφίας, όπως η συζητούμενη, διότι στην περίπτωση αυτή καταδεικνύεται ότι έλειψε αδικαιολόγητα μία διορθωτική παρέμβαση εκ μέρους της Αγγελικής Βέλλου Κάιλ, που θα μπορούσε με διευκρινιστικές ερωτήσεις να διασαφήσει το πραγματολογικό αυτό ζήτημα.

Και ενώ ο αναγνώστης παραμένει ακόμα και σήμερα με τις σχετικές απορίες, κυκλοφόρησε εντελώς πρόσφατα (Ιούλιος 2017) ένα πολυσέλιδο δίτομο έργο που επιμελήθηκε ο Δημήτρης Βαρθαλίτης, με τίτλο Μάρκος Βαμβακάρης –από τον μύθο στην ιστορία (1600-2017) (εκδ. Εκπαιδευτήρια Άγιος Παύλος). Το έργο αυτό, που αποτελεί ταυτοχρόνως και συνεράνισμα πολλών συμβολών ανθρώπων που γνώρισαν τον Μ. Βαμβακάρη, εισφέρει πρωτογενή πληροφόρηση σε αρκετά θέματα, μεταξύ άλλων και για το γενεαλογικό δέντρο του Μάρκου, μέσα από αρχειακά και άλλα τεκμήρια. Έτσι, για να ξαναγυρίσουμε στον Λεονάρδο, για τον οποίο δεν δίνει πουθενά χρονολογία γέννησης ο Μάρκος στην Αυτοβιογραφία του, ο Δ. Βαρθαλίτης αναφέρει (σελ. 72) ότι γεννήθηκε στις 10/1/1908. Ωστόσο, στη Ληξιαρχική Πράξη Γέννησης που ο ίδιος δημοσιεύει αυτούσια (σελ. 1232), ως ημερομηνία γέννησης του Λεονάρδου αναφέρεται η 28/12/1907. Μικρή η διαφορά, βέβαια, θα πει κανείς, αλλά εξ όνυχος δια-κρίνει κανείς τον ερευνητικό λέοντα, και ευκταίο θα ήταν τέτοιες -και κάποιες άλλες- πλημμέλειες να είχαν κατά το δυνατόν προληφθεί, μια και αναφέρεται ότι το έργο του κ. Βαρθαλίτη είναι προϊόν πολυετούς όσο και εμπεριστατωμένης έρευνας.[2]

Συγκρατώντας λοιπόν, καθώς θα μας χρειαστεί στη συνέχεια, τη χρονολογία γέννησης του Λεονάρδου (27/12/1907~10/1/1908), επιστρέφουμε στη διερεύνηση της χρονολογίας θανάτου του. Επ’ αυτού, η πληροφορία που μας παρέχει το βιβλίο του Βαρθαλίτη είναι ότι ο Λεονάρδος πέθανε το 1941 στον Πειραιά (σελ. 72), δηλ. συμπίπτει με μία από τις τρεις χρονολογίες θανάτου που δίνει ο Μάρκος στην Αυτοβιογραφία του. Ατυχώς, στο βιβλίο του Βαρθαλίτη, παρά την πληθώρα πρωτογενών τεκμηρίων για αρκετά πρόσωπα και πράγματα, ο φερόμενος θάνατος -αλλά και η ζωή- του Λεονάρδου δεν συνοδεύεται από το παραμικρό τεκμήριο, ενώ κανείς διάλογος δεν γίνεται με την Αυτοβιογραφία του Μ. Βαμβακάρη στο σημείο αυτό, προκειμένου να καταδειχθεί -εκ μέρους του κ. Βαρθαλίτη- βάσει ποιων κριτηρίων και τεκμηρίων προκρίθηκε η συγκεκριμένη χρονολογία θανάτου του Λεονάρδου.

Απρόσμενο φως στο μυστήριο έρχεται να ρίξει (όπως ελπίζουμε, αν και με κάθε επιφύλαξη) μία είδηση που δημοσιεύτηκε στον Τύπο της εποχής (βλ. ενδεικτικά: «Πνιγμός δραπέτου του Ασύλου Φρενοπαθών της Αγίας Ελεούσης», ΕΘΝΟΣ, 1 Οκτωβρίου 1930). Το κείμενο αναφέρει ότι «έξωθι του περιβόλου του Ιπποδρόμου και εις την προς Αθήνας πλευράν αυτού» εντοπίστηκε να πλέει σε χαντάκι πτώμα νέου άνδρα. Ο νεκρός ήταν νέος 22-25 ετών και δραπέτης του Ασύλου Ψυχοπαθών της Αγίας Ελεούσας, όπως προέκυπτε από τη στολή του Ασύλου που έφερε: λευκή μπλούζα και μπλε ριγωτό παντελόνι. Καθώς δεν παρατηρήθηκαν κακώσεις ή τραύματα, παρά μόνο μια γρατζουνιά στην ωμοπλάτη, πιθανολογήθηκε ότι ο δραπέτης, προσπαθώντας να περάσει το χαντάκι, έπεσε και πνίγηκε. Παράλληλα, από την Αγία Ελεούσα έγινε γνωστό ότι την προηγούμενη νύκτα είχαν δραπετεύσει 3 τρόφιμοι: ο Ι. Βαλινός (25 ετών), ο Ν. Αργυρόπουλος (32 ετών) και ο Λεονάρδος Βαμβακάρης (22 ετών). Το κείμενο κατέληγε συμπεραίνοντας ότι ο νεκρός ήταν ο Λεονάρδος Βαμβακάρης. Στο ίδιο συμπέρασμα κατέληγαν και άλλα δημοσιεύματα που αναφέρθηκαν στο περιστατικό.

Στην ίδια συνάφεια, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει κι ένα άλλο δημοσίευμα που ακολούθησε τις επόμενες μέρες («Μία ματιά εις την κόλασιν του Ασύλου της Αγίας Μη Ελεούσης!», ΗΜΕΡΗΣΙΟΣ ΤΥΠΟΣ, 8/10/1930) με αντικείμενο το κολαστήριο ψυχών που ονομαζόταν Άσυλο Αγίας Ελεούσας. Από την πρώτη παράγραφο του κειμένου αυτού συνάγεται ότι ο θάνατος του Λεονάρδου Βαμβακάρη μάλλον δεν οφειλόταν σε ατύχημα:

Προ ημερών, όπως θα ενθυμούνται οι αναγνώσται μας, έλαβε χώραν παρά την Καλλιθέαν φρικιαστικόν έγκλημα, θύμα του οποίου έπεσεν ένας τρόφιμος του Ασύλου της Αγίας Ελεούσης, φονευθείς αγρίως υπό δύο άλλων…συναδέλφων του. Είχαν κατορθώσει να δραπετεύσουν και οι τρεις εκ του Ασύλου πηδήσαντες προφανώς τον προς το Φάληρον χαμηλόν μανδρότοιχον και επλανώντο όλην την νύκτα, σαν τα αγρίμια, εις τας γύρω εκτάσεις. Την επομένην το πρωί ανευρέθη το πτώμα του ενός εξ αυτών μέσα εις ένα χαντάκι, παρά τον Ιππόδρομον, φέρον εις τον λαιμόν του αποτυπώματα δακτύλων, εκ των οποίων εσχηματίσθη γνώμη ότι ο ατυχής ψυχοπαθής είχε στραγγαλισθή υπό των συντρόφων του, οίτινες μετά ταύτα εξηφανίσθησαν.

Ας συγκεντρώσουμε τώρα όσα στοιχεία μας είναι χρήσιμα, προκειμένου για την πιθανολόγηση μίας άλλης εκδοχής από αυτή που συνάγεται από την Αυτοβιογραφία του Μάρκου και από το δίτομο βιβλίο του κ. Βαρθαλίτη. Πρώτον, διαπιστώνεται πλήρης ταύτιση όσον αφορά το ονοματεπώνυμο του ανδρός: το δημοσίευμα του ΕΘΝΟΥΣ (όπως και άλλα δημοσιεύματα για το ίδιο περιστατικό) αναφέρεται στο θύμα ως Λεονάρδο Βαμβακάρη. Δεύτερον, όσον αφορά τώρα την ηλικία, αναφέρεται ότι το θύμα ήταν 22 ετών, κάτι που επιτρέπει την εύλογη σκέψη ότι, εάν τυχόν προέκειτο για τον αδελφό του Μάρκου, αυτήν ακριβώς την ηλικία πρέπει να είχε αυτός τότε, δεδομένης της ημερομηνίας γεννήσεώς του, όπως αναμφισβήτητα προκύπτει από το βιβλίο του κ. Βαρθαλίτη. Τρίτον, η πληροφορία που έχουμε από τα σχετικά δημοσιεύματα της εποχής για το περιστατικό, όσον αφορά τον θανόντα Λεονάρδο Βαμβακάρη, ετών 22, είναι πως ήταν τρόφιμος του Ασύλου της Αγίας Ελεούσας: και πράγματι, όπως προκύπτει από τα παραθέματα της Αυτοβιογραφίας που αναφέραμε παραπάνω, ο αδελφός του Μάρκου, Λεονάρδος, είχε «συναλλαγές» με τέτοιου είδους ιδρύματα.

Στο φως, λοιπόν, των παραπάνω σκέψεων και του παρατεθέντος τεκμηριωτικού υλικού, οδηγούμαστε σε μία άλλη, εύλογη νομίζουμε, εκδοχή των πραγμάτων, την οποία με κάθε επιφύλαξη παρουσιάζουμε: ο αδελφός του Μάρκου, Λεονάρδος Βαμβακάρης, ενδέχεται να μην πέθανε το 1941 από ασιτία αλλά το 1930 από βίαιη αιτία ως δραπέτης του Ασύλου της Αγίας Ελεούσας.

(Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό συλλογές, τχ. 386, Σεπτέμβριος 2017: σελ. 1021-1024)

[1] Βλ. Ναπολέων Δοκανάρης, Ελληνική Χωροφυλακή -151 χρόνια εθνικής και κοινωνικής προσφοράς, Ιωάννινα 2009: σελ. 184-185. Με την ευκαιρία σημειώνουμε την ευκολία με την οποία διαβεβαιώνεται παντού στο Διαδίκτυο, όσο δυνηθήκαμε να διαπιστώσουμε, ότι «δεν είναι γνωστή η ακριβής ημερομηνία γέννησής του», ενώ παραλλήλως με την ίδια ελαφρότητα πιστοποιείται ότι «έζησε μέχρι τα βαθιά γεράματα»…

[2] Ο κ. Βαρθαλίτης εκλαμβάνει γενικότερα ως ημερομηνία γέννησης των Ελλήνων πολιτών στην Ελλάδα -που γεννήθηκαν προ του 1923- την ημερομηνία κατά το νέο ημερολόγιο. Ωστόσο, η γέννηση του Λεονάρδου (αλλά και του Μάρκου και όλων των άλλων Ελλήνων πολιτών) έλαβε χώρα προ της 16ης Φεβρουαρίου 1923, χρονολογίας κατά την οποία θεσπίστηκε από την ελληνική πολιτεία το νέο «πολιτικό ημερολόγιο». Κατά συνέπεια, η αναγραφόμενη εκάστοτε χρονολογία στα παντοειδή δημόσια έγγραφα και πιστοποιητικά (προ του 1923) που αναφέρονται σε νομικά και πραγματικά γεγονότα, όπως γεννήσεις, θάνατοι κλπ, είναι μία και μοναδική, και είναι μόνο η αναγραφόμενη, διότι δεν είχε ακόμη τότε τεθεί ζήτημα πολιτειακής θέσπισης «νέου» ημερολογίου, ώστε να τίθεται και ζήτημα διπλών χρονολογήσεων («παλαιού»/«νέου» ημερολογίου), καθώς το ημερολογιακό καθεστώς της ελληνικής Πολιτείας ήταν έως το 1923 το Ιουλιανό. Η μόνη χρονική περίοδος με διπλή χρονολόγηση ήταν το διάστημα ενός έτους (1923-1924), κατά το οποίο διατηρήθηκε η διχοστασία πολιτικού και θρησκευτικού ημερολογίου. Δεν είναι λοιπόν επιτρεπτό να αλλοιώνουμε τα επίσημα δημόσια έγγραφα της ελληνικής πολιτείας, τα συντεταγμένα προ του 1923 και αναφερόμενα σε πραγματικά περιστατικά προ του 1923, προσθέτοντας αυθαίρετα 13 μέρες. Κατά συνέπεια, το ότι οι Καθολικοί γράφουν στα δικά τους αρχεία της εποχής ότι ο Μάρκος, π.χ., γεννήθηκε στις 10/5 καμμία επίδραση δεν ασκεί στην ελληνική έννομη τάξη, στο απαράγραπτο δηλαδή γεγονός ότι κατά την ελληνική πολιτεία και κατά το σχετικό επίσημο έγγραφό της, ο Μάρκος γεννήθηκε αποκλειστικά και μόνο στις 27/4.