'Er lopen steeds meer mensen rond met een soa die niet ontdekt wordt' Beeld Rein Janssen

Mijn vriend Tom (40), die geen Tom heet, ontmoette op een feest een iets oudere vrouw. Een paar dagen later gingen ze met ­elkaar naar bed, met condoom. Een week later lieten ze de voorbehoedsmiddelen achterwege.



Heel uitzonderlijk is dat niet, want uit Nederlands onderzoek blijkt dat vijf procent van de stellen al binnen een maand geen condooms meer gebruikt. Wat wel uitzonderlijk was, was dat de vrouw in kwestie na die week zwanger bleek.



Spermabank

Tom was zo verliefd dat hij wel kinderen met haar wilde. Zij wilde ook, en dat bleek achteraf haar opzet te zijn geweest. Ze was namelijk al een tijd ingeschreven bij een spermabank, maar sinds anonieme donoren tien jaar geleden zijn afgeschaft, was de wachtlijst lang. Te lang voor een vrouw van haar leeftijd.



En dus werd ze zwanger van deze man, die ze op de dag dat ze twaalf weken zwanger was de deur wees. "Als ik dat van tevoren had geweten, had ik wel tien condooms omgedaan," zegt Tom nu.



Niet zwanger worden is een belangrijke reden voor jongeren om condooms te gebruiken. Geen seksueel overdraagbare aandoeningen - soa's - oplopen is een andere. Al decennia vormen jongeren en risicogroepen - mannen die seks hebben met mannen - de belangrijkste groep om voor te lichten over de gevaren van onbeschermde seks. Condoomgebruik blijkt de een-na-beste manier om geen soa of hiv op te lopen. De beste manier is geen seks hebben.

Niet immuun

Soa Aids Nederland en andere voorlichters richten zich dan ook voornamelijk op die risicogroepen. Maar daarmee zien ze een andere belangrijke groep over het hoofd: de veertig- en vijftigplussers. En hoewel de meeste gevallen van soa en hiv nog altijd bij jongeren worden gevonden, zijn oudere groepen niet immuun. Integendeel.



Het afgelopen jaar was er bij mensen die zich lieten testen bij een soakliniek een toename van geslachts-ziekten. Ook bij heteromannen tussen de 45 en 49 en bij vrouwen tussen de 40 en 49. Met stip op nummer één staat bij hen chlamydia, gevolgd door genitale wratten en herpes.



Vrouwen laten zich vaker testen op een soa dan mannen. En daar hebben die vrouwen ook alle reden toe, blijkt uit cijfers van Kenniscentrum Seksualiteit Rutgers. Een paar jaar geleden vulde een representatieve steekproef van 8000 Nederlanders tussen de 15 en 71 een digitale vragenlijst in over hun seksuele gezondheid.



Daaruit bleek dat 48 procent van de mannen en 60 procent van de vrouwen bij de laatste keer vaginale seks met een losse partner geen condoom had gebruikt. Bij anale seks gebruikte bijna de helft van de mannen en 71 procent van de vrouwen geen condoom. En wordt wel een condoom gebruikt, dan gebeurt dat één op de tien keer ook nog eens verkeerd - te laat.



Mannen die seks hebben met mannen ­gebruiken vaker condooms dan hetero's. Het aantal gevallen van hiv neemt in deze groep al jaren gestaag af. Met als kanttekening dat het aantal gevallen van syfilis binnen deze groep vorig jaar met 27 procent steeg.

Het afgelopen jaar was er bij mensen die zich lieten testen bij een soakliniek een toename van geslachts-ziekten. Beeld Rein Janssen

Geen gratis test

Bij Soa Aids Nederland maken ze zich geen extra zorgen over de veertigplussers. Persvoorlichter Anna Nijsters zegt dat er wel grote zorgen zijn over de groep boven de 25, waar de veertigplussers uiteraard ook onder vallen.



Zij mogen zich sinds vorig jaar namelijk alleen nog maar gratis laten testen als ze tot een risicogroep behoren, zoals mannen die seks hebben met mannen, prostituees, mensen uit risicogebieden zoals Afrika en personen met een partner uit een van de voorgaande groepen.



Mensen die niet tot een specifieke risicogroep behoren, komen niet meer in aanmerking. Het consult bij de huisarts kost niets, maar de labtest gaat wel ten koste van je eigen risico. Nijsters: "Als we de afgelopen jaren een toename hadden gezien van mensen die zich via de huisarts hadden laten testen, hadden we ons minder zorgen gemaakt, maar dat is niet zo. Doordat er een maximum is gesteld aan het aantal mensen dat zich gratis kan laten testen, lopen er steeds meer mensen rond met een soa die niet ontdekt wordt."



Ook het Seksueel Kenniscentrum Rutgers maakt zich zorgen. In hun onderzoek naar condoomgebruik concluderen ze dat 'een substantieel deel van de Nederlandse bevolking inconsequent condooms gebruikt tijdens seksueel contact met een losse partner. De omvang van deze groep is zorgwekkend te noemen, namelijk tien procent van de seksueel actieve mannen en zeven procent van de seksueel actieve vrouwen.'

Steeds meer veertigplussers

Ook in andere landen belanden steeds meer veertigplussers in de soastatistieken. In Londen groeide tussen 2012 en 2014 het aantal 45-plussers met een soa met maar liefst 28 procent. In diezelfde periode maakte het RIVM bekend dat er een toename was van het aantal vijftigplussers met een soa.



'Ouderen zitten onder de soa's', berichtte RTL vervolgens. Het bericht was enigszins ­gekleurd omdat het in dit geval om een sterk geselecteerde populatie van ouderen ging die zich hadden laten testen bij de Centra Seksuele Gezondheid - zoals de soapoliklinieken van de GGD nu heten - en waarvan de meerderheid tot een risicogroep behoorde.



Het British Medical Journal publiceerde een paar jaar geleden een onderzoek waaruit bleek dat het aantal soa's bij 45-plussers de afgelopen tien jaar was verdubbeld. Volgens de onderzoekers een gevolg van het grote aantal scheidingen.



In Nederland eindigt inmiddels veertig procent van de huwelijken in een scheiding, blijkt uit cijfers van het Centraal Bureau voor Statistiek. De gemiddelde leeftijd waarop mannen in Nederland scheiden is 46 jaar en bij vrouwen 43 jaar. Dat zijn een boel gloednieuwe singles dus die na een gemiddelde huwelijksduur van vijftien jaar weer op de markt komen.



En dankzij internetdaten en Tinder hebben ze ook makkelijk toegang tot die markt. Bang om zwanger te worden hoeven ze niet meer te zijn. Toen ze twintigers waren, werden ze massaal gewaarschuwd voor hiv en aids, maar tegen de tijd dat ze hun ex-partner ontmoetten, eind vorige eeuw, was er al een combinatietherapie op de markt die van hiv een chronische ziekte had gemaakt.

Hoogoplopende lust

Wie zijn die veertig plussers die onveilig vrijen? Ik ken ze van horen zeggen, maar niemand wil in de krant. Persoonlijk durf ik mijn pensioen erom te verwedden dat als je hun vraagt wat ze hun eigen kinderen aanraden, ze voor de optie veilige seks zouden kiezen. Waarom nemen ze dan zelf wel risico?



Tijdens een klassenreünie met hoogopgeleide veertigers en vijftigers was er onder de twintig oud-leerlingen slechts één die niet gescheiden was. De rest was allemaal aan het daten geslagen. Het leek me makkelijk onder hen iemand te vinden die wilde vertellen dat ze weleens seks hadden zonder condoom.



Toen die zoektocht niets opleverde, plaatste ik een bericht op Facebook in een besloten groep met tweeduizend journalisten. Het leverde geen enkele reactie op, net zo min als een smekende oproep in een groep van twintigduizend actieve mediavolgers. Statistisch gezien vrijt de helft onveilig, maar niemand die daar anoniem over wil vertellen, behalve mijn vriend Tom.



En uiteindelijk ook een vriendin uit de buurt die vertelde dat ze na twintig jaar huwelijk een leuke man tegen het lijf liep die op de eerste date een gezinsverpakking condooms uit zijn tas haalde. Gelukkig, dacht ze, dan hoef ik daar niet over te beginnen.



Veel gedoe

Maar na drie glazen wijn en hoogoplopende lust leek het ineens erg veel gedoe om de condooms erbij te halen. "Zo'n leuke jongen, wat kon daar nou mis mee zijn?" Bovendien was ook hij net gescheiden, dus dat gaf volgens haar een vertrouwd gevoel.



Toen hij twee weken later voorstelde om zich allebei op hiv en soa's te laten testen, sloeg de paniek toe. Waarom zou hij dat voorstellen? En waarom al zo snel in de relatie, die eigenlijk meer een uit de hand gelopen tennightstand was geworden? De uitslag bleek voor beide partijen overigens negatief.



Een andere gescheiden vrouw van begin veertig antwoordde: "Het valt me op dat het onder mijn singlevriendinnen die veel daten eigenlijk heel gewoon is om niet veilig te vrijen. Ze zeggen bijna allemaal dat ze het meestal onveilig doen. Niet met iedereen, maar meestal wel. Een man begint zelden over een condoom, en zij ook niet."

Een substantieel deel van de Nederlanders gebruikt inconsequent condooms. Beeld Rein Janssen

Om al die mensen die zo onverstandig zijn om seks te hebben zonder condoom aan het schrikken te maken: het aantal soa­diagnoses is het afgelopen jaar gestegen. Cijfers zijn afkomstig uit het RIVM-rapport dat eind juni werd gepubliceerd; om geen vertekend beeld te geven, laat ik de risicogroepen die zich gratis lieten testen achterwege.



Stijging soa­diagnoses

Vorig jaar waren er ruim 34.000 nieuwe gevallen van chlamydia, bijna 7000 van ­gonorroe, 38.000 diagnoses van genitale wratten en 22.000 mensen hoorden van hun huisarts dat ze herpes hadden. Over de leeftijd van deze mensen kan het RIVM geen uitspraak doen omdat leeftijden niet worden opgenomen, zo meldt de voorlichter.



Er zijn dus geen harde bewijzen dat er een toename is van soa's onder ouderen, al laten cijfers uit de soa-­klinieken wel zien dat onder de risicogroepen een toename is van vooral chlamydia en genitale wratten onder mannen tussen de 45 en 49 en vrouwen tussen de 40 en 49.



In Australië was de afgelopen jaren een toename van twintig procent in de diagnose van genitale herpes bij 65-plussers. Uit onderzoek onder tweeduizend Australische vrouwen die aan internetdating deden bleek dat vrouwen boven de veertig significant vaker zonder condoom seks hadden dan veertigminners.



Er zijn aanwijzingen dat ­ouderen vatbaarder zijn voor seksueel overdraagbare ziektes. Door lage oestrogeen­niveaus kunnen vrouwen na de menopauze last hebben van vaginale droogte waardoor ze vatbaarder zijn voor het overdragen van soa's. Bovendien kunnen de geslachtsziektes verschijnselen geven die ten onrechte aan de overgang worden geweten, zoals buikpijn of vaginale bloedingen na seks.



Uit Engels onderzoek blijkt dat er een toename is van soa's onder oudere heteroseksuele swingers. Tegenwoordig zijn ouderen, dankzij viagra en internetdaten, tot op hogere leeftijd seksueel actief. Het is een groep die door huisartsen vaak over het hoofd wordt gezien wanneer ze met klachten op het spreekuur verschijnen die op een geslachtsziekte kunnen wijzen.

Maar waarom?

De belangrijkste vraag is natuurlijk waarom veertigplussers geen condoom gebruiken. Om dezelfde reden waarom mensen onder de veertig dat niet doen: omdat we schrikbarend slecht zijn in risico's inschatten, terwijl we dénken dat we er heel erg goed in zijn.



Ons brein verwerkt informatie op twee manieren: intuïtief en analytisch. In het eerste geval laten we ons simpel gezegd leiden door emoties. In het tweede geval gaan we af op kennis. Intuïtie gebruiken betekent niet dat we maar wat doen. Het is een complex denkproces dat alles wat we in ons leven geleerd hebben razendsnel combineert. Daardoor kunnen we bij acuut gevaar heel snel handelen.



Je zou het brein in een paar lagen kunnen indelen. Onderin zit het deel dat voor onze overleving zorgt, waardoor we blijven ademen. Daarboven zit een deel dat misschien primitief reageert, maar ervoor zorgde dat we als soort overleefden. Het zorgt dat we wegrennen als er gevaar dreigt of gaan vechten.



Het verstand

In de hogere lagen van de hersenen zit het verstand. Er zijn uiteraard verbindingen tussen al die onderdelen van de hersenen, maar evolutionair gezien is dat laatste, weldenkende stuk er pas later bij gekomen. Schakel het uit met een flinke hoeveelheid alcohol en je analytisch vermogen verdwijnt. Of spreek het wat primitievere deel van het brein aan door het aan opwinding en lust bloot te stellen en ons verstandige brein wordt getemperd.



Alles wat spectaculair en nieuw is maakt indruk op ons emotionele brein. En wat maakt meer indruk dan een nieuwe, aantrekkelijke man of vrouw die ons diep in de ogen kijkt en verleidelijk lacht?



Evolutionair gezien zijn we vooral op de wereld om onze genen door te geven. Lust en verliefdheid spreken niet de prefrontale cortex aan, dat weldenkende deel van ons brein dat aan voorbehoedsmiddelen denkt, maar het oerbrein. En dat oerbrein roept: seks.