Dla porównania język czeski dużo bardziej się uporządkował i uprościł, stracił np. samogłoski nosowe. Te, które – o czym mało który Polak wie – my tracimy teraz. Właściwie tylko w piśmie zostały nam odpowiadające im litery, jednak nie wypowiadamy ich już tak jak dawniej. Czesi pozbyli się ich około tysiąca lat temu.

NEWSWEEK: Czy język staropolski był trudniejszy od współczesnego polskiego?

Włodzimierz Gruszczyński: Nie. To nam się dzisiaj wydaje trudny, bo próbujemy zrozumieć staropolszczyznę (językoznawcy jej koniec datują na koniec XV w.) czy średniopolszczyznę. Próbujemy czytać „Bogurodzicę” czy „Kazania świętokrzyskie” z przekonaniem: to jest po polsku, więc powinienem to rozumieć. A to jest absolutnie nieprawda, bo to właściwie był inny język. I tego języka najpierw trzeba by się nauczyć.

Próbujemy czytać „Bogurodzicę” z przekonaniem: to jest po polsku, więc powinienem to rozumieć. A to jest absolutnie nieprawda, bo to właściwie był inny język.

NEWSWEEK: Czyli nie bylibyśmy w stanie dogadać się z przodkiem z czasów Mieszka I?

Włodzimierz Gruszczyński: Trudno by nam było. Najłatwiej wytłumaczyć to na przykładzie filmowym. Co by było, gdyby twórcy filmów historycznych dbali z jednakową pieczołowitością o kwestie językowe, jak np. kwestie strojów czy uzbrojenia. Gdyby w „Krzyżakach” Zbyszko z Bogdańca mówił ówczesną polszczyzną, widzowie niewiele by rozumieli.

Ale trzeba zaznaczyć jedno: my Polacy mielibyśmy w tym wypadku dużo większe szanse zrozumienia i procentowo rozumielibyśmy więcej tekstu niż na analogicznym filmie opisującym, np. realia XIV-wiecznej Anglii uczniowie amerykańscy. Oni nie zrozumieliby prawie nic.

NEWSWEEK: Skąd taka różnica?

Włodzimierz Gruszczyński: Angielski zmienił się przez ostatnie tysiąc lat bez porównania bardziej niż polski. Języki ewoluują w bardzo różnym tempie. Nasz ewoluuje stosunkowo powoli. Inne języki z naszego otoczenia zmieniają się szybciej. Chociaż nie wszystkie. Spośród naszych językowych sąsiadów najwolniej ewoluował język litewski. Jest to jeden z najbardziej archaicznych języków Europy. Ma konkurenta chyba tylko w postaci języka islandzkiego. Ale ten język, ze względu na wyspiarski charakter kraju, był przez wieki izolowany od wszelkich wpływów.

NEWSWEEK: Dlaczego obcokrajowcom trudno się nauczyć polskiego?

Włodzimierz Gruszczyński: Nasz język jest trudny dla osób, których język ojczysty jest radykalnie inny niż polski. Natomiast jest stosunkowo łatwy dla tych cudzoziemców, którzy mówią np. językami słowiańskimi. Czesi czy Rosjanie powinni poradzić sobie z nauką bez większych problemów. Dla nich polski nie jest aż tak trudny, jak na przykład dla Skandynawów i użytkowników innych języków germańskich czy dla tych, których językiem ojczystym jest któryś z języków romańskich.

Polskie siedem przypadków Szwedów doprowadza do rozpaczy.

NEWSWEEK: Dlaczego, przykładowo Szwed, miałby problem z nauką polskiego?

Włodzimierz Gruszczyński: W językach skandynawskich zniknęły przypadki. I dlatego polskie siedem przypadków Szwedów doprowadza do rozpaczy. Sposób używania form przypadków jest dla nich nieoczywisty. Jedna z moich studentek ze Szwecji została poproszona o ułożenie zdania z czasownikiem wymagającym rzeczownika w celowniku. Oczywiście wcześniej na zajęciach zostały omówione przykłady. Jej zdanie brzmiało: „Jemu psu towarzyszył go zawsze” . W zdaniu był poprawnie utworzony celownik: „jemu”, natomiast poszczególne formy było nie w tym miejscu i nie pełniły tych funkcji, do których są w naszym języku przeznaczone.

NEWSWEEK: Coś jeszcze?

Włodzimierz Gruszczyński: Dużą trudność cudzoziemcom, nie-Słowianom, sprawia także odpowiednie stosowanie czasowników dokonanych i niedokonanych. Nie znają tej kategorii gramatycznej. Polakowi – nawet najmniej wykształconemu – błąd polegający na pomieszaniu tych dwóch typów czasowników raczej się nie zdarzy. Może i Polski bywa trudny, ale nasze siedem przypadków to nic, gdy spojrzymy na dwadzieścia kilka przypadków węgierskich i fińskich.

NEWSWEEK: Skąd więc przekonanie, że to Polski, a nie właśnie np. wspomniany fiński, jest najtrudniejszym z języków?

Włodzimierz Gruszczyński: Wbrew pozorom, dużo mniej osób uczy się na świecie języka fińskiego czy węgierskiego niż polskiego. Polski jest w trzydziestce (miejsce 26. - przyp. red.) najczęściej używanych języków na świecie. Dla blisko 40 mln osób polski jest językiem ojczystym. Jeżeli chodzi o węgierski jest to 1/4 tej liczby. Polski jest bardziej rozpoznawalny.

Polski jest w trzydziestce (26 miejsce) najczęściej używanych języków na świecie.

Jeżeli na uniwersytecie, zwłaszcza poza krajami słowińskimi, jest slawistyka, to z reguły jest tak, że pierwszym językiem słowiańskim, który poznają studenci, jest rosyjski. Dla ambitnych, którzy próbują dalej, drugim językiem jest polski. I faktycznie po języku rosyjskim, polski wydaje się trudny.

NEWSWEEK: Jak to możliwe? Przecież te języki są bardzo do siebie podobne.

Włodzimierz Gruszczyński: W polskim jest dużo więcej wyjątków i nieregularności niż w rosyjskim. W odmianie rzeczowników czy czasowników jest znacznie więcej rzeczy niespodziewanych, których się trzeba po prostu nauczyć na pamięć.

Zupełnym zaskoczeniem jest też kwestia naszych rodzajów. Nawet my Polacy jesteśmy przekonani, że w języku polskim mamy tylko trzy rodzaje: męski, żeński i nijaki. Otóż to nie całkiem prawda. Mianowicie mamy minimum pięć rodzajów. Jeśli weźmiemy trzy rzeczowniki: „dzban”, „ułan”, „baran” i spróbujemy utworzyć od nich biernik (widzę: kogo? co?), to wychodzi: „Widzę: dzban, Ułana, barana”. A w liczbie mnogiej: „Widzę dzbany, Ułanów, barany”. Czegoś takiego nie ma w innych językach słowiańskich. My mamy rodzaj męskorzeczowy (dzban), męskożywotny (baran) i męskoosobowy (ułan). Obcokrajowcy, którzy uczą się języka polskiego na poważnie, nie tylko komunikacyjnie, muszą to opanować. A często mają z tym spore problemy.

W polskim jest dużo więcej wyjątków i nieregularności niż w rosyjskim. W odmianie rzeczowników czy czasowników jest więcej rzeczy niespodziewanych, których się trzeba nauczyć na pamięć.

Drugi kłopot to liczba spółgłosek, zwłaszcza tych syczących i szumiących. Rozróżnienie „s”, „sz”, „ś” jest dla wielu nacji bardzo trudne. Moja znajoma lektorka języka węgierskiego, która przez 20 lat mieszkała w Polsce, zawsze mówiła: „Ja się bardzo czeszę”. Poza tym mówiła fantastycznie po polsku. Co więcej, nie miała do końca świadomości, że popełnia błąd.

NEWSWEEK: Ile czasu potrzebuje obcokrajowiec na naukę polskiego?

Włodzimierz Gruszczyński: Uczyłem w kraju romańskim (Rumunia) oraz skandynawskim (Szwecja) i udało mi się wykształcić kilkadziesiąt osób, które mówią pięknie po polsku. I z mojego doświadczenia wynika, że po 3-4 latach, zwłaszcza jeśli nauka w kraju jest jeszcze dodatkowo połączona z wizytami w Polsce, na pewno można się nauczyć polskiego. Jest to ani więcej, ani mniej niż czas potrzebny do nauczenia się innego języka z japońskim włącznie.

Chcesz mieć najlepsze artykuły w jednym miejscu? Polub Newsweeka na Facebooku! Jesteśmy też na G+ oraz Twitterze.