W latach 1904 - 1908 niemieckie wojska kolonialne wymordowały bądź doprowadziły do śmierci na pustyni i w obozach koncentracyjnych ok. 100 tys. Herero i 10 tys. Namów. Dzisiejsza Namibia była wówczas Niemiecką Afryką Południowo Zachodnią (Deutsch-Südwestafrika). O zbrodni wiedzieli historycy, także niemieccy, ale dopiero w 2004 roku niemiecka minister współpracy gospodarczej i rozwoju Heidemarie Wieczorek-Zeul odwiedzając Namibię przeprosiła za tamte krwawe wydarzenia, a masakrę Herero i Nama nazwała ludobójstwem.

Na oficjalne przeprosiny Namibijczycy musieli czekać jeszcze kolejne 12 lat. I kto wie, czy w ogóle by do nich doszło, gdyby nie awantura jaka wybuchła w czerwcu na linii Berlin Ankara. Ponad miesiąc temu niemiecki Bundestag uchwalił rezolucję uznającą rzeź Ormian za ludobójstwo co spotkało się z natychmiastową krytką tureckiego rządu. Prezydent Recep Tayyip Erdoğan wytknął Niemcom hipokryzję przyznając, że zbyt łatwo przychodzi im oskarżanie innych, podczas gdy sami nie rozliczyli się z ludobójstwa w Niemieckiej Afryce Południowo Zachodniej. Słowa Erdoğana nie pozostały bez echa. Jeden z posłów opozycji skłonił rząd za pomocą interpelacji poselskiej do potwierdzenia nieoficjalnych dotąd wytycznych, zgodnie z którymi Niemcy określają masakrę Herero i Nama mianem ludobójstwa. Rzecznik niemieckiego rządu przyznał też, że niebawem Berlin przeprosi formalnie Namibię za te tragiczne wydarzenia sprzed ponad 100 lat.

Ten formalny przeprosin akt jest o tyle ważny, że Niemcy uchodzą za wzór rozliczania się ze swoją trudną historią. Choć Namibia przestała być niemiecką kolonią w 1915 roku (do ogłoszenia niepodległości w 1990 roku zajęta była przez RPA), Niemcy utrzymują z nią dość ścisłe związki. Namibia nie wypiera się niemieckich wątków w swej historii. W nadmorskim kurorcie Swakopmund położonym nad Oceanem Atlantyckiem jest ulica Bismarcka i Heinricha Göringa – pierwszego gubernatora Deutsch-Südwestafrika, prywatnie - ojca słynnego Hermanna, szefa Luftwaffe. Czarnoskórzy Namibijczycy noszą od pokoleń niemieckie imiona – Helg i Helmutów jest więc bardzo dużo. Nawet na środku pustyni w prawdziwie niemieckich piekarniach można kupić prawdziwe niemieckie szarlotki i ... kajzerki.

Ale Niemcy pozostawili tu po sobie nie tylko świetne piwo, kiełbasę i kajzerki. W Europie niemieckie obozy zagłady stały się pominkami Holocaustu. W Namibii pomnik kolonialnej wielkości kaizerowskich Niemiec stoi wciąż niedaleko miejsca, gdzie na początku XX wieku powstał jeden z obozów, w którym Niemcy niejako przećwiczyli “ostateczne rozwiązanie” prawie 40 lat przed jego realizacją na Starym Kontynencie. I do dziś pomnik ten odwiedzany jest przez wycieczki z całego świata – także z Niemiec.

Chodzi o Pomnik Jeźdźca w Windhoeku znany głównie pod niemiecką nazwą Reiterdenkmal albo Südwester Reiter. Przedstawia on żołnierza z owianych legendą niemieckich sił kolonialnych Schutztruppe – bohatera niechlubnej wojny, jaką Cesarstwo Niemieckie prowadziło w latach 1904-1907 z zamieszkującymi Namibię od XVII wieku pasterskimi plemionmi Herero i Nama.

Uroczystego otwarcia pomnika dokonał w styczniu 1912 r. w 53 urodziny cesarza Wilhelma II ówczesny gubernator niemieckiej Afryki Południowo Zachodniej Theodor Seitz. “Pomnik ma upamiętnić zmarłych i zachęcić żywych, by nieśli i tworzyli to, co osiągnięto w czasie owej ciężkiej wojny, toczonej bezinteresownie, z czystej miłości do ojczyzny...” - mówił wówczas Seitz.

Jak piszą David Olusoga i Gasper W. Erichsen w książce “Zbrodnia Kajzera” pomnik był swoistym gwałtem na prawdzie historycznej. Miał przypieczętować niemiecką wersję najnowszych dziejów tej części Afryki. Stanął bowiem na miejscu największego obozu koncentracyjnego w Windhoeku, gdzie pięć lat wcześniej z głodu, wycieńczenia, chorób zmarło ok. 4 tys. Herero, głównie kobiet i dzieci.

Na skutek historycznych kontrowersji pomnik został w 2010 roku przesunięty z miejsca kaźni i stanął obok starego fortu. Uratowały go pieniądze prywatnych darczyńców.

Angielskie wydanie książki Davida Olusogi i Gaspera W. Erichsena nosi tytuł “Keiser's Holocaust”. Autorzy z niezwykłą skrupulatnością i w oparciu o rozliczne źródła udowadniają, że zbrodnie dokonane na Hereo i Namach, choć dużo mniejsze w skali niż Endlösung, były także zaplanowanym skrupulatnie i przeprowadzonym z niemiecką dokładnością Holcaustem.

Olusoga i Erichsen piszą: “Wiele z tego, co się wydarzyło w Niemieckiej Afryce Południowo Zachodniej na początku XX wieku zwiastuje wydarzenia o 50 lat późniejsze: obozy koncentracyjne, buirokratyzację zabijania, szczegółowe rejestrowanie śmiertelności, i liczby ofiar, używanie pracy jako metody eskterminacji, transportowanie cywilów wozami bydlęcymi i zamęczanie pracą na śmierć, rasistowskich naukowców eksperymentujcych na zwłokach więźniów, uznanie jednej grupy etnicznej za niewolników, którzy nie mogą oczekiwać żadnej przyszłości”.

Wchodzącym na czerwone wydmy pustyni Namib turystom w głowie się nie mieści, że Deutsch-Südwestafrika mogła być poletkiem doświadczalnym, gdzie przetestwano ideę Lebesraumu czyli przestrzeni życiowej dla Niemców (wówczas kolonistów). Wojna, którą Niemcy sprowokowali, służyła w gruncie rzeczy do zagrabienia ziemi i pastwisk jej czarnym mieszkańcom.

Fot.: dpa / PAP

Szacuje się, że w skutek działań wojennych, głodu i eksterminacji zginęło ok. 100 tys. Herero (czyli 80 proc. ich ówczesnej populacji) i 10 tys. Nama. Na samym początku tej wojny zaprawiony w kolonialnych bojach niemiecki dowódca Lothar von Trotha przyjął stretegię spalonej ziemi. W jej myśl celem byli nie tylko wojownicy Herero (Nama przyłączyli się później do wojny), ale także ich rodziny.

Autorzy “Zbrodni Kaizera” przypomionają, że w 1904 roku von Trotha nie ukrywał bynajmniej swoich zamiarów: “Znam się wystarczająco na plemionach Afryki. Wszystkie one mają tę samą mentalność i wszystkie liczą się tylko z siłą. Było i jest moją polityką stosowanie siły – absolutny terror, a nawet okrucieństwo. Zniszczę zbuntowane plemiona, przelewając rzeki krwi i pieniędzy” - pisał. Co ciekawe w swym dzienniku generał nazywał czarnych mieszkańców tej części Afryki ... Untermenschen (podludźmi), jakby antycypując karierę tego sformułowania w czasach nazizmu.

Von Trotha miał w ręku niezwykły jak na owe czasy dokument – rozkaz eksterminacji (Vernichtungsbefehl). Nie przebierał więc w środkach. 11 sierpnia 1904 jego żołnierze uderzyli o świcie na wielki obóz Herero rozbity na niemal świętym dla tego plemienia Płaskowyżu Waterberg. To właśnie w tym chłodnym i zasobnym w wodę z podziemnych źródeł miejscu wodzowie Herero zbierali się na narady i odpoczynek od wieków. Tym razem zebrał ich przywódca powstania – wielki wódz i świetny strateg Samuel Maharero.

To co miało miejsce pod Waterberiem, było bardziej masakrą niż bitwą. Niemcy otoczyli obóz i przez wiele godzin ostrzeliwali go z lekkiej artylerii i broni maszynowej, kładąc trupem nie tylko wojowników Herero, ale i kobiety oraz dzieci. Ze wspomniej niemieckich żołnierzy wynika, że dowódca zabronił im brać jeńców.

Po niemal dziesięciu godzinach ostrzału Herero udało się przebić okrążenie i zaczęli odwrót. Von Trotha był jednak i na to przygotowany. Polecił wojsku zepchnąć ich jak najdalej na pustynię Kalahari. Jak wspominał w 1931 roku b. niemiecki kanclerz Bernhard von Bülow “Aby szybciej pozbyć sie Herero von Trotha zaproponował, by zapędzić ich z kobietami, na pozbawioną wodę pustynię”. Tylko nielicznym Herero udało się przedostać do będącego wówczas brytyjskim protektoratem Bechuanalandu. Wielu zmarło po drodze z wycieńczenia i pragnienia.

W 2013 roku zatrzymałem się w Waterberg Guest Farm – luksusowym ośrodku dla turystów z wydokiem na czerwone klify Waterbergu.

Jadłem kolację z jego właścicielem Harrym Schneiderem-Waterbergiem. Rozmawialiśmy o nosorożcach (które w Namibii można wziąć w swoisty leasing od państwa), słoniach i losie namibijskiego ranczera, który ma na głowie nie tylko turystów, ale tysiące sztuk bydła. Gospodarz nie wspomniał ani słowem o tym, że 45-tysięcy hektarów w jego posiadaniu to tylko część ogromnego majątku, który jego dziad dostał od niemieckich władz kolonialnych po zdziesiątkowaniu Herero i konfiskatach ich ziemi.

109 lat po masakrze Harry nie ma poczucia winy – daje pracę setkom Herero, jego żona Sonja wspiera ich kulturę a rodzina już dawno temu przekazała ogromną połać ziemi pod park narodowy, który powstał na miejscu masakry. Dziś na terenie parku znajduje się luksusowy hotel. Goście popijają przednie południowoafrykańskie Pinotage'e kilkaset metrów od cmentarza, na których pochowani są zarówno niemieccy żołnierze jak i Herero.

Wojna z Herero i Nama ciągnęła się do 1907 roku. Oba ludy przyjęły taktykę partryzancką, zadając dotkliwe straty siłom kolonialnym. Niemcy musieli sprowadzić aż 14 tys. żołnierzy, by w końcu zdławić rebelię. Po jej zakończeniu postanowili twórczo wykorzystać ideę obozów koncenracyjnych, wymyślonych kilka lat wcześniej przez Anglików w czasie wojen burskich. Jak piszą autorzy “Zbrodni Kaizera” niemieckie “zamknięte obszary” (bo tak je najpierw nazywano) dla Herero i Nama “miały być zarówno obozami koncentracyjnymi jak i obozami pracy”.

Powstało pięć obozów. Największe działały na leżącym na atlantyckim wybrzeżu Shark Island koło Lüderitz, w Swakopund i w Windhoeku. Ich więźniowie, w tym kobiety, byli zmuszani do niewolniczej pracy np. przy budowie linii kolejowych. Śmiertelność w obozach była ogromna – sięgała 60 proc. Na atlantyckim wybrzeżu nie przyzwyczajeni do chłodu Herero umierali masowo z powodu chrób płuc i niedożywienia. Dziesiątkowała ich też dezynteria - byli karmieni surowym ryżem, którego nie mieli jak ugotować.

Obozy były doskonałą okazją do przeprowadzania różnego rodzaju eksperymentów. Jeden z protoplastów dr. Mengele próbował tam leczyć więźniów ze szkorbutu wstrzykując im... opium. Niemcy masowo preparowali głowy Nama i Herero i wysyłali je do uniwersytetów i ośrodków badań antropologicznych w Niemczech. Szacuje się, że wywieźli ok. 3 tysięcy takich ludzkich eksponatów.

Fot.: dpa / PAP

Olusoga i Erichsen dowodzą, że po zdławieniu rebeli Niemiecka Afryka Południowo-Zachodnia stała się laboratorium polowym niemieckich naukowców rasowych”. Udowadniali oni wyższość rasy białej nad czarną. Tacy badacze jak antropolog Eugen Fischer mierzyli z zapałem głowy oraz ciała Namów, Herero czy Basterów (mieszańców potomków Burów, którzy wiązali się z Buszmenkami) by formułować pseudonaukowe traktaty dowodzące niebezpieczeństwa mieszania się ras.

Co ciekawe to właśnie na terytorium Namibii opracowano i wprowadzono prawa rasowe zakazujące mieszania krwi, które później zmieniły się w słynne ustawy norymberskie. Już w 1910 roku Eugen Fischer pisał, że “higiena rasowa była pierwszym krokiem w kierunku ocalenia naszego wspaniałego niemieckiego narodu”.

Niemiecki eksperyment kolonialny pod tytułem Deutsch-Südwestafrika skończył się w 1915 roku, kiedy to po wybuchu I wojny światowej wojska brytyjskie i żołnierze z kolonii w Południowej Afryce wkroczyli na teren dzisiejszej Namibii. Po kilku latach Afryka Południowo Zachodnia stała się protektoratem późniejszego RPA.

Namibia, kraj który ucierpiał na skutek dwóch straszliwych ideologii XX wieku – niemieckiego wojującego kolonializmu, będącego portoplastą nazizmu i południowoafrykańskiego apartheidu – pogodził się z własną historią. Co więcej, po odzyskaniu niepodległości w 1990 roku Namibia stała się paradoksalnie jednym z najbardziej stabilnych i bezpiecznych (także dla turystów) krajów Afryki. I to pomimo faktu, że od tego czasu nieprzerwanie rządzi tam jedna partia - wywodząca się z komunistycznej partyzantki SWAPO.

„Korzystałem z książki “Zbrodnie Kajzera” Davida Olusungi i Gaspera W. Erichsena, Wydawnictwo Wielka Litera, 2012 ”