Τί έγινε σήμερα (και τί θα γίνεται;) στα βόρεια της Κύπρου;

Σε δημοσιογραφικό επίπεδο τα τελευταία γεγονότα στα κατεχόμενα είναι γνωστά. Οι τελευταίες πληροφορίες αναφέρουν ότι η επίθεση εναντίον της εφημερίδας Afrika, στελεχών του Ρεπουμπλικανικού Τουρκικού Κόμματος, αλλά και εναντίον της ευρύτερης τουρκοκυπριακής Αριστεράς (που αντιδρούν σε σχέση με την πολιτική της Άγκυρας στη Συρία) θα συνεχιστούν με διάφορες “ευκαιρίες – εκδηλώσεις” τις επόμενες ώρες και μέρες. Στο σημείο αυτό θα ήταν χρήσιμη μια όσο το δυνατό πιο ξεκάθαρη εικόνα του πλαισίου των εξελίξεων, των πλευρών της αντιπαράθεσης και των ιδεολογικών μηχανισμών που τέθηκαν σε κινητοποίηση.

Η μεταφορά του παροξυσμού και της πόλωσης που επικρατεί στην κοινωνία της Τουρκίας (αυτό το διάστημα με αφορμή τις εξελίξεις στη Συρία/Κουρδικό) εύκολα μπορούν να μεταφερθούν στην Κύπρο, εξαιτίας της δομικής εξάρτησης. Στην συγκεκριμένη περίπτωση αρκούσε μια πολιτική “προτροπή” από τον Έρντογαν, ο οποίος απευθυνόμενος στα “αδέλφια του στην ΤΔΒΚ” τα κάλεσε “να δώσουν ένα μάθημα στην εφημερίδα”. Η παραπομπή ήταν ξεκάθαρη, όπως και τα “αδέλφια” του Έρντογαν. Απευθυνόταν με κάθε ειλικρίνεια στο κομμάτι εκείνο της κοινωνίας (μειοψηφικό) που έχει υιοθετήσει πλήρως ή σχεδόν πλήρως την “νέα” ιδεολογική ταυτότητα του τουρκικού κράτους: την “ισλαμο-τουρκική σύνθεση”. Με λίγα λόγια απευθυνόταν σε ένα τμήμα των εποίκων, οργανωμένων σε διάφορες ισλαμικές, ακροδεξιές και ευρύτερα συντηρητικές οργανώσεις, οι οποίες παρουσιάζονται έτοιμες να κινητοποιηθούν στη βάση των πλαισίων της ιδεολογίας του τουρκικού και όχι του κυπριακού χώρου. Και όντως η “ισλαμο-τουρκική” κινητοποίηση των τελευταίων ωρών περιλαμβάνει σχεδόν όλες τις οργανώσεις του εν λόγω χώρου. Μερικά χαρακτηριστικά παραδείγματα: ο ισλαμικός “Σύνδεσμος Οικουμενικής Αγάπης και Αδελφοσύνης” (sic), οι “Εστίες Ιδεών Κύπρου” (παραρτήματα των Γκρίζων Λύκων), η οργάνωση “Μαυροθαλασσιτών μεταναστών”, ένας ισχυρός πυρήνας του “Κόμματος Αναγέννησης”, καθώς και σύνολα που συνδέονται με το ΑΚΡ, το ΜΗΡ και το νεοϊδρυθέν “Καλό Κόμμα” της Μεράλ Ακσενερ. Με την ενέργεια του Έρντογαν, αλλά και τα αποτελέσματα της ανταπόκρισης που τελικά είχε η κινητοποίηση των “δικών του” ιδεολογικών μηχανισμών στην Κύπρο, φαίνεται ξεκάθαρα ποια ισορροπία δυνάμεων μπορεί μελλοντικά να επικρατήσει σε συνθήκες συντήρησης του διχοτομικού πλαισίου.

Ο πολιτικός-ιδεολογικός λόγος που ανέπτυξαν τις τελευταίες μέρες οι πιο πάνω μηχανισμοί είναι εξίσου χαρακτηριστικοί του νέου ιδεολογικού χαρακτήρα που διεκδικεί να εμπλουτίσει το διχοτομικό πλαίσιο της Κύπρου. Όλες οι προαναφερθείσες οργανώσεις εκπροσωπούν στον ένα ή στον άλλο βαθμό την νέα ταυτότητα του “Μουσουλμάνου Τούρκου”. Συγκεκριμένα: Εάν τα προηγούμενα χρόνια το ιδεολογικό επίκεντρο των Γκρίζων Λύκων έφερε μαζί του τα χαρακτηριστικά του “γνωστού” φασισμού όπως η παραπομπή στο “αίμα της φυλής”, στην “ανωτερότητα της φυλής και του γένους” κλπ, σήμερα όλες αυτές οι έννοιες μπαίνουν ευκολότερα στη διαδικασία του εξισλαμισμού. Η εικόνα ενός Τούρκου στρατιώτη που ένας “Γκρίζος Λύκος” μεταφέρει, πλέον συνοδεύεται από το φόντο ενός τζαμιού. Εδώ δεν πρόκειται απλά για μια φαντασιακή ενότητα του ισλαμικού κόσμου (της umma) αλλά για μια συγκεκριμένη ιεραρχική σχέση στην οποία ο μουσουλμανικός κόσμος θα καθοδηγείται από το “ισχυρότερο τουρκικό Ισλάμ”. Συνεπώς το διχοτομικό πλαίσιο της Κύπρου είναι ευάλωτο στην εισαγωγή των “τριών καταστάσεων της δεξιάς” της Τουρκίας – δηλαδή του ισλαμισμού, του εθνικισμού και του συντηρητισμού – οι οποίες υπό την καθοδήγηση Έρντογαν ενοποιούνται, μετασχηματίζονται και αναλόγως συγκυριών αλλάζουν την μεταξύ τους ιεραρχία.

Χωρίς να ξεκαθαρίζεται στη δημόσια σφαίρα με απλά λόγια, οι πράξεις των πιο πάνω οργανώσεων τις τελευταίες ώρες είναι ενδεικτικές των αιτημάτων τους. Έχουν θέσει ξεκάθαρα το ζήτημα της “ιδιοκτησίας του χώρου”. α) Βανδαλισμοί στα γραφεία της εφημερίδας και ξήλωμα της ταμπέλας της, β) σκαρφαλώματα στο κτίριο της “βουλής” με την επιβλητική συνοδεία συμβόλων όπως η τουρκική σημαία, οι σημαίες τουρκικών κομμάτων και οργανώσεων γ) βρισιές και γιουχαΐσματα εναντίον του Ακιντζί, φραστικό λιντσάρισμα στελεχών της τουρκοκυπριακής Αριστεράς (καλούσαν για παράδειγμα την Ντοούς Ντεριά και άλλους “να φύγουν από τη βουλή”) κλπ. Η ερμηνεία όλων αυτών είναι ξεκάθαρη: Διεκδικείται η οικοδόμηση μιας νέας “ιδιοκτήτριας και ιδρυτικής εξουσίας” που θα εντάσσεται μελλοντικά στην ιδεολογική ταυτότητα που περιγράφηκε πιο πάνω. Οι άμεσοι και κύριοι συνομιλητές της τουρκικής εξουσίας σε αυτή την περίπτωση σίγουρα δεν είναι οι τουρκοκυπριακές αντιπολιτευτικές/ομοσπονδιακές δυνάμεις.

Ποιοι αντιστέκονται στα πιο πάνω και γιατί; Το πρώτο σκέλος είναι σχετικά εύκολο. Όλες οι “αποχρώσεις” της τουρκοκυπριακής αριστεράς, αλλά και άλλες οργανωμένες δυνάμεις που δεν εντάσσονται στην κεντροαριστερά. Ο υποστηρικτικός ρόλος ενός μεγάλου τμήματος του Κόμματος Εθνικής Ενότητας στην “τουρκική/ακροδεξιά/ισλαμική πλευρά” της αντιπαράθεσης είναι δεδομένος, αλλά απομένει να φανούν (εάν φανούν) τις επόμενες μέρες εσωτερικές διαφοροποιήσεις στο εν λόγω κόμμα. Το δεύτερο σκέλος είναι πολύπλοκο και αφορά σχεδόν σε ολόκληρη την Τουρκοκυπριακή κοινότητα. Οι αντιδράσεις σχετίζονται ακριβώς με το ζήτημα της “ιδιοκτησίας του χώρου” που έθεσαν οι κύκλοι της εξουσίας Έρντογαν. Παρόλο που καταγράφηκαν μέχρι στιγμής εκατοντάδες παραδείγματα, εδώ επιλέγεται αυτό που έγραψε ο Χασαν Ουλάς Αλτίοκ (μέλος της ΚΕ του Ρεπουμπλικανικού) στον προσωπικό του λογαριασμό στο Facebook: “Θέλω πίσω τη χώρα μου”. Με λίγα λόγια: οι εξελίξεις επανάφεραν με βίαιο τρόπο μια προσπάθεια (προς το παρόν αποτυχημένη) “ολοκληρωτικής εξορίας” των Τουρκοκυπρίων. Η “εξορία” εδώ χρησιμοποιείται ως μεταφορική έννοια για να εξηγήσει το αίσθημα της αποξένωσης[1], το αίσθημα του “να ζεις στο χώρο που ορίζουν οι ‘ξένοι’”. Ο Χασάν, όπως και ο κάθε Χασάν δεν έπαψε να “ζει στον ίδιο χώρο” που ζούσε και χθες. Τυπικά και φυσικά δεν έχει εγκαταλείψει τον γεωγραφικό χώρο που ονομάζεται Κύπρος. Όμως η υπογράμμιση του “Θέλω πίσω τη χώρα μου” ακριβώς υπογραμμίζει την αγωνία που προκαλεί η συνεχής και πολύχρονη διαδικασία της “από έξω” αποξένωσης που προκαλείται και που έχει ως συνέπεια ένα μεγάλο μέρος των Τουρκοκυπρίων να νιώθει “ιδεολογικά ξένο σώμα” στον ίδιο χώρο που ζει. Περαιτέρω όμως, εφόσον η έκφραση αυτή της αγωνίας είναι δημόσια και μαζική, γίνεται βαθιά πολιτική. Και αναλόγως των συγκυριών των επόμενων ημερών ίσως εκφραστεί σε χώρους πέρα από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ίσως περιλάβει επιπλέον πολιτικά αιτήματα και διεκδικήσεις. Οι μελλοντικές δυναμικές των πιο πάνω εξελίξεων, οι κατευθύνσεις και οι αντοχές τους θα εξαρτηθούν από πολλά. Ένα από τα οποία θα είναι και η διαδικασία στο Κυπριακό (με όλα τα ερωτηματικά που αυτή τη στιγμή την συνοδεύουν).

[1] Μια σημαντική επεξεργασία της έννοιας στο Bernhard Schlink, Yurt Ütopyadır, Almancadan çeviren Niyazi Kızılyürek, Hüseyin Tüccar, Heterotopia Yayınları: Lefkoşa 2017, σσ. 7-12.

Νίκος Μούδουρος

22 Ιανουαρίου 2018