Zebraniu się posłów towarzyszyły już naloty, a część z parlamentarzystów nie dojechała z powodu utrudnień komunikacyjnych. Mimo tego o godzinie 15.00 marszałek Wacław Makowski rozpoczął obrady, które w sytuacji wojny nie mogły polegać na dyskusji, a na wyrażeniu ducha wspólnej walki z wrogiem.

Jedynym merytorycznym elementem posiedzenia było głosowanie nad projektem ustawy o ochotniczej służbie wojskowej posłów i senatorów oraz zmniejszenie składu parlamentu na czas wojny. W ogólnej atmosferze oba wnioski zostały przyjęte bezdyskusyjnie. O ile drugi punkt brzmiał rozsądnie, o tyle pierwszy razi współczesnego czytelnika swoim propagandowym wydźwiękiem. Faktycznie – poza propagandą niewiele więcej w nim można znaleźć.

Pierwsze posiedzenie Sejmu V kadencji, 22 czerwca 1938 roku (fot. ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny - Archiwum Ilustracji, sygn. 1-A-922-2).

Należy jednak brać pod uwagę ogólną atmosferę pierwszych dni września, kiedy jeszcze liczono, że uda się powstrzymać Niemców i doczekać do interwencji zachodnich sojuszników. Trwała wówczas bitwa graniczna, a walki toczyły się między innymi pod Mławą. Dokładnie wtedy, gdy rozpoczynało się posiedzenie, w oddalonym o trochę ponad sto kilometrów na północ Żabokliku rozpoczął się niemiecki atak na polskie pozycje. Jeden z oficerów WP tak relacjonował jego przebieg:

O godzinie 15.00 rozpoczęło się generalne natarcie niemieckie. Oddziały wsparte potężnym ogniem artylerii i czołgów runęły na przedni skraj pozycji pułku. Lewe skrzydło trzyma się na swoich stanowiskach, prawe przyjmuje gwałtowne natarcie nieprzyjaciela. Rozżarła się walka ogniowa. Potok żelaza i stali, dym i kurz zalały cały odcinek […] Pułk walczy na śmierć i życie. Wielu żołnierzy rannych, zabitych i ogłuszonych. Ranni ciężej i lżej, których w tak straszliwym ogniu nie można ewakuować, po opatrunkach dalej chwytali za broń. Walczyli.

„Sytuacja jest jasna: zostaliśmy zaatakowani, więc walczymy!”

Premier Sławoj-Składkowski przybywa na posiedzenie Sejmu, maj 1939 roku (fot. ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny - Archiwum Ilustracji, sygn. 1-A-933-2).

Tymi słowami swoje przemówienie rozpoczął premier Felicjan Sławoj Składkowski, który następnie wyraził wdzięczność posłom za przekazanie części uprawnień w sprawach gospodarczych i wojskowych oraz wyraził wolę rządu do ścisłej współpracy z Wodzem Naczelnym. Po tych gestach zadeklarował: „jesteśmy spokojni – spokojni o losy Narodu i Państwa”. Spokój albo raczej pewność wygranej wynikać miały z oparcia na autorytecie zmarłego cztery lata wcześniej Józefa Piłsudskiego oraz zgodności i wspólnocie działaniu całego narodu pod przewodem prezydenta Ignacego Mościckiego i marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego. Gdy padały kolejne nazwiska posłowie wstawali i wiwatowali na cześć wymienianych autorytetów.

Na tym premier zakończył swoje przemówienie, a jako kolejny głos zabrał wicemarszałek Zygmunt Wenda. On również odwołał się do narodu – do jego jednomyślności, posłuszeństwa, ofiarności i odwagi. Zapewnił, że prawda dziejowa pokazuje, że „w zetknięciu się z polskim orężem załamywała się germańska pycha i buta”. Dodał również, że do chwały Psiego Pola, Płowiec i Grunwaldu tocząca się wojna doda nowe laury. O germańskiej pysze i bucie wspomniał raz jeszcze, gdy stwierdził, że ciągle zagraża ona światowemu pokojowi. W całym przemówieniu te słowa brzmią chyba najbardziej uderzająco, ponieważ dziś, z perspektywy czasu widzimy w nich zapowiedź wszystkich zbrodni, jakich dokonali Niemcy w ciągu następnych pięciu lat.

„Obecnie nie czas na wzajemne spory polityczne”

Z kolei te słowa wypowiedział wicemarszałek Wasyl Mudryj, reprezentant mniejszości ukraińskiej. Wspólnie z posłem Stepanem Skrypnykiem wyrazili dumę z powodu wypełniania przez ludność ukraińską powinności względem Rzeczypospolitej, w szczególności służby wojskowej i wyrazili jej gotowość do dalszej walki z najeźdźcą i współdziałania w ramach jednego organizmu państwowego, w którym przyszło im wspólnie żyć. Żaden z nich nie znał przyszłości i chyba nie mógł nawet przypuszczać, co rozpoczynająca się wówczas wojna przyniesie dla relacji polsko-ukraińskich. Podobne słowa wygłosił po nich poseł Salomon Seidenman, a swoją wypowiedź zakończył słowami:

Wielka mocarstwowa, potężna Polska jest ideałem ludności żydowskiej, jako równouprawnionych obywateli Państwa. Niech żyje zwycięstwo polskie.

Stenogram zakończył tę deklarację kropką, a nie wykrzyknikiem, jaki najprawdopodobniej powinien się tam znaleźć. Schodząc jednak z tematu ewentualnych uprzedzeń stenografa, należy zauważyć, że mównica, z której wypowiadało się trzech wymienionych posłów, wielokrotnie była miejscem sporów narodowościowych. Ironią losu – świadomą lub nie – było to, że przemawiający chwilę wcześniej Zygmunt Wenda wyrażał się wcześniej zdecydowanie zbyt ostro na temat obu mniejszości. W lutym 1939 roku zaatakował bowiem ukraińskich ugodowców za koniunkturalność i tolerowanie „ruchów odśrodkowych”, przez co rozumiał działalność terrorystyczną radykałów – których w istocie karmiła niezbyt przyjazna Ukraińcom polityka rządu.

Płk. Zygmunt Wenda, polityk Obozu Zjednoczenia Narodowego i wicemarszałek Sejmu V kadencji, wcześniej m.in. dowódca 1 Pułku Piechoty Legionów (fot. ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny - Archiwum Ilustracji, sygn. 1-W-613).

Innym razem wygłosił w radiu przemówienie, w którym poparł interpelację posła Skwarczyńskiego, prezesa dominującego w Sejmie sanacyjnego Obozu Zjednoczenia Narodowego, który w sejmowym wystąpieniu stwierdzał jasno, że „Żydzi są czynnikiem osłabiającym i hamującym normalny rozwój polskich sił narodowych i państwowych. W strukturze naszego gospodarstwa stanowią element wysoce niepożądany”. Dalej kierowano do premiera pytanie dotyczące emigracji Żydów. Premier Składkowski, czyli pierwszy mówca ostatniego posiedzenia Sejmu odpowiedział, że rząd zgadza się z tym, że „dla rozwiązania kwestii żydowskiej w Polsce jednym z ważniejszych środków jest wydatne zmniejszenie liczby Żydów przez emigrację”, a rząd czyni co w jego mocy, aby doszło to do skutku.

Należy jednak uwzględnić także i to, że Zygmunt Wenda w swoim przemówieniu radiowym zdecydowanie opowiedział się przeciwko stosowaniu przemocy, czyli czynom, które godzą w honor i dobre imię narodu polskiego. Mimo wszystko mównica sejmowa bywała miejscem, z którego wypływały pytania w rodzaju: „I czy nie czas, panie premierze, zacząć oczyszczanie aparatu państwowego z Żydów i spokrewnionych z Żydami Polaków?”, a co zupełnie nie pasuje nam do wyidealizowanej wizji Polski przedwojennej i co godzi – chyba aż do dzisiaj – w dobre imię narodu.

Polecamy e-book Michała Przeperskiego „Gorące lata trzydzieste. Wydarzenia, które wstrząsnęły Rzeczpospolitą”:

Michał Przeperski „Gorące lata trzydzieste. Wydarzenia, które wstrząsnęły Rzeczpospolitą” Wydawca: PROMOHISTORIA [Histmag.org] Liczba stron: 86 Format ebooków: PDF, EPUB, MOBI (bez DRM i innych zabezpieczeń) ISBN: 978-83-934630-3-9 5,9 zł - (e-book)



Tysiącletnia walka

Wacław Makowski, Marszałek Sejmu V kadencji (fot. ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny - Archiwum Ilustracji, sygn. 1-A-610).

Podczas gdy hasłem naszego wroga jest: „tu się ma słuchać rozkazu!” – zawołanie Polski brzmi: „za wolność naszą i waszą” […] Wojna pomiędzy wolnością a niewolą, pomiędzy sprawiedliwością a gwałtem, pomiędzy broniącym ziemi swojej, praw swoich i najwyższych wartości ludzkim narodem polskim a chciwą zaborczością zbrodniczego najeźdźcy. Dziś rozpoczął się nowy etap tysiącletniej walki. Przyjmujemy ją ze spokojem, jako zadanie wyznaczone narodowi naszemu przez Opatrzność. W imię wolności, w imię prawdy i wszystkiego, co jest szlachetne w człowieku, walkę tę wygrać musimy i wygramy.

Jako ostatni głos zabrał marszałek Wacław Makowski. Z trzech polskich mówców (Składkowski, Wenda i on – przedstawiciele mniejszości złożyli tylko krótkie deklaracje) jego należy uznać za najlepszego. Główny akcent marszałkowskiego przemówienia nie był położony na wodzach i idącym za ich wskazaniem narodem, ale na przeciwstawieniu wartości, jakie przyświecają Niemcom i Polakom – najeźdźcy i jego ofierze, która właśnie z powodu swojej postawy moralnej musi zwyciężyć nad napastnikiem, który hołduje zwierzęcej brutalności.

Wszyscy wstali, rozbrzmiały huczne oklaski spomiędzy których dobiegały ucha okrzyki rozentuzjazmowanych posłów. Po dalszych słowach posła zakończonych „Tak nam dopomóż Bóg”, posłowie w nastroju wzniosłości chwili, w jakiej przyszło im uczestniczyć odśpiewali hymn i „Pierwszą Brygadę”.

Jak zanotowano w stenogramie, „na tym porządek dzienny został wyczerpany i Marszałek zamknął posiedzenie o godz. 15 min. 40”. Niedługo potem walki o Żaboklik ustały:

Pierwsza fala Niemców natknęła się na pole minowe, fugasy. Miny wyrzucały swoim wybuchem ciała ludzkie, broń, wyposażenie. Wtedy nasze cudowne chłopaki zaczęli ciężko, krwawo i ofiarnie robić użytek z broni. Daremnie. […] Niemcy zalali pozycję „Żaboklik”. Broni się tylko „Czubatka”.

Na osobności, czyli lepiej nie mówić

Genadiusz Szymanowski, poseł ukraiński Sejmu RP III, IV i V kadencji (domena publiczna).

Wiedząc, jak wyglądał przebieg obrad, można zadać sobie pytanie o to, co myśleli o tej sytuacji posłowie, gdy byli sami poza wrzącą salą. Najprawdopodobniej każdy miał inne zdanie – mowa przecież o parlamencie polskim – jednak pewne wskazówki zawierać może historia z pamiętnika posła ukraińskiego Genadiusza Szymanowskiego. Do Warszawy przybył on o dzień za późno, podpisał jednak pozostawione listy obecności. W poniedziałek 4 września spotkał w restauracji sejmowej posła Józefa Sanojcę, który skinął głową na okno i pokazał dwa dość płytkie rowki, wykopane w zupełnie niewiadomym celu i zapytał: „Widzi pan, co oni robią? Rowki kopią! Na atak trzeba odpowiadać atakiem, a nie takie rowki sypać! Psia ich....!”

Ostatni Sejm II RP wydaje się niezwykle buńczuczny. Królował na nim frazes polityczny oraz słowa puste, ale za to bardzo dźwięczne. Te niewątpliwe wady w rzeczywistości jednak służyły robieniu dobrej miny do bardzo złej i bardzo ważnej gry. Sejm V kadencji był całkowitym przeciwieństwem uległego wobec Rosji sejmu grodzieńskiego z 1793 roku, czyli ostatniego sejmu I Rzeczypospolitej. Przeciwieństwem w o stokroć lepszym stylu, chociaż w istocie bez żadnego znaczenia, poza propagandą, a po przegranej kampanii – także sferą symboliczną.

Bibliografia:

Grzelak Czesław, Stańczyk Henryk, Kampania polska 1939 roku: początek II wojny światowej, Rytm, Warszawa 2005.

Jurga Tadeusz, Obrona Polski 1939, Pax, Warszawa 1990

Rudnicki Szymon, Żydzi w parlamencie II Rzeczypospolitej, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2004.

Samuś Paweł, Wicemarszałek Wasyl Mudryj (1893-1966). Ugody polsko-ukraińskiej orędownik daremny, Semper, Warszawa 2017.

Szumiło Mirosław, Ukraińska Reprezentacja Parlamentarna w Sejmie i Senacie RP (1928-1939), Neriton, Warszawa 2007.

Szymanowski Genadiusz, Dwanaście lat, wspomnienia z lat 1927-1939, wyd. Adam Marszałek, Toruń 1998.

Trzydzieste pierwsze posiedzenie Sejmu z dnia 2 września 1939 r. [w:] Biblioteka Sejmowa [dostęp: 23 sierpnia 2019 roku] [[https://bs.sejm.gov.pl/exlibris/aleph/a22_1/apache_media/MFMEGLQPJ3HIYKT68IGRJA6UK98896.pdf](https://bs.sejm.gov.pl/exlibris/aleph/a22_1/apache_media/MFMEGLQPJ3HIYKT68IGRJA6UK98896.pdf)].

Redakcja: Tomasz Leszkowicz

<a href="https://histmag.org/>