Przed nami 1 sierpnia. O godzinie 17 zawyją syreny, w telewizji i radiu wysłuchamy i obejrzymy programy przypominające nam, co to za dzień i jaką rocznicę wspominamy. W następnych dniach odbędzie się wiele uroczystości poświęconych rocznicy. Będą śpiewane powstańcze piosenki, dzieci na piknikach będą mogły założyć powstańcze hełmy, chętni będą mogli przejść się „powstańczym kanałem” w Muzeum Powstania Warszawskiego. Przedstawiciele państwa, różnych partii politycznych, stowarzyszeń i organizacji wygłoszą mowy, złożą kwiaty i zapalą znicze. Jak co roku rozkręci się jarmarczna atmosfera poklasku dla wydarzenia, które, obok Holokaustu, było największą pojedynczą tragedią w historii Polski.

Nie jest moim zamiarem wyszydzanie, opluwanie, czy przedstawianie Powstania Warszawskiego w fałszywym świetle. W kraju o takiej historii jak nasza pamiętanie o zabitych i poległych w walce jest czymś ważnym. Bez tego nasza teraźniejsza świadomość społeczeństwa byłaby niekompletna i zachwiana.

Zniszczona Warszawa z lotu ptaka, styczeń 1945.

To, co chciałbym zrobić w moim własnym, małym zakresie, to wygłosić sprzeciw — sprzeciw wobec pustki i niesmaku, jaki wzbudza we mnie sposób przedstawiania Powstania. Sprzeciw wobec gloryfikacji głupoty, jaką ono było i sprzeciw wobec wykorzystywaniu go jako sposobu łechtania swojego ego. Sprzeciw wobec kolorowania historii, by lepiej odpowiadała naszym pragnieniom.

Jak było w ’44

Powstanie Warszawskie było tragicznym skutkiem oderwania od rzeczywistości dowództwa AK. Przygotowywano je od miesięcy, jednak w chwili wybuchu dalekie było od gotowości. Brakowało amunicji, broni i żywności. Nie było żadnego wsparcia z zewnątrz. Sami żołnierze zgłaszali obiekcje co do realności zakładanego planu.

Myślenie życzeniowe dowództwa działało jednak pełną parą. Symptomatyczna była reakcja pułkownika Antoniego Chruściela ps. „Monter”, który mimo tego, że w był w pełni świadomy braków, stwierdził, że — zamiast zaopatrzenia —do walki wystarczy sama „furia odwetu”. Było to też widać w prośbach dowództwa kierowanych do rządu w Londynie — o skierowanie do walki polskich spadochroniarzy walczących w wojskach alianckich i o zbombardowanie przez samych aliantów niemieckich lotnisk w pobliżu — nie dostrzegając niemożliwości ich spełnienia z prostego powodu: Stalina. Nie tylko byłoby to trudne pod względem logistycznym, nie tylko odciągałoby siły z frontu zachodniego, ale byłoby naruszeniem strefy wpływów ZSRR. Liczenie na to, że dla zdobycia jednego miasta alianci naraziliby swoje stosunki ze Związkiem Radzieckim i, w perspektywie, zwycięstwo nad III Rzeszą, niezależnie od możliwości spełnienia tych próśb było tragiczną naiwnością.

Ofiary Powstania Warszawskiego, okolice ul. Marszałkowskiej, sierpień 1944.

O powstaniu nie zadecydowała jednak ocena sytuacji wojennej, tylko gorące pragnienie. Jak opisywał to później Jan Nowak-Jeziorański, miała być to przede wszystkim demonstracją. Dziecięcym tupnięciem nogą mającym zwrócić uwagę dorosłych na los Polski. Było to myślenie oparte na złudzeniach i na oderwanej od rzeczywistości wizji świata.

Decyzje o losie miliona ludzi nie powinny być podejmowane na gorąco, ani nie powinny być oparte wyłącznie na czyichś marzeniach i ambicjach. Jednak to właśnie takie pobudki zadecydowały o jego rozpoczęciu. Gwoździem do trumny była sytuacja z 31 lipca. O 18:00 tego dnia miała rozpocząć się narada decydująca o wybuchu powstania. Na godzinę przed terminem w miejscu narady zjawił się „Monter”, jeden z zagorzalszych kibiców powstania, i podał zgromadzonym fałszywe — jak się potem okazało — informacje dotyczące ruchów wojsk radzieckich i niemieckich. Gdy godzinę później, zgodnie z ustaloną porą, zebrali się inni dowódcy i zdementowali informacje „Montera”, „Bór” Komorowski, dowódca główny AK, zdążył już wydać decydujący rozkaz. Proszony o odwołanie go stwierdził, że jest już za późno. Rozkazy jednak, z powodu godziny policyjnej, dostarczono powstańcom dopiero nazajutrz.

Dużo atramentu wylano opisując okoliczności wybuchu Powstania Warszawskiego. Ja sam pisałem o nim nieco dłużej rok temu. Jednak w każdym opisie, z wyjątkiem tych najbardziej apologetycznych, przebija się dezorganizacja i partackie przygotowanie oraz oderwanie od rzeczywistości dowództwa. Brano pod uwagę tylko zwycięstwo, nie biorąc nawet pod uwagę możliwości porażki — taka lekkomyślność może zasługiwać tylko na miano głupoty.

Jak je oceniano

Negatywna ocena Powstania Warszawskiego to nie wynalazek naszych czasów. Od samego początku, niemalże od czasu, kiedy powstanie było ledwie pomysłem w głowie kilku oficerów, byli też jego krytycy. Publicyści, pisarze i urzędnicy, ale także generałowie, dyplomaci i uczeni.

Palenie zwłok przez Verbrennungskommando, sierpień 1944.

Jednym z największych był generał Anders, który otwarcie mówił:

Byłem całkowicie zaskoczony wybuchem powstania w Warszawie. Uważam to za największe nieszczęście w naszej obecnej sytuacji. Nie miało ono najmniejszych szans powodzenia, a naraziło nie tylko naszą stolicę, ale i tę część Kraju, będącą pod okupacją niemiecką, na nowe straszliwe represje. (…) Chyba nikt uczciwy i nieślepy nie miał jednak złudzeń, że stanie się to, co się stało, to jest, że Sowiety nie tylko nie pomogą naszej ukochanej, bohaterskiej Warszawie, ale z największym zadowoleniem i radością będą czekać, aż się wyleje do dna najlepsza krew Narodu Polskiego. Byłem zawsze, a także wszyscy moi koledzy w Korpusie zdania, że w chwili, kiedy Niemcy wyraźnie się walą, kiedy bolszewicy tak samo wrogo weszli do Polski i niszczą tak jak w roku 1939 naszych najlepszych ludzi – powstanie w ogóle nie tylko nie miało żadnego sensu, ale było nawet zbrodnią. (…)

Wtórował mu historyk i porucznik przedwojennego Wojska Polskiego — Władysław Pobóg-Malinowski — autor „Najnowszej Historii Politycznej Polski 1864-1945”:

Nie ma więc żadnej wątpliwości, że nierozumna i fatalna decyzja powstańcza rozpętała furię niemiecką i na pastwę jej oddała Warszawę. Za porwanie się do walki, która w warunkach chwili była bezsensem politycznym, a militarnie – szaleństwem wręcz zbrodniczym, płacono nie tylko zagładą wielkiego miasta z bezcennymi w nim skarbami dorobku pokoleń.

Za porwanie się do walki, która w warunkach chwili była bezsensem politycznym, a militarnie – szaleństwem wręcz zbrodniczym, płacono nie tylko zagładą wielkiego miasta z bezcennymi w nim skarbami dorobku pokoleń. Władysław Pobóg-Malinowski

W podobnym tonie o Powstaniu Warszawskim pisał Jan Nowak-Jeziorański, kurier i emisariusz Rządu RP, dyrektor sekcji polskojęzycznej Radia Wolna Europa i uczestnik samego powstania:

W pojęciu takich ludzi jak Okulicki powstanie miało być wielką demonstracją, doprowadzić do skandalu i wpłynąć na zmianę pozycji rządów sprzymierzonych. To było oparte na kompletnych złudzeniach i oderwaniu się od rzeczywistości. (…) Wiedziałem jeszcze sprzed wyjazdu do Londynu, że dowództwo podziemia żyje w oderwaniu od rzeczywistości. Im się zdawało, wszystkim się zdawało, że Polska jest pępkiem świata, że Anglicy są wpatrzeni w Polskę. (…) Przed upadkiem powstania byłem przerażony jego beztroską. Ginie wielkie miasto, stolica, płoną archiwa, muzea, dziedzictwo i ten człowiek – był w takim niezgrabnym jakimś mundurze uszytym ad hoc dla niego – mówi do mnie, że za kilka dni czy za tydzień „Warszawa klapnie”.

Co znaczące, podobne opinie nie wychodziły jedynie od dowódców i dyplomatów, ale także od szeregowych żołnierzy Powstania. Jan M. Ciechanowski, historyk, walczył na ulicach Warszawy jako 14-latek. Podczas Powstania został raniony, potem zaś trafił do niewoli niemieckiej. Doświadczył na własnej skórze tego, czym było Powstanie. O swoich doświadczeniach mówił tak:

Zniszczony Plac Napoleona, teraz Powstańców Warszawy, przed odbudową, 1945.

Powstanie Warszawskie było wielką klęską i nie możemy o tym zapominać. W czasie powstania Niemcy wymordowali około 200 tysięcy Polaków i obrócili stolicę Polski w perzynę, a sami odnieśli przy tym niewielkie straty.

Przy innej okazji stwierdził:

Już podczas powstania zastanawialiśmy się, jak to się stało, że doszło do jego wybuchu. Poszliśmy w bój bez broni. Gdy 1 sierpnia moja kompania nacierała na gmach Sejmu, na 170 ludzi mieliśmy 3 karabiny, 7 pistoletów, 1 pistolet maszynowy strzelający tylko ogniem pojedynczym i 40 granatów. (…) Powstanie zakończyło się straszliwą klęską, katastrofą i ruiną, która nie dotknęła żadnej innej stolicy w Europie od czasu najazdu Hunów na Rzym. 200 tys. ludzi zginęło, 500 tys. wygnano i skazano na poniewierkę. Miasto zrównano z ziemią

Jak jest teraz

Maluje się więc zgłoski na złoto, wyrzuca niewygodne wspomnienia i nie dopuszcza myśli o tym, że Powstanie może nie być tym chwalebnym i wspaniałym wydarzeniem na miarę naszego obrazu siebie.



O klęsce Powstania Warszawskiego nie mówi się wprost. W przekazie masowym dominują frazesy: „wielkie poświęcenie”, „bohaterstwo”, „oddanie ojczyźnie”. Nie ma tam miejsca na niuanse i prawdziwy obraz sytuacji. Powstanie zostało przekształcone w wielkie zdarzenie-symbol, które zaspokaja zbiorową potrzebę sukcesu. A więc maluje się wszystkie zgłoski na złoto, wyrzuca niewygodne wspomnienia i nie dopuszcza myśli o tym, że Powstanie może nie być tym, czego się po nim oczekuje — chwalebnym i wspaniałym wydarzeniem na miarę naszego obrazu siebie. Każdy głos sprzeciwu jest odbierany przez malujących jako cios w plecy narodu — niezależnie od tego, czy to opinia uczestnika i historyka, czy generała z tamtej epoki, czy dzisiejszego krytyka takiego obrazu.

Chcę powiedzieć to jasno: to nie jest krytyka powstańców. Ci którzy zginęli mają moją pamięć; ci którzy przeżyli mają mój szacunek; wszyscy mają mój podziw. Postawieni w sytuacji bez wyjścia do końca walczyli i ginęli za to, co uważali za warte walki i śmierci.

To krytyka tego, jak Powstanie Warszawskie maluje się dzisiaj. Poświęcenie, bohaterstwo i oddanie to tylko jedna strona — drugą jest bezsensowność i głupota decyzji o zrywie w tamtym miejscu i czasie. Bez tej drugiej strony Powstania każda opowieść o nim będzie tylko opowiastką mającą łechtać nasze ego — a to uważam za zbrodnię wobec historii i samych powstańców.