Beeld Hans Klaverdijk

Het was opmerkelijk om in de dagen na de Nederlandse Tweede Kamerverkiezingen van maart in New York te wonen. The New York Times berichtte op de voorpagina dat de opmars van populistisch rechts in Nederland een halt was toegeroepen, dat de Nederlandse tolerantie had gezegevierd over de groeiende, Europese, rechtse onverdraagzaamheid. Het was opmerkelijk omdat glashelder is dat Nederland verrechtst. Van de 150 parlementszetels zijn er 93 die zonder bezwaar rechts kunnen worden genoemd (in 2012 waren dat er nog 83, en in 2010 75); de formatie van het eerste rechtse meerderheidskabinet sinds Balkenende I (2006) is in een vergevorderd stadium; en dan is er nog de verrechtsing van de partijen zelf (Van Haersma Buma die nu een heel ander politiek toontje zingt dan nog geen jaar geleden). Deze 'conservatieve revolutie' lijkt geïncarneerd in een politicus die op dit moment veel aandacht krijgt: Thierry Baudet.

Overeenkomsten

Thierry Baudet en ik hebben veel overeenkomsten. Mijn moeder wees me erop: Baudet is van mijn leeftijd, studeerde - net als ik - geschiedenis, publiceerde - net als ik - enkele boeken, schrijft - net als ik - regelmatig in kranten en tijdschriften, en promoveerde. Nu ja, dat laatste deed ik niet, en daarom liet mijn moeder ook een luide stilte vallen aan het einde van haar reeks vergelijkingen toen ze afgelopen voorjaar over de telefoon vertelde dat ze overwoog op Baudet te stemmen en mijn - eveneens met stilte geprononceerde - ontzetting daarover hoorde.



Er zijn meer overeenkomsten tussen Baudet en mij. Baudet komt uit Kennemerland, ik uit het Gooi (potatoes potatoes), welgestelde gebieden. En mijn moeder was niet de enige in zo'n welgesteld gebied die affiniteit voelde met Baudet: veel van zijn kiezers zitten in de rijke zanddorpen, van Hilversum tot Bloemendaal en van Heemstede tot Wassenaar. Afgelopen zomer, op een bruiloft in de Amsterdamse binnenstad, hoorde ik een goedverdienende advocaat met eenzelfde achtergrond zeggen: 'Waarom zou ik de gezondheidszorg van al die vluchtelingen betalen?' En al snel ging het over asielzoekers die een barbaarse cultuur met zich meebrengen maar wel in de watten willen worden gelegd. Dat het gesprek met Syrische oorlogsvluchtelingen begon, deed niet ter zake: alle mensen uit het Midden-Oosten of Afrika zijn 'gelukzoekers'.

Thierry Baudet. Beeld ANP

Verongelijkt

Heel mijn jeugd heb ik niks anders gehoord: aan de onderkant van de maatschappij heb je de migrant (die in het Gooi of Kennemerland nergens te vinden is), die wil hebben wat jij hebt en als hij het niet krijgt, dan wil hij het vernietigen - daarom stemden veel mensen in het Gooi op die voormalige onheilsprofeet, Frits Bolkestein. Rechtse, Gooise kiezers zijn mensen die de open binnengrenzen en verre buitengrenzen van de Europese Unie ervaren als een bom onder de Nederlandse verzorgingsstaat, maar ondertussen wel hun kerstinkopen doen in Londen, een zomerhuis hebben in Frankrijk of gaan skiën in Zermatt, en die hun kantoren en huizen laten schoonmaken door goedkope arbeidsmigranten. Hun ressentiment is intrigerend: er bestaat normaliter een negatieve correlatie tussen geletterdheid, opleidingsniveau, inkomsten en xenofobie. En Gooise en Kennemerlandse stemmers komen nu juist uit postcodegebieden met een hoge geletterdheid, een hoog opleidingsniveau en hoge inkomsten.



Dit is normaal gesproken een positive feedback cycle: deze postcodegebieden hebben door deze eigenschappen een positieve invloed op je socio-economische mobiliteit, en die mobiliteit brengt weer verminderde xenofobie met zich. Zo niet bij de Baudetstemmer: hoe kun je in zo'n bad met privileges vallen en er toch zo verongelijkt uitkomen? Jaloezie en afgunst van mensen die niet hebben wat de migrant 'krijgt' (een gratis huis, een uitkering, goede gezondheidszorg): dat kunnen veel mensen zich nog voorstellen. En die groep ontheemde mensen groeit. Maar van mensen die het 'allemaal' wél hebben, dat is lastiger te begrijpen.

Philip Huff. Beeld ANP

Culturisme

Volgens mij zijn drie in elk geval belangrijke voorwaarden verankerd in de menselijke psyche: de behoefte aan bestendiging van de verzonnen, 'hogere' gemeenschap waarin wij leven, de last van het betalen van belasting voor dingen die je niet terugziet in je eigen, kleine leefwereld, en de angst om te verliezen wat je hebt.



De Israëlische historicus Yuval Noah Harari schrijft in zijn bestseller Sapiens dat racisme een door de wetenschap achterhaald concept is. Racisme is een verzonnen hiërarchie, gebaseerd op een contingent historische gegevens, en niet te koppelen aan biologische of wetenschappelijke data. Racisme is daarom naar de randen van het politieke debat verschoven, de plek waar we construeren wie we zijn. Het blijft belangrijk het daar te bestrijden (Sylvana Simons is een goed voorbeeld: een zwarte vrouw die zich politiek uitspreekt wordt direct digitaal gelyncht), maar het grootste deel van het politieke strijdfront heeft zich verschoven: het woord 'ras' is vervangen door 'cultuur'. Publicisten, politici en de elites in het Gooi en Kennemerland spreken zich tegenwoordig liever uit over historische verschillen tussen culturen dan over de biologische verschillen tussen rassen.



Harari noemt dit culturisme. Hij schrijft: 'We zeggen niet langer: het zit in hun bloed. We zeggen: het is hun cultuur.' Baudet zegt dus niet: 'We willen geen zwart bloed in Europa', maar: 'Ik [wil] niet dat Europa Afrikaniseert' (Baudet bedoelt met Europa de Europese natiestaten). In deze binaire tegenstelling worden twee culturen - die van Nederland en Afrika - als zó verschillend gezien dat de een de ander wel móét vernietigen, en iedereen die dit niet ziet, werkt deze vernietiging in de hand.

Angstbeelden

De economische migrant, de oorlogsvluchteling, de socialistisch georiënteerde stemmer, de overtuigde Europeaan. Baudets positie met betrekking tot deze verzonnen, samenwerkende, vijandige gemeenschappen - om zijn eigen, verzonnen gemeenschap te bestendigen - is soms gemakkelijk te bekritiseren ('de Europese Unie [is] een cultuurmarxistisch project dat tot doel heeft de vernietiging van de Europese beschaving'), soms iets lastiger ('De EU is opgericht om de Koude Oorlog te voeren'), en soms moeilijk: het salafisme is inderdaad niet in overeenstemming te brengen met de Nederlandse Grondwet. Maar Baudet weet ook dat er maar weinig salafisten naar Bloemendaal en Blaricum komen om de gemeenschap daar te ontwrichten.



Dus beroept de politicus zich op cijfers die ook in welgestelde gebieden de angstbeelden voeden. Zo sprak Baudet in een interview met HP/de Tijd in juli het schrikbeeld uit van een jaarlijkse vluchtelingenstroom van 200 duizend asielzoekers naar Nederland. Allemaal migranten die 'onze banen en huizen inpikken', 'onze gezondheidszorg gebruiken, sociale voorzieningen leegplunderen' en 'tot slot ook de Nederlandse cultuur verloochenen' en '1,2 miljoen euro per huishouden' kosten.

Belasting

Van deze cijfers klopt helemaal niks, de niet bijzonder linkse website 925.nl rekende dat al voor: Baudet weet niet wat netto-immigratie is, waar de asielzoekers vandaan komen, en maakt geen onderscheid naar of ze een baan hebben of niet. Of waarschijnlijk weet Baudet dat wel, maar als hij dat toegeeft heeft zijn verhaal niet genoeg gewicht: Nederland moet echt overlopen worden met vluchtelingen voordat Aerdenhout aan de beurt is. Zo wordt duidelijk waar Baudet écht aan appelleert met zijn voorbeeld.



Wie in Nederland veel verdient, betaalt ook veel belasting. Die belasting betaal je niet alleen voor anderen (wegen, scholen, ziekenhuizen), maar ook om je eigen levenskwaliteit te garanderen: je hoort de elite nooit over voedselbanken maar Gijs Scholten van Aschat zit wel bij Buitenhof aan tafel om over de kunsten te klagen. Belasting - de sterke schouders die de zwaarste lasten dragen - is een leuk idee, maar de sterke schouders moeten er zelf ook wel wat voor terugkrijgen. En dan bedoelen ze niet: vluchtelingen. Want als dat wel zo is, grijpen rijke mensen zelf in en kopen ze in hun buurt een leegstaand huis dat wellicht een asielzoekerscentrum kan worden, zoals onlangs nog in een dure wijk in Den Helder gebeurde. Maar als de stroom groot genoeg is, is dat niet vol te houden. En waarom zou je belasting betalen als je er een AZC voor terugkrijgt? Mijn hele jeugd was het AZC op het oude legerterrein in Crailo, midden in het Gooi, een doorn in het oog van iedere burger. Tegenwoordig zitten er studio's van John de Mols Utopia. Een hele vooruitgang.

Luiheid

De derde en laatste reden is het tegenovergestelde van dergelijke 'progressie': teruggang. De econoom en Nobelprijswinnaar Daniel Kahneman beschreef het al in zijn Thinking, Fast and Slow: mensen zijn bang te verliezen wat ze hebben. Deze angst voor verlies geldt net zo sterk voor de haves als voor de have nots: als je heel veel hebt, maar twee jaar achter elkaar er een procentje of 2 op achteruitgaat in je koopkracht, heb je het gevoel dat de wereld onder je voeten wegzakt. Mijn moeder, 65-plusser, en dus lid van een groep die het nog nooit zo goed heeft gehad als nu, is een goed voorbeeld: de koopkracht van de 65-plusser steeg de afgelopen jaren; tegelijkertijd was die stijging wel steeds iets lager dan bij de doorsneebevolking. Dan heb je al snel het gevoel dat je wordt vergeten. Veel stemmers zijn van de VVD ('die doen niets voor mij') naar Geert Wilders overgestapt, maar Geert is wat platvloers: het is de semi-chique burgermansretoriek van Baudet (de introductie van oikofobie in het politieke debat), zijn herkenbare achtergrond, zijn vleugel en klassiekemuziekboek met Arie Boomsma die hem cachet geven - en zijn gegoede kiezer een gevoel van superioriteit door de Nederlandse cultuur op beschaafde, want bekende wijze te beschermen. (Dat hij voor belastingverlaging is, zal ook helpen.)



Ik weet niet of mijn moeder uiteindelijk op Baudet heeft gestemd. Wat ik wel weet: het afschuiven van de angst voor verlies op de gezichtsloze, 'graaiende' ander; de kortzichtige onvrede over de besteding van de belasting die wordt betaald; en het vluchten in een eigen 'cultuur' (van het Concertgebouw tot de strandtenten van Saint-Tropez): in een steeds groter wordende wereld is dit wat een deel van de elite doet. Het succes van de 'rechtse revolutie' is dat dit als góéd wordt bestempeld.



Maar er staat de komende jaren nogal wat op het spel, en al deze problemen vereisen een blik naar buiten, niet naar binnen: ecologische ontwrichting door stijgende zeespiegels en stijgende temperaturen; sociaal-economische ontwrichting door uiteendrijvende bevolkingsgroepen; en een steeds grotere sociaal-culturele stammenstrijd door falende gemeenschapsleiders en opportunistische, zichzelf feliciterende politici. Deze berekende zelffelicatie bekronen met een stem getuigt, als het op zelfreflectie aankomt, van een stuitende intellectuele, politieke en morele luiheid.