Een afdeling van Wageningen Universiteit kreeg in 2009 van het bedrijfsleven de opdracht onderzoek te verrichten naar de kosten van het statiegeld op kunststof drankflessen. De uitkomsten daarvan werden doorgespeeld aan de staatssecretaris, die daarmee de basis legde voor een fel en langdurig debat over de afschaffing van dit statiegeld.



Voorstanders van statiegeld wezen destijds direct op onzorgvuldigheden in de berekeningen van het Wageningse onderzoek en het ontbreken van bronnen. Onder grote druk van Atsma's ministerie van infrastructuur en milieu werd snel een nieuwe versie samengesteld.



De Commissie Wetenschappelijke Integriteit (CWI) van de Wageningen Universiteit kreeg veertien klachten binnen over de verschillende versies van het rapport. Die zijn op één na afgewezen omdat van de zware kwalificatie 'schending van wetenschappelijke integriteit' geen sprake zou zijn. Maar de commissie stelt wel dat de handelwijze van de onderzoekers op onderdelen onvoldoende zorgvuldig was. Tot twee keer toe vond geen wetenschappelijke 'review' (toetsing) plaats. Een overhaaste werkwijze werd volgens de commissie mede veroorzaakt door de gevoelde tijdsdruk door de 'politieke aandacht'.



Verder noemt de commissie het slordig dat de onderzoekers niet gemeld hebben dat het bedrijfsleven de financier was van het statiegeldrapport. Die verzwijging is volgens de commissie in strijd met de Gedragscode Wetenschapsbeoefening.



Tot slot oordeelt de commissie dat de Wageningse rapportage nooit gebruikt had mogen worden in een debat over het afschaffen of handhaven van statiegeld. Dat had pas gekund als álle alternatieven op een vergelijkbare manier waren onderzocht. Deze beperking van het onderzoek had duidelijker beschreven moeten worden.

Al met al spreekt de commissie van een 'onvoldoende zorgvuldige wetenschapsbeoefening'. Het College van Bestuur van Wageningen Universiteit neemt het advies en de motivatie van de commissie integraal over.



Het ministerie was destijds weliswaar geen opdrachtgever van het onderzoek maar bemoeide zich wel actief met de inhoud, om de positie van de staatssecretaris niet in gevaar te brengen. Een hoge ambtenaar van het ministerie greep persoonlijk in bij de universiteit en eiste snelle aanpassingen, zo blijkt uit onderzoek van Trouw. Die veranderingen kwamen er. Daarmee bepaalde het ministerie mede de conclusies van de verbeterde versie.



De top van de Wageningen Universiteit heeft altijd hoog opgegeven over wat zij 'De Gouden Driehoek' noemt: de samenwerking tussen overheid, bedrijfsleven en kennisinstellingen. Uit een reconstructie van Trouw blijkt dat deze samenwerking in het statiegelddossier wel erg ver ging.



Het bedrijfsleven leverde zelf de cijfers aan de Wageningen Universiteit, die weer terechtkwamen in een rapport dat uiteindelijk als lobbydocument diende. Op aandrang van een econoom van het ministerie werden grote veranderingen in het wetenschappelijk ogende rapport aangebracht. Niet de onderzoekers, maar het ministerie van infrastructuur en milieu bepaalde het tijdspad.



Dat het statiegeld uiteindelijk toch in stand bleef, is een gevolg van de val van het kabinet Rutte I. Op 5 november 2012 werd Atsma opgevolgd door Wilma Mansveld (PvdA). Zij besloot onder grote publieke druk in juni 2014 dat grote kunststof flessen ingeleverd kunnen blijven worden.



De Tweede Kamer wil snel een debat over de lobby rond het statiegeld. Lees daar hier meer over.



Vandaag in Trouw de Verdieping: Hoe de lobby 'aanschuift'