Po publikacji naszego podręcznika symboli neofaszystowskich staliśmy się dwukrotnie obiektem ataków trolli. Pierwszą grupą oburzonych są obrońcy swastyki posuwający się nawet do stwierdzenia, że to „najstarszy symbol znany ludzkości”. Drugą stanowią neopoganie, zarówno faszyści jak i ludzie o normalnych poglądach politycznych. Ze względu na tych ostatnich postanowiliśmy rozwinąć wątek kołowrota.

Symbol kołowrota jest mylony ze swargą / swarzycą / świaszczycą. Ten drugi można znaleźć na słowiańskiej ceramice, na wieży w Kruszwicy i niestety również na sztandarach ugrupowań skrajnej prawicy. Trafia tam rzadko, jednak gdy już trafia to we „właściwym” kontekście. Ugrupowania neonazistowskie robią wszystko, żeby nikt nie miał wątpliwości o co im chodzi, ale żeby jednocześnie uniknąć konsekwencji. Na przykład procesu za propagowanie ustroju totalitarnego. Tak jest z Zadrugą, o czym głośno było swego czasu w mediach (więcej o sprawie). Mniej szczęścia ma natomiast używający tego samego symbolu Słowiański Sojusz z Rosji. Partia używała symbolu swarzycy, jednocześnie publikując w sieci prace autorstwa Adolfa Hitlera oraz teksty negujące Holocaust. Została zdelegalizowana w 2010 roku, a jej niektórzy członkowie udali się na „uchodźstwo” do Norwegii.

O wiele częściej spotykanym symbolem, uważanym za nieszkodliwy bo pogański i słowiański, jest kołowrót. Spróbujemy odpowiedzieć na pytanie skąd się tam wziął. Ruchy neopogańskie i panteistyczne przeżyły swój renesans w XIX wieku. Zawiedzeni współczesnym światem filozofowie próbowali odnajdywać nowe korzenie ideologiczne, przeciwne liberalizmowi, komunizmowi i demokracji. Ruchy te były jednocześnie rasistowskie i antysemickie. W Niemczech był to volkizm. Czasowo zbiegł się z powstaniem ruchów neopogańskich w Polsce. Zaangażowani byli w niego filozofowie oraz artyści. Znajdujemy wśród nich Stanisława Jakubowskiego (1888-1964), autora cyklu malarskiego „Prasłowiańskie motywy w architekturze i Bogowie Słowian”.

Mało kto o nim słyszał, jednak jego twórczość dotarła do szerokiego grona odbiorców za sprawą zespołu Behemoth. Jego „Świątynia Swaroga” trafiła na okładkę albumu „Sventevith (Storming Near the Baltic)” z 1994 roku.

Należy w tym miejscu stanowczo podkreślić, że twórczość Jakubowskiego miała charakter wyłącznie artystyczny. Grafik był ekspertem ds. przemysłu drzewnego i docentem Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Nie był historykiem ani archeologiem. Najprawdopodobniej symbol kołowrota został przez niego stworzony, mimo iż podobne znaki mogą pojawiać się na znaleziskach archeologicznych w różnych rejonach świata.

W obejmującej kulturę Słowian pseudonauce (ruchowi tzw. Turbosłowian przyjrzała się ostatnio telewizja) można znaleźć wzmianki jakoby słowo „koło” oznaczało w języku staroruskim „słońce”. Nie ma na to naukowych dowodów. Upierają się natomiast przy tym stanowisku rosyjscy neopoganie i neofaszyści. Dlatego Aleksiej Aleksandrowicz Dobrovolsky, zwany też Dobroslavem zaczął na początku lat 90. nazywać hitlerowską swastykę „kołowrotem”. Warto poświęcić tej postaci odrobinę uwagi.

Dobroslav urodził się w 1938 roku w rodzinie oddanej ideologicznie Stalinowi. Odszedł z Komsomołu w 1956 roku. Jego odwrót od wierności ZSRR związany był z ujawnieniem referatu Nikity Chruszczowa o „Kulcie jednostki i jego następstwach”. Gdy na Węgrzech wybuchła rewolucja, był jednym z założycieli Rosyjskiej Partii Socjalistycznej, która drukowała antyradziecką propagandę. Organizacja została rozbita, a jej członkowie skazani na 3 lata więzienia. W 1961 roku wyszedł z więzienia i zmienił poglądy. Ochrzcił się i zasilił szeregi prawicowego Związku Ludzi Pracy. Został ponownie aresztowany i skierowany na leczenie psychiatryczne, co było popularną formą represji wobec wywrotowców. W 1965 roku wstąpił do Ludowo-Pracowniczego Związku Solidarystów Rosyjskich, który inspirował działalność ZLP. Była to organizacja drugiego pokolenia białej emigracji założona w Belgradzie w 1930 roku. W 1933 roku nawiązała współpracę z nazistami. Zawiesiła działalność tylko na czas obowiązywania Paktu Ribbentrop-Mołotow. Mimo, iż część jego działaczy była represjonowana przez gestapo, Związek kontynuował kolaborację wspierając Rosyjską Armię Wyzwoleńczą dowodzoną przez gen. Andrieja Własowa.

Po zakończeniu wojny Związek Solidarystów Rosyjskich przeniósł swoją działalność do RFN i zajmował się wysyłaniem materiałów propagandowych do Rosji. Miał swoje audycje w Radiu Wolna Europa i inspirował opozycję w Rosji. W 1967 roku służby radzieckie uderzyły w grono zajmujące się dystrybucją materiałów Związku, a czterech dysydentów: Yuri Galanskov, Alexander Ginzburg, Aleksiej Dobrovolski i Vera Lashkova stanęli przed sądem z zarzutami antyradzieckiej agitacji i propagandy.

Proces zakończył się tragedią, głównie za sprawą Dobrowolskiego. Poszedł na współpracę z prokuraturą, przyznał się do winy w zamian za niższy wyrok i przyczynił się do uznania wszystkich winnymi. Był to wielki cios w opozycję. Trafili do łagru na kolejno na: siedem, pięć i dwa lata. Rola Lashkovej była umniejszana dlatego została skazana tylko na rok. Dobrovolski wyszedł na wolność w 1969 roku, a w 1972 otrzymał pozwolenie powrotu do Moskwy. Zainteresował się wtedy ezoteryką. W latach 80. wraz z grupą neopogan udzielał się w ruchu Pamyat. Była to antysemicka organizacja powołana do życia za sprawą KGB.

Pamyat zniknął ze sceny politycznej pod koniec 1990 roku, a Dobroslav ograniczył swoją działalność do hermetycznego grona neopogańskich nacjonalistów. Używali oni w zależności od okoliczności symboliki wprost nazistowskiej lub żółtego kołowrota na czerwonym tle. Kołowrót – a tak naprawdę lekko zmodyfikowana swastyka trafił na sztandary partii Rosyjska Jedność Narodowa założoną po upadku Pamyatu przez jednego z byłych liderów: Alexandra Barkashova. Nazwę Kolovrat przejął też powstały w 1994 roku kultowy zespół RAC w Rosji. Jest też oficjalnym symbolem Związek Słowiańskich Wspólnot Słowiańskiej Rodzimej Wiary. Nie jest to normalna organizacja z gatunku nowych ruchów religijnych. Nie można do niej dołączyć bez stwierdzenia „genetycznej przynależności do ludów słowiańskich”.

Kołowrót nie jest ograniczony tylko do środowisk inspirowanych przez Dobroslava. To uniwersalny symbol używany przez wyznawców różnych kierunków rosyjskiego faszyzmu od panslawizmu poprzez narodowy socjalizm aż po neoimperializm. Żółty kołowrót na czerwonej fladze jest też symbolem Rosyjskiej Partii Prawicowej pod wodzą Władymira Aleksiejewicza Istarkowa. Znajdujemy go też w logotypie Grupy Dywersyjno-Szturmowej „Rusicz” zrzeszającej ultra-prawicowców z Rosji i innych krajów Europy. Do lipca 2015 walczyła w służbie separatystów w Donbasie. Andriej Afanasjew, neopoganin i antysemita z Nowosybirska chwalił się w wywiadzie, że zabierał flagę z kołowrotem na każdy nacjonalistyczny marsz w rodzinnych stronach oraz że zabrał ją na wojnę we wschodniej Ukrainie.

A jak kołowrót trafił do Polski? Upowszechnili go neopogańscy nacjonaliści, którzy podróżowali do Rosji już w połowie lat 90., byli to zarówno założyciele Stowarzyszenia Na Rzecz Tradycji i Kultury „Niklot” jak i działacze organizacji Zadruga. Symbol stał się popularny za sprawą działalności nacjonalistów i neopogan w grupach rekonstrukcji historycznych. W ten sposób powiela go nieświadomie wiele osób nie związanych ze skrajną prawicą. Nie jest to jednak historyczny symbol Słowian, jak próbują im wmawiać przywódcy ruchów neopogańskich. Używają go również nie-słowiańscy faszyści, w tym Brenton Tarrant, sprawca zamachu na meczet w Christchurch w Nowej Zelandii. Brelok z symbolem umieścił na swoim plecaku, tuż obok breloka z krzyżem celtyckim.