Projekt ustawy "o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary i zmianie niektórych ustaw" jest obecnie w procesie konsultacji publicznych i opiniowania, jeszcze nie trafił do Sejmu.

REKLAMA

Ustawa, zapowiadana pod koniec maja, ma być batem na wszelkiej maści nieuczciwe firmy. Resort sprawiedliwości podaje mnóstwo przykładów – korupcja, przestępstwa skarbowe, sprzedaż tandetnych naczyń czy materaców o rzekomo cudownych właściwościach, zatajanie przed klientami wad produktów, podawanie się za przedstawicieli dotychczasowego dostawcy np. prądu, gazu czy telefonii, i podpisywanie z nieświadomymi osobami niekorzystnych umów, niezachowanie wobec pracowników reguł ostrożności w miejscu pracy. I tak dalej.

Projekt Ministerstwa Sprawiedliwości ma być wycelowany głównie w największe firmy i korporacje, a także w firmy i osoby nagminnie czerpiące korzyści z oszukiwania innych osób (typu – kolejne spółki sprzedające cudowne pakiety medyczne, preparaty itp.). - Wielkie korporacje nie mogą traktować Polski jak kraju Trzeciego Świata czy republiki bananowej – mówił w maju minister sprawiedliwości Zbigniew Ziobro.

Odpowiedzialność bez wyroku

Osią rozwiązań ma być możliwość pociągnięcia firm do odpowiedzialności niezależnie od skazania np. prezesa firmy. Resort sprawiedliwości ubolewa, że dziś jest tak, iż bez uprzedniego prawomocnego skazania osoby fizycznej (np. prezesa, członka rady nadzorczej, innego reprezentanta firmy) nie można dochodzić odpowiedzialności karnej od firmy. A że zdarza się, że np. sprawca w międzyczasie zmarł albo ukrywa się, albo ustalenie osoby fizycznej bezpośrednio odpowiedzialnej za jakieś przestępstwo jest trudne, to firmy bardzo rzadko stają przed sądami. Jak przyznaje resort sprawiedliwości, do sądów wpływa rocznie tylko po kilkanaście czy maksymalnie 20-30 spraw wobec „podmiotów zbiorowych”. Dodaje, że ta zmiana w polskich przepisach została zasugerowana przez Grupę Roboczą OECD (Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju) ds. Przekupstwa w Międzynarodowych Transakcjach Handlowych.

. źródło: Ministerstwo Sprawiedliwości, OSR do Ustawy o odpowiedzialności karnej podmiotów zbiorowych

W górę mają pójść także kary pieniężne dla firm – mają wynieść od 30 tys. zł do 30 mln zł. Dziś to kwota od 1 tys. zł do 5 mln zł, maksymalnie 3 proc. przychodu osiągniętego w roku obrotowym. Ministerstwo Sprawiedliwości podkreśla, że konstrukcja uzależniająca kary od poziomu przychodów pozwala „sprytnym” firmom obniżać je i unikać dotkliwych grzywien. Z drugiej strony dodaje, że jeśli po zmianach najniższa możliwa kara - 30 tys. zł - byłaby zbyt dotkliwa dla firmy w porównaniu z jej przewinieniami, to postępowanie byłoby umarzane.

Poza karami finansowymi, przewidziano także cały „pakiet” dodatkowych konsekwencji, m.in. zakaz promocji lub reklamy, zakaz prowadzenia działalności gospodarczej określonego rodzaju, zakaz ubiegania się o zamówienia publiczne czy konieczność podania wyroku do publicznej wiadomości. W projekcie przewidziano także wręcz karę rozwiązania albo likwidację firmy. To jednak ma być ostateczność, jeśli kary finansowe i inne możliwe konsekwencje opisane w ustawie są byłyby niewystarczające, i jeśli firma „w całości lub w znacznej części” służyła popełnieniu czynu zabronionego zagrożonego karą pozbawienia wolności nie niższą niż 5 lat.

Szereg wątpliwości

Tyle teorii. Trudno krytykować projekt ustawy, która ma być „batem” na nieuczciwe firmy. Kierunkowo, ogólnie – należy resortowi sprawiedliwości kibicować, żeby firm, które są po prostu przestępcami i/lub naciągaczami było jak najmniej, i żeby ponosiły surowe kary.

W praktyce natomiast w trakcie konsultacji społecznych pojawiło się kilka kwestii, które już teraz budzą duży niepokój m.in. przedsiębiorców. Związek Pracodawców Business Centre Club najwięcej wątpliwości ma do możliwości zrównywania w odpowiedzialności poważnych przestępstw gospodarczych i przestępstw nieumyślnych, wynikających z niezachowania należytej ostrożności. Chodzi zarówno o kary, jak i o środki zapobiegawcze, polegające m.in. na wprowadzeniu zarządu przymusowego czy zakazie m.in. reklamy i promocji, prowadzenia określonej działalności, zawierania

określonych umów itp.

Wobec zasady, iż podmiot zbiorowy podlega odpowiedzialności także, jeżeli do popełnienia czynu doszło w wyniku niezachowania ostrożności wymaganej w danych okolicznościach, jest to rozwiązanie, mogące doprowadzić do faktycznego paraliżu przedsiębiorstwa, także w niejednoznacznych sprawach, zanim zapadnie jakikolwiek wyrok

- zwraca uwagę BCC. Chwali zaproponowane sankcje finansowe i pozafinansowe, pisze, że to kary „jak najbardziej uzasadnione wobec poważnych przestępców gospodarczych i podatkowych działających umyślnie”. Sugeruje jednak uściślenie w ustawie, iż sankcje zapobiegawcze dotyczą wyłącznie przestępstw umyślnych, oraz wykreślenie z projektu zapisów umożliwiających karanie firm, w których doszło do przestępstw w wyniku niezachowania ostrożności wymaganej w danych okolicznościach.

Wątpliwości co do zakresu odpowiedzialności firm ma też Polska Organizacja Handlu i Dystrybucji. Zwraca uwagę, że proponowane przepisy obligatoryjnie przypisują podmiotowi zbiorowemu odpowiedzialność karną w sytuacji, gdy sprawca działał np. w obronie koniecznej, w stanie wyższej konieczności, w ramach ryzyka nowatorstwa, czynności leczniczych, dozwolonej krytyki, uprawiania sportu itp.

Może to sparaliżować działalność niektórych podmiotów zbiorowych (np. podmiotów leczniczych, massmediów lub klubów sportowych) lub doprowadzić do niepożądanych skutków społecznych (np. brak działania w stanie wyższej konieczności)

- uważają przedstawiciele POHiD.

Podobnie jak Business Centre Club, na „rażąco surowość” środków zapobiegawczych zwraca uwagę także Konfederacja Lewiatan. Sugeruje, że będą one de facto czynić wykonywanie działalności przez firmy niemożliwym. Co więcej, jak wskazuje organizacja, projekt nie przewiduje okresu, na jaki może zostać orzeczony środek zapobiegawczy.

Oznacza to, że środek zapobiegawczy może pozostawać w mocy przez cały czas trwania postępowania karnego, co może trwać nawet kilka lat. W konsekwencji orzeczenie omawianych środków zapobiegawczych oznaczać mogłoby likwidację przedsiębiorstwa bez orzeczenia o winie podmiotu karnego

- zwraca uwagę Konfederacja Lewiatan.

Dalej idzie w swojej opinii Sąd Najwyższy, który wskazuje, że nie określono dokładnie, kiedy i jakie środki zapobiegawcze mogą być orzekane. "Oznaczać to może arbitralność w działaniach organów władzy publicznej, zwłaszcza prokuratury" - czytamy w opinii SN.

Inne poważne obawy związane z projektem ustawy sygnalizuje Konfederacja Lewiatan. Chodzi m.in. o to, że regulacje z projektu i zawarte w Kodeksie Karnym nie współgrają ze sobą. „Projekt ustawy nie odnosi się do żadnych zasad odpowiedzialności podmiotu zbiorowego – ani prawa karnego, ani procesowego”. Lewiatan zwraca też uwagę, że rozdzielenie odpowiedzialności wobec podmiotu i osoby fizycznej może poskutkować tym, że w obu sprawach dojdzie do skrajnie różnych rozstrzygnięć.

Chcąc zwiększyć użyteczności ustawy w zwalczaniu przestępczości podmiotów zbiorowych w projekcie zrezygnowano z prejudykatu [orzeczenie sądu wydane w konkretnej sprawie, stanowiące wytyczną do orzekania w podobnych przypadkach – red.] w postaci uprzedniego skazania osoby fizycznej. Może zatem dojść do sytuacji, że orzeczenie „skazujące” wobec podmiotu zapadnie, a wobec osoby fizycznej zapadnie wyrok uniewinniający.

- zwraca uwagę Konfederacja Lewiatan.

Czytaj też: Zbigniew Ziobro chce skończyć z niepłaceniem podwykonawcom

Organizacja zwraca też uwagę na wątpliwości co do pozycji procesowej firmy. Wskazuje, że w większość przepisów Kodeksu postępowania karnego nie może odnosić się do podmiotów zbiorowych. „Powstaje pytanie co do właściwości sądu, uprawnienia do wniesienia kasacji, trybu zażalenia, ciężaru dowodu, domniemania niewinności” – pisze Konfederacja Lewiatan. Polska Organizacja Handlu i Dystrybucji dorzuca do tego uwagę, że projekt ustawy nie zawiera przepisów o

odszkodowaniu czy zadośćuczynieniu w przypadku niesłusznego ukarania podmiotu zbiorowego.

Giertych ostro

Projekt ustawy skrytykował m.in. Roman Giertych. W oświadczeniu opublikowanym na Facebooku stwierdza on, że wejście w życie tych przepisów będzie oznaczało "koniec prywatnej własności w Polsce" i możliwość "wywłaszczenia każdego przedsiębiorcy".

***