"Sprawiedliwi zdrajcy. Sąsiedzi z Wołynia". O czym jest ta książka?

Ta książka jest o ludziach, którzy w najbardziej dramatycznej sytuacji, jaką można sobie wyobrazić: bo rzeź wołyńska to było piekło, potrafią się wybić na wyżyny człowieczeństwa. Nie myślą o sobie, o ratowaniu własnej skóry, tylko myślą, jak pomóc swoim sąsiadom, przyjaciołom, a czasami zupełnie obcym ludziom. W Polsce jesteśmy dumni z postawy świętego Maksymiliana Kolbe, który podjął świadomą decyzję, by ofiarować swoje życie za życie współwięźnia. "Sprawiedliwi zdrajcy" to książka o kilku tysiącach ludzi, którzy również podjęli świadomą decyzję, że są gotowi umrzeć za swoich sąsiadów. Ci ludzie ryzykowali życiem i wielu z nich zginęło. Bo UPA za pomoc Polakom karała śmiercią. Zabiła też około 30, 40 tysięcy Ukraińców, niektórych za pomaganie Polakom, niektórych za odmowę wzięcia udziału w akcji, czy nawet za odmowę pomocy. Więc to nie było jakieś wyimaginowane ryzyko.

A skąd się w panu wziął ten temat?

Z dwóch powodów. Po pierwsze było mi strasznie wstyd, że myśmy tym sprawiedliwym sąsiadom z Wołynia tak naprawdę nawet nie podziękowali. Nie podziękowaliśmy im jako kraj i jako naród. Jeśli ktoś im dziękował to uratowani, którzy odnajdowali ich indywidualnie. W książce jest historia, jak Leon Popek spotyka człowieka, który uratował jego babcię w czasie rzezi w miejscowości Gaj. Babcia Leona Popka najpierw schroniła się na drzewie, potem dobiegła do wsi Arsenowicze i tam u znajomego Ukraińca, pana Potockiego, mieszkała przez kilka dni, aż się zrobiło odrobinę bezpieczniej. Potocki straciłby życie, gdyby ktoś się o tym dowiedział. Popek po latach spotyka Potockiego i opisuje niezwykle wzruszający moment. Mówi, że chciał mu coś podarować. Jest tam ze swoim ojcem, czyli synem uratowanej babci. Ale jedyne co mieli ze sobą, to dwie pomarańcze i czekoladę. Mieli świadomość, że jest to kompletnie niewspółmierne, ale mówią: za uratowanie babci daliśmy dwie pomarańczę i czekoladę. Leon Popek pamiętał o tych ludziach, kilku moich bohaterów również pamiętało, ale jest cała masa tych dobrych Ukraińców, o których przez całe lata nie pamiętał nikt, do których nikt nie pojechał, do których nikt się przez 70 lat nie odezwał i którym nikt nie powiedział: dziękuję.

Foto: Wyd. Znak

Ci dobrzy Ukraińcy na to czekali?

Oni przez 70 lat nawet nie wiedzieli, czy ludzie, którym pomagali, przeżyli i co z nimi się dalej działo. Inna bohaterka mojej książki, pani Irina, która dziś sprząta u Polaków, mówi, że jej dziadek przez całe życie czekał, aż ktoś z Polski do niego przyjedzie i powie mu, co słychać u tych ludzi, których ratował. Było mi więc głupio, bo Żydzi za ratowanie swoich ludzi podczas Holokaustu przyznają medale, dyplomy, a my tym swoim Ukraińcom nawet nie uścisnęliśmy ręki.

A drugi powód?

Wołyń był dla mnie niezapisaną księgą. Przez wiele lat nie miałem bladego pojęcia, co tam się wydarzyło. A przecież Wołyń to nie tylko opowieść o roku 1943. To opowieść o kresach Rzeczpospolitej, a rzeź wołyńska była ostatnim akordem tej Rzeczpospolitej Kresowej. Bardzo smutnym i bardzo tragicznym akordem.

Jaki był Wołyń i przed wojną, i przed rzezią? Z pana książki wyłania się obraz sielski, a przecież rozgorzało tam – jak sam pan powiedział – piekło.

Metaforę Wołynia znalazłem w wierszu Filipa Łobodowskiego, mocno związanego z tą ziemią. Dla mnie przedwojenny Wołyń to trzmiel śpiący na dłoni. Trzmiel kojarzy mi się z latem i taką właśnie sielską atmosferą. Ale ten trzmiel na Wołyniu to jest budzący się trzmiel. Tam było sielsko, to prawda. Ludzie wspominali przedwojenne czasy bardzo dobrze. Paradoksalnie Ukraińcy bardzo dobrze wspominają polskie rządy. Owszem, wtedy mogli na nie narzekać, ale po tym, co ich spotkało później, czyli po okupacji sowieckiej oraz niepodległości, do której mają wiele zastrzeżeń, te polskie rządy wydają im się właśnie takie sielskie. Również Polacy wspominają tamte czasy bardzo dobrze. Ale tam "coś" było, tak jak i w Jugosławii. Niby ludzie się żenili, niby chodzili razem na zabawy, niby było mnóstwo przyjaźni, ale coś tam już wisiało w powietrzu. Tak jak powiedział mi jeden z bohaterów – powietrze było lepkie. Ktoś został pobity, kogoś zabili, akurat nie w mojej wiosce, ale takie rzeczy, im bliżej wojny, już się zdarzały.

A kto tego trzmiela obudził?

Ukraińcy od wielu lat marzyli o niepodległości i trudno im odmawiać prawa do tych marzeń. Trudno odmówić też narodowi ukraińskiemu prawa do własnego państwa, a przez lata właśnie tego im odmawiano. Dziś to wydaje się czymś oczywistym, ale naszym dziadkom do głowy nie przyszło, że może powstać niepodległa Ukraina. Odmawiano Ukraińcom prawa do bycia odrębnym narodem, mówiono, że to Rusini, że to Polacy, tylko biedniejsi i mówiący innym językiem. A Ukraińcy o swoim narodzie marzyli już od dawna. Większość ich pieśni i poezji wyraża tęsknotę za wolnością. I po pierwszej wojnie światowej wszystko wskazywało na to, że tę wolność dostaną.

Tak się jednak nie stało.

Była umowa między Józefem Piłsudskim a marszałkiem Petlurą, z której Polacy się nie wywiązali, a mieli pomóc w utworzeniu niepodległego państwa na terenie wschodniej Ukrainy. Ukraiński ruch narodowy uważał, że sami Ukraińcy byli zbyt mało zdeterminowani, że byli kiepsko zorganizowani po pierwszej wojnie światowej i że taka sytuacja nie może się powtórzyć. I do tego momentu trudno się z nimi nie zgodzić. Mieli prawo, byli bardzo blisko celu, ale im się nie udało, więc następnym razem nie mogli odpuścić. Tylko problem polega na tym, że II wojna światowa wyglądała zupełnie inaczej niż pierwsza. Niosła za sobą dramaty, których wcześniej nie można było sobie nawet wyobrazić. I ci młodzi chłopcy, którzy chcieli walczyć o wolną Ukrainę, na początku wojny poszli do niemieckiej policji pomocniczej. Zostali tzw. schutzmannami.

Zobacz także Tego świata już nie ma. O historii polskich Żydów rozmawiamy z Pawłem Śpiewakiem Foto: NAC

Tego świata już nie ma. O historii polskich Żydów rozmawiamy z Pawłem Śpiewakiem

I wielu z nich mordowało Żydów.

Tylko że na Wołyniu Żydzi nie byli wywożeni do obozów. Ginęli na miejscu, stojąc twarzą w twarz z oprawcami. To nie jest doświadczenie komór gazowych. Ci młodzi chłopcy oswoili się z takim zabijaniem. To często było tzw. riezanie, czyli zabijanie narzędziami gospodarskimi. A trzmiela obudzili ukraińscy nacjonaliści, którzy nie chcieli dopuścić do powtórzenia sytuacji po I wojnie światowej. Polacy po pierwszej wojnie na Wołyniu byli w absolutnej mniejszości, ale potrafili tak zakręcić całą sytuacją, że Wołyń dostał się Polsce, a niepodległa Ukraina nie powstała. Ukraińcy chcieli więc wyrugować Polaków, wyczyścić etnicznie ten kawałek ziemi, żeby nikt nie miał wątpliwości, do kogo ta ziemia należy.

To było wyjątkowo okrutne rugowanie.

Banderowców nie było wielu, kilkanaście, może kilkadziesiąt tysięcy, natomiast Polaków na Wołyniu – kilkaset. I oni wiedzieli, że takiej liczby ludzi nie będą w stanie zabić, więc postawili na okrucieństwo. Działali trochę tak, jak dziś działa ISIS. Nie muszą wszędzie dotrzeć, bo ludzie jak usłyszą, do czego są zdolni, to będą woleli sami uciec, niż się z nimi spotkać.

A tam się łatwo o tych sprawach rozmawia?

Łatwo? Nie. To są sprawy, o których przez siedemdziesiąt lat się nie rozmawiało. By dotrzeć do tych ludzi, by ich otworzyć, trzeba jeździć i wracać, po kilka-kilkanaście razy. Zadawać te same pytania, napić się, pożartować, zaprzyjaźnić, przywieźć prezenty, zaprosić do Polski. Owszem miałem takie sytuacje, że siadałem do stołu i widziałem, że ktoś nosił w sobie przez siedemdziesiąt lat taką traumę, że zaczyna opowiadać z ulgą, bo może coś z siebie zrzucić. Tak jak pani Ludmiła Hirska, siostrzenica Petro Parfeniuka, sprawiedliwego Ukraińca, który uratował kilkudziesięciu Polaków przed śmiercią. Za to zabito mu rodziców, brata, bratową i ich córeczkę. Pani Ludmiła żyła w strachu, że ona i jej matka są następne na liście UPA. Połowa jej dzieciństwa upłynęła w strachu, że przyjdzie UPA i ją zabije, nawet już po wojnie. Pani Ludmiła otworzyła się w pięć minut. Usiedliśmy i po prosu gadaliśmy.

A ci, którzy rozmawiać nie chcieli?

Niektórzy odmawiali jednoznacznie, tak jak kobieta, u której szukałem szczegółów z historii Mirosława Hermaszewskiego. Ona nawet łańcucha w drzwiach nie zdjęła. Ktoś inny mnie spławiał, mówiąc, że to tyle lat minęło i kto by to pamiętał. Jednak ja wiem już z doświadczenia, że ludzie o takich rzeczach pamiętają. To były zbyt mocne doświadczenia, by o nich zapomnieć. Ci, którzy odmawiali, zasłaniali się brakiem pamięci. A później się okazywało, że zazwyczaj mieli coś na sumieniu, oni lub ich rodzicie. Albo mieli coś po Polakach w swojej chacie – jakieś szklanki, kredens, krzesła, albo ktoś zdążył się przebiec z karabinem czy widłami po polskich wioskach.

Foto: Marcin Jończyk / Materiały prasowe

Jedna z pana bohaterek mówi, że iskry tego pożaru, który rozgorzał na Wołyniu, tańczą w każdym z nas, także w panu. Co się czuje, odwiedzając ruiny kościoła w Kisielinie, Trupie Pole, czy poznając historię Ukraińca, który powiesił swoją żonę, bo była Polką?

Wskazałbym inne miejsce. Jak się pojedzie do Gaju, tam gdzie stała olbrzymia wieś, piękna, dzieląca się na dwie części: Gaj Stary i Gaj Nowy, z dużą szkołą, ze sklepami, z klubem strzeleckim, to dziś staje się pośrodku lasu, obok jest pole, nie ma nawet fundamentów. Została tylko jakaś zdziczała jabłonka albo wiśnia. Jedyne, co świadczy o tym, że żyli tam ludzie, to krzyż. I na tym krzyżu jest napisane, że tu pochowano 600 osób zabitych 30 sierpnia 1943 roku. A co się czuje? Ja w pewnym momencie zacząłem robić tę książkę na wyłączonych emocjach. Po prostu wysłuchiwałem tych historii trochę jak dyktafon. Nie dopuszczałem do siebie tego, co one znaczą, co ci ludzie przeszli. I tak naprawdę dopiero jak dokończyłem książkę i wysłałem ją do wydawcy, to pozwoliłem sobie zapłakać.

Mówi pan, że jest to książka o ludziach, którzy wznieśli się na wyżyny człowieczeństwa. To, co mnie uderza w ich relacjach, to brak pytania o sens ratowania. Ten heroizm był dla nich czymś absolutnie naturalnym. Bo ludziom, kiedy ktoś chce ich zabić, po prostu się pomaga.

Tu pojawia się pytanie, co jest bardziej naturalne. Czy jak wszyscy idą zabijać i wiadomo, że będzie jeszcze jakiś szaber, to iść z nimi i coś z tego wynieść dla siebie, czy schować się i popatrzeć, bo ktoś może uciekać i będzie można go uratować? My sobie te historie wojenne opowiadamy z perspektywy tych, którzy zabijali. To oni zawsze stają się bohaterami. A ja uważam, że ratowanie ludzi wymaga więcej odwagi niż zabijanie. Przyłączenie się do bandy zabójców to czysty oportunizm. My nazywamy ulice nie tymi imionami, co trzeba. Dla mnie większym bohaterem Wołynia, czy całej drugiej wojny światowej, niż jakikolwiek partyzant jest czeski pastor Jan Jelinek, który dzięki własnemu sprytowi, poczuciu humoru, cwaniactwu oraz ogromnej wierze uratował 200 osób. Co więcej, kilka tysięcy osób uszło z życiem, bo Jelinek przygotował grunt pod ratowanie w swojej wiosce, w czeskim Kupiczowie. I pastor Jelinek nie ma żadnej ulicy, w żadnym kraju. W Kupiczowie nikt nie wie, że ktoś taki żył. W Czechach zmarł w zapomnieniu. Dopiero u schyłku życia czeska telewizja zrobiła o nim film, nazywając go czeskim Schindlerem. W Polsce też jest kompletnie zapomniany. A jest to człowiek, który powinien mieć ulicę w każdym większym mieście, w którym mieszkają ludzie z dawnego Wołynia.

Ci ludzie nie zadawali sobie pytań o sens ratowania, ale pytają o to, skąd się wzięło tyle zła.

Ludzie na Wołyniu nie znają odpowiedzi na to pytanie. Tam jest pamięć jednej wioski. I ta pamięć wygląda różnie w zależności od tego, jak się Polacy zachowywali przed wojną wobec Ukraińców. Jak się zachowywali źle, to się mówi, że właśnie dlatego się stało, tak jak się stało. A jak Polacy byli dobrzy, to się zwala winę na czynniki zewnętrzne. Zazwyczaj na Niemców. Mówią tak: przyszli Niemcy i nas ze sobą skłócili. To jest pamięć poszczególnych wiosek. A jak się z kolei rozmawia z ukraińskimi historykami, to oni chcą, żeby nie mówić wyłącznie o Wołyniu 1943 roku, tylko żeby mówić o rzezi w szerszym kontekście. Że to były bratobójcze walki między Polakami a Ukraińcami, że Polacy okupowali wcześniej ziemie ukraińskie, że się mordowano nawzajem przez cała wojnę, i że ten '43 w żaden sposób nie jest wyjątkowy. Sami Ukraińcy o Wołyniu nie wiedzą zbyt wiele. Zresztą oni mają większe problemy niż Wołyń i trudno się z tym nie zgodzić. Mają też większe traumy, jak na przykład Hołodomor, o którym mówią, że był ich Holokaustem, gdzie zagłodzono od 3 do 5 mln ludzi na początku XX wieku przy kompletnej obojętności świata.

Natomiast ja nie znalazłem wśród moich bohaterów kogoś, kto znałby odpowiedź na to pytanie. To historycy mogą jej szukać.

Foto: Marcin Jończyk / Wyd. Znak

A czy Wołyń jest mogiłą zamkniętą? Czy nadal dzieli nasze narody?

Dzieli i to dzieli coraz bardziej. Jak zaczynałem pisać książkę, to ten Wołyń był przysypany, trochę zamieciony pod dywan. Kompletnie się o tym nie mówiło. Gdy zaczynałem pracę, to wielu moich znajomych się dziwiło, po co ja tam w ogóle jadę. Miałem jednak poczucie, że to się stanie ważne w relacjach polsko-ukraińskich.

Dlaczego?

Bo my się nie jesteśmy w stanie z Ukraińcami dogadać odnośnie do tego, co tam się stało. Oni mówią co innego, my mówimy co innego. Ja ufam Grzegorzowi Motyce. To jest najwybitniejszy historyk, który zajmował się Wołyniem i on nazywa 1943 rok ludobójstwem. Jednocześnie zaznacza, że niektóre z polskich akcji odwetowych mogły nosić znamiona ludobójstwa, ale to jednak były akcje odwetowe. Były odpowiedzią na zaplanowaną, dobrze przygotowaną i dobrze przemyślaną akcję zabijania ludzi tylko dlatego, że byli Polakami. Ale nawet jeśli nazwiemy Wołyń ludobójstwem, to cóż z tego? Nas już za Wołyń przeproszono, prezydent Ukrainy Petro Poroszenko klęknął pod pomnikiem wołyńskim w Warszawie i ja uważam, że nie powinniśmy wysuwać kolejnych oczekiwań w stosunku do Ukraińców. My Polacy, gdy odkrywamy tzw. zakłamane karty historii, to trochę tracimy umiar. Pochodzę z Ostrowi Mazowieckiej, miasta, w którym rotmistrz Pilecki wziął ślub. Teraz ma tam powstać jego muzeum i dostaję maile, że trzeba o Pileckim mówić, bo jest to postać nieznana. No trudno dziś chyba znaleźć bardziej znaną postać z drugiej wojny światowej! I podobnie jest z Wołyniem. Teraz będziemy o nim mówić, bo nikt o nim nie wie. Dziwne tylko, że wszyscy o nim mówią...

Ale to źle, że o nim mówimy?

Dobrze, że mówimy, ale pamiętajmy kontekst i zachowajmy umiar. I pojednanie z Ukraińcami mamy już za sobą, i piękne gesty. Teraz nie pora, żebyśmy się dalej jednali, ale żebyśmy wspólnie opłakali naszych zabitych. Wspólnie, ramię w ramię, bo to nasi wspólni przodkowie i to nasza wspólna historia. Ale o Wołyniu trzeba mówić jak najwięcej. Uważam, że jedna historia z Wołynia jest szczególnie warta opowiedzenia. Mam na myśli Przebraże.

Co to za historia?

Przede wszystkim jest to historia tak "niepolska", że aż trudno w nią uwierzyć. Polacy w Przebrażu, zamiast rzucić się z szablą na czołg, zamiast walczyć i na dnie z honorem lec, postanowili zachować się bardzo nie po polsku. Postanowili nie umierać, ale uratować i siebie, i swoje żony, i swoje dzieci. Wykazali się niesamowitym sprytem. A to przez kombinowanie, a to przez łapówki, a to przez spiskowanie z sowietami, a to przekonując do współpracy ukraińskich chłopów. Robili nawet takie akcje, że jedna grupa Polaków przebrana za banderowców napadała na Niemców, a po chwili na odsiecz przybywała druga grupa Polaków, która pomagała w odpieraniu tych niby-ataków. Dzięki temu Niemcy bardzo Polaków szanowali i szli im na rękę, bo uważali, że zawdzięczają im życie. Ci obrońcy Przebraża chcieli przeżyć, a w ten sposób uratowali kilkanaście tysięcy ludzi.

To takie czeskie zachowanie, żeby sięgnąć po stereotyp.

Sam pastor Jelinek nieźle nas punktuje, mówiąc, że najwięcej o honorze mówił marszałek Rydz-Śmigły, który jak tylko zaczęła się wojna, czmychnął z Warszawy do Rumunii.

Jelinek punktuje też AK. Mówi, że chłopcy z partyzantki dużo myśleli o honorze, a niewiele o cywilach.

I tak też się kończy historia Przebraża. Przyszedł łącznik AK i powiedział, że wszyscy mężczyźni z samoobrony zostają wezwani na zbiórkę. Mają rzucić swoją wieś i iść walczyć o Polskę i o Warszawę. Oni się tylko postukali w głowę. Przecież gdyby zostawili Przebraże, to Niemcy by wszystkich wybili do nogi. Komendanci Przebraża mówili później z dumą, że z samoobrony przyłączyły się do AK tylko dwie osoby. Czytając o tym miałem w głowie powstanie warszawskie, gdzie również żaden z panów z AK nie pomyślał o kobietach i dzieciach.

Proszę jeszcze powiedzieć, jak idą poszukiwania rodziny pani Hani.

Pani Hania została ocalona z rzezi Gaju jako małe dziecko. Przez lata wychowywała się w rodzinie Ukraińców i od zawsze, jak mówi, wiedziała, że coś jest z nią nie tak. Że nie jest dzieckiem swoich rodziców. Pisząc książkę, rozpocząłem poszukiwania jej rodziny. Obecnie mam kilka tropów. Po pierwsze odezwali się ludzie biegli w poszukiwaniu archiwów. Dowiedziałem się też od miejscowych Ukraińców, że pani Hania może pochodzić z rodziny o nazwisku Mucha. Szukamy więc teraz rodziny Mucha z Gaju. W Polsce rozkręcamy całą akcję poszukiwań, choć ja pani Hani nie mówię o wszystkim, bo potem spać po nocach nie może. Ale mam nadzieję, że uda się dołożyć ten ostatni kamyczek, by zamknąć jej opowieść.

Wspólnie z autorem szukamy osób, które pomogą odtworzyć historię rodziny pani Hani. Jeśli ktokolwiek z państwa wie coś o jej rodzinie, albo zna kogoś, kto może coś wiedzieć o jej przodkach, prosimy o kontakt na adres mailowy: asystent@znak.com.pl