Propedeŭtiko dum multaj jaroj estis furora vorto en antaŭenigo de Esperanto. Oni ofte asertis, ke instruado de Esperanto draste faciligus lernadon de pliaj lingvoj. Sed kiukondiĉe kaj kiom multe Esperanto kiel unua fremdlingvo efektive helpas ĉe la lernado de plia lingvo? Tion esploras Lu Wunsch-Rolshoven en sia artikolo.

En Britio ekde deko da jaroj okazas instruado de Esperanto en kelkaj lernejoj sub la iom konata nomo Springboard to Languages (aŭ Esperante "lingvolanĉilo"). Junaj lernejanoj inter 7 kaj 11 jaroj lernas unue Esperanton, poste alian fremdan lingvon, ekzemple la francan. Indas konscii, ke la entuta instruado de lingvoj en Britio nuntempe estas ne tre intensa, kaj ankaŭ tiu komenca instruado de Esperanto okazas dum nur 20 lecionoj – unu leciono semajne dum 20 semajnoj. Ĉu tiu komenca lernado de Esperanto multe helpas la postan lernadon de la alia lingvo? Jen unu el la demandoj, kiujn traktas la akompanaj sciencaj studoj.

La malnova atendo pri propedeŭtiko, prepara lernado, estas, ke Esperanto helpos eĉ tiom multe, ke poste la infanoj, kiuj malpli longe lernis duan fremdlingvon, ekzemple la francan, fine havos pli altan nivelon en tiu lingvo ol tiuj infanoj, kiuj dum la tuta tempo lernis nur la francan. Io tia tamen ne estis rekte esplorita en la eksperimentoj, pri kiuj ĉi-jare raportis Karen Roehr-Brackin kaj Angela Tellier. Ne estis paralelaj klasoj, kiuj dekomence lernis la francan. (Sed atentindas ĉi-rilate ekzemple studo de Halloran el 1952, vidu sube.)

Ĉu Esperanto helpas pli ol ekzemple la itala aŭ germana?

Oni esploris interalie jenan demandon: Ĉu ĉe la lernfaciligo vere temas pri aparta eco de Esperanto? En Britio oni nun instruis al kvar grupoj de infanoj de 8 kaj 9 jaroj unue, dum duona lernojaro, 20 lecionojn de Esperanto, respektive de la itala kaj de la germana, kaj poste, dum la dua jarduono, la francan, same malmulte. (La kvara grupo unue ricevis instruadon en io kun la nomo “Esperanto-plus” – tio estis ne nur lernado de Esperanto, sed ankaŭ aparta atentigo pri lingvaj formoj kaj skemoj.)

Ĉiu verdkora fervorulo kompreneble nun tendencas veti je Esperanto, nome ke la Esperanto-grupo atingis pli bonajn rezultojn en la franca. Bedaŭrinde la esploristoj Karen Roehr-Brackin kaj Angela Tellier devis konstati, ke ne estis signifaj diferencoj inter la grupoj rilate al la entuta progreso ĉe ilia posta lernado de la franca. La detaloj legeblas en la sciencpopulariga artikolo.

Krome oni povas legi en resumo de la studo unuflanke ke Esperanto estis pli facile lernebla ol la franca por lingvo-komencantoj (por ni ne vere surprize) kaj ke la lernado de Esperanto havis niveligan efikon, kiu iom reduktis la individuajn diferencojn inter la infanoj (pri tia efiko legu ankaŭ sube). Aliflanke la rezultoj ne montris mezureble pli grandan avantaĝon per Esperanto por la evoluo de prilingva atentemo aŭ pli grandan postan sukceson en la lernado de alia fremda lingvo. Tio estas iom sobriga rezulto, kiel notas la aŭtoroj, kaj oni pretas konsenti.

(La artikolo mem troveblas per sci-hub. La aŭtoroj priskribas siajn rezultojn kaj la relativan nesukceson ankaŭ en sia prezento por la revuo Language Problems and Language Planning, LPLP.)

En Facebook Renato Corsetti komentis ke laŭ li en tio, kion li povis konstati, temis pri tro malmultaj infanoj, tro junaj infanoj kaj tro malmulta instru-tempo. (Estis pluraj klasoj de po trideko da infanoj, ili aĝis ok aŭ naŭ jarojn, kaj oni instruis al ili Esperanton kaj la aliajn lingvojn dum proks. 20 horoj.) Renato opinias, ke la “plej honesta studo” pri la afero estas tiu de J. H. Halloran (A Four Year Experiment in Esperanto as an Introduction to French, 1952). Indas tralegi tiun studon por iom ekkompreni, kian efikon Esperanto povas havi kiel prepara fremdlingvo por posta lingvolernado. Oni ne kredu, ke tiom malnova studo estus tute eksdata – la matematika statistiko tiutempe jam havis potencajn ilojn, kaj la aŭtoro zorge aplikis ilin. Indas ĵeti rigardon al la studo.

Unue lerni Esperanton estas pli bone por atingi pasivan kapablon en la franca

La aŭtoro J. H. Halloran ne faras tre ĝeneralajn konkludojn, sed diferencigas – laŭ la celo de la lingvolernado (ĉu pli direkte al la aktivaj kapabloj, ĉu pli al la pasivaj), laŭ la inteligenteco de la lernantoj kaj laŭ la apartaj kapabloj rilate al vortoj. Distingante laŭ tiuj unuopaj celoj kaj grupoj Halloran venas al jenaj konkludoj (mi aliordigas kompare kun la studo-resumo):

Se la celo de la lingvoinstruado estu la pasiva lingvokono, tiam indis uzi unue tempon por instrui Esperanton. Tiuj, kiuj komencis per Esperanto kaj lernis la francan dum nur tri jaroj, havis pli bonan pasivan scion de la franca ol tiuj, kiuj lernis la francan dum kvar jaroj. La aŭtoro nomas tiun pasivan kapablon recognition knowledge, rekona scio; temas pri rezultoj en ekzamenoj rilate al traduko el la franca, al la kompreno (en la angla; skriba ekzameneto), aŭda kompreno, vortaro kaj gramatiko.

Se kontraste la celo de la lingvo-instruado estu la aktiva lingvo-regado, tiam indis tuj komenci per la franca.

Kiun el la du celoj oni elektas, tio dependas de propra prefero. La aŭtoro citas la rimarkon ke la pasiva kapablo, legado, havas ekzemple la avantaĝon ke la lernanto povas memstare plu uzi kaj evoluigi la kapablon post la lernejo. Mi mem tre kredas je la kombino – unue dum longa tempo pasive lerni kaj nur poste okupiĝi pri aktiva uzado (tio, laŭ mi, havas avantaĝon ankaŭ rilate al la atingebla akĉento).

Unue lerni Esperanton pli bonas por malpli inteligentaj infanoj

La studo de Halloran dividis la lernantojn laŭ inteligenteco en du plus du klasojn kaj la pli inteligentan duonon ankaŭ laŭ la kapablo kompreni kaj uzi vortojn; la malpli inteligentaj estis miksitaj en siaj du klasoj. El tio rezultis en la unua jaro kvar klasoj de po trideko da lernantoj (en la postaj jaroj la klasoj iom miksiĝis pro ceteraj konsideroj de la lernejo). La studo konstatis, ke la malpli inteligentaj infanoj havis pli bonajn rezultojn en la franca, post kiam ili studis la francan dum nur tri jaroj sekve de la antaŭa jaro de Esperanto, ol post kiam ili studis la francan dum kvar jaroj. Tio okazis sen aldona studotempo por la franca.

Tiu pli bona rezulto de tiuj Esperanto-lernintoj estis eĉ pli granda, kiam la infanoj aldone al malpli alta inteligenteco krome havis relative malaltan kapablon rilate al vortoj.

La pli inteligentaj lernantoj atingis ĝenerale pli bonajn rezultojn en la franca, kiam ili rekte komencis per tiu ĉi lingvo kaj ne unue lernis Esperanton.

Kiucele propedeŭtiko de Esperanto?

Pri la temo propedeŭtiko, do dekomenca instruado de Esperanto por poste pli sukcese instrui alian fremdan lingvon, mi aŭdas de jardekoj. Mi neniam vere komprenis, kial ni Esperanto-parolantoj kiel tuto estu aparte entuziasmaj pri tio. Nia baza celo estas disvastigi Esperanton mem, ne unuavice disponigi Esperanton por atingi pli bonan rezulton en la disvastigado de aliaj lingvoj. Por ni la veraj gravaĵoj estas Esperantujo kaj ties bonfarto, kaj ne iuj aliaj lingvoj, kiujn ni Esperanto-parolantoj ja ofte ŝatas, sed pri kies lerta instruado ni eble ne rompu al ni la kapon. Ĉu? Sed aliflanke ni ja memoru la Bulonjan Deklaracion pri la esenco de Esperantismo, laŭ kiu “ĉiu deziranto povas (…) uzadi la lingvon por ĉiaj eblaj celoj” – do evidente ankaŭ por propedeŭtika uzado.

La “nova propedeŭtiko” kaj la ruza truko de la Esperanto-komunumo

Pro tiuj konsideroj ne tro zorgigis min ke tiu ideo de komenca instruado de Esperanto ne realiĝis grandskale en la lernejoj. Mi eĉ ŝerce diris, ke la ekstera mondo ŝajne evoluigis “novan propedeŭtikon” por Esperanto, ĉar nuntempe oni en tre multaj lokoj instruas la anglan kiel unuan lingvon. Kiel la Esperanto-instruistoj scias, tio estas sufiĉe helpa por la posta instruado de Esperanto. Lerninto de la angla pli rapide lernas Esperanton ol homo ne lerninta fremdan lingvon. Oni do povas diri, ke la instruistoj de la angla donas parte enkondukan kurson al Esperanto kaj ke el ĉiu instruhoro de la angla eble dek minutoj estas jam helpaj por posta lernado de Esperanto.

Eble jen temas pri aparte ruza truko de la Esperanto-komunumo. Post kiam oni konstatis, ke Esperanto mem ne estas facile akceptebla en lernejoj, oni ŝanĝis la strategion kaj kaŝe subtenis la instruadon de la angla. Tio ja signifas la menciitan gravan ŝparadon de postaj instruhoroj de Esperanto kaj tiel liberigas labortempon de Esperanto-aktivuloj kaj tiel subtenas la pluan disvastigon de Esperanto. La praktiko montras kiom efika estis tiu vojo: Esperanto pli kaj pli disvastiĝis dum la pasintaj jardekoj, dum kiuj disvastiĝis ankaŭ la angla …

Tamen mi koncedas, ke la legado de la studo de Halloran ŝanĝis mian percepton de propedeŭtiko. Se vere la montritaj rezultoj ekzistas en la formo, en kiu Halloran konstatis ilin – se vere ili estas ripeteblaj en diversaj aliaj cirkonstancoj – tiam indas serioze paroli pri la temo kun edukaj instancoj. Unu aferon mi certe lernis el la tuto: Ne ekzistas ĝenerala kaj simpla regulo pri propedeŭtiko – indas detale studi ĝin.

El diversaj aliaj fontoj mi cetere lernis, je kiom multaj eraroj pri Esperanto lingvistoj tre ofte kredas kaj kiom malmulte pri la ĉiutaga uzado de Esperanto granda parto de ili scias. Se ni ne sukcesos unue ŝanĝi tion, se ni ne kuraĝe informos lingvistojn pri ekzemple la fakto, ke Esperanto nun estas jam ĉiutaga lingvo de pluraj miloj kaj la ĉefa lingvo de almenaŭ cento da homoj, ni verŝajne ne sukcesos efike subteni la lingvoenkondukan instruadon de Esperanto nek la pli rapidan disvastiĝon de la lingvo Esperanto mem.

Lu Wunsch-Rolshoven