Erdogan, mijn president. Erdogan, fascist. Erdogan, onze hervormer. Als de arrestatie van columnist Ebru Umar in Turkije één ding duidelijk maakt, is het wel de verdeeldheid in de Turks-Nederlandse gemeenschap. Terwijl de ene Turkse Nederlander zich verheugt over haar arrestatie, voelt de andere Turkse Nederlander zich de mond gesnoerd.

In Nederland wonen ongeveer 500.000 mensen met een Turkse achtergrond. Zij hebben zich voor een groot deel georganiseerd langs dezelfde politieke en religieuze zuilen als in Turkije. Koerden, ultranationalisten, alevieten, seculieren, religieuzen, aanhangers van Atatürk, tegenstanders – allemaal hebben ze hun eigen opvattingen, hun eigen culturele stichtingen of moskeeën.

In de ogen van veel Koerden is Erdogan een onderdrukker, seculieren zijn doorgaans bang dat Erdogan Turkije islamiseert, terwijl nationalisten in de president een sterke leider zien en sunnitische moslims veelal blij zijn met zijn islamitische identiteit. Maar dit geldt weer niet voor alevieten, die de islam anders interpreteren dan sunnieten, en ook niet voor aanhangers van prediker Gülen, omdat Erdogan diens beweging bestrijdt.

Onder Turkse Nederlanders is de polarisatie tussen hen soms zelfs nog sterker dan in Turkije, zegt Thijl Sunier, hoogleraar islam in Europa aan de Vrije Universiteit. „De van oorsprong stedelijke middenklasse met progressieve opvattingen is hier in verhouding kleiner dan in Turkije.”

Je ziet hier dus een andere „krachtsverhouding”. Vandaar dat in Nederland vorig jaar een ruime meerderheid van de Turkse Nederlanders op Erdogans AK-Partij stemde, meer dan in Turkije zelf.

Deniz Murat Üresin, 22 jaar, Kemalist/patriot

Wat vindt u van Erdogan?

„Hij is belangrijk voor Turkse Nederlanders. De afgelopen tweeënhalf jaar doet hij het heel goed. Hij maakt van Turkije een economische grootmacht en geeft het land veel meer vrijheid. Je mag van hem houden en je mag hem haten. Maar het is niet nodig om hem te vernederen met termen als ‘geitenneuker’ of ‘pedofiel’. Als je Willem-Alexander beledigt, beledig je het hele Nederlandse volk. Zo is het ook met Erdogan: beledig je hem, dan beledig je iedere Turk. Omdat Erdogan onze president is. Hij representeert Turkije.”

Wat merkt u in Nederland van spanningen in Turkije?

„Ik merk dat Koerdische terroristen steun krijgen van Nederlandse media. Als jongeren voor IS demonstreren, heten ze terroristen. Maar de Koerdische PKK mag hier rustig demonstreren. Ze wordt in de media zelfs een arbeidersorganisatie genoemd! Zo verlies ik mijn vertrouwen in Nederland.”

Mag Turkije zich bemoeien met Turkse Nederlanders?

„Nederland bemoeit zich ook met binnenlandse zaken van Turkije, dus waarom niet? Dat Turkije informatie verzamelt over beledigers van Erdogan, vind ik terecht. Het staat in het Nederlandse wetboek: een bevriend staatshoofd mag je niet beledigen.”

Aylin Bilic, 42 jaar, seculier

Wat vindt u van Erdogan?

„Hij is de eerste president van Turkije van wie de vrouw een hoofddoek draagt. Hij maakt de islam politiek, terwijl religie en politiek in Turkije strak gescheiden waren. Dat baart mij zorgen, net als de vele rechtszaken tegen veelal seculiere Turken. Ik begrijp niet dat vrouwen op zijn AK-Partij stemmen, terwijl die partij zelfs wil bepalen wanneer een vrouw mag schaterlachen.”

Wat merkt u in Nederland van de spanningen in Turkije?

„Als kind moest ik mij al tegenover sommige Turkse Nederlanders verdedigen waarom mijn moeder geen hoofddoek droeg. Ze vroegen zich af of we Armenen of Joden waren. Dat is sinds Erdogan erger geworden. Als ik kritiek op Erdogan lever, word ik steevast neergezet als Armeniër, Joodse, of iemand die gebukt gaat onder het leven met een autochtone man.”

Mag Turkije zich bemoeien met Turkse Nederlanders?

„Geen seconde. Die invloed is al groot genoeg met alle Erdogan-propaganda die via Turkse tv-zenders de huiskamers van Turkse Nederlanders binnenkomt. Ook oproepen van Turkije aan Turkse Nederlanders om hun eigen taal en cultuur te behouden, vind ik verwerpelijk. De samenleving is al voldoende gesegregeerd.”

Ahmet Taskan, 48 jaar, Gülen-beweging

Wat vindt u van Erdogan?

„Tijdens verjaardagen komt dit áltijd ter sprake. Mijn familie hangt Erdogan aan, ik niet. Het is bekend dat hij en de mensen om hem heen corrupt zijn. Dat zien zijn aanhangers ook, maar zij zeggen dat hij dat doet om Turkije groot te maken – ze zijn betoverd door de welvaart van de afgelopen jaren.

„Erdogan demoniseert ook Gülen. Wij zijn volgens hem een verlengstuk van Amerika en Israël en we ondermijnen Turkije. Geen idee hoe hij daarbij komt, het is uiteraard onzin.”

Wat merkt u in Nederland van spanningen in Turkije?

„Op sociale media word ik uitgescholden als ik laat merken dat ik geen fan ben van Erdogan. Een paar jaar geleden gebeurde dat nog niet. De verdeeldheid wakkert Erdogan aan in zijn toespraken op Turkse zenders.

„Ik ben deze zomer naar Turkije geweest, nu zou ik dat risico niet meer nemen. Omdat ik Gülen een warm hart toedraag en bekend ben als vicevoorzitter van ondernemersorganisatie HOGIAF.”

Mag Turkije zich bemoeien met Turkse Nederlanders?

„Nee. Als je land van herkomst zich met jou bemoeit, blijf je zweven. Het belemmert het gevoel van Nederlands burgerschap.”

Ahmet Karaalsan, 36 jaar, AKP-aanhanger

Wat vindt u van Erdogan?

„Voor mij is hij een wereldleider. Wat hij de afgelopen jaren heeft bereikt, is ongelofelijk. Op het gebied van economie, de zorg. Het is onder zijn leiding een ander land geworden. Ik vind dat iedereen zijn mening mag geven over hem. Maar laten we elkaar alsjeblieft niet beledigen. Hij is gekozen door 52 procent van de bevolking, daar moet je respect voor hebben. Als je hem helemaal verrot scheldt, als je hem beledigt, beledig je mij ook. Zo voel ik dat van binnen.”

Wat merkt u in Nederland van spanningen in Turkije?

„Dat valt reuze mee. Ik heb veel Koerdische vrienden, en we hebben het er wel over, maar het loopt nooit hoog op. Ik ben tegen geweld en terreur, van wie ook.”

Mag Turkije zich bemoeien met Turkse Nederlanders?

„Nederland en Duitsland bemoeien zich ook vaak met Turkije. Nu gebeurt het andersom en wordt het uitvergroot. Er moet niet met twee maten worden gemeten. Het kan niet dat die Nederlandse columnist is opgepakt alleen vanwege twee tweets. Volgens mij zit er meer achter. Ik zag die dame zo vrolijk aan de kust haar verhaal doen. Erdogan wordt in Turkije voortdurend beledigd, en met die mensen gebeurt niets, hoor.”

Nurettin Altundal, 50 jaar, aleviet

Wat vindt u van Erdogan?

„Erdogan heeft dictatoriale trekjes. Hij legt de vrijheid van meningsuiting aan banden. Dat is zorgelijk.

„Ik woon al veertig jaar in Nederland en heb weinig binding met Turkije. De alevitische gemeenschap is er eeuwenlang vervolgd en ontkend, en dat gebeurt nog steeds. Vanuit dat perspectief kijk ik naar Turkije, dat doet pijn. „Alevitisme is een humanistische levensbeschouwing. Volgens ons is de mens het grootste boek dat gelezen moet worden.”

Wat merkt u in Nederland van spanningen in Turkije?

„Als je kritisch bent over het gebrek aan mensenrechten in Turkije ben je volgens Erdogan-aanhangers een terrorist. Alles wat de Turkse staat doet, is goed. Ik ken veel Nederlandse jongeren die nauwelijks Turks spreken maar zeer nationalistisch zijn. Ze lopen in demonstraties mee. In de Turkse gemeenschap praten verschillende gemeenschappen niet met elkaar, er is absoluut geen dialoog. Dat baart mij zorgen.”

Mag Turkije zich bemoeien met Turkse Nederlanders?

„Zeker niet. Ik voel mij een Nederlander, ik woon hier sinds mijn negende. De Turkse staat heeft niet het recht om zich met mij te bemoeien.”

Zeynep Killi, 60 jaar, Koerd

Wat vindt u van Erdogan?

Zeynep Killi lacht. „Moet ik die vraag beantwoorden? Ik vind hem de sluwste politicus ooit. Hij wil de wereld islamiseren. Hij wil een kalifaat. Ik vind dat alle religies geaccepteerd moeten worden.”

Killi vluchtte in 1984 van Turkije naar Nederland, nadat zij vast had gezeten. Ze had een kritisch artikel geschreven in het Koerdisch gebied, waar zij verpleegster was.

„In die tijd werd in Turkije alles gedaan om Koerden uit te bannen. Nu, onder Erdogan, is dat weer zo. Dus eigenlijk zijn we terug bij af.”

Wat merkt u in Nederland van spanningen in Turkije?

„Ik woon in een dorp vlakbij Den Haag en hier merk ik er niet zoveel van. Maar ik merk wel dat Koerden op hun hoede zijn. Het gevoel heerst dat je moet uitkijken wat je zegt, niet te veel over Erdogan praten.

„Ik ben een wereldburger en voel me overal thuis, behalve bij extremisten. En veel aanhangers van Erdogan zijn extremisten. Ze accepteren andere religies niet.”

Mag Turkije zich bemoeien met Turkse Nederlanders?

„Absoluut niet. Mensen die in Nederland wonen moeten zich aan de Nederlandse grondwet houden. Erdogan mag zich niet met hen bemoeien.”

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 27 april 2016