“Kobieta nie będzie musiała udowadniać, że stawiała opór” - mówi Kamila Ferenc, prawniczka z Federacji na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny i Kancelarii Zaangażowanej Społecznie Prawo do Prawa, współpracująca z Fundacją Przeciwko Kulturze Gwałtu o planach Nowoczesnej. Posłanki Monika Rosa i Ewa Lieder proponują, żeby do wspólnego programu opozycji parlamentarnej wprowadzić rozwiązania dotyczące walki z przemocą seksualną wobec kobiet.

Świadoma zgoda, czyli consent

“Świadoma zgoda” często wydaje się mało przejrzystym pojęciem w kontekście relacji seksualnych. Czasami wieczór dzieje się szybko. Nawet gdy ostatecznie nie chcemy z jakiegokolwiek powodu dopuścić do zbliżenia, atmosfera bywa gorąca. Na naszej ostatecznej decyzji może zaważyć kilka sekund, często trudno nam sobie wyobrazić na czym w praktyce miałoby polegać wyrażenie “świadomej zgody”, w sposób, który miałby później jakąkolwiek siłę prawną.

Tymczasem Posłanki Monika Rosa i Ewa Lieder proponują, żeby do wspólnego programu opozycji parlamentarnej wprowadzić rozwiązania dotyczące walki z przemocą wobec kobiet związane także z pojęciem “świadomej zgody”. Ponieważ trudno mi było sobie wyobrazić wymianę np. papierowych oświadczeń między kochanką a kochankiem w sytuacji, w której nagle chce się przestać ściągać bieliznę, postanowiłam skonsultować zagadnienie z Kamilą Ferenc, ekspertką z Federacji na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny i aplikantka adwokacką zajmującą się prawami kobiet w kancelarii prawnej.

Posłanki Monika Rosa i Ewa Lieder przedstawiły założenia nowej ustawy dotyczącej przemocy wobec kobiet Foto: Eastnews/ Strozyk/ Szczepanski

Propozycje Nowoczesnej

“Rozmawiajmy o wdrożeniu konwencji antyprzemocowej ratyfikowanej w 2015 roku przez Polskę, o zmianach w ustawie o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie, o edukacji. Przede wszystkim musimy rozpocząć debatę społeczną dotyczącą stereotypowych ról kobiety i mężczyzny, wolności seksualnej, autonomii każdego z nas” – jak podaje "Rzeczpospolita" mówiła w piątek Rosa. Posłanki zaprezentowały założenia do dwóch nowych projektów ustaw. Jeden z nich podejmuje problem zmiany definicji gwałtu. - Potrzebna jest zatem zmiana definicji gwałtu, wskazująca jednoznacznie na konieczność swobodnego i świadomego wyrażenia zgody przez wszystkich uczestników stosunku. Zmiana ta będzie prowadzić do znacznych postępów w przestrzeganiu prawa do wolności seksualnej i bezpieczeństwa w Polsce.

Kamila Ferenc, prawniczka z Federacji na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny i Kancelarii Zaangażowanej Społecznie Prawo do Prawa, współpracująca z Fundacją Przeciwko Kulturze Gwałtu Foto: Kamila Ferenc

Zmiana definicji gwałtu

Pojęcie “świadomej i dobrowolnej zgody”, które wciąż wydaje nieobecne w polskiej debacie publicznej dotyczącej seksu, łączy się właśnie ze zmianą definicji gwałtu. Nowe propozycje mają sprawić, że kobieta nie będzie musiała udowadniać, że została zgwałcona. Jak mówi Ferenc: “Dzisiaj organy ścigania (policja, prokuratura) chcą, żeby (najczęściej) dziewczyna/kobieta podczas przesłuchania tłumaczyła, czy wystarczająco się broniła i opierała sprawcy (żeby dać to zrozumienia, że stosunek płciowy „nie jest chciany”). Kiedy zmienimy akcent na to, że to druga strona powinna zadbać o 'wzięcie' zgody, zdejmujemy ten ciężar z osoby, która doświadczyła przemocy seksualnej. Ma to też zapobiec przemocy seksualnej wobec osób w stanie upojenia alkoholowego lub pod wpływem innych używek – takie osoby nie są bowiem w stanie rozpoznać w pełni sytuacji, w której się znajdują, a tym bardziej wyrazić „świadomej i dobrowolnej zgody”, co często jest wykorzystywane przez sprawców. Bezpieczniejsze powinny też być osoby z niepełnosprawnościami, dotąd bardziej narażone na przemoc ze względu na swój stan zdrowia i sprawność. Liczę też, że zmieni się społeczne podejście do przestępstwa zgwałcenia i osób, które doświadczyły przemocy seksualnej – że przestaną być uważane za „winne” tego, co je spotkało”.

Zmiana podejścia do ofiar przemocy

Zmiana definicji gwałtu nie oznacza zniesienia postępowania dowodowego czy domniemania niewinności. Chodzi o to, żeby zmianiło się podejście do ofiary przemocy seksualnej. Obecnie często skrzywdzona kobieta słyszy pytania: "dlaczego nie pobiłaś napastnika, skoro wziął Cię siłą?", "w co byłaś ubrana?", "a może go sprowokowałaś?". Dzięki zmianie, w trakcie postępowania to domniemany sprawca usłyszałby pytanie "skąd miałeś pewność, że druga osoba zgodziła się na seks?". Trzeba podkreślić, że forma tej zgody może być różna, sytuacyjna. Nie potrzeba żadnych umów ani dyktafonu. Podkreślenie w ustawie aspektu "świadomej zgody" ma zmienić stosunek do aktów przemocy seksualna i stworzyć warunki, które ułatwią ofiarze zgłoszenie zdarzenia. Obecnie tylko mały procent zgłaszanych spraw kończy się skazaniem, a 90% przypadków przemocy seksualnej nie jest w ogóle zgłaszana.

Ochrona kobiet

Zmiana przepisów sprawi, że w trakcie postępowania nikt nie będzie mógł dopytywać dziewczyny, czy na pewno powiedziała “nie”. Ekspertka podkreśla jednak, że w praktyce bardzo wiele będzie zależało od kontekstu. Gdy przemoc wystąpi w stałym związku, bierze się pod uwagę to, że zgoda “może być bardziej dorozumiana, a nie wypowiedziana”, liczy się kontekst czy mowa ciała. Natomiast w przypadku przelotnych znajomości typu One Night Stand, udowodnienie przez domniemanego sprawcę otrzymania jednoznacznej zgody na współżycie będzie kluczowe dla zadecydowania o poniesieniu przez niego odpowiedzialności karnej.

Projekt Nowoczesnej jest już gotowy. Jak podkreśla Ferenc, sprawa jest traktowana poważnie. Tematem od dawna zajmuje się Fundacja Feminoteka, która promuje definicję Europejskiego Instytutu ds. Równości Płci, która podkreśla aspekt zgody na stosunek, a także Fundacja Autonomia. Bez wątpienia posłanki Rosa i Lieder traktują kwestię przemocy wobec kobiet jako istotną część swojego programu wyborczego, swój projekt przedstawiały już jakiś czas temu do konsultacji środowisk feministycznych. Bez względu jednak na to jak potoczą się losy propozycji przedstawionych przez Nowoczesną, na pewno Fundacja Feminoteka będzie dalej działać na rzecz zmian w polskim prawie.

Zobacz także: