Do sukcesów rządu śmiało można zaliczyć przygotowanie projektu Baltic Pipe, Rynek Mocy czy program "Mój prąd"

Nic dobrego nie można powiedzieć o udziale węgla w produkcji energii elektrycznej. Nie zmniejszyła się, za to w 2018 r. odnotowaliśmy rekordowy rekord importu węgla w 2018 r. na poziomie 19,7 mln ton, z czego 70 proc. z Rosji

Rząd PiS zastopował rozwój odnawialnych źródeł energii, przez co nie spełnimy unijnego celu jakim jest 15 proc. OZE w miksie energetycznym do 2020 r.

Najważniejszym tematem dla Polaków może się jednak okazać batalia o ceny energii, która bynajmniej się nie zakończyła

Tekst jest częścią podsumowania czterech lat rządów Zjednoczonej Prawicy

Bezpieczeństwo energetyczne to nic innego jak – w dużym skrócie – stan gospodarki umożliwiający pokrycie zapotrzebowania na paliwa i energię po akceptowalnych cenach z uwzględnieniem wymagań ochrony środowiska. Prawo i Sprawiedliwość zawsze stawiało tę kwestię bardzo wysoko na liście rządowych priorytetów. Tak było w latach 2005-2007, nie inaczej w mijającej kadencji.

Jednak od 2015 r. otoczenie polityczne było Polsce wyjątkowo niesprzyjające. PiS zastał rozregulowany rynek węglowy, martwy projekt budowy elektrowni jądrowej, rosnący rynek odnawialnych źródeł energii, gazoport w Świnoujściu na ukończeniu. Co z tym zrobiło Prawo i Sprawiedliwość? Jak przez cztery lata rząd radził sobie z wyzwaniami w zakresie energetyki?

Ceny - najbardziej elektryzujący temat

Analizę ostatnich czterech lat w energetyce trzeba zacząć od cen energii. Udział węgla w produkcji energii elektrycznej wynosił w 2018 r. 78,1 proc. Dlaczego to ważne? Produkując energię elektryczną z węgla musimy liczyć się z cenami uprawnień do emisji gazów cieplarnianych, które reguluje unijny system ETS. Elektrownie węglowe są najbardziej emisyjne, więc od tego, ile energii wyprodukujemy z węgla kamiennego i brunatnego w dużej mierze zależą ceny prądu.

Polski rząd w 2018 r. zderzył się z gwałtownym wzrostem cen uprawnień do emisji gazów cieplarnianych. Było to efektem nowelizacji dyrektywy ETS, która miała naprawić niemrawy (z punktu widzenia OZE) system. Cena za tonę CO2 wzrosła w listopadzie 2018 r. z 7-8 do 25 euro. To spowodowało hurtowy wzrost cen prądu, a rząd zareagował na to zamrożeniem cen na poziomie z 30 czerwca 2018 r.

Zgoda na subsydiowanie cen energii specjalną ustawą jest wg. Wojciecha Jakóbika, redaktora naczelnego portalu Biznes Alert największą porażką minionej kadencji. - Te ceny powinny naturalnie wzrosnąć wskutek podwyżek cen uprawnień do emisji CO2 i w pewnym momencie tak się stanie, a Polacy odczują kilkudziesięcioprocentowy wzrost cen z dnia na dzień – mówi w rozmowie z Onetem. Według niego, politycy będą bali się usunąć tę formę wsparcia.

- Rozwiązanie w założeniu mające działać tylko w 2019 r. może stać się stałym, wielomiliardowym obciążeniem budżetowym. Warto zaznaczyć, że w obawie przed wyborcami cała klasa polityczna w Polsce poparła to rozwiązanie, zachowując się koniunkturalnie i nieodpowiedzialnie – dodaje Jakóbik.

Przez kilka miesięcy – bez odpowiedniego rozporządzenia - na rynku panował chaos, a najbardziej ucierpiały małe firmy i samorządy, które i tak musiały płacić większe rachunki. Teraz firmy mogą starać się o rekompensaty, które będą wypłacane ze sprzedaży przysługujących uprawnień do emisji. To jednak nie koniec sagi. Sytuacja może powtórzyć się w kolejnym roku. Minister Tchórzewski na razie nic nie przesądza, ale kampania wyborcza to nie jest dobry czas, aby ogłaszać kontrowersyjne rozwiązania.

Polska węglem stoi, ale już nie na pokolenia

Prąd dostarczany przez elektrownie węglowe nie będzie nigdy tańszy. Rząd wie to doskonale, ale przytoczony powyżej udział węgla w miksie energetycznym związałby ręce nie tylko Szydło czy Morawieckiemu. Nie znaczy to, że nie powinniśmy starać się zmniejszać udział węgla w produkcji energii. Za brak tego typu działań krytykuje rząd Karolina Baca-Pogorzelska, dziennikarka, ekspertka rynku węgla.

- O ile udało się zamykać w latach 2015-2019 kopalnie bez większych protestów górników i realizować ten program bez protestów społecznych, to porażką rządu jest brak zmniejszenia zużycia węgla kamiennego – mówi dziennikarka. - Skutkiem tego był absolutnie rekordowy import węgla w 2018 r. na poziomie 19,7 mln ton, z czego 70 proc. z Rosji. Importujemy rosyjski węgiel, bo jest tani, ale Rosja zaczyna nas od niego uzależniać, co więcej – gdy zobaczyła spadający import w tym roku – znacząco obniżyła ceny – to również wg. Bacy-Pogorzelskiej należy zapisać na listę spraw, z którym rząd sobie nie poradził.

Pomimo braku przyszłości dla elektrowni węglowych, rząd Prawa i Sprawiedliwości zdecydował się rozpocząć budowę bloku C w Elektrowni Ostrołęka. Blok energetyczny o mocy 1 GW ma kosztować 6 mld zł. Ta inwestycja od początku budziła kontrowersje. Argumentowano, że na prąd z Ostrołęki nie będzie zbytu, bo zapotrzebowanie pokryją już nowe bloki w Jaworznie, Opolu, Kozienicach oraz budowany nowy blok w Elektrowni Turów.

Ale Ostrołęka może mieć przed sobą przyszłość, podobnie jak nowe bloki węglowe, które wprawdzie nie mogą uzyskać pomocy publicznej, ale będą włączone do tzw. rynku mocy, czyli specjalnego mechanizmu, w którym elektrownie węglowe otrzymują pieniądze za „gotowość” do produkcji energii. To ważne w sytuacji, w której – w przyszłości – odnawialne źródła energii nie byłyby w stanie dostarczyć prądu, bo zwyczajnie nie świeciłoby słońce czy nie wiał wiatr.

- Ustawa o rynku mocy i jej niełatwa notyfikacja w Brukseli jest niewątpliwie sukcesem rządu. Rynek mocy oznacza przecież utrzymywanie w gotowości nowych mocy węglowych w szczycie zapotrzebowania. Czyli bloki w Kozienicach i Opolu. Po notyfikacji UE nie ma zagrożenia niedozwolonej pomocy publicznej – mówi Onetowi Karolina Baca-Pogorzelska.

Rządowi jednak nie udało się uzdrowić sytuacji w polskim górnictwie. Zmiany w sektorze były zbyt płytkie. Nikt nie chce podpaść górniczym związkom zawodowym… Nikt nie chciał im też podpaść podczas COP24 organizowanego w Katowicach. Media wiele uwagi poświęciły polskim wpadkom – gadżetom z węgla kamiennego, ale chyba nie byliśmy na tym szczycie jedyną czarną owcą. Minister spraw zagranicznych Brazylii nazwał globalne ocieplenie „marksistowską plotką”. Czy to bardziej kompromitujące niż zapowiedź prezydenta Andrzeja Dudy, że Polska może wykorzystywać węgiel jeszcze przez 200 lat? COP24 zakończył się podpisaniem porozumienia, co samo w sobie jest oczywiście sukcesem, ale „pakiet katowicki” to jedynie mapa drogowa realizacji porozumienia Paryskiego z 2015 r.

Bez blackoutu

W sierpniu 2015 r., jeszcze gdy premierem była Ewa Kopacz, wprowadzono znany z PRL 20. stopień zasilania. Wszystko przez upał i niskie stany wód w rzekach, które uniemożliwiały chłodzenie polskich elektrowni. 20. stopień zasilania oznaczał ograniczenia w dostarczaniu energii elektrycznej dla przedsiębiorstw. Takiej sytuacji po 1989 r. w Polsce nie było, ale po 2015 r. już się nie zdarzyła.

- Popyt na energię jest w Polsce ciągle jeszcze skorelowany z PKB. Polska jest krajem o wysokim stopniu rozwoju i poziomie dochodu narodowego i w kontekście energetycznym polskim sukcesem jest na pewno brak blackoutu w ostatnich czterech latach – mówi Onetowi Andrzej Sikora, prezes Instytutu Studiów Energetycznych.

Gaz do dechy

Mocną stroną polityki energetycznej PiS jest również rynek gazu. Tutaj rząd ma na swoim koncie kilka sukcesów. Przede wszystkim – terminal LNG w Świnoujściu. Budowany za rządów PO, ale to rząd Kazimierza Marcinkiewicza podjął w 2006 roku decyzję o jego budowie. PiS zdecydował o jego rozbudowie. W 2021 roku zdolność przeładunkowa terminala będzie wynosiła 7,5 mld m sześc. gazu rocznie, podczas gdy zużycie tego surowca w Polsce w 2019 r. ma wynieść ponad 18 mld m sześc.

Od 2016 r. do Świnoujścia dostarczany jest gaz z Kataru, od 2019 r. z USA w ramach stałych kontraktów, a do tego dochodzą jeszcze zakupy w ramach tzw. transakcji spotowych (natychmiastowych).

Kolejnym elementem gazowej układanki jest Baltic Pipe, czyli system gazociągów łączących Norwegię, Danię i Polskę. Jego uruchomienie pozwoli zdywersyfikować dostawy gazu do Polski – będziemy mogli korzystać ze złóż na szelfie norweskim. To będzie kolejny krok do rezygnacji ze współpracy z rosyjskim Gazpromem. Minister i pełnomocnik rządu do spraw strategicznej infrastruktury energetycznej Piotr Naimski uważa, że jest to możliwe w ciągu trzech lat. To jego oczko w głowie. Przez cztery lata rządów zrobiono wiele, aby to się udało. Realizacja projektu Baltic Pipe jest dobrze przyjmowana przez ekspertów, zbudowany wokół niej jest również konsensus polityczny, co w dzisiejszych czasach jest już rzadkością.

- Przygotowanie do realizacji projektu Baltic Pipe to największy sukces PiS w polityce energetycznej – mówi Onetowi Wojciech Jakóbik. - W 2015 r. był jedynie wspomnieniem porażki [po zerwaniu kontraktu z Norwegami przez rząd Leszka Millera]. W 2019 r. jest przygotowany do budowy, ma ostateczną decyzję inwestycyjną, zagwarantowany zbyt i poparcie finansowe oraz polityczne na poziomie unijnym, NATO i w relacjach dwustronnych z kluczowymi graczami. Nie sprawdziły się dotąd wizje katastrofy, które mogły stać się samospełniającą przepowiednią, gdyby nie determinacja ekipy Piotra Naimskiego – dodaje ekspert.

Ważnym akcentem był również korzystny dla Polski wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej ws. gazociągu OPAL, czyli odnogi rosyjskiego Nord Streamu w Niemczech. Uniemożliwił on większe wykorzystanie OPALu przez Gazprom, a tym samym uniemożliwił rezygnację z przesyłu gazu przez Ukrainę, co było jednym z celów rosyjskiej polityki energetycznej. Nie jest tajemnicą, że na Kremlu gaz od dawna jest narzędziem uprawiania geopolityki.

Nagły zwrot akcji, czyli OZE 2015-2019

W Polsce stosunkowo późno stało się jasne, że nasza energetyka musi ulec dużym zmianom. Początkowe działania rządu zatrzymały rozwój elektrowni wiatrowych (ustawa odległościowa, która – jak mówił niedawno min. Krzysztof Tchórzewski – była obowiązkiem), a brak działań sprzyjających OZE spowodował stagnację w tym obszarze. Pod koniec kadencji rząd musiał przyznać, że do 2020 r. nie wypełni celu 15 proc. energii ze źródeł odnawialnych – to należy zapisać rządowi na listę porażek.

Wyjaśnienia rządu w sprawie stosunku do odnawialnych źródeł energii są niespójne, a stosunek do elektrowni wiatrowych i słonecznych zmieniał się w zależności od potrzeb politycznych. Druga połowa roku 2019 to jednak przełom i zwrot w stronę OZE, co zaowocowało m.in. jednoznacznie pozytywnie ocenianym programem „Mój prąd” (którego celem jest zwiększenie produkcji energii z paneli fotowoltaicznych). Po zaledwie miesiącu funkcjonowania programu zostało pozytywnie ocenionych ponad 2 tys. wniosków o dofinansowanie paneli słonecznych. Również w drugiej połowie 2019 r. wielkie polskie koncerny energetyczne zaczęły mówić o swoich inwestycjach w OZE. Firmy energetyczne zrozumiały, że jeśli chcą nadal istnieć w długiej perspektywie czasowej, muszą zacząć inwestować w przyszłość.

W ramach działań rozwijających OZE należy odnotować nowelizację ustawy o odnawialnych źródłach energii, która m.in. przewiduje mechanizmy wspierające małych wytwórców prądu (prosumentów, którzy produkują prąd na własne potrzeby). To rozwiązanie pilotowała w rządzie minister przedsiębiorczości, Jadwiga Emilewicz.

Kiedyś OZE traktowane było jako wymysł UE i źródła energii nieprzystające do polskiej rzeczywistości. Dzisiaj Monika Morawiecka z PGE Baltica mówi: inwestujemy bo się opłaca, Jarosław Dybowski, dyr. ds. energetyki w Orlenie, że „odwrotu od OZE już nie ma, to pewne”, a Krzysztof Tchórzewski: „Przez półtora roku rząd PiS hamował rozwój OZE, bo czekał na zgodę KE na rynek mocy. Nie można powiedzieć, że z powodu chwilowej przerwy w działaniach zostaliśmy w tył”. Oczywiście, że można tak powiedzieć, ale fakty są takie, że udział OZE w miksie energetycznym spadł w ostatnich latach.

"Fikcja jądrowa"

Jeszcze w 2017 r. "nie zapadła żadna decyzja" o budowie elektrowni jądrowej. Pod koniec kadencji Krzysztof Tchórzewski ręka w rękę z Piotrem Naimskim zapowiedzieli budowę sześciu reaktorów jądrowych do 2040 roku, które zapewnią 20 proc. energii dla Polski. Ale zbudowanie elektrowni jądrowej jest piekielnie trudnym zdaniem. A my nie mamy określonego finansowania inwestycji, która pochłonęła już setki milionów złotych, a kontynuację całego programu jądrowego ministerstwo energii szacuje na 100-135 mld zł. Dodatkowo należy zabezpieczyć zaopatrzenie w surowiec do elektrowni czyli uran, wybrać dostawcę technologii, ustalić miejsce nie tylko elektrowni, ale również składowania odpadów popromiennych.

Czy realne są plany budowy sześciu reaktorów w ciągu 20 lat? - Zakładając, że pierwszy reaktor zostanie zbudowany do 2033 r., a dalsze będą budowane w tempie jeden reaktor co dwa lata, jest to możliwe. Budowa kolejnych bloków co dwa lata jest optymalna z punktu widzenia technicznego i ekonomicznego – mówi Onetowi prof. Andrzej Strupczewski. To uznany w Polsce i na świecie ekspert, obecnie Przewodniczący Komisji Bezpieczeństwa Jądrowego Narodowego Centrum Badań Jądrowych w Świerku. - Możliwe jest zbudowanie 6000 MW do 2040 r., chociaż jest to zadanie ambitne – dodaje.

Pytam czy realnie przybliżyliśmy się do budowy elektrowni atomowej, czy mamy do czynienia - rytualnie - z nic nie znaczącą i nic nie wnoszącą dyskusją i obietnicami? - Mamy już zaawansowane badania dwóch możliwych lokalizacji i w 2020 r. możemy dokonać wyboru, a w 2021 r. mieć gotowe raporty lokalizacyjne do zatwierdzenia przez dozór jądrowy. Mamy też rozeznane technologie i można oczekiwać, że w 2020 r. rząd dokona wyboru dostawy technologii i sposobu finansowania. Jednocześnie jasne jest, że energetyka jądrowa jest dla Polski konieczna. Jesteśmy więc znacznie bliżej rozpoczęcia budowy pierwszego bloku jądrowego. Potrzebna jest teraz decyzja rządu finalizująca okres przygotowawczy do budowy – mówi Strupczewski.

Ważne z punktu widzenia procesu inwestycyjnego jest to, że pierwszy reaktor zapowiadany jest na rok 2033, trzy lata po tym jak Polsce skończą się pula darmowych uprawnień do emisji CO2. Dużym echem odbiła się wypowiedź wpływowego w sprawach energetycznych europosła i byłego premiera Jerzego Buzka, który w lipcu stwierdził, że na atom w Polsce jest już za późno. Według niego perspektywa dekady do otwarcia elektrowni jest zbyt odległa, a w Polsce brakuje ekspertów z tego sektora.

Warto przytoczyć tutaj przykład Finlandii, gdzie budowa trzeciego bloku w elektrowni Olkiluoto przedłużyła się o 10 lat. Opóźnienie wynikało z wycofania się Niemców , ale gdyby wziąć pod uwagę perspektywę opóźnień również w Polsce – trudno byłoby sobie wyobrazić czym można zasypać dziurę w miksie energetycznym, w którym w 2040 r. energia jądrowa ma stanowić od 17 do 20 proc. produkcji energii. Budowa elektrowni jądrowej wymaga też konsultacji z krajami ościennymi. Nasze doświadczenia dialogu z Niemcami w tej sprawie za czasów rządów PO-PSL nie są optymistyczne. Niemcy nie chcą budowy kolejnej elektrowni jądrowej w ich pobliżu. I to również trzeba wziąć pod uwagę.

Od 10 lat utrzymujemy fikcję, że budujemy elektrownię atomową. Tymczasem utrzymywanie fikcji jest niebezpieczne z perspektywy bezpieczeństwa energetycznego państwa — uważa Joanna Maćkowiak-Pandera szefowa think-tanku Forum Energii cytowana przez "Puls Biznesu".

Strategia a nawet brak strategii

- Największym kłopotem, nie tylko tych czterech lat, jest brak polityki energetycznej i modelu energetycznego państwa – mówi Onetowi Andrzej Sikora. - To, że nie mamy polityki energetycznej od 2012 r. stało się niejako normą. Jesteśmy jednym z ostatnich krajów UE, który nie ma wypracowanego takiego narzędzia, które powinno wypływać wprost z polityki gospodarczej. Ale nie może być inaczej, ponieważ polityka gospodarcza realizowana jest ad hoc, a energetyczna jest jej efektem. Meandruje tak, jak meandrują rządzący. To największy problem – dodaje.

Naszemu rozmówcy marzy się ponadpartyjna polityka gospodarcza, z której wynika jasna, długofalowa polityka energetyczna – bez koniunkturalizmów i małostkowości. Nie na „do wyborów”, ale na lata. Ekspert wskazuje jednak, że pojawiają się pytania bez odpowiedzi, bez których trudno pisać politykę energetyczną.

Chodzi o brak modelu, w oparciu o który można symulować i liczyć różne scenariusze, warianty i w miarę szybko przewidywać zmiany, prognozy, w oparciu o które powstawałaby nowa (stara), jakakolwiek Polityka Energetyczna Polski do roku 2040-2050, brak miejsca, obszaru, odpowiedzialnej instytucji (bo według Sikory Ministerstwo Energii takiej funkcji niestety nie pełni) za długoterminowe prognozy i badania scenariuszowe polskiej gospodarki.

Rząd ma zestaw długofalowych planów, które konsekwentnie realizuje (np. Baltic Pipe) i szereg działań, w których taktykę dostosowuje do zmieniających się okoliczności. W takich warunkach trudno o spójną i wiążącą strategię. Co więcej, projekt Polityki Energetycznej Polski 2040 oraz Krajowy Plan dla Energii i Klimatu miejscami są ze sobą niespójne. Ten drugi dokument – KPEiK to podstawa działań dla sektora energetycznego – dokument, który wymagany jest przez Komisję Europejską i musi zostać do niej zgłoszony do końca 2019 r.

* * *

Rząd Zjednoczonej Prawicy ma na swoim koncie węglowe grzechy, populistyczną obronę węgla na forum europejskim i światowym (COP24). Łatwo to zrozumieć, szybka rezygnacja z węgla to niepopularna decyzja dla dużej części elektoratu, ale i realnie trudna do podjęcia decyzja ze względu na ogromne koszty finansowe i społeczne, które stoją przed Polską. Polski rząd zmienił optykę dopiero po drastycznym wzroście cen uprawnień do emisji, burzliwej dyskusji o kryzysie klimatycznym, która przetoczyła się przez światowe media, oraz w efekcie zmian postrzegania roli węgla w Polsce: 83 proc. Polaków zgadza się, że świat stoi w obliczu kryzysu klimatycznego.

Dużym plusem jest polityka gazowa, dywersyfikacja dostaw tego surowca, determinacja w doprowadzeniu projektu Baltic Pipe do końca.

Pod koniec kadencji wiemy już – bo mówią to zgodnie wszyscy przedstawiciele rządu – że od węgla brunatnego i kamiennego będziemy stopniowo odchodzić. Jednak alternatywa jest ciągle mglista. Elektrownia jądrowa to niezwykle ambitny projekt, a każde przesunięcie terminu zakończenia budowy może być ryzykowne dla stabilności systemu elektroenergetycznego. Wzrost udziału OZE został zatrzymany w połowie kadencji, w tym momencie dopiero odbijamy się od dna.

Wyzwań na kolejne lata nie brakuje. Komisja Europejska pod przewodnictwem Ursuli von der Leyen i z Fransem Timmermansem, który zajmie się tym razem klimatem i będzie odpowiedzialny za "Europejski Zielony Ład" nie będzie łatwym partnerem do rozmów. - Polska musi odejść od węgla. To będzie bolesne, ale reszta Europy musi powiedzieć: jesteśmy przy was i znajdziemy fundusze, by pomóc wam w tym procesie. I mówię to prosto z serca, jako wnuk górników – mówił podczas przesłuchania w Parlamencie Europejskim Timmermans.

Bilans rządów Zjednoczonej Prawicy w zakresie bezpieczeństwa energetycznego jest niejednoznaczny. Część działań zdecydowanie warto docenić. Widać zmiany w podejściu do globalnych wyzwań, ale na domowym podwórku króluje centralizacja, przymuszanie spółek energetycznych do kosztownych projektów i drenaż ich portfeli. Wiele z tych działań obliczonych było na zyskanie poparcia wyborców na drugą kadencję. Sondaże dają Prawu i Sprawiedliwości wygraną w niedzielnych wyborach. Jeśli PiS znów utworzy rząd zdecydowanie pora na bardziej odważne i systemowe działania.

Kontakt z autorem: bartosz.paturej@redakcjaonet.pl

(bp)