Op Eerste Kerstdag 2009 vliegt Jasper Schuringa van Amsterdam, via Miami, naar Detroit. Als het vliegtuig de grens van Canada passeert, klinkt vanaf stoelrij 19 een felle knal. Iemand roept ‘Fire!’, Schuringa springt op, klimt over de stoelen van zijn medepassagiers en trekt een smeulende bom uit de onderbroek van een man. Met zijn handen probeert hij het vuur te doven. Hij weet de man, een Nigeriaanse zelfmoordterrorist zo blijkt later, te overmeesteren. Als het vliegtuig niet lang daarna landt, ziet Schuringa de zwaailichten van uitgerukte ambulances en brandweerauto’s op de landingsbaan.

Op het vliegveld van Detroit wordt hij urenlang ondervraagd door de FBI. Van een vliegveldmedewerker krijgt hij schoenen, een trui en een golfbroek die hij met één hand omhoog moet houden omdat hij anders afzakt. Buiten heeft zich de wereldpers verzameld.

Iedere dag duiken er nieuwe onbekende mensen op in de media. Woordvoerders of experts die het nieuws duiden, toevallige voorbijgangers die in het achtuurjournaal hun mening mogen geven over de dividendbelasting. Meestal is zo’n optreden een flits, van voorbijgaande aard.

Wat nu als het daar niet bij blijft?

We spraken vijf mensen die van de een op de andere dag het nieuws beheersten. Mensen als Jasper Schuringa die niet in de eerste plaats op zoek waren naar aandacht, publiciteit of roem, maar erdoor werden overvallen. Omdat ze zoals hij toevallig betrokken raakten bij een aanslag, omdat hun familie door een ramp getroffen werd, omdat er een filmpje van hen viral ging. Vijf verschillende gebeurtenissen, maar met duidelijke parallellen. Wat betekent het om dagen of weken in het nieuws te zijn? Speelt de berichtgeving een rol in de gebeurtenissen? Hoe beïnvloeden media de loop van het verhaal?

Live op CNN

„Hij was kalm. Hij trilde, dat wel. Maar hij verweerde zich niet.” Nog geen vierentwintig uur na de verijdelde aanslag is Jasper Schuringa live op CNN. De redactie heeft hem opgespoord. Schuringa, over dat telefoontje: „Ik voelde saamhorigheid. Het leek een plicht om mijn verhaal te doen. Nog voor ik had opgehangen stond de taxi van CNN al voor de deur. Je krijgt een zendertje op, oortje in, en daar zit je.” De presentatrice wil van Schuringa, die zit te wiebelen op zijn stoel, een gedetailleerde reconstructie horen. Hoe reageerde de man? Zei hij iets? Geen woorden? En zijn blik – hoe zou Jasper die duiden? Ondertussen ziet Schuringa zijn vriendin, aan de andere kant van de camera, steeds meer in paniek raken. Terwijl hij een interview geeft, hoort zij dat Al Qaeda de aanslag heeft opgeëist. Stel dat hij iets verkeerds zegt? Na zes minuten roept Schuringa dwars door een nieuwe vraag: „Well, thank you very much”, en maakt een stopgebaar. Schuringa denkt nu, negen jaar later, dat het CNN-interview een vonk was. „Ik deed kortaf en ontwijkend. Het verhaal werd daardoor alleen nog maar spannender.”

Jasper Schuringa in het nieuws in 2009

Voor het appartement van Schuringa’s vriendin in Miami verzamelen zich straalwagens en fotografen met telelenzen - de huisbaas informeert bezorgd wie ze in het appartement hebben verstopt. De Telegraaf vliegt verslaggevers naar zijn ouders op Curaçao. Vrienden van vrienden, een vage kennis in Zweden en mensen met dezelfde achternaam worden benaderd. Schuringa zelf krijgt „duizenden” berichten op Facebook. Er worden nep-accounts gemaakt die uit zijn naam berichten naar zijn vriendin sturen. En liedjes, een reconstructie-video met Lego, fanpagina’s. „Mensen deden speurtochten om mijn huis en kantoor te vinden.”

Jasper Schuringa duikt onder, en vliegt in het geheim terug naar Nederland. Ook daar vechten media om het eerste interview.

Schuringa kiest voor De Wereld Draait Door (DWDD): „Ik dacht: ik doe het één keer goed. Dan ben ik er vanaf.” Presentator Matthijs van Nieuwkerk komt bij hem thuis om het tv-optreden door te nemen. In de studio zitten die avond mede-passagiers. „Ze zitten hier dankzij jou”, zegt Van Nieuwkerk. Schuringa mag de tafelheer (Marc-Marie Huijbregts) en de band kiezen (De Jeugd van Tegenwoordig). De uitzending wordt 1,2 miljoen keer bekeken. „Het leek wel alsof iedereen op dat interview zat te wachten.”

Wie van de een op de andere dag onderwerp van gesprek wordt, noemt die periode zonder uitzondering vervreemdend en uitputtend. De snelheid van de verslaggeving overvalt hen. Ze maken vergelijkingen met een toneeluitvoering, maar dan zónder repetitietijd. Ze zien zichzelf in actualiteitenrubrieken, horen zichzelf op de radio. Tijd om na te denken, over een interview of talkshowoptreden is er nauwelijks. De vijf mensen die NRC sprak ontdekken dat media erop zijn ingericht om zo snel mogelijk exclusieve informatie te verkrijgen. Redacties van talkshows draaien weekenddiensten. Op zaterdagochtend vóór half zeven sturen redacteuren berichten om ze vast te leggen voor de maandagavonduitzending. Een van hen: „Ze sturen appjes. Hoe gaat het met je? Hoe gaat het met de familie?” In een uitzonderlijk geval komen journalisten bij hen aan de deur.

Lees ook: Hoe is het met de man in de rode kabeltrui die één vraag stelde en de lieveling van het internet werd?

Drie van de vijf hebben aanvankelijk het idee dat ze de informatiehonger kunnen stillen. Dat ze zich na één interview in stilte kunnen terugtrekken. Het tegendeel blijkt waar. Na Schuringa’s interview bij DWDD beginnen onbekenden hem op straat gedag te zeggen. „Interviewverzoeken bleven binnenstromen. Er leek geen manier om uit de aandacht te verdwijnen, wat ik ook deed.”

Woordvoerder van de familie

In gesprekken met journalisten wordt gevraagd te reflecteren – wat voelden ze? Vragen waar ze tot dan toe meestal zelf nog niet aan zijn toegekomen. Niet voor niets ervaren sommigen die gesprekken met journalisten óók als therapeutisch: dat ze uitgebreid moeten praten over wat hen overkomen is, helpt bij de verwerking, zeggen ze.

Hans Faber heeft getwijfeld of hij mee wilde werken aan dit verhaal. De media-aandacht rondom zijn familie en de moord op zijn nichtje Anne Faber is een paar maanden geleden gaan liggen. Anne Faber verdwijnt in september vorig jaar, op een vrijdag, tijdens een fietstocht in de buurt van Den Dolder. Familie en vrienden beginnen een zoektocht en plaatsen een oproep met haar laatste selfie op sociale media. Op zaterdag komt het eerste mediaverzoek bij de broer van Anne binnen, van Hart van Nederland. Al gauw worden ook andere familieleden, vrienden en onbekenden die helpen zoeken in de bossen aangeschoten door journalisten. Twee dagen later besluit de familie dat Hans Faber de woordvoering moet doen. „Er was één aanspreekpunt nodig. Ik was de aangewezen persoon.” Hij werkte jaren geleden als journalist en heeft een communicatiebureau, hij heeft ervaring met crisiscommunicatie. „Alles was heel emotioneel, wordt uitvergroot. Juist als het om media gaat, moet je rationeel blijven denken.”

Hans Faber in het nieuws na de vermissing van Anne Faber

In de dagen die volgen, tuigen de familie en vrienden van Anne Faber een professioneel zoekteam op. De afspraak is dat iedereen verzoeken van journalisten naar hem doorverwijst. Zo houdt de familie de regie. „Je bent geneigd om op ieder mediaverzoek in te gaan. Soms moet je dat juist niet doen. Je kunt je kruit verschieten, terwijl je misschien later aandacht nodig blijkt te hebben.” Na een paar dagen zoeken realiseert de familie dat ze hulp van professionele zoekers nodig hebben. Met die boodschap stappen ze naar De Telegraaf. „We wilden een krachtig verhaal vertellen. Ik wist dat die krant geïnteresseerd was.” De Telegraaf plaatst de oproep op de voorpagina, onder de kop ‘Laat leger naar onze Anne zoeken’. Vanaf maandag gebeurt dat. Hans Faber: „De minister leest de krant ook.”

Media-aandacht kan een kans zijn je carrière een zetje te geven, bekend te worden. Stefano Boston, op dat moment werkzaam in de reinigingsdienst van Amsterdam, haalt het nieuws als er een filmpje van hem viral gaat. Op de stoep voor muziekstudio Voices in Amsterdam-Oost wordt op een zondagochtend in 2015 een man in zijn rug geschoten. Binnen is een afterparty bezig, er klinkt technomuziek. De politie ontruimt de zaal, iedereen moet zich bij de uitgang legitimeren. Lokale omroep AT5 is dan al ter plaatse. Boston ziet de camera en rent er naartoe. Hij zegt: ‘Ik hoorde krakakaa. Alleen dat. Krrrrrrrakakáá.’

Boston kruipt kort daarna, om half 1 ’s middags, in bed. Om vijf uur later als een lokale beroemdheid wakker te worden. Een week daarna staat hij in de Heineken Music Hall, voor 6.000 man. Hij stelt een manager aan. Die zomer wordt hij geboekt op festivals om alleen maar dat woord te schreeuwen. Naar eigen zeggen verdient hij dat jaar zo’n 5000 euro.

Zonder aandacht geen advocaat

Anderen halen door media-aandacht zelfs hun recht. Chantal, een van de geïnterviewden voor dit verhaal, houdt er een advocaat aan over. Van haar wordt in 2015 tegen haar zin een seksfilmpje verspreid. Zij wordt bekend als Peter R. de Vries zich een paar maanden later in zijn televisieprogramma met de zaak gaat bemoeien, na een mail van haar. Chantal wil van Facebook weten wie het filmpje daar heeft geplaatst. De combinatie van publiciteit en een juridisch unieke zaak werken in haar voordeel. Chantal: „Zonder media-aandacht had ik nooit een advocaat gehad. Dan had ik nooit deze zaak kunnen aanspannen.”

Maar behalve die belangen, geven de geïnterviewden óók aan dat zij op mediaverzoeken ingaan om grip te houden op de beeldvorming. Om complottheorieën te ontkrachten, omdat het artikel of nieuwsitem er tóch wel komt – met of zonder hun medewerking. De familie Faber verspreidt een week na de vermissing via persbureau ANP nieuwe foto’s van Anne. Hans Faber: „We zagen steeds opnieuw die ene verregende selfie. Geen fijn beeld. Anne was een prachtige meid.” Haar moeder zoekt nieuwe foto’s uit.

Regie houden

Lees ook: Is de politie belemmerd in haar zoektocht naar Anne Faber? Zijn de media te ver gegaan?

De vraag is: tot hoever kun je media-aandacht regisseren? Hans Faber doet zijn best om samen met een familielid ieder mediaverzoek persoonlijk af te handelen. En na dat voorpaginaverhaal in De Telegraaf belt hij het ANP om zo de druk van de ketel te halen: media die het nieuws óók willen melden, kunnen het van het persbureau overnemen. Toch kan hij niet voorkomen dat er „een gekte” ontstaat. „Allerlei journalisten volgen zo’n zaak vanaf het begin. Iedereen zoekt het volgende snippertje nieuws.” Als op dag zes de fiets van Anne gevonden wordt in een vijver bij Huis Ter Heide, besluit RTV Utrecht het leegpompen live uit te zenden via een livestream op Facebook. En wanneer haar lichaam na dertien dagen zoeken wordt aangetroffen in Zeewolde en plaats delict is afgeschermd, stuurt het ANP een helikopter met een fotograaf. Het politie-onderzoek wordt daardoor verstoord.

Wie oproept tot collectief meezoeken, moet kennelijk óók de vondst delen.

Hans Faber stelt zelf de vraag: „Waarom zou het ANP dat beeld willen?” Zijn antwoord: „Ze hebben de zaak vanaf het begin gevolgd, dan willen ze het afronden ook. De gedachte is: onze lezer heeft recht op die informatie.” Verontwaardigd: „Héél vreemd.”

Om dezelfde reden stond er een half jaar geleden ineens een journalist in de voortuin van Anne’s moeder – zij heeft zich op twee interviews na, heel bewust afzijdig gehouden in de media. De journalist wil weten hoe het voelt om een kind te verliezen – en zijn lezers trouwens ook, is zijn motivatie. Faber: „Als je zelf de media opzoekt, ben je daarna kennelijk vogelvrij. In de ogen van sommige media geef je het recht om alles te vragen en alles op te schrijven.”

Soms gaat een verhaal een eigen leven leiden, raakt het losgezongen van de mensen over wie het gaat. Jasper Schuringa krijgt medailles voor zijn heldendaad. Hoewel hij zelf steeds benadrukt dat hij geen held is. „Ik heb alleen aan mijn eigen leven gedacht, niet aan dat van anderen. Mensen zijn het verhaal gaan romantiseren.” Schuringa gaat in die periode ook aan zichzelf twijfelen: wat is er nu precies in het vliegtuig gebeurd? „Het verhaal was zo vaak door anderen verteld, dat ik mijn eigen versie niet meer kende.”

‘Je wordt je daad’

Net zo vervreemdend noemen betrokkenen het wanneer je in het nieuws bent - en er vooral óver je gesproken wordt.

Lees ook: Activiste ondergedoken na onjuist bericht van Wilders

Voormalig GroenLinks-fractiemedewerker Anne Fleur Dekker komt uitgebreid in het nieuws als ze tijdelijk op een geheim adres moet gaan wonen. In een column noemde ze de oprichter van Forum voor Democratie Thierry Baudet meer dan een jaar geleden „een Wilders in schaapskleren”. De Facebookpagina Liefde voor Holland graaft een oude tweet van haar op over Geert Wilders – waarna ze doodsbedreigingen ontvangt. Wilders twittert dat hij aangifte gaat doen. Op haar schuilplek leest zij dagenlang nieuwsberichten en twitterdiscussies. „In elk bericht wordt de karikatuur scherper. Ik werd een extreemlinkse, gevaarlijk gekke activist. Je ontmenselijkt, wordt een meme.” Jasper Schuringa: „Je wordt je daad. Ik was bang dat ik hier de rest van mijn leven mee geïdentificeerd zou worden.”

Sinds twee jaar wordt Schuringa niet meer gebeld door journalisten als er ergens ter wereld een vliegtuigramp is gebeurd. Zijn privilege-kaart van Delta Airlines, een cadeautje voor zijn daad, is na vijf jaar zonder waarschuwing ingetrokken. Chantal heeft een boek geschreven over de gebeurtenissen en geeft nu voorlichting op scholen over verspreiden van naaktbeelden. Anne Fleur Dekker zat de afgelopen maanden in het nieuwspanel van talkshow M en werkt aan een roman over de Tweede Wereldoorlog. Stefano Boston is afgestudeerd als trambestuurder en mag nog steeds vaak gratis naar binnen bij feesten. Hans Faber bereidt zich voor op het hoger beroep in de zaak tegen verdachte Michael P. Tot die tijd verschijnt hij liever niet meer in de media.

Chantal Chantal (25) komt breed in de media als ze in 2015 een rechtszaak aanspant tegen Facebook. Van haar is een paar maanden eerder een seksfilmpje verspreid, zij wil weten wie de dader is. Peter R. de Vries staat haar in de zoektocht bij, net als advocaat Thomas van Vugt. Zij herinnert zich van de eerste zittingen de overweldigende hoeveelheid cameraploegen. „Het eerste deel van de zitting ben ik kwijt. Ik was alleen maar met die camera’s bezig. Als ik naar de grond keek dacht ik: nu lijk ik treurig. Ik moest juist strijdvaardig overkomen. Alles kan tegen je worden gebruikt.” Als Chantal in woonplaats Werkendam was, had ze wel eens het gevoel dat ze door een decor fietste Er werd online en in het dorp veel over haar en de zaak gesproken, maar niemand die haar zelf wat vroeg. „Ik had het gevoel dat ik onzichtbaar was.” Inmiddels heeft ze het boek Dader [on]bekend geschreven, om haar verhaal nog één keer helemaal te vertellen. Haar beste besluit? Dat ze haar achternaam al die tijd uit de publiciteit heeft gehouden. Anne Fleur Dekker Anne Fleur Dekker (24) kwam onder vuur te liggen toen ze voorafgaand aan de Tweede Kamerverkiezingen een column over Thierry Baudet schreef voor de linkse opiniesite Joop. Onder de kop ‘Thierry Baudet is Wilders in schaapskleren’ noemt ze zijn uitspraken seksistisch, misogyn en racistisch. Als een rechtse Facebookpagina daarna een volgens haar „duidelijk cynisch bedoelde” tweet oprakelt over het „stenigen” van Wilders, komt een stroom aan verwensingen los. Ze woont tijdelijk op een geheim adres. Dekker: „Ik representeerde in mijn eentje een hele groep waar rechts twitter een hekel aan heeft: links, feminist, millennial.” Ze heeft „zo’n 1.500” berichten gekregen die van agressieve toon waren. „Daarvan zijn er zo’n driehonderd als echt bedreigend aangemerkt.” Als Geert Wilders daarna zegt dat hij aangifte gaat doen, komt ook de nieuwsstroom op gang. „Mijn moeder belde: je bent op de radio! Elke nieuwswebsite gaf zijn eigen draai aan de gebeurtenissen. Weet je wat het gekke is: geen van die journalisten had mij gebeld.” Er worden columns over haar geschreven en Anne Fleur Dekker schuift aan in talkshow Pauw.De bekendheid („Onderschat de televisie niet: na één optreden word je herkend”) heeft haar ook veel gebracht. Door de gebeurtenissen werd ze in één klap landelijk bekend. Ze deed mee aan televisiequiz De Slimste Mens (ze werd tweede) en zit in het nieuwspanel van talkshow M. Hans Faber De vermissing van Anne Faber en de rechtszaak tegen verdachte Michael P. krijgen veel media-aandacht. Anne’s oom Hans Faber (51) neemt de woordvoering op zich. De gedachte is dat alle journalisten bij hem uitkomen zodat Annes moeder, vader en broer buiten schot blijven. Dat lukt. „Met een externe woordvoerder zou de media geen genoegen hebben genomen. Maar ik ben óók familie.” Een van zijn lessen: één media-optreden roept bijna altijd nog meer interviewverzoeken op. „Je moet het zo goed doen dat andere media er niets aan toe te voegen hebben. Zodat er geen vervolgvragen komen. Bij een vlugge talkshow krijg je nooit alle vragen beantwoord.” Sinds een paar maanden concentreert de media-aandacht zich vooral op de zittingen. Soms is er een verzoek om deel te nemen aan een tv-programma over rouwverwerking. Daar werkt de famillie niet aan mee. „Dat helpt ons niet bij de verwerking.” Stefano Boston Stadszender AT5 interviewt Stefano Boston (29) in 2015 over een schietpartij voor de deur van een feest waar hij aanwezig is. De verslaggever vraagt hem wat er is gebeurd, wat hij hoorde. Hij zegt: ‘Ik hoorde krakakaa. Alleen dat. Krrrrrrrakakáá.’ Nog dezelfde avond ziet Boston, dan in dienst bij de stadsreinigingsdienst, het filmpje overal terug. Pauw belt, BNNVARA belt. AT5 interviewt zijn moeder. Mensen in de Albert Heijn willen met hem op de foto. Er worden krakakaa-memes en remixen gemaakt. Bekende rappers Mocromaniac en Fresku nemen een videoclip op in zijn straat. Boston mag gratis naar binnen op feesten. Een webshop verkoopt Krakakaa-shirts, koffiemokken en rompers. In de Amsterdam Arena hangen spandoeken met zijn uitspraak. „Het grootste geheim?”, zegt hij. „Ik heb de schoten nooit gehoord.” Hij lacht. „Vrienden zeiden tegen me: daar gaat het niet om, Stefano. Je was prachtig op camera.” Jasper Schuringa Jasper Schuringa (41) wordt in 2009 wereldberoemd als hij een terrorist overmeestert in een vliegtuig van Amsterdam naar Detroit. De wereldpers bestookt hem. Wegens dreiging en de enorme hoeveelheid aandacht duikt hij onder. Tot twee jaar geleden werd Schuringa nog weleens wakker met vijftien gemiste oproepen van onbekende nummers. Dan wist hij dat ergens ter wereld een aanslag was gepleegd waar journalisten hem over wilde spreken. Schuringa reageerde alleen als het verhaal niet over hem ging en als er geen doden of gewonden waren gevallen. „Vaak ging het om een verhaal vol dood en destructie. Wij hadden veel geluk gehad. Wat ga je dan zeggen?”

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 23 oktober 2018