De dag dat Donald Trump werd gekozen tot president, maakte D66 de grootste groei mee in 24 uur. Vijfhonderd nieuwe leden meldden zich aan, uit het hele land. De oudste was dik in de tachtig, en mocht een paar weken later eregast zijn op het partijcongres. Hij vertelde strijdvaardig dat hij het 'hoog tijd vond' om 'iets te doen' in tijden van opkomend populisme.

Het is een politieke wetmatigheid: als het goed gaat met populistische partijen, gaat het ook goed met D66. De partij trekt juist nu weer veel kiezers die een statement willen maken, en die waarderen dat partijleider Alexander Pechtold al tien jaar lang het debat zoekt met Geert Wilders.

Dubbel gevoel

D66 verwelkomt die kiezers graag, maar met een dubbel gevoel. Liever stemmen trekken met de eigen boodschap van optimisme, dan profiteren van de 'progressieve proteststem'.

In campagnetijd wordt het dubbele gevoel soms toch even opzij gezet. De 500 extra leden kwamen mede binnen omdat de partij op de ochtend na de Amerikaanse presidentsverkiezingen advertenties plaatste op de voorpagina's van alle ochtendkranten. Grote woorden werden niet geschuwd: 'Wie zwijgt, stemt toe'. 'Stop het populisme, steun het optimisme, word lid'.

In de campagne kiest lijsttrekker Alexander Pechtold opvallend weinig de confrontatie met Wilders, anders dan bijvoorbeeld Lodewijk Asscher en Jesse Klaver. Hij lijkt die te mijden, al speelt natuurlijk ook mee dat Wilders zelf tot nu toe niet bij debatten verschijnt. Liever richt de D66-leider de pijlen op Donald Trump, een benadering waarmee hij op een indirecte manier alsnog de PVV bestrijdt.

Dat begon al bij de start van de verkiezingscampagne. In een filmpje voor Facebook sprak Pechtold: "De vraag op 15 maart is: wie onderhandelt er straks met mevrouw May over de Brexit? Wie sturen we naar de onvoorspelbare Trump en de agressieve Poetin?"

Hij voegde in een adem de nieuwe boodschap van D66 toe: "En wie zorgt ervoor dat elke Nederlander, ongeacht afkomst, zich thuisvoelt in Nederland?"

Die - optimistische - boodschap moet op 15 maart het verschil gaan uitmaken. D66 werpt zich op als de voorvechter van diversiteit en een open, multiculturele samenleving. De partij is de enige middenpartij die zo positief over integratie is.

Alexander Pechtold hamert waar hij komt op een boodschap van 'verbinden' (zie interview hiernaast). D66 moet deze verkiezingen onder zijn leiding 'de grootste progressieve partij van Nederland' worden, niet links en niet rechts, maar in het midden.

Grootste middenpartij?

In één klap dagen de sociaal-liberalen daarmee twee politieke partijen tegelijk uit, de PvdA en het CDA. Vooral van die eerste partij verwacht D66 veel teleurgestelde kiezers aan te trekken die willen overstappen. Met het CDA is er een andere strijd: wie wordt de grootste middenpartij? In de peilingen is D66 nu net iets groter, met mogelijk 19 zetels, maar het verschil is minimaal.

Dus stelde Pechtold zich de afgelopen weken in tv-debatten vast op als de leider die met iedereen constructief wil en kan samenwerken. Hij laat zich op geen sneer betrappen. Ondertussen zijn de venijnige steken naar andere partijen er wel degelijk. Het campagneteam achter Pechtold is op Twitter al weken bezig met de aanval op premier Rutte. Pechtolds spindoctor en campagneleider plaatsen stekelige opmerkingen als 'Nou, nou, Rutte is roestig in het debat' of (oude) foto's van Rutte in omarming met Wilders. Ook de VVD is nog steeds een geduchte concurrent.

Toch zag het er een jaar geleden nog helemaal niet naar uit dat D66 er in de campagne zo goed voor zou staan als nu. Als de voorspelde zetels er echt komen, nadert D66 het record aller tijden van 24 kamerzetels, uit 1994.

D66 leek een jaar geleden nog te vroeg gepiekt te hebben, na eerdere verkiezingsoverwinningen bij de Europese verkiezingen en de gemeenteraadsverkiezingen. De peilingen gingen naar beneden. De ledengroei stokte. Er was intern gemor over de koers.

Een van de oprichters van D66, Edo Spier (90), klaagde in een groot interview in Trouw over de 'te rechtse' koers van de partij. "Pechtold volgt een beetje de ontwikkelingen in de samenleving. Daar zijn wij nooit voor opgericht".

Voor een partij waar interne discussies zo voorzichtig worden gevoerd als bij D66, was dat een snoeiharde opmerking. Spier voegde ook nog toe dat een nieuwe partijleider verfrissend zou zijn.

Bron: Kiesraad Beeld Trouw

Critici zijn om

Zelfs de critici van toen, onder wie oud-Kamerlid Boris van der Ham, zijn veel positiever. "En dat zeg ik niet omdat de verkiezingen naderen. Rond zorg en milieu staat echt een andere partij, waar ik enthousiast over ben", zegt Van der Ham. Hij spreekt van een 'noodzakelijke correctie van binnenuit'.

De nieuwe leden, onder wie veel mensen die D66 in 2014 hielpen groot te maken in gemeenteraden in het land, wilden al langer dat de partij een socialer gezicht kreeg. De partijtop zette die koers afgelopen zomer in. D66 richt zich nadrukkelijk op 'gewone mensen' in het land: met geld voor meer conciërges, voor huurwoningen, voor meer verpleegkundigen, voor kleinere klassen, met plannen voor meer vaste banen.

Kamerlid Wouter Koolmees vatte dat onlangs samen als: "Het mag nooit zo zijn dat alleen hogeropgeleiden de beste kansen hebben" - een imago dat de partij eerder nog weleens aankleefde. Om dat socialere gezicht te benadrukken, verschijnt Pechtold sindskort op alle folders van de partij alleen nog zij aan zij met Pia Dijkstra, het populairste Kamerlid van D66, bekend van haar wet over orgaandonatie en haar wet voor zelfbeschikking over het levenseinde.

Koers slaat aan

Ook op de twee campagnebussen van D66 staat haar gezicht. Bij lokale afdelingen in het land horen de D66-teams die in witte jassen folders uitdelen, dat de nieuwe koers aanslaat bij potentiële kiezers. "De sfeer onder kiezers is sowieso heel anders, een enorm verschil met de vorige campagnes", zegt het Groningse raadslid Wieke Paulusma, oud-verpleegkundige. "Het is veel positiever. Veel mensen zeggen dat ze zelf iets willen doen, nu de wereld zo onrustig is".

Toch kan op 15 maart de uitslag altijd nog verrassen. Voor veel kiezers is D66 een favoriete tweede keus. Maar stemmen ze er straks ook echt op? Wat zeggen die schitterende peilingen? Alexander Pechtold blijft voorzichtig.

Ooit klaagde oprichter Hans van Mierlo al: "Misschien moesten de mensen eens wat minder houden van D66, en wat vaker op ze stemmen."

Tekst loopt door onder afbeelding

Stientje van Veldhoven op campagne. Beeld Koen Verheijden

Een van de belangrijkste wensen van D66 is meer 'verbinding' tussen bevolkingsgroepen. Lijsttrekker Alexander Pechtold zet daarbij in op een nieuwe invulling van de Nederlandse identiteit.

Waarom juist nu een pleidooi voor een 'inclusieve identiteit'?

"Het grote probleem is het gebrek aan verbinding tussen de verschillende bevolkingsgroepen. We zijn uit de crisis gekomen, maar nu gaapt die etterende tweedeling ons aan. De tweedeling naar inkomen, opleiding, maar vooral ook naar achtergrond en afkomst. Los van wat er de komende jaren moet gebeuren op het terrein van onderwijs, werk en zorg, ligt daar de grootste taak voor een volgend kabinet. Een volgende premier moet weer de premier van alle Nederlanders zijn, die verbindt. Rutte heeft dat laten liggen. Hij heeft hele groepen weggezet met zijn uitspraak dat hij de multiculturele samenleving 'haat'."

Is er dan geen probleem met de integratie?

"We zijn doorgeschoten in het benoemen van de problemen. Terwijl: de integratie gaat met sprongen vooruit. Uit allerlei onderzoeken blijkt: mensen met een niet-westerse achtergrond lijken steeds meer op de rest van Nederland: in opleiding, in vrijwilligerswerk, zelfs in hun denkbeelden over homoseksualiteit. De tweede generatie meer dan de eerste, maar ook de eerste generatie meer dan tien jaar geleden. Maar wij willen dat niet meer zien. Dat wil ik doorbreken. Er liggen nu kansen, laten we die eens pakken."

Wat lost uw 'inclusieve identiteit' op?

"Ik maak me zorgen dat veel mensen nu zelfs denken dat de Nederlandse identiteit bedreigd wordt. We zijn zo somber geworden dat we denken dat onze identiteit iets statisch is, waar niemand meer aan mag komen of het gaat mis met het land. Sommigen willen die Nederlandse identiteit alleen maar verder optuigen, met nieuwe vereisten waar migranten niet meer aan kúnnen voldoen. Terwijl Nederland vanaf Willem van Oranje een heel andere identiteit heeft gehad, van openheid en respect en vrijheid. Dit land kan zoveel meer gezamenlijke kracht laten zien als identiteit weer 'inclusief' wordt. Laten we uitgaan van een stevige basis van gedeelde waarden, daarbinnen kunnen we prima verschillen. Dan kan iedereen erbij horen die meedoet."

Wat zegt u tegen ongeruste burgers?

"Ik zou bijna zeggen: ik zal het nooit meer hebben over 'boze blanke mannen', maar hou ook eens op over 'de elite'. Ze bestaan niet. We zijn allemaal het volk. Nederland floreert als we niet blijven hangen in het eigen gelijk, maar bereid zijn tot een compromis. Daar moeten politieke partijen ook het voorbeeld in geven. Ik zal nooit zeggen: D66 heeft als enige gelijk. Verbinden betekent: in dit land kan niet de ene of andere kant van het politieke spectrum het voor het zeggen hebben. Zo moeten we na 15 maart de formatie in."