De reactie op corona lijkt net als het virus zelf een bepaalde curve te volgen, signaleert verslaggever Peter Giesen. Na aanvankelijke relativering nemen ook leiders van ‘nuchtere volkjes’ alsnog drastische maatregelen.

Toen ik donderdagavond terugkeerde van een kort reisje naar het buitenland, kreeg ik het gevoel in een ander land thuis te zijn gekomen. In mijn mailbox zat het dringende verzoek voorlopig thuis te werken. Toen ik de tv aanzette, hoorde ik premier Rutte aankondigen dat musea en theaters voorlopig gesloten blijven. Vervolgens berichtten Franse vrienden dat ze op het laatste moment besloten hadden hun weekendje Amsterdam af te blazen, mede omdat president Macron alle Fransen had opgeroepen hun reizen tot een minimum te beperken.

Overal ter wereld worstelen leiders met de politiek van de pandemie. In veel landen werden de risico’s van het coronavirus in eerste instantie gerelativeerd. Vervolgens werden er alsnog maatregelen genomen die diep ingrijpen in het persoonlijk leven van burgers: in Frankrijk gaan de scholen dicht, in België de restaurants en cafés, in Noorwegen mogen mensen niet meer naar hun tweede huisje.

In Nederland keken we wekenlang gefascineerd toe hoe China ziekenhuizen uit de grond stampte en Italië geheel in quarantaine ging. Bij ons leek het voldoende om geen handen meer te schudden. ‘Wij zijn een nuchter volkje. Wij zitten niet te wachten op symboolmaatregelen die niet nodig zijn’, zei premier Rutte maandag nog. Een paar dagen later al moest hij zelf door de bocht.

Natuurlijk spelen economische belangen een rol bij de aanvankelijke aarzeling van veel politici. ‘Milano non si ferma, Milaan stopt niet’, probeerde burgemeester Sala nog, alvorens zijn stad werd lamgelegd. Maar politici worden ook geconfronteerd met een mate van onzekerheid die ze nauwelijks kennen, zegt sociaal psycholoog Hans van de Sande. ‘Sinds het overlijden van God is er weinig voor hem in de plaats gekomen. Degene die hem nog het meest benadert, is de medisch specialist die voor ons zorgt. Maar als de medische wetenschap geen antwoord heeft, dan is er echt iets aan de hand’, zegt Van de Sande. ‘We weten eigenlijk niets over het coronavirus. Zelfs over de incubatietijd is geen consensus. Een vaccin of geneesmethode is er ook niet.’

Voor het blok

Daardoor worden politieke leiders voor het blok gezet, aldus Van de Sande. In een mist van schattingen en schuivende kennis moeten ze hun koers bepalen. ‘Dat is een ragfijn spel, waarbij ze de burgers moeten meenemen’, zegt Arjen Boin, hoogleraar publieke instituties aan de Universiteit Leiden en specialist op het gebied van crisismanagement. ‘Stel je voor dat Rutte half januari al had gezegd dat alles gesloten moest worden. Dat had niemand begrepen’, zegt hij.

Aanvankelijk werd bij wijze van geruststelling opgemerkt dat het virus vooral mensen trof die toch al verzwakt waren door ouderdom of ziekte. Precies de mensen die aan een gewone griep kunnen bezwijken. Gaandeweg bleek echter dat de sterfte toch een stuk hoger ligt dan bij een gewone griep: 1 à 2 procent – de schattingen lopen sterk uiteen – tegenover 0,1 procent. Bovendien bleek in Italië dat de gezondheidszorg ernstig ontwricht kan raken door een toestroom van coronapatiënten. Artsen en verpleegkundigen raken oververmoeid, patiënten overlijden omdat zij geen goede zorg meer krijgen. En wat gebeurt er met een slachtoffer van een auto-ongeluk als de intensive care vol ligt met mensen die het coronavirus hebben opgelopen?

Twee jonge ondernemers in Den Bosch geven gehoor aan het advies van hogerhand om fysiek contact te vermijden door elkaar op een alternatieve manier te begroeten. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

‘Ik vind dat de gezondheidsautoriteiten dit gevaar wat scherper onder de aandacht kunnen brengen. Dat is nuttiger dan te zeggen dat de BV Nederland schade oploopt als alles op slot gaat, zoals RIVM-directeur Van Dissel deed’, zegt Arjen Boin.

In de afgelopen weken werden de ‘nuchtere volkjes’ in Noord-Europa steeds vaker onder vuur genomen, vooral vanuit China en Italië. Bovendien kondigde de Amerikaanse president Trump in de nacht van woensdag op donderdag een inreisverbod voor Europeanen aan. In de krant Le Monde erkende een medewerker van Emmanuel Macron dat de Franse president hierdoor onder druk kwam te staan: ‘Het discours van Frankrijk moet niet overkomen als het discours van iemand die te laat is.’ Macron moest iets doen: even later kondigde hij onder meer de sluiting van alle scholen aan.

Geen superstaat

De coronacrisis maakt eens te meer duidelijk dat het beeld van Europa als superstaat allerminst op waarheid berust. Alle landen voeren hun eigen beleid, waardoor een bont palet aan noodmaatregelen is ontstaan. In Beieren worden evenementen met meer dan duizend toeschouwers verboden, in Nederland ligt de grens bij honderd toeschouwers.

Zulke tegenstrijdigheden schaden de geloofwaardigheid van het crisisbeleid. Arjan Boin: ‘Ik pleit niet voor uniforme regels voor heel Europa, maar een betere afstemming en uitleg zou wenselijk zijn, vooral tussen buurlanden. In België zijn de restaurants dicht, vijf kilometer verderop in Nederland niet. Grenzen krijgen iets artificieels in zo’n crisis.’

Maar hoezeer leiders ook worstelen met de politiek van de pandemie, overal lijkt de bevolking de nieuwe regels te accepteren, zelfs in het vaak zo anarchistische Italië. Sociaal psycholoog Van de Sande: ‘In een crisis gaan mensen op zoek naar autoriteit. Ineens hebben ze weer vertrouwen in politici die anders zo bekritiseerd worden. Dat is heel opvallend.’