De documenten van Josephina Aardewerk met in grote letters de notitie: 'in leven'.

Haar naam staat er echt, op de transportlijst van 25 september 1942 naar Auschwitz. En de aangifte van haar overlijden, na de oorlog opgemaakt, is ook onverbiddelijk. Maar huishoudster Josephina Aardewerk stierf helemaal niet in dat kamp. Voor op het vergeelde dossier dat na de oorlog van haar is opgemaakt, staat in grote rode letters een correctie: 'In leven'.

Josephina is 48 jaar als ze in september 1942 door de Duitsers uit haar huis wordt gehaald. Twee maanden daarvoor is ze getrouwd met de tien jaar oudere antiquair Abraham van Messel. Hij duikt onder, zij wordt naar Westerbork afgevoerd waar ze al snel op de deportatielijst terechtkomt. In het kamp moet ze hebben beseft welk onheil haar te wachten staat. Ze slaagt erin om zich in het academisch ziekenhuis in Groningen te laten opnemen, met 'gesimuleerde pijnen' bekent ze later. Het verzet vervalst een oproep dat zij dringend moet getuigen in een rechtszaak en zo ontsnapt ze en duikt onder. Na de bevrijding wordt ze in Amsterdam herenigd met haar man.



Maar de commissie die na de oorlog het overlijden van vermisten onderzoekt, weet dat niet, want de transportlijst is nooit aangepast. Als de ambtenaren in 1950 aan het dossier van Josephina toekomen, is de conclusie dan ook snel getrokken. De reis van Westerbork naar Auschwitz duurde drie dagen en van het transport van 25 september, zo blijkt uit getuigenverklaringen, zijn alle vrouwen boven de 45 jaar meteen na aankomst vergast. Josephina moet op 28 september 1942 in Auschwitz zijn omgebracht.

Stomverbaasd

Op 27 juli 1950 verschijnt de aankondiging van haar dood in de Staatscourant. Josephina krijgt die niet onder ogen, tekent dus geen bezwaar aan, en daarom maakt de burgerlijke stand van Amsterdam drie maanden later haar overlijden officieel. Totdat in 1961 bij toeval, door een steekproef in het bevolkingsregister, de pijnlijke fout wordt ontdekt. De burgerlijke stand en het bevolkingsregister voeren aparte administraties en Josephina is in de ene kaartenbak dood en in de andere levend. Ze reageert stomverbaasd als ze thuis, op de Churchillaan 1-hoog, wordt bezocht door een gemeente-ambtenaar. Kort daarvoor heeft ze nog gewoon een paspoort aangevraagd. Ze zou het best op prijs stellen, zegt ze, als de gemeente de vergissing wil herstellen.



Zo doet zich, vlak voor de jaarwisseling van 1961, in het gerechtsgebouw aan de Amsterdamse Prinsengracht een merkwaardige rechtszaak voor: bijna twintig jaar na haar vermeende dood moet Josephina haar overlijden administratief laten terugdraaien. De politie heeft een rapport opgemaakt, ambtenaren van de gemeente en van het Rode Kruis moeten getuigen en de zus en de buurvrouw verklaren dat Josephina heus nog in leven is. De rechter gelast onmiddellijk doorhaling van de overlijdensakte, 'aangezien betrokkene blijkt te leven'.

Van honderden Joden die uit kamp Westerbork zijn gedeporteerd, klopt het officiële verhaal niet. Ze zijn nooit doodverklaard of worden vermist. Een onderzoeksteam probeert de vraagtekens weg te nemen. Wat gebeurde er met de kleine Aleida Aptroot?

Josephina van Messel-Aardewerk overlijdt in 1981 in een Amsterdams verpleeghuis, 86 jaar oud. Pas 25 jaar later bereikt haar verhaal Westerbork, waar ze van de dodenlijst wordt gehaald. Bij het internationale Holocaustherinneringscentrum Yad Vashem staat zij nog altijd geregistreerd als slachtoffer van de Shoah.