Lex inwestor, czyli nowelizacja ustawy środowiskowej przeszła już przez Sejm. Nowe przepisy umożliwiają lokalizację uciążliwej inwestycji "pod nosem" sąsiadów

W Kruszynianach powstanie ferma na 240 tys. kurczaków. Mieszkańcy po wejściu w życie nowego prawa stracą instrument do skutecznej walki z inwestorem

Problemy związane z nowelą ustawy będą mieli mieszkańcy innych rejonów Polski. W podwrocławskiej miejscowości mają powstać dwie największe w Europie, a docelowo na świecie, chińskie fabryki elektrolitu do baterii litowo-jonowych

– Kiedy „przybyli ułani pod okienko”, to oni byli Tatarami – opowiada Dżemil, przewodnik po meczecie w Kruszynianach. – „Ułan” to nic innego jak tatarski żołnierz. Pierwsi ułani w polskim wojsku byli Tatarami. Za naszą walkę pod chorągwiami Jana III Sobieskiego dostaliśmy Kruszyniany i kilka innych wsi.

Od 240 lat Tatarzy trwają w Kruszynianach, opierając się najpierw Rosjanom, potem powojennym komunistom, a w końcu narodowcom, którzy na fali antyemigranckich nastrojów kilka lat temu wymalowali na ścianach zabytkowego meczetu symbol Polski Walczącej oraz świnię. Teraz kruszyniańskich Tatarów oraz ich urokliwą okolicę może wykończyć coś tak prozaicznego jak kurczaki.

Dla Tatarów nowe inwestycje to same straty

Tatarzy stawiają na turystykę. Idąc w czerwcowy weekend główną drogą wsi, mijam spójne architektoniczne domki malowniczo wtopione w wybujałą podlaską przyrodę. Turyści tłoczą się w położonych przy drodze restauracjach, oferujących tatarską kuchnię, a także przed XVII-wiecznym drewnianym meczetem. Większość z liczącej około 100 mieszkańców wsi żyje z agroturystyki.

Zagrożenie dla idyllicznego krajobrazu pojawiło się na końcu wsi. To tam inwestor zakupił ziemię, by wybudować na niej fermę na 240 tys. kurczaków. W okolicy buduje się też druga – na 89 tys. kurczaków.

Foto: Marcin Wyrwał / Onet

Dla Tatarów nowe inwestycje to same straty. Pracy tam nie dostaną, bo do obsługi skomputeryzowanej fermy wystarczą dwie osoby wyposażone w odpowiednie aplikacje w telefonach komórkowych. Znajdująca się już w kiepskim stanie jedyna droga we wsi ulegnie dalszej degradacji pod kołami ciężkich TIR-ów wywożących kurczaki do klientów w Europie i Azji.

Ale przede wszystkim Tatarzy obawiają się, że uciążliwy sąsiad wypędzi z ich wsi turystów. Odór kurzych odchodów, hałas ciężarówek i zniszczony widokiem bezkształtnych kurników krajobraz to ostatnie, czego poszukują turyści. Działka, na której ma powstać pierwsza z ferm, leży na wyjątkowo malowniczym terenie za wsią: z lewej strony rozciąga się po horyzont gęsty las, z prawej – przeplatane makami i chabrami pola żyta, zamknięte linią myśliwskich ambon. Ziemia z wykopów pod drugą z ferm w tej okolicy podchodzi już pod sam brzeg jednej z najczystszy rzek w kraju, Nietupy.

Tatarzy próbują protestować, ale dla gminy Krynki, do której należą Kruszyniany, kurze fermy to poważny zastrzyk pieniędzy. Mieszkańców wsi mogą uratować procedury administracyjne: inwestor może uzyskać zgodę władz gminy jedynie, gdy te stwierdzą, że wpływ ferm na środowisko nie będzie „znaczący”. Co to dokładnie oznacza?

– Przepisy nie precyzują, kiedy można stwierdzić, że ferma wpłynie znacząco na środowisko. Prawo posługuje się tu jedynie pojęciami w rodzaju „wpływ negatywny” czy „pogorszenie stanu siedlisk”. Wszystko zależy więc od interpretacji tych pojęć przez urzędnika i jego wiedzy o stanie przyrody – mówi Małgorzata Żmudka, specjalistka w zakresie prawa administracyjnego w biurze Rzecznika Praw Obywatelskich, który zajmuje się tą sprawą.

Władze gminy Krynki, a także Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska w Białymstoku, uznały, że kurze fermy nikomu ani niczemu tu nie zaszkodzą i wydały inwestorowi zgodę na ich budowę. – A przecież Kruszyniany leżą na obszarze Natury 2000, tam jest rzeka pierwszej klasy czystości, chronione gatunki ptaków i roślin, unikatowe zabytki, takie jak meczet i muzułmański cmentarz – wylicza rozemocjonowany Bronisław Talkowski, przewodniczący muzułmańskiej gminy wyznaniowej w Kruszynianach.

Mieszkańcy Kruszynian zaskarżyli niekorzystną decyzję do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białymstoku, które gminie nakazało ponownie rozpatrzyć sprawę. Ale rezultat ponownego rozpatrzenia trudno przewidzieć.

100 metrów poza prawem

Sytuację mieszkańców Kruszynian dodatkowo skomplikuje nowelizacja ustawy środowiskowej, która lada chwila ma wejść w życie. Według nowego prawa, każdy kto mieszka dalej niż 100 metrów od potencjalnie uciążliwej inwestycji, nie tylko traci prawo do tego, aby być stroną w postępowaniu środowiskowym, ale nawet nie zostanie poinformowany, że jakaś inwestycja jest w jego sąsiedztwie planowana.

Wcześniej stroną mógł być każdy bezpośredni sąsiad nowej inwestycji oraz wszyscy ci, na których miałaby ona znacząco niekorzystny wpływ.

Nowelizacja ustawy została już zatwierdzona przez Sejm. A 30 lipca odbyła się debata w senackiej Komisji Środowiska, w której obok przedstawicieli wsi Kruszyniany wzięli udział mieszkańcy innych miejscowości z całej Polski, którzy w wyniku nowelizacji utracą prawo do skutecznej walki z inwestorami.

Zanim mogli zabrać głos, wypowiedzieli się twórcy ustawy w nowym kształcie. – Zadaniem ustawodawcy jest szukanie złotego środka – powiedziała posłanka Anna Paluch z PiS, przekonując zebranych, że stronami we wszelkich postępowaniach dotyczących uciążliwych inwestycji będą mogli być mieszkańcy działek położonych nie dalej niż sto metrów od niej, ale także tych, na których w wyniku nowej inwestycji „zostałyby przekroczone standardy jakości środowiska” lub tych „znajdujących się w zasięgu znaczącego oddziaływania przedsięwzięcia”.

– A jak mamy określać jakość środowiska, skoro nie mamy określonych standardów, na przykład odorowych? – ripostuje rzecznik praw obywatelskich Adam Bodnar. – Kiedy inwestor zaczyna budowę, to może obiecywać różne rzeczy, twierdząc, że według jego raportu nie będzie żadnego oddziaływania na środowisko. Zupełnie inaczej jest, kiedy inwestycja już stoi. Wtedy może się okazać, że oddziałuje na większą odległość niż 100 m, bo wystarczy, że zawieje wiatr i odór z ferm może dotknąć mieszkańców znacznie bardziej odległych działek.

Prawdziwa lawina argumentów ruszyła, kiedy do głosu zostali dopuszczeni mieszkańcy terenów zagrożonych szkodliwymi inwestycjami. Przytaczali konkretne przykłady szkodliwego prawa. – We wsi Odrowążek w województwie świętokrzyskim, z której pochodzę, także mają powstać kurze fermy – mówi Radosław Ślusarczyk ze Stowarzyszenia na rzecz Wszystkich Istot. – Według starych przepisów do postępowania przeciwko inwestorowi będzie mogło przystąpić 27 właścicieli okolicznych działek. Według nowych przepisów – zero. Wystarczy postawić inwestycję na odpowiednio dużej działce, żeby skutecznie wykluczyć sąsiadów z udziału w postępowaniu.

Mieszkańcy głosu nie mają

Przewodniczący senackiej komisji poseł Zdzisław Pupa z PiS ucinał wypowiedzi mieszkańców po dwóch, góra trzech minutach, zarzucając mówcom odchodzenie od tematu lub niewnoszenie niczego do dyskusji. W równie ekspresowym tempie przeprowadził potem głosowanie, przepychając wszystkie kontrowersyjne zapisy w ustawie.

Poseł Pupa bardzo szybko zakończył dyskusję z udziałem mieszkańców. Niektóre osoby w ogóle nie zostały dopuszczone do głosu, jak Edyta Kubik, która przyjechała spod Wrocławia jako przedstawicielka około tysiąca mieszkańców protestujących przeciwko budowie zakładów elektrolitu w Godzikowicach.

– W naszej miejscowości mają powstać dwie największe w Europie, a docelowo na świecie, chińskie fabryki elektrolitu do baterii litowo-jonowych – mówi mi po zakończeniu komisji Edyta Kubik – To jest bardzo nowa produkcja, która w polskim prawie nie została sklasyfikowana, a co się z tym wiąże, nie wiadomo, jakie ścieki można emitować do środowiska. Nikt nam nie jest w stanie odpowiedzieć na pytanie, co z emisją zanieczyszczeń do wód i gleb, czy zrobiono na ten temat jakieś badania? Dlaczego tak ryzykowną inwestycję lokuje się 600 metrów od naszych domów i 650 metrów od strategicznego ujęcia wody dla Wrocławia? Nie wspomnę o tym, że w studium uwarunkowań naszej wsi nie ma żadnych planów budowy zakładów dużego ryzyka.

Jeżeli nowelizacja ustawy środowiskowej wejdzie w życie, mieszkańcy Godzikowic i okolicznych wsi stracą wszelkie narzędzia prawne do przeciwdziałania szkodliwym dla siebie inwestycjom. Instytucje nie są im przychylne. Pozytywne opinie w sprawie budowy zakładów elektrolitu wydały już sanepid i Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska.

Po akceptacji nowelizacji przez Sejm, głównie głosami posłów PiS i Kukiz'15, została ona skierowana do Senatu, gdzie w ciągu 18 dni zostanie poddana głosowaniu. – Zobaczymy, jak potoczy się debata w Senacie. Widać, że senatorowie są wrażliwi na te kwestie – mówi rzecznik praw obywatelskich Adam Bodnar.

Wiele jednak wskazuje, że nadzieja rzecznika na poprawę ustawy może okazać się złudna. Jej nowelizacja już jest nazywana przez sejmową opozycję Lex inwestor, ponieważ promuje interesy inwestorów, blokując możliwości oporu mieszkańców.

– Gdyby posłowie faktycznie byli po stronie obywateli, jak twierdzą, to w nowej ustawie dopuszczaliby do udziału w postępowaniu wszystkich sąsiadów nowej inwestycji plus tych żyjących w stumetrowym buforze – mówi Radosław Ślusarczyk ze Stowarzyszenia na rzecz Wszystkich Istot. – Ta ustawa promuje inwestorów, a dyskryminuje mieszkańców.