Opinie Merkel Beeld Rhonald Blommestijn

Ze was ‘Person of the Year 2015’ van Time Magazine. Een jaar later typeerde The New York Times haar als ‘de laatste verdedigster van het Vrije Westen’. Het applaus voor Angela Merkel op het partijcongres van de CDU op 6 december 2016 in Essen hield elf minuten aan. Te midden van heethoofden als Trump en Erdogan en brekebenen als Cameron, Hollande en May, klampte het Westen zich vast aan de behoedzame bondskanselier.

Maar waarop is al die lof eigenlijk gebaseerd? Toen Merkel in 2005 kanselier werd, groeide de Duitse economie met meer dan 3 procent, na de kredietcrisis met 1,5 procent. Maar volgens een recent rapport van de Bertelsmann Stiftung zal de economie van Duitsland tot 2035 met slechts 0,6 procent groeien. In het oosten en in Saarland is zelfs sprake van krimp. Duitsland loopt achter met digitalisering en kampt met een tekort aan gekwalificeerde arbeidskrachten.

De één miljoen vluchtelingen die Merkel in de herfst van 2015 binnenliet, drukken elk jaar voor 23 miljard op de Duitse verzorgingsstaat. De meesten zijn kansloos op de arbeidsmarkt. De euforische stemming over het ‘Wir schaffen das’ sloeg in Duitsland dan ook vrij snel om in een sfeer van Merkelmoeheid: ‘Lethargokratie’, in de woorden van journalist Ferdinand Knauss, auteur van Merkel am Ende. ‘Als de CDU een man of vrouw als Sebastian Kurz (de jonge en onversneden rechtse Oostenrijkse kanselier, red.) in haar rijen had gehad’, schrijft Knauss, ‘dan was het met Merkel allang voorbij geweest.’

Schellen van de ogen

Maar nu pas, nadat de bondskanselier in blessuretijd de regie bij het verdelen van de Europese topfuncties compleet was kwijtgeraakt, vallen de Merkel-adepten in de rest van de wereld de schellen van de ogen. In Duitsland zelf begon de afrekening met het tijdperk-Merkel twee jaar geleden, na de verkiezingsnederlaag van de grote coalitie van de christen-democraten en sociaal-democraten. De combinatie CDU/CSU incasseerde in 2013 met 41,5 procent van de stemmen nog een Merkel-bonus. Die bleek in 2017 in een Merkel-malus omgeslagen: CDU/CSU daalde naar 33 procent. De SPD ging onderuit naar 20,5 procent en de rechtspopulisten van Alternative für Deutschland kwamen vanuit het niets in de Bondsdag met 12,6 procent van de stemmen.

Bij de Europese verkiezingen in mei 2019 zakte de CDU/CSU verder weg naar 28,9 procent en de SPD naar 15,8 procent. De Groenen werden met 20,5 procent de tweede partij. Het enige dat de regeringscoalitie nog bijeen houdt is de angst voor een nieuw pak slaag bij vervroegde verkiezingen.

Jarenlang kon je in de Duitse media geen kwaad woord lezen over Angela Merkel. Totdat socioloog Wolfgang Streeck op 16 november 2017 in een lang stuk in de Frankfurter Allgemeine Zeitung verklaarde opgelucht te zijn met het einde van het tijdperk-Merkel. ‘Eindelijk ontwaken de Duitse politiek en de media uit hun postdemocratische narcose’, schreef Streeck. ‘Merkels basale machtspolitieke techniek bestond niet uit het mobiliseren van de kiezers voor haar eigen doelstellingen, maar uit de kiezers van andere partijen de lust te ontnemen om te gaan stemmen – door zo onopvallend mogelijk het programma van de concurrentie over te nemen.’ De Duitse professor had er ook een gewichtige term voor: ‘asymmetrische demobilisering’.

Freiheit statt Sozialismus was in de vorige eeuw de verkiezingsleus van Merkels CDU. Rechts van CDU/CSU mocht geen ruimte ontstaan voor een nieuwe partij. Door een streng asielbeleid werd in de jaren negentig de rechts-radicale Republikaner de pas afgesneden. Maar sinds Merkel kanselier werd in 2005 lijkt volgens Wolfgang Streeck het motto vervangen door Mitte statt Rechts, waarbij de AfD fungeert als ‘vogelverschrikker om het grote midden te disciplineren’. De uitsluiting van de AfD dient om explosieve debatten over de vluchtelingen, de euro en de EU te smoren, stelt Streeck.

Wind uit de zeilen

Ferdinand Knauss sluit in zijn definitie van de methode-Merkel bij Streeck aan. Merkel laat consequent de oorspronkelijke standpunten van haar eigen CDU vallen ten gunste van die van haar politieke tegenstanders om die de wind uit de zeilen te nemen. Zo was zij in 2009 voorstander van het langer openhouden van kerncentrales, maar kwam ze tot haar ‘Energiewende’ in 2011 na de tsunami bij Fukushima. In kringen van de Groenen werd Merkel begroet als de ‘eerste groene kanselier’. Het loslaten van kernenergie betekent overigens wel dat Duitsland om de klimaatdoelstellingen te halen in 2050 de helft van zijn energie zal moeten importeren.

De methode-Merkel zag je ook bij haar accepteren van het homohuwelijk en het minimumloon, standpunten die taboe waren voor de christen-democraten. Maar je zag het vooral bij het openstellen van de grens in 2015, zonder de vluchtelingen te controleren – en zonder overleg met EU-partners. Merkel heeft dit op het laatste moment in haar eentje besloten uit angst voor tv-beelden waarin de Bundespolizei in botsing zou komen met migranten. ‘Ik sta hier, ik kan niet anders’, was haar morele (en apolitieke) rechtvaardiging. Een schuldbewust Duits gebaar dat het goed deed in het buitenland.

Maar een jaar later verklaarde Merkel dat het opengooien van de grens nooit meer herhaald kon worden. Dat was op dat CDU-congres in Essen, die orgie van applaus waar slechts in de wandelgangen kritiek op Merkels Alleingang te horen was.

Dat applaudisseren voor Merkel gold ook voor de gevestigde Duitse media, inclusief boulevardblad Bild. Die voerde in de herfst van 2015 de campagne ‘Wir Helfen’. Met dramatische gevolgen, moet chef politiek Ralf Schuler achteraf erkennen. Bild raakte zeshonderdduizend boze lezers kwijt: de oplage daalde van 2,2 miljoen naar 1,6 miljoen. We moeten af van de ‘bekentenisjournalistiek’ en het routineus demoniseren van AfD-leider Gauland als nazi, concludeert Schuler in zijn boek Lasst uns Populisten sein.

Schade berokkend

Volgens Streeck, Schuler en Knauss heeft ‘2015’ de status van Duitsland in het buitenland schade berokkend: ‘Ze kunnen niet eens hun eigen grens bewaken.’ De openstelling zou voor veel Britten een reden zijn geweest zich af te keren van de Europese Unie en voor Brexit te stemmen. Vast staat dat Merkel zich enorm heeft ingezet voor het binnenboord houden van de Grieken in de euro, maar niet om de Britten binnen de Europese Unie te houden. Brexit betekent hoe dan ook een geostrategische verzwakking van de EU, die niet uitsluitend op het conto van falend Brits politiek leiderschap geschreven kan worden.

Eigenlijk is de enige erfenis van Merkel de doorbraak van de AfD. De CDU is door de methode-Merkel een lege huls geworden, een machtspartij waarvan de kiezers niet meer weten waarvoor ze staat. Een antwoord op de problemen waar Duitsland voor staat, is bij de regeringspartijen niet meer te vinden – en de kiezers realiseren zich dat. De politieke tegenstellingen, die Merkel tot elke prijs wilde bezweren, zijn weer opgelaaid. En dat geldt ook voor de tegenstellingen in Europa.