La sceno de la biblioteko de Juriatin, urbo imagita de Boris Pasternak en La doktoro Ĝivago, aperinta en 1958, tradukas la profundan impreson, kiun li certe sentis kvardek jarojn antaŭe : la heroo eniras legsalonon, kie troviĝis, apud reprezentantoj de la malnova intelektularo, popolanoj, feste vestitaj, venintaj „ embarasite, kvazaŭ en preĝejo ”. La aŭtoro tie atestas pri la eksterordinara soifo je kulturo, kiu en la jaro 1917 tuŝis la popolajn klasojn, fortenitaj de la sciado, kaj ankaŭ pri la spuroj, kiujn tiu revolucio por longa tempo lasis en la sovetia socio. Por la bolŝevistoj, la laboristoj kaj kampuloj, per leviĝo al la rango de organizantoj de la socio, povis inventi novan socian ordon, kiu respondu al la intereso de la plej granda nombro. Kiam ili enpotenciĝis, la politikiĝo de la popolaj klasoj kaj ilia soifo je kleriĝo (vidu p. XX) respondis al ilia emancipa projekto. De februaro ĝis oktobro de 1917, antaŭ ol invadi la lernejojn kaj la bibliotekojn, la loĝantaro estis en la lernejo de la sovetoj : en la konsilantaroj, pli ol 1.500 en oktobro 1917, ĝi lernis, debatis, organizis la socian vivon kaj, fine, kuraĝis postuli la potencon. La bolŝevistoj provis kiom eble plej progresigi tiun aspiron je kulturo kaj je liberigo de la kreemo, kiu vekiĝis. La nova potenco faris la instruadon de la loĝantaro prioritato – cent kvindek milionoj da infanoj, da viroj kaj da virinoj ne aŭ apenaŭ je tri kvaronoj sciis legi nek skribi. Por Leo Trocko, „ la kulturo vivas el la suko de la ekonomio ”. [1] Nu, la militoj, monda kaj poste interna, kun la embargo trudita de la grandaj potenclandoj, estis detruintaj la produktadfortojn, krome reduktintaj la malmultajn resursojn kaj grandparte ekstermintaj la plej konsciajn proletojn. La ekonomia kaj kultura postrestinteco, heredita el la carismo, ĉion pli gravigis. Krome, la fiasko de la ondo de revolucioj, germana, finnlanda, hungara, komence de la 1920-aj jaroj, izolis la Union de socialistaj sovetrespublikoj (URSS). „ Ni estas izolitaj, terure izolitaj ”, Lenino deklaris en la lasta parolado antaŭ sia morto : la tiutempaj gvidantoj havis la solan esperon kaj perspektivon, ke la revolucio rekomenciĝu aliloke. Malgraŭ la kronika manko de papero, la presejoj aperigis milionojn da manlibroj kaj da abocolibroj, en la dekoj da lingvoj parolataj en la nova Sovetunio. La potenco de la sovetoj ekde decembro 1917 proklamis la devon por ĉiuj lerni legi kaj skribi ; jaron poste, tiun por ĉiu lerninta homo „ instrui plurajn analfabetojn ”, antaŭ ol precizigi en decembro de 1919, ke „ kiu ajn, (…) kiu malebligas analfabetojn ĉeesti en la organizitaj kursoj, elmetiĝas al punleĝaj persekutoj ”. [2] Oni okazigis laŭtlegadon de la gazetoj en foraj kamparoj. Dum la interna milito, kiam en aprilo de 1918 la instruado fariĝis deviga, la Ruĝa Armeo fariĝis unu el ĝiaj ĉefaj portantoj por miloj da mobilizitaj junaj proletoj kaj kampuloj. Jam en 1919 ĝi havis 1.200 legoklubojn kaj 5.200 rondojn politikajn, sciencajn, kampkulturajn ktp. Konkuro inter la alfabetigaj programoj, respondeca helpado fare de novlernintoj aŭ de laboristoj al kampuloj, radio, kino, afiŝoj, teatro … : ĉiuj rimedoj estis uzataj. Oni instruis en garbejoj, fabrikoj, biendomoj, nomadaj tendoj. Propagandaj ŝipoj kaj trajnoj ligis la izolitajn kamparojn kaj altiris popolan publikon, kiun la atestoj priskribas avidaj je gazetoj, je libroj kaj je konoj. : Propaganda trajno kun stoko de libroj venas en vilaĝo ”, skribas Nadeĵda Krupskaja, bolŝevistino, respondeca pri la senalfabetiga programo, „ tuj longa vico fariĝas ĉe la stokejo kaj senĉese plilongiĝas. Oni vidas maljunulinojn, maljunulojn, junulojn kun sakoj. ” [3] Laŭ la historiisto Jean-Michel Palmier, „ en du jaroj, tiuj propagandotrajnoj vizitis plurmil lokojn, kaj ilia personaro faris pli ol tri mil prelegojn. ” Hejmaj vesperaj aŭ dimanĉaj kursoj direktis sin speciale al virinoj. Spite al la kontraŭeco de la interna milito, la potenco subtenis ĉiajn pedagogiajn iniciatojn kaj novigojn. En 1918 oni decidis ke el la sovetoj de edukado kontrolataj de la loĝantaro devenu la instruistoj, praktiko kiu malfortiĝis pro la burokratiigo meze de la 1920-aj jaroj. Por helpi al pli ol kvar milionoj da mizeraj orfoj, la registaro instigis ĉiujn edukajn eksperimentojn : ferikoloniojn, orfejojn, infan- domojn kaj -komunumojn, kie la kolektiva vivo kaj tio, kion ĝi alportas por lernado kaj aŭtonomeco, estis subtenataj, same kiel la produktiva aktiveco. Ukrainujo kaj pedagogoj kiel Anton Makarenko akceptis 82.000 da tiaj forlasitaj infanoj en pli ol milo da tiaj institucioj. [4] Kaj, kvankam la kompetentoj de certaj instruistoj rapide rekrutitaj estis sufiĉe etaj, la kolektiva dediĉemo kompensis tion ; tio mirigis multajn observantojn : Célestin Freinet eldiris en 1925 sian „surprizon kaj miron, antaŭ ĉio se oni imagas, en kiaj kondiĉoj tiuj gigantaj progresoj estis faritaj”. La rusaj pedagogoj, li skribis, „en sia dediĉemo al la interesoj de la popolo kaj en la revolucia agado trovis sufiĉajn klarecojn por ne nur levi sian pedagogion al la nivelo de la okcidenta pedagogio, sed ankaŭ por ege preterpasi niajn timemajn provojn”. [5] Dum la carismo nur unu el kvin infanoj iris al lernejo, nun la lernejo fariĝis deviga, senpaga kaj sekse miksita en kia ajn nacieco. La 7-an de oktobro 1918, anstataŭante la malnovan eduksistemon, la Unueca Laborlernejo estis dekrete starigita. La debatoj pri la lernejprogramoj – iuj preferis la disvolvadon de la personeco de la infano, kontraŭ la instruista aŭtoritateco, aliaj rekomendis komunuman lernejon, kies instruoj estu tirataj el la konkreta vivo – estis tiom pasiaj, ke oni devis prokrasti la komencon de la lernojaro en 1918. Ĉar la disopinioj daŭris, la registaro ne vidis obstaklojn por eksperimenti malsamajn programojn laŭ la urboj. La revolucio volis liberigi la edukadon de la malnova sistemo el la reproduktado de la malegalecoj kaj el la respekto de la socia hierarĥio. La popolkomisarejo (ministrejo) pri edukado rekomendis memmastrumatan lernejon, kie la ĝenerala kaj politeĥnika instruado ebligu eduki inĝenierojn kaj teĥnikistojn kapablajn modernigi la produktadon kaj progresigi la sciencon, sed ankaŭ estontajn civitanojn de la socialisma socio. La materiaj malfacilaĵoj en januaro 1921 kondukis al reduktado de la lerneja ciklo al aĝoj de 8 ĝis 15 jaroj anstataŭ la komenca tempo ĝis 17 jaroj. Paralele, ekde 1919, oni enkondukis dozon de pozitiva diskriminacio : la rabfak (laboristaj fakultatoj) malfermis al malmulte klerigita publiko privilegian aliron al supera instruado. Kaj, kun la ŝtatigo de la produktadrimedoj, kiu liberigis la sciencon kaj la ekonomion el la privata profito, ekfloris esplorinstitutoj kaj universitatoj, starigitaj ekde la interna milito, en kiuj renkontiĝis miloj da esploristoj el ĉiaj fakoj, ekzemple la scienca urbo Akademgorodok, fondita en Siberio en 1957, antaŭ la Silicon Valley. Tiu ĉi volisma politiko pri edukado kaj esplorado, kiu ebligis al la USSR sendi la unuan homon en la spacon, komencis ekde la unuaj jaroj de la revolucio kun preskaŭ totala senhaveco. En la mozaiko de popoloj, kiu estis la eksa rusa imperio, kelkaj el ili estis preskaŭ tute analfabetaj, oni kreis alfabetojn por skribi kvardek lingvojn kaj dialektojn. Malsame ol la rusigo trudita de la caroj, kiun poste Stalino refaris, la bolŝevistoj ne trudis la kirilan alfabeton, portanton de la grandrusa dominado. Zorgante rifuzi ĉian formon de ŝovinismo, ili subtenis mirigan movadon de latinigo de la alfabetoj, kiu spertis eksterordinaran sukceson ĉe la nordaj popoloj, la malplimultoj en Kaŭkazio, la ĉinaj kaj koreaj loĝantoj de Ekstrem-Oriento, kaj ankaŭ ĉe la turkparolantoj, por kiuj tio kovriĝis kun la batalo de la ekspluatatoj kontraŭ la feŭduloj, kontraŭ la naskiĝanta burĝaro aŭ kontraŭ la religiaj kastoj, kiuj defendis la araban alfabeton aŭ kiuj gardis por si la misteron de la skribo. Tio signifis la malfermon al la okcidenta mondo, provon proksimigi la loĝantarojn de Ruslando al la laborista klaso de la plej progresintaj landoj. En la USSR, kie oni nombris 122 lingvojn kaj dialektojn, la latina alfabeto ĝis en 1929 fariĝis la skribo de dekoj da parolataj lingvoj – escepte de tiuj, kiuj jam havis sian propran skribsistemon : la kartvela, la jidiŝa, la armena, la ukraina … Inter la deziro de la loĝantaro kleriĝi, la bolŝevista konvinko ke la amasoj devis kaj povis akiri la kulturajn rimedojn por mem mastrumi sian ŝtaton (ĝis la simpla dommastrino, diris Lenino) kaj la materiaj kondiĉoj truditaj de la cirkonstancoj, la obstakloj estis gigantaj. La romano La unua instruisto de Ĝingis Ajtmatov [6], priskribas soldaton de la Ruĝa Armeo tre analfabeta, kiu havis nek manlibron nek pedagogion, ĝuste nur la rudimentojn lernitajn en la armeo, venis por konstrui lernejon en kirgiza vilaĝo en 1924. La vilaĝanoj, malfacile konvinkeblaj, unue ne volis partopreni en la konstruado : ĉu konstrui lernejon ebligos manĝi ? Aperis dekoj da miloj da popoldomoj, da laboristaj kluboj, da barakoj por legado kaj da bibliotekoj (ne malhaveblaj pro la malabunda papero por eldoni librojn). Tiuj institucioj, per kiuj oni celis samtempe eduki kaj konvinki – antaŭ ĉio en la kamparo, kiun oni taksis pli malamikaj al la soveta potenco post la starigo de devigaj rekvizicioj printempe de 1918 – ofte trafis sur rezistemo. „Aĉeti libron aŭ aboni gazeton, tio signifas, ke oni jam ne scias kion fari per sia mono” kaj riski esti rigardata kiel kulako (riĉa kampulo). [7] Spite al la malfacilaĵoj, 200.000 homoj alfabetigis 5 milionojn da personoj en 1921 ; 7 milionojn fine de 1922. Fine de la interna milito en 1921, la nombro da junaj lernejanoj pasis de 3,5 al 5 milionoj. En 1929 ili atingis 13 milionojn, kun 139.000 lernejoj. La amasigo de la instruado daŭris sub Stalino, des pli ke ĝi estis ne malhavebla por la politiko de rapidega industriigo, kiun li lanĉis surbaze de la kampkultura kolektivigo. Tamen eksilentis la pedagogiaj debatoj de la unuaj jaroj de la revolucio. Kvankam la burokratia sistemo liveris siajn batalionojn da inĝenieroj kaj da specialistoj, ĝi estis esence malamika al ĉio, kio povus fortigi la proletaran tendaron, forpurigis la laboristojn kaj infanojn de la popolaj klasoj venintaj al respondecaj postenoj dum la unua sovetia jardeko. Ĝi venkis tion kio, en la spirito de Lenino kaj de la bolŝevistoj, male ebligintus al la laboristaj amasoj, danke ĝuste al sia kleriĝo, kontraŭagi la fortiĝon de la burokratio, kiu fine forprenis al ili la povon lerni mem mastrumi „sian” ŝtaton. Tiel enteriĝis la emancipa projekto, kiun la bolŝevistoj asociis kun la edukado. Nicolas FORNET.