Zorgrobots, virtual reality apps en nepnieuws op Facebook vragen om een herziening van de rechten van de mens. Want zorgrobots zijn weliswaar heel behulpzaam, ze bespioneren je in principe de hele dag. Wat gebeurt er met deze gegevens en hoe ondermijnen die het mensenrecht op privacy? Hoe zit het met het recht op eigendom als de bedenker van de populaire virtual reality-app Pokémon Go een gewoon huis tot ‘gym’ maakt, waar allerlei ‘pokémonjagers’ massaal op afkomen? En heb je wel vrijheid van meningsuiting, als je door filters op Facebook en Google geen toegang hebt tot alle informatie?

Het besef dat moderne technieken de naleving van mensenrechten kunnen beïnvloeden ontbreekt nu nog, zegt Rathenau-directeur Melanie Peters. “Het is belangrijk daar rekening mee te houden als er weer nieuwe technologie wordt bedacht.”

“Als ik nu een foto van mijn man maak, dan analyseert mijn telefoon die foto. De telefoon herkent mijn man en plaatst hem in een mapje met andere foto’s van mijn man. Dat betekent dat al die informatie ergens is opgeslagen. Hoe ver zijn ogen uit elkaar staan, hoe ver zijn mondhoeken naar beneden hangen, alles.” Er is vaak niet over nagedacht waar deze informatie blijft, wat in strijd is met artikel acht van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens: het recht op bescherming van de privésfeer.

Twee nieuwe mensenrechten

Dit klinkt niet als iets nieuws – privacywaakhonden zwengelen deze discussie regelmatig aan – maar het rapport gaat verder. Zo pleit het instituut voor twee nieuwe mensenrechten: het recht om niet gemeten of geanalyseerd te worden, en het recht op betekenisvol menselijk contact. De eerste als specificatie van het privacyrecht, de tweede in het kader van bijvoorbeeld zorgrobots. “Die zijn heel handig en waardevol”, zegt Peters, “maar contact met echte mensen is belangrijk.”

Het onderzoek wordt nu voorgelegd aan de ministers van de Raad van Europa, op wiens verzoek het onderzoek ook is uitgevoerd. Daar kunnen nieuwe mensenrechten uitkomen, een herziening van de bestaande rechten of een extra verdrag. Mensenrechten functioneren niet als wet, maar als moreel kompas.

Het aanpassen van mensenrechten aan nieuwe ontwikkelingen is eerder gebeurd. Zo werd het Verdrag van Oviedo gesloten in 1997 om de menselijke waardigheid te behouden, met het oog op snelle ontwikkelingen in de biogeneeskunde. Peters denkt dan ook dat er een grote kans is dat de adviezen van het Rathenau ter harte worden genomen, al is het maar deels. “De techniek gaat heel snel vooruit, de mogelijkheden om data te analyseren gaat snel vooruit, alles wordt steeds slimmer. Dat bewustzijn komt.”