Miasta-ogrody miały być tanie, zielone i przyciągać do metropolii nowych pracowników z terenów wiejskich. Dziś bywają utożsamiane z luksusem i... utrapieniem. Oto polskie miasta satelitarne i podmiejskie dzielnice, które często nie do końca sprawdziły się jako niedrogie enklawy ciszy i spokoju.



„Miasta-ogrody? Tu wszystko ma ludzką miarę” – mówi dr Andrzej Poniewierka, inżynier architektury i wykładowca Politechniki Wrocławskiej. Dodaje też, że licząca ponad sto lat idea miasta-ogrodu jest jednym z lepszych rozwiązań urbanistycznych powstałych z myślą o ludziach. Nie ma się więc co dziwić, że współcześni deweloperzy i architekci tak chętnie sięgają po koncepcję miast satelitarnych, garściami czerpiąc inspiracje dla nowych projektów.

Polskie miasta-ogrody sprzed lat

Choć wielu kojarzą się z luksusem, miasta-ogrody powstały jako odpowiedź na potrzeby robotników. Dynamiczne przemiany społeczno-gospodarcze epoki rewolucji przemysłowej sprawiły, że XIX-wieczne ośrodki miejskie z jednej strony cierpiały na nieustanne braki kadrowe w licznie otwierających się fabrykach i zakładach pracy, z drugiej zaś – nie oferowały nowym przybyszom godziwych warunków mieszkaniowych. Ludzie często gnieździli się po kilkanaście osób w jednym, zatęchłym lokalu bez dostępu do toalety i kuchni.

Kamienice czynszowe były przeludnione, mieszkania drogie, czasy niepewne, a schroniska dla bezdomnych przepełnione. Na przedmieściach masowo powstawały bieda-osiedla, pełne domów kleconych z byle czego. Szerzyły się choroby i przemoc. Na taki grunt padło ziarno rzucone przez brytyjskiego urbanistę Ebenezera Howarda, który przygotował koncepcję miast-wsi, satelitarnych enklaw wznoszonych przy ciągach komunikacyjnych (zwłaszcza kolejowych) w odległości ok. 20 km od centrów dużych miast.

Każde z miast-ogrodów miało mieć określony układ ulic, skwerów i parków oraz musiało zapewniać mieszkańcom dostęp do lokali usługowych i instytucji kulturalno-oświatowych. „Ludzie nie tylko mieli mieszkać, ale mieli mieć dostęp do zieleni” – wyjaśnia dr Poniewierka. Dodaje też, że koncepcja „dużej doniczki” zakładała posiadanie przez każdego mieszkańca własnego ogródka warzywnego i miejsca na hodowlę małych zwierząt, choćby królików czy kur, które mogły stanowić źródło pożywienia.

Domy miały być wielorodzinne, ale niewysokie (by nie przytłaczać mieszkańców), a mieszkania niewielkie, najlepiej dwu-, trzyizbowe. Całość, zgodnie z założeniami Howarda, miała stanowić formę przejściową między wsią i miastem, stając się magnesem dla ludności napływowej, przybywającej za pracą z głębokiej prowincji. Idea brytyjskiego planisty padła w Polsce na podatny grunt, a pierwszym – i, jak czas pokazał, także ostatnim – miastem, które dorobiło się swoich „ogrodowych satelitów” była Warszawa. To właśnie w stolicy wznoszono kolejne miasteczka będące odpowiedzią na koncepcję Howarda, które w międzywojniu powstały przede wszystkim na tzw. linii otwockiej i wzdłuż trasy WKD.

Podwarszawskie trójmiasto ogrodów

Najsłynniejszym przykładem miasta-ogrodu w Polsce jest Podkowa Leśna, która odzwierciedla proponowany przez brytyjskiego urbanistę koncentryczny układ uliczek ze stacją kolejową jako centralnym punktem miasta, wokół którego wypączkowały też skwerki, parki i plac zabaw. Jest jednak z Podkową pewien problem – nigdy nie była miastem robotniczym. Budowane tu piękne wille i domy służyły przede wszystkim zamożnym ludziom interesu i kultury. Miasto-ogród stało się ośrodkiem dla ludzi z pieniędzmi i aspiracjami.

Podobna sytuacja spotkała drugie z miast należących do stołecznego trójmiasta ogrodów, czyli Milanówka. Wznoszone tu zabudowania nie były przeznaczone dla ściągających do Warszawy za chlebem nowych pracowników. Zamiast tego stały się raczej zapleczem rekreacyjno-letniskowym dla warszawskiej inteligencji, kadry oficerskiej i artystów.

W ogrodowym trójmieście, na które składa się również Brwinów, działają prywatne i państwowe przedszkola, szkoły podstawowe, gimnazja i licea. Nie brak tu również sklepów wielobranżowych, warzywniaków oraz lokali usługowych – od fryzjera i ślusarza po kawiarnie i restauracje (przy czym warto pamiętać, że ich wachlarz nie jest tak szeroki, jak w większych podwarszawskich miastach). W samym Brwinowie działa również galeria handlowa.

Najszybciej do położonych na południowy zachód od stolicy miast-ogrodów dotrzeć można Warszawską Koleją Dojazdową. Średni czas przejazdu z centrum do oddalonej o 25 km Podkowy Leśnej to 30-40 minut. W tygodniu przejazd samochodem do samych granic Warszawy może zająć nawet godzinę, dlatego latem niektórzy mieszkańcy miasteczek satelitarnych wsiadają na rower.

Komorów: ogród nad Utratą

Komorów nad Utratą, wieś położona 20 km od centrum Warszawy, stała się idealnym miejscem do realizacji planu stworzenia miasta-ogrodu. Miejscowość znajdowała się w prywatnych rękach, dopiero po wojnie majątek znacjonalizowano. Niebagatelny wpływ na rozwój osiedla mieszkalnego na jego obszarze miał ówczesny właściciel – Józef Markowicz. To z jego inicjatywy podjęto koncepcję stworzenia miasta satelickiego o luźnej zabudowie i z kluczowym udziałem naturalnej zieleni.

W Komorowie wyznaczono siatkę ulic i podzielono ziemię na konkretnej wielkości działki. Zwykle pozwalały one postawić średniej wielkości domek jednorodzinny i zaaranżować wokół ogród. Ponadto Mazowiecki Urząd Wojewódzki przekazał na rzecz nowego osiedla tereny z przeznaczeniem na budowę kościoła, szkoły oraz założenie parku i terenów rekreacyjnych.

Każdy mógł nabyć działki w Komorowie, ale umowa zobowiązywała do przestrzegania kilku istotnych zasad. Ważne było między innymi to, by nabytej ziemi nie przeznaczać na inny cel niż budowa domu mieszkalnego. Ponadto wznoszone obiekty musiały wpisywać się w estetykę osiedla-ogrodu, by nie zaburzyć jego charakterystycznego wyglądu. Dziś koncepcja miasta-ogrodu w Komorowie zanika, a wszystko przez brak zorganizowania i przestrzegania ustalonych zasad. Drzewa są wycinane, a działki łączone po kilka w celu budowy większych obiektów.

Otwockie perełki

Na południowo-wschodnich krańcach stolicy, wzdłuż tzw. linii otwockiej, już na początku XX wieku kiełkowały miasta-ogrody. Z koncepcją budownictwa społecznego, zakładającą tworzenie tanich podmiejskich osiedli dla robotników, miały jednak bardzo niewiele. Świetnie natomiast sprawdzały się w roli osad letniskowych i sanatoriów, rozsypanych po kuszących intensywnym zapachem iglastych lasach otaczających Warszawę.

Ani Soplicowo, ani Śródborów nigdy nie były jednak tym, czym stały się zespoły urbanistyczne wznoszone (już w granicach stolicy) według idei Heleny Syrkusowej – lokalami mieszkalnymi dla ludności przybywającej do ośrodka miejskiego za pracą.

Soplicowo u swego zarania było dobrze zaplanowaną kolonią urzędniczą z niską zabudową, z kolei Śródborów to przede wszystkim przedwojenne sanatoria, ulokowane zarówno w kompleksach kilkukondygnacyjnych budynków, jak i willach. Zapleczem usługowym, handlowym i edukacyjnym stanowi przede wszystkim Otwock. Dojazd kolejką podmiejską z centrum Warszawy zajmuje około 40 minut. Odległość niespełna 30 km pokonać można też samochodem, co w tygodniu oznacza minimum godzinę jazdy.

Gdynia, Lublin, Wrocław: dzielnice zamiast miast

Z wyzwaniem łączenia nowych koncepcji z zastanym otoczeniem borykały się również inne polskie miasta. Wspomina o tym Andrzej Poniewierka:

Bogata topografia miejska nie zawsze pozwalała na takie kompleksowe rozwiązania. Zamiast miast satelitarnych powstawały więc niewielkie zespoły, osiedla-ogrody.

Jednym z przykładów takiego rozwiązania jest Gdynia Kamienna Góra. W kontekście tej dzielnicy również pojawia się słowo „ogród”, dookreślające zielony charakter okolicy. Znów jednak – podobnie jak na Mazowszu – była to przede wszystkim dzielnica willowa dla majętnych mieszczan.

Dziesiąta w Lublinie: niewolnicy, kolejarze i wille

Lubelska dzielnica Dziesiąta miała szansę stać się jednym z miejsc, w których plan E. Howarda zrealizowano zarówno pod względem zachowania proporcji między zielenią i zbudowaniami, jak i proletariackim charakterem mieszkańców.

Wieś Dziesiąta w średniowieczu zamieszkana była przez niewolników i królewskich sokolników. W XIX wieku powstały tu osiedla kolejarskie oraz osiedla garnizonowe. Początek XX wieku to rozpoczęcie na terenach przylegających do Dziesiątej budowy nowego miasta-ogrodu, tym razem o willowym charakterze. Prac nigdy jednak nie dokończono.

Obecnie Dziesiąta to przede wszystkim dzielnica willi i niskiej zabudowy wielorodzinnej – są tu zarówno stare kamienice, jak i bloki. Na miejscu działają instytucje oświatowe i lokale usługowe. Dojazd z centrum Lublina jest kłopotliwy, zwłaszcza z perspektywy mieszkańców centrum. Trasę około 6 km pokonuje się nierzadko kilkadziesiąt minut, a komunikacja miejska kursuje z niewielką częstotliwością. Lokalna społeczność jest jednak na tyle skonsolidowana, że walczy o udogodnienia i zabiega o zmiany w rozkładach jazdy.

Wrocław: poniemiecki sznyt przedmieść

Ciekawa jest sytuacja dzielnic i miast-ogrodów na Ziemiach Odzyskanych. Tu oczywiście przoduje Wrocław, który może poszczycić się wieloma tego typu realizacjami. Począwszy od Sępolna, przez Księże Małe i Biskupin, kończąc na Karłowicach – wszędzie tam powstawały domy wielorodzinne ułożone na określonym planie, wokół których tworzono również punkty usługowe, placówki oświatowe i budynki użyteczności publicznej.

Struktura tych dzielnic często przetrwała do dziś – włącznie z podwórkowymi ogródkami. Dojazd transportem publicznym, zwłaszcza tramwajami i koleją jest wygodniejszy i szybszy niż samochodem. Na Księże Małe czy Biskupin tramwajem dotrzemy w 20-25 minut. Pokonanie podobnej trasy samochodem zajmuje nierzadko dwa razy więcej czasu.

Wynika to z faktu, że owe osiedla mieli zamieszkiwać przede wszystkim ludzie, których – zgodnie z przedwojennymi uwarunkowaniami ekonomicznymi – nie stać było na własny samochód. Wąskie uliczki i drogi dojazdowe o małej przepustowości nie sprzyjają kierowcom. Osiedla cierpią też z powodu niedostatecznej ilości miejsc parkingowych.

Nowa Huta: zabytkowy socrealizm

W momencie startu budowy socrealistycznego miasta idealnego prawdopodobnie nie planowano, że po dwóch latach zostanie ono administracyjnie włączone do Krakowa. Nowa Huta powstała przecież z myślą o potrzebach mieszkaniowych pracowników kombinatu metalurgicznego. Od 1951 roku miasto, szczegółowo zaprojektowane przez Tadeusza Ptaszyckiego, stało się dzielnicą mieszkalną. Najważniejszym elementem urbanistycznym jest Plac Centralny, na którym opiera się cały układ ulic, budynków, trawników czy terenów zielonych.

Nieruchomości wokół nadrzędnej przestrzeni sięgają czterech pięter. Im dalej od centrum, tym bardziej zmienia się bryła i wysokość budynków. Na osiedlach peryferyjnych znajdziemy już tylko niskie domy jedno- lub wielorodzinne. Charakterystycznym punktem w układzie architektonicznym dzielnicy-ogrodu, integralnie współistniejącym z centralnym placem, jest promienisty układ komunikacyjny.

Wyznacza on między innymi podział na osiedla, z których każde tworzy niemal samowystarczalną jednostkę z własnymi placówkami edukacyjnymi dla dzieci i punktami handlowo-usługowymi. Cała zabudowa Nowej Huty opiera się na harmonijnej, uporządkowanej i dobrze zaplanowanej koncepcji. Oczywiście, dzielnica zaczęła się rozrastać, wskutek czego stopniowo swój charakter. Tkankę zbudowaną według idei socrealizmu nazywa się dziś Starą Nową Hutą. Została ona wpisana do rejestru zabytków Krakowa.

Łódź: miasta jak las

Do Łodzi koncepcja miast-ogrodów dotarła w okresie międzywojennym wraz z modą na domy letniskowe, szerzącą się zwłaszcza wśród elit. Do budowania prostych domków idealne okazały się zalesione tereny położone niedaleko miasta. Nie służyły one jednak za mieszkania dla pracowników łódzkich przedsiębiorstw, ale stanowiły miejsca rekreacji zamożniejszych środowisk – klasy niższe odpoczywały bowiem przede wszystkim w łódzkich ogrodach i parkach. Ze względu na charakter obszarów podmiejskich, miasta-ogrody wokół Łodzi często nazywane były miastami-lasami.

Powstały między innymi Miasto-Las Kolumna, Tuszyn-Las, Łagiewniki i Miasto-Ogród Sokolniki-Las. W latach 90. XX wieku część z tych miejscowości otrzymała statut osiedla. Miasta-ogrody w regionie łódzkim planowano z inicjatywy ówczesnych właścicieli majątków ziemskich, którzy w dokonaniach angielskich urbanistów widzieli pomysł na intratne przedsięwzięcie. Uzyskawszy odpowiednią zgodę, dzielili ziemię na działki, wyznaczając następnie infrastrukturę pod przyszłą osadę letniskową. Potencjalni nabywcy zachęcani byli do kupna ziemi poprzez podkreślanie komfortowego połączenia komunikacyjnego z Łodzią.

Współczesne miasta-ogrody

W epoce powojennej koncepcja miast-ogrodów zaczęła nabierać nowej skali. Wznoszono blokowiska-ogrody, na których co prawda oprócz domów mieszkalnych lokowano także szkoły, przedszkola, domy kultury i sklepy, ale same budynki trochę zatraciły swój ludzki wymiar. Zamiast ogródków warzywnych na blokowiskach pojawiły się rozległe skwery, parki i place zabaw.

Dziś ogródek najczęściej zastępowany jest przez balkon. To, co było w terenie, wypierane jest przez zieleń na dachach, będącą właściwie namiastką prawdziwej zieleni. Nie da się w takich warunkach zasadzić drzew. Nie ma szans na naturalne nawadnianie deszczówką.

– mówi Andrzej Poniewierka i dodaje:

Na tego typu osiedlach jedynymi barwnymi elementami są obecnie samochody. Zamiast placów zabaw dla dzieci mamy zaś parkingi. Stąd też deweloperzy, chcąc skusić nowych klientów, wracają do pierwotnych założeń Ebenezera Howarda.

Siewierz Jeziorna: zielona wyspa nie dla każdego

Jednym z głośniejszych przykładów miasta satelitarnego stała się położona 30 km od Katowic dzielnica miasta Siewierz: Jeziorna. Inwestycja firmy ALTA S.A. miała stać się „zieloną kropką” na śląskiej mapie – miejscem, w którym mieszkańcy aglomeracji będą mogli zamieszkać w niewielkich wielorodzinnych domach otoczonych terenami zielonymi, z łatwym dostępem do sklepów, szkoły i przedszkola. Znów jednak postawiono przede wszystkim na lepiej sytuowanych przedstawicieli społeczeństwa. Dodatkowym utrudnieniem jest konieczność posiadania własnego auta – brak bowiem dogodnych dojazdów z wykorzystaniem transportu publicznego. Inwestor chwali się za to bliskością... lotniska.

Dotarcie z Katowic do Jeziornej pociągiem wymaga dużego zapasu czasu (minimum 1,5 godziny) oraz sporej determinacji ze względu na 2 przesiadki. Autobus? W tym przypadku również brak bezpośredniego połączenia, cała podróż trwa zaś niemal 2 godziny jazdy – w jedną stronę! Samochód to zatem jedyny rozsądny sposób podróży: odległość 30 km można pokonać nawet w 30 minut.

Nowe Żerniki: współczesny modernizm blisko centrum

Inaczej jest z wrocławskimi Nowymi Żernikami. Inwestycja, zwana także osiedlem WuWA2, w bezpośredni sposób odwołuje się do modernistycznych tradycji Wrocławia. Wspólna inicjatywa władz miasta oraz miejscowej izby architektów oprócz zabudowań tak o charakterze willowym jak i wielorodzinnym, domu kultury, bazarku, instytucji oświatowych i terenów zielonych ma oferować przyszłym mieszkańcom łatwy dostęp do komunikacji zbiorowej.

W pobliżu WuWA2 znajduje się przystanek wielu linii tramwajowych obsługujących połączenie z podmiejską Leśnicą. Dzięki temu do ścisłego centrum miasta dotrzemy w około 20 minut. Zlokalizowana tuż obok stacja kolejowa pozwala zaś dojechać do Dworca Głównego nawet w 12 minut, korzystając ze standardowego biletu komunikacji miejskiej. Przejazd autem w tygodniu może zająć kilkadziesiąt minut; rozsądniejszym rozwiązaniem wydaje się być rower, ale duża odległość od centrum może zniechęcić.

Spójna koncepcja i plan zagospodarowania przestrzennego jest gwarancją bezpieczeństwa urbanistycznego dzielnicy. W ocenie Andrzeja Poniewierki przyszłość nie przyniesie dogęszczenia osiedla kolejnymi budynkami wplatanymi w już istniejące struktury.

Miasta satelitarne: plusy i minusy

Atrakcyjność mieszkania w mieście-ogrodzie opisywano już sto lat temu. Samowystarczalność takich enklaw pozwala zaoszczędzić czasu. Tereny zielone pozytywnie wpływają na kondycję zarówno fizyczną, jak i psychiczną, a uwzględniona w projektach przestrzeń wspólna pozwala uniknąć życia w izolacji. Warto jednak pamiętać, że na wznoszonych w ostatnich trzydziestu latach podmiejskich osiedlach owa przestrzeń wspólna traktowana była niejako ziemia niczyja. Pozbawione wsparcia miasta, strefy rekreacji mogą popaść z czasem w zły stan.

Katarzyna Kajdanek, socjolog miasta i autorka „Suburbizacji”, wspominała także o innych kwestiach:

Pomiędzy przestrzeniami domów a przestrzeniami publicznymi w osiedlach podmiejskich nie ma przestrzeni o charakterze półpublicznym. Domy nie mają ganków, nie stoją przed nimi ławki, nie ma przestrzeni przydomowych otwartych na spotkania z najbliższymi sąsiadami. Przestrzeń ogrodu, rabaty, klombu jest ściśle przypisana do przestrzeni prywatnej i zamknięta przed obcymi.

Powrót do idei miast-ogrodów stanowi odpowiedź na tego typu problemy. Planując przeprowadzkę, czy to do nowo powstającej, czy też funkcjonującej już od kilkudziesięciu lat enklawy, warto być więc przygotowanym na rozmaite wyzwania.

Kto doceni zabytkowe miasto-ogród?

Mieszkanie w mieście satelitarnym często może być tańsze niż lokal położony bliżej centrum metropolii. Dla osób młodych to dobra pomysł na obniżenie kosztów życia – o ile jednak transport publiczny pozwala na bezproblemowe dotarcie do ścisłego centrum. Z kolei rodziny z małymi dziećmi docenią spokój i kameralną atmosferę, wsparcie sąsiadów oraz dostęp do własnego kawałka zieleni.

Natalia Fiedorczuk, piosenkarka, matka dwójki dzieci oraz autorka książki „Wynajęcie”, poświęconej socjologicznym i społecznym aspektom procesu poszukiwania mieszkań do wynajęcia, opowiedziała nam o swoich doświadczeniach związanych z mieszkaniem w Milanówku:

Wyprowadzka do Milanówka to nie była dla nas decyzja aspiracyjna. Wynajem to niższe koszty. Jest zupełnie inaczej, niż w stolicy. Mieszkanie z wyjściem do ogródka to świetna sprawa latem. Można wypuścić dzieciaki i zawsze ktoś z sąsiadów spojrzy. Relacje z innymi mieszkańcami są lepsze niż na wielkomiejskich blokowiskach. Można wyjść z domu na spacer i wpaść do kogoś znajomego bez wcześniejszego dzwonienia i umawiania się, to jest normalne.

Bartek Biedrzycki, autor książek science-fiction, od małego mieszka w Konstancinie-Jeziornie. Przyznaje, że o ile dla małych dzieci klimat miasta-ogrodu jest świetny, to jednak problemy zaczynają się w chwili, gdy chcesz wyjść do kina, pójść na koncert lub odwiedzić znajomych z Warszawy. Jeszcze ciekawiej robi się podczas wypraw na stołeczne imprezy. Wraz z żoną ustalają, kto tego dnia jest kierowcą – w innym wypadku pozostaje długi powrót jeżdżącym dość rzadko nocnym autobusem.

Dopóki nie zamieszkasz w mieście-ogrodzie, nie zdajesz sobie sprawy z tego, jak to miejsce zmienia się w weekend. Parki i place zabaw w uzdrowiskowej części Konstancina są przepełnione, bo warszawiacy przyjeżdżają odetchnąć od miejskiego zgiełku. Chodniki, ulice, parkingi i podjazdy – wszystko jest zastawione samochodami warszawiaków.

– z niemałą uszczypliwością stwierdza Biedrzycki.

Stare domy, nowe problemy

Przedwojenne dzielnice i miasta-ogrody zmieniają swe oblicze także wraz ze zmianą pór roku. To, co jest atutem w ciepłe dni, zimą w międzywojennych dystryktach staje się utrapieniem. Stare mury niełatwo jest nagrzać, a duże powierzchnie przeszklone szybko oddają ciepło. Koszty ogrzewania bywają więc wysokie. Natalia Fiedorczuk:

Jest taki aspekt mieszkania w mieście-ogrodzie, o którym nie wiedziałam, bo niewiele osób chce o tym mówić. W chłodne dni ludzie palą w piecach wszystkim. Są dni, kiedy nie da się przejść od stacji WKD do domu bez bólu głowy.

Piosenkarka wspomina też, że nie wszystkim mieszkańcom Milanówka udało się wziąć udział w programie wymiany pieców. Ponadto nawet jeśli ludzie inwestują w ogrzewanie gazowe, po drugim rachunku rezygnują.

Andrzej Poniewierka zauważa, że w miastach-ogrodach starej daty kwestia czystości powietrza bywa często dyskusyjna:

Dawniej była to zieleń świeżo nasadzana, ale starzejąca się przyroda miejska wymaga pielęgnacji. Ludzie chodzą do fryzjera, dlaczego więc tak samo nie zatroszczą się o drzewa?

– pyta retorycznie urbanista i wyjaśnia w czym tkwi największy problem:

Zbyt wysokie drzewa, zamiast pomagać w oczyszczaniu atmosfery (zwłaszcza w tak kameralnym otoczeniu, jakie stanowi niskie budownictwo miast-ogrodów), stały się obecnie jedną z przyczyn słabej cyrkulacji powietrza. Spaliny i dym z kominów zbierają się pod koronami roślin, zaś piece ogrzewane byle czym wydatnie przyczyniają się do powstawania smogu.

Zakupy jako wyzwanie

Z drugiej strony na nowych osiedlach wyzwaniem staje się kwestia dostępności punktów usługowych: sklepów, gabinetów lekarskich, szkół i przedszkoli. Do tego doliczmy jakość ich działania. Nowo stawiane osiedla cierpią również z powodu niedostatecznej współpracy sąsiedzkiej. W sytuacji, gdy wszyscy w okolicy są „tymi nowymi”, trudniej stworzyć jest społeczność godną zaufania. Zapuszczenie korzeni wymaga w końcu czasu.

Miasto-ogród: ucieczka od zgiełku

Najważniejsze zatem, by miejsce zamieszkania wybrać rozważnie. Przecież miasta-ogrody z założenia miały dawać szansę na zwolnienie tempa – niezmiennie od ponad stu lat. Jeśli zatem szukacie miejsc pozwalających na odcięcie od zgiełku, zarazem jednak wbudowane w dobrze zorganizowaną miejską tkankę, miasta satelitarne będą doskonałym rozwiązaniem. Dla tych, którzy wolą być zawsze w centrum wydarzeń, polecamy zaś mieszkania w sercu metropolii.

Zdjęcie tytułowe: Zlin, Herbert Frank, CC BY 2.0, Flickr.com.