30 tot 40 procent van de Belgische moslims gelooft in een zeer conservatieve versie van de islam. Hoe gevaarlijk is dat? ‘Het probleem werd genegeerd. Het gaat decennia duren om dat te keren. En het wordt erger voor het beter wordt.’

‘Hitler is een topkerel, hè, meester. Want die maakte Joden dood.’ En: ‘Dinosaurussen hebben nooit bestaan. Iemand heeft die benen in de grond gestopt.’ Het zijn extreme voorbeelden van wat leerkrachten als Niels Van Hoof, die lesgeeft in een basisschool in het Antwerpse district Borgerhout, soms te horen krijgt van jonge moslims. Aan de basis ligt een radicale lezing van de islam, die ze meekregen van hun ouders of van hun leraars op de islamschool.

De uitspraken zijn tekenend voor het gedachtegoed van een deel van de moslimbevolking in ons land. De partij Islam, die al sinds 2012 bestaat, maakte dat deze week nog eens pijnlijk duidelijk door voor de scheiding van mannen en vrouwen in de bus te pleiten. Eerder schopte ze al stennis door voor de invoering van de sharia, de strenge islamitische wet, te ijveren. En haar Molenbeekse gemeenteraadslid weigerde om burgemeester Françoise Schepmans (MR) de hand te schudden omdat ze een vrouw is.

Een grote groep van de moslims is gehersenspoeld tot erg conservatieve en radicale mensen. Cherif El-Farri, expert in deradicalisering

Het deed staatssecretaris voor Gelijke Kansen en Armoedebestrijding Zuhal Demir (N-VA) in haar pen kruipen. Ze noemde Islam het topje van de ijsberg. ‘Het wordt hoog tijd dat we beseffen dat de islam voor velen niet louter een religieuze belevenis is, maar een maatschappijvisie die haaks staat op de normen en waarden die wij hier koesteren.’ Ze riep op om de alarmklok niet te blijven negeren door telkens weer op snooze te drukken als dergelijk nieuws opduikt.

Is de reactie van Demir een gemeende cri de coeur of een populistische zet van de N-VA? Volgens professor sociologie Mark Elchardus, ooit de huisideoloog van de sp.a maar zeer kritisch voor het Belgische migratiebeleid, heeft de staatssecretaris een punt. ‘De weinige studies die er zijn, wijzen uit dat 30 tot 40 procent van de moslims in ons land er een fundamentalistische visie op hun godsdienst op na houdt. Ze zijn daarom niet gewelddadig. Maar de manier waarop ze hun geloof belijden, is onverenigbaar met onze seculiere staat en de democratie. En dat is een probleem.’ Op 850.000 Belgische moslims - 7,6 procent van de bevolking - gaat het over 260.000 à 350.000 mensen, de bevolking van een stad als Gent.

Kort door de bocht gesteld heeft Islam een potentieel van 350.000 kiezers. Daarmee heeft de partij het in zich om net over de kiesdrempel van 5 procent te springen. Zo ver zal het evenwel niet komen, want Islam is sjiitisch en krijgt geld uit Iran. De meeste moslims in ons land zijn soennieten en moeten niet weten van Iran. Bij de parlementsverkiezingen van 2014 haalde de partij amper 0,2 procent van de stemmen. Soumission - naar het boek van de Franse schrijver Michel Houellebecq waarin Frankrijk een islamitische president krijgt en het land zich aan de islam onderwerpt - lijkt veraf.

Saoedi-Arabië

In steden met een grote moslimbevolking, zoals Molenbeek en Anderlecht waar de partij nu al telkens een zetel in de gemeenteraad heeft, kan Islam bij de verkiezingen van oktober evenwel meerdere zetels in de wacht slepen. Een beter georganiseerde partij van soennitische moslims - denk aan het Nederlandse Denk, dat het bij de jongste gemeenteraadsverkiezingen in Nederland opvallend goed deed in enkele grote steden - heeft zelfs een veel groter potentieel. Volgens experts kan Islam in sommige Brusselse gemeenten tot een kwart van de stemmen halen. Het is een beetje zoals met Sharia4Belgium, waarmee eerst werd gelachen omdat het veel weg had van een bende mafketels. Toen bleek dat de organisatie van Fouad Belkacem mensen radicaliseerde en aanzette om in Syrië te gaan vechten, verstomde het gelach snel.

Als je de stommiteiten hebt opgestapeld, is de miserie oplossen niet evident. Mark Elchardus, socioloog

Hoe komt het dat een samenleving die ethisch almaar progressiever wordt, geconfronteerd wordt met zo’n conservatieve golf? Om dat te begrijpen moeten we in eerste instantie naar Saoedi-Arabië kijken, dat met het fundamentalistische wahabisme een extreme vorm van de islam als godsdienst heeft. Dat wahabisme - bij ons doorgaans het salafisme genoemd - probeert het land wereldwijd te exporteren.

‘In Vlaanderen is het in de jaren negentig via Nederland binnengewaaid, waar het werd gepromoot met geld uit Koeweit, Qatar en Saoedi-Arabië. Via door hen gefinancierde moskeeën, culturele centra en boekenwinkels hebben ze hun gif onder de Belgische moslims verspreid, zegt Cherif El Farri, medeoprichter van het Antwerpse deradicaliseringscentrum Ceapire. Hij begeleidde al 17.000 mensen, onder wie leraren en agenten, bij de detectie van jongeren die in handen van het salafisme en het islamisme dreigen te vallen.

Jihadihoofdstad

De fundamentalistische lezing van de islam werd zowel in de Arabische wereld als door de moslims in Europa vlot opgepikt. Wie in het centrum van Molenbeek rondloopt en niet te hard naar de bouwstijl kijkt, waant zich bij momenten in het Midden-Oosten. Of in het boek ‘Soumission’ van Houellebecq. Mannen lopen in djellaba over straat, veel vrouwen zijn gesluierd. In de meeste theehuizen zitten enkel mannen. In de Gentsesteenweg bevinden zich, net als in de Lemonnierlaan in Brussel en de Abdij- en Handelsstraat in Antwerpen, zelfs enkele salafistische boekenwinkels.

‘Via de satellietschotels waarop radicale programma’s worden uitgezonden, via radicale predikers die naar ons land afzakten en zeker via het internet heeft de conservatieve islam de jongste jaren nog fors aan invloed gewonnen’, zucht El Farri. ‘Een grote groep moslims is er door een bombardement aan fundamentalistische propaganda van overtuigd geraakt dat hun conservatieve visie op de islam de enige juiste is. Ze denken dat het de islam is zoals die destijds in hun thuisland werd beleden, terwijl het daar niets mee te maken heeft. Ze zijn gehersenspoeld tot erg conservatieve en radicale mensen. Het drama is dat de grote groep van liberale en gematigde moslims zich intussen moet verantwoorden waarom ze niet meedoen met die ‘mainstream’ ultraorthodoxe interpretatie van de islam.’

Schermvullende weergave ©Kristof Vadino

Meer nog dan andere Europese landen bleek België vatbaar voor die conservatieve golf. Zeker na de aanslagen in Parijs en Brussel waren alle ogen dan ook op ons land gericht. Molenbeek, waar verschillenden van de terroristen opgroeiden en radicaliseerden, kreeg het etiket jihadihoofdstad van de wereld opgeplakt. In een uitvoerige paper probeerde het International Institute for Counter-Terrorism uit te leggen hoe dat komt. Onderzoekster Sarah Teich wijst in eerste instantie op de zwakke sociaal-economische positie en het zwakke opleidingsniveau van mensen met een migratieachtergrond. Slechts 12 procent van de Belgische moslims heeft een hoger diploma, terwijl dat voor 23 procent van de niet-moslims het geval is. Het aantal mensen zonder enig diploma ligt bij moslims ook veel hoger. Volgens de denktank is een gebrek aan opleiding en de bijbehorende lagere kans om werk te vinden een van de redenen waarom Belgische moslims gevoeliger zijn voor radicalisme.

Een bijkomend probleem is het gebrek aan integratie. 70 procent van de moslims tussen 15 en 25 jaar voelt zich niet geaccepteerd in Vlaanderen. ‘We betalen de prijs voor een jarenlang onbezonnen migratiebeleid. We zijn te weinig selectief geweest in wie we binnenlaten en we hebben te weinig ingezet op integratie’, zegt Elchardus. Hij wijst de tegenstanders van een inburgeringsbeleid met de vinger. ‘Integratie werd belachelijk gemaakt, alsof we nieuwkomers spruitjes zouden leren eten of worst zouden leren bakken. Terwijl het natuurlijk moest gaan over welke waarden wij als maatschappij belangrijk vinden. De mensen die dat toen hebben tegengehouden, dragen een verpletterende verantwoordelijkheid. We hadden nieuwkomers de spelregels duidelijk moeten uitleggen.’

Gat in de haag

Door zelf niet in te zetten op inburgering - Vlaanderen is daar pas anderhalf decennium mee bezig, Wallonië en Brussel hebben nog maar de eerste stapjes gezet - heeft de overheid mensen met een radicale islamitische visie jarenlang alle ruimte gegeven.

Françoise Schepmans, sinds 2012 burgemeester van Molenbeek, heeft het met lede ogen zien gebeuren. ‘In de jaren tachtig en begin jaren negentig heb ik de samenlevingsproblemen zien ontstaan die het gevolg waren van de migratie. Ik heb daarvoor gewaarschuwd. En na de aanslagen van 11 september heb ik gezien hoe in bepaalde wijken de radicalisering doorzette. Ook daar heb ik voor gewaarschuwd. Maar dat werd toen als politiek incorrect gezien en er werd niet geluisterd. Zeker niet door de PS, die al die jaren aan de macht is geweest.’

Het was de periode van de hoogdagen van het Vlaams Blok, toen alles wat in de richting van strengere regels voor migratie en integratie ging als extreemrechts werd bestempeld. Voormalig sp.a-voorzitter Steve Stevaert vergeleek het ooit met het snoeien van het gat in de haag. Wie dat probeert te doen, maakt het probleem alleen groter. Door de problemen onder de mat te schuiven staan we vandaag waar we staan. België is het Europese land waar de fundamentalistische islam het sterkst staat. En fundamentalisme kan leiden tot jihadisme. We zijn het land dat in verhouding tot zijn bevolking de meeste Syriëstrijders telt en we zijn het land dat met de terroristen van Parijs en Molenbeek een van de gevaarlijkste terreurcellen van de voorbije decennia herbergde.

Niemand zou een Vlaming op de lijst zetten die sympathie heeft voor een dictato riaal regime. Doe dat dan ook niet met nieuwe Vlamingen. Zuhal Demir, staatssecretaris

Er is onmiskenbaar een probleem. Hoe lossen we het op? Hoe stelliger experts de diagnose stellen, hoe weifelender hun remedies klinken. Ze geven flarden van oplossingen, maar geen kant-en-klare aanpak. ‘Als je de stommiteiten hebt opgestapeld, is de miserie oplossen niet evident. Wie zijn gat brandt, moet op de blaren zitten’, zegt Elchardus.

De oplossing waarover deze week het meest inkt is gevloeid, is het verbieden van de partij Islam. De N-VA toonde zich een grote voorstander, net als de PS. ‘Maar het is contraproductief’, stelt Elchardus. ‘Veel moslims zullen het als een aanval op de islam zien. Het is de beste manier om de fundamentalisten nog meer te verenigen en tegen de samenleving op te zetten.’

Staatssecretaris Zuhal Demir windt zich op als we opwerpen dat ze in haar blog geen oplossingen aanreikt. ‘We moeten Islam wel verbieden, omdat we het gewoon niet kunnen accepteren dat een partij de sharia wil invoeren. Mag dat nog als democratie, een theocratisch rechtssysteem verwerpen?’

Belangrijker is volgens haar dat de politiek verandert. ‘Ik heb destijds veel kritiek gekregen na mijn uitspraak dat moslims door bepaalde partijen als kiesvee worden behandeld. Maar ik zie wat ik zie: in veel grootsteden en in Limburg zetten traditionele partijen de natuurlijke leider van een bepaalde gemeenschap of iemand die wordt aangeduid vanuit de moskee op de lijst. Enkel en alleen om stemmen binnen te halen, accepteren ze dat die mensen een verhaal vertellen dat afwijkt van de partijlijn. Neem het verbod op het onverdoofd slachten. Alle meerderheidspartijen hebben dat op Vlaams niveau goedgekeurd, maar ik hoor hun lokale mandatarissen iets anders vertellen. Zo steun je de meest conservatieven en smoor je stemmen die wel onze normen en waarden overnemen en maak je de kloof groter.’

Demir vindt dat het gedaan moet zijn met die dubbele tong. ‘Het is een kwestie van politieke hygiëne. Politici van alle partijen moeten duidelijk maken wat kan en wat niet kan. Behandel allochtonen zoals je autochtonen behandelt. Niemand zou een Vlaming op de lijst zetten die openlijk sympathie heeft voor een dictatoriaal systeem. Doe dat dan ook niet bij nieuwe Vlamingen. Partijen moeten benadrukken dat mannen en vrouwen gelijk zijn en dat de wet primeert op het geloof, zodat niemand er nog kan aan twijfelen wat onze basisregels zijn. Ik geloof dat we zo het merendeel van de moslims ertoe kunnen brengen dat ze zich inschrijven in onze normen en waarden en dat ze die ook zullen verdedigen.’

Take back control

Als houvast hameren experts op het belang van de grondwet, waarin de grondrechten voor onze samenleving zijn opgenomen. De gelijkheid tussen mannen en vrouwen is erin vastgelegd, net als het verbod op discriminatie. En aan die principes valt enkel met twee derde van de stemmen in de Kamer te morrelen. ‘Maar al bij al is die grondwet vaag’, zegt Elchardus. ‘We zouden veel nauwgezetter de basisregels voor onze samenleving moeten definiëren, zodat we die makkelijker kunnen uitdragen.’ In de Kamer buigt zich een commissie over die klus.

Maar met een meer nauwgezette grondwet alleen komen we er niet, meent Cherif El Farri. We moeten ook naar de islam zelf durven te kijken. Hij noemt het een operatie ‘take back control’. ‘Het wordt tijd dat de overheid de controle probeert te grijpen over het geloof.’ De deradicaliseringsexpert pleit ervoor dat de overheid samen met gematigde moslims een discours ontwikkelt tegen het radicalisme. Vlaanderen is daarmee bezig. De Vlaamse regering heeft geld uitgetrokken om theologen boodschappen te laten verspreiden die de extremistische propaganda moeten weerleggen. Het blijft voorlopig bij kleine stapjes, getuige het beperkte budget.

Niet iedereen gelooft in die oplossing. Een bijsturing van het geloof door de staat kan ook averechts werken. ‘Maar sowieso moet de overheid veel meer controleren dan nu’, zegt Elchardus. ‘Een echte scheiding van kerk en staat hebben we nooit gehad. Ons model is er eerder een van actief pluralisme, waarbij de staat religies erkent en subsidieert. Voor de islam is dat evenwel veel te weinig gebeurd. We zouden de liberale islam veel beter moeten ondersteunen, zodat die sterker komt te staan in de strijd tegen radicalen.’

Daarnaast moeten we erin slagen de sociaal-economische positie van de moslims te verbeteren. Het is niet zo dat wie werk en een gezin heeft geen fundamentalist kan zijn, maar het maakt mensen doorgaans wel minder vatbaar. Anders gesteld: hoe gaan we perspectief geven aan de jonge, niet-opgeleide en arme bevolking van Molenbeek, zodat ze het gevoel krijgt deel uit te maken van de samenleving?

‘Als we de problemen hier kunnen oplossen, kunnen we ze overal oplossen’, zegt burgemeester Schepmans strijdvaardig. Op het vlak van inburgering, onderwijs en migrantenactivering - allemaal gemeenschapsbevoegdheden - is evenwel nog een lange weg te gaan. Volgens de oppositiepartijen schiet de Vlaamse regering daar schromelijk tekort.

Secularisering

Zal het ons lukken de radicale islam terug te dringen? ‘Ik ben niet zo optimistisch’, zegt Elchardus. ‘Het probleem oplossen zal eerder decennia dan jaren duren’, geeft El Farri toe. ‘En het zal wellicht eerst nog erger worden vooraleer het beter wordt.’

Beiden noemen de grote groep gematigde moslims onze belangrijkste bondgenoot in die strijd. Met 60 tot 70 procent van het totale aantal gaat het om een meerderheid. In die groep is bovendien een seculariseringsproces aan de gang, waarbij almaar meer jongeren het geloof laten voor wat het is. Misschien wel doorslaggevend wordt de rol van de migranten die de voorbije jaren naar ons land zijn gekomen, onder wie een grote groep Syrische vluchtelingen. Gaan zij op in de meerderheid van progressievere moslims? Of sluiten ze zich aan bij de radicalen, met alle gevolgen van dien?