Pierwsza koncepcja budowy polskiego mikrokomputera klasy XT powstała już 1983 roku. Prace nad tym komputerem podjęto z dużą sprawnością organizacyjną. Ogromną w tym zasługę miał doświadczony w produkcji komputerów dr inż. Bronisław Piwowar, ówczesny dyrektor Instytutu Maszyn Matematycznych, a wcześniej dyrektor techniczny Wrocławskich Zakładów Elektronicznych ELWRO oraz współpracujący z nim zastępca ds. ekonomicznych mgr inż. Roman Czajkowski.

W dniu 12 grudnia 1984 roku zostało podpisane „porozumienie przedumowne” o utworzeniu spółki „MIKROKOMPUTERY”. Koncepcja spółki i kierunkowe ustalanie rozwiązań organizacyjnych były koordynowane przez: dyrektora MERA-BŁONIE – inż. Zygmunta Paska, dyrektora FMiK ERA – inż Wojciecha Mikulskiego, dyrektora POLKOLOR – inż. Jerzego Blipa, dyrekora MERAL – mgr inż. Stefana Kołodziejczyka, dyrektora Instytutu Maszyn Matematycznych – dr inż. Bronisława Piwowara, dyrektora METRONEX – mgr Andrzeja Ziaję oraz dyrektora MERA-SYSTEM mgr inż. Janusza Sieczko.

Do opracowania komputera i wdrożenia do produkcji oraz zapewnienia maksymalnie szybkiego tempa prac, powołano międzyzakładowy zespół konstrukcyjny, w którego skład oprócz Instytutu Maszyn Matematycznych weszły zakłady: Fabryka Komputerów i Mierników ERA, Zakład Mechaniki Precyzyjnej MERA-BŁONIE, POLKOLOR, oraz zakłady MERA-REFA w Świebodzicach. Dzięki temu prace nad jednostką centralną, monitorem, klawiaturą oraz drukarką prowadzono równocześnie.

Kierownikiem międzyzakładowego zespołu konstruktorów został mgr inż. Jerzy Sławiński z Instytutu Maszyn Matematycznych. Dzięki udanej współpracy Instytutu z zakładami produkcyjnymi udało się w dość krótkim czasie urzeczywistnić założenia konstrukcyjne.

30 marca 1985 roku powstała spółka Mikrokomputery, która skupiła aż 12 przedsiębiorstw zaangażowanych w powstanie pierwszego, polskiego mikrokomputera klasy PC XT. Były to następujące przedsiębiorstwa: IMM, ERA, POLON, MERA-BŁONIE, POLKOLOR, MERA-SYSTEM, MERAL, BIUROTECHNIKA, MERA-REFA, MERAMAT, METRONEX i PHZ UNITRA ZATRA), której głównym celem była produkcja komputera osobistego. Pierwszym dyrektorem spółki MIKROKOMPUTERY został Zbigniew Twardoń, a w skład zarządu wchodzili Andrzej Bibiński – zastępca do spraw technicznych oraz Bronisław Gwizdała, zastępca do spraw handlowych.

Szefem zespołu konstruktorów w Instytucie Maszyn Matematycznych został mgr inż. Krzysztof Dzik. Do zespołu zostali zaproszeni inżynierowie i programiści z wieloletnim doświadczeniem i sukcesami przy konstrukcji komputerów: mgr inż. Janusz Popko, mgr inż. Jan Klimowicz, mgr inż. Wojciech Brzeski, mgr inż. Janusz Rudzki oraz młodzi absolwenci Politechniki Warszawskiej: Robert Jaworski oraz Marek Bąkowski.

Dyrektor Instytutu Maszyn Matematycznych Bronisław Piwowar, zorganizował wśród pracowników nieformalny konkurs na nazwę nowopowstającego komputera. Jak wspomina Jolanta Brzostek-Pawłowska: – Nie byłam w projekcie Mazovii, ale siedziałam w jednym pokoju z Jankiem Klimowiczem, który był szefem prac softwareowych. Janek wszedł do pokoju i powiedział o konkursie. Dałam karteczkę do Dyrektora z nazwą Masovia”. Nazwa komputera była chwytliwa i kojarzyła się z regionem, w którym mikrokomputer powstawał i z którym związany był zespół projektantów. Jerzy Słomczyński, który pracował z Januszem Popko w jednym pokoju w Fabryce Mierników i Komputerów ERA, tak wspomina wybór nazwy: – „Dyrekcja zniekształciła nazwę na Mazovia. Pamiętam te dyskusje, czy s albo z, czy v albo w… Koniec końców komputer nazwano Mazovia 1016”.

Konstrukcja powstającego mikrokomputera była wzorowana na bardzo popularnym w owym czasie na Zachodzie komputerze IBM XT, ale z racji obowiązującego embarga, konstrukcja musiała zostać zaprojektowana i przystosowana do produkcji w Polsce.

Andrzej Bibiński, zastępca dyrektora do spraw technicznych spółki „Mikrokomputery” stwierdził: „Doszliśmy do wniosku, że skoro nikt w Polsce sam nie zrobi profesjonalnego komputera o światowym standardzie, to zrobimy go wspólnie”.

W kolekcji Polskie Komputery znajduje się oryginalna, kompletna dokumentacja do mikrokomputera Mazovia 1016. Z informacji, które posiadam jest to jak na razie jedyny egzemplarz dokumentacji, który się zachował. Za przekazanie dokumentacji do kolekcji Polskie Komputery, dziękuję Panu Jerzemu Słomczyńskiemu.

Jak zaznacza Pan Janusz Popko, który pełnił wiodącą rolę w konstruowaniu elektroniki mikrokomputera Mazovia 1016: – „Należy podkreślić , że w tym okresie dostawy tego typu sprzętu były objęte embargiem, a dostępna w kraju dokumentacja była bardzo uboga. Dla uzyskania większej niż IBM szybkości komputera postanowiono użyć mikroprocesora 8086, a nie 8088 zwłaszcza, że był już produkowany w tym czasie w ZSRR odpowiednik tego procesora, a Zakłady TEWA w Warszawie miały w krótkim czasie rozpocząć produkcje tego typu procesora. Zakładano uzyskanie kompatybilności z IBM XT, ale również wyposażono komputer w nowszy sterownik monitora niż w IBM. W miejsce karty CGA opracowano kartę graficzną typu Hercules/CGA. Jako wzorzec przy pracach konstrukcyjnych wykorzystano komputer personalny firmy Compaq. Ze względu na ograniczenia technologiczne, brak dobrej technologii wykonywania złącz krawędziowych w FMiK ERA zdecydowano o użyciu w konstrukcji złącz pośrednich wykonywanych na licencji Canon w zakładach w Eltra w Toruniu.”

Prototyp mikrokomputera Mazovia 1016. Zdjęcia prototypu mikrokomputera Mazovia 1016 do kolekcji Polskie Komputery przekazał Bartek Pniewski z firmy IDEA Design, której zespół zaprojektował wygląd mikrokomputera Mazovia 1016 – monitora, jednostki centralnej oraz klawiatury. Fot. Antoni Zdebiak.

Prototypy komputera zostały wykonane w 1986 roku. W kilka miesięcy uruchomiono jego seryjną produkcję. Jednostka centralna powstawała w Instytucie Maszyn Matematycznych. Wadą jednostki była niewystarczająca niezawodność, bowiem ze względu na obowiązujące wówczas embargo COCOM na dostawy zaawansowanych technologii do krajów komunistycznych, większość elementów i podzespołów pochodziła z krajów ówczesnej tzw. strefy rublowej, a ich jakość nie była niestety najlepsza. Mogę to potwierdzić, rzadko który mikrokomputer Mazovia 1016 z płytą opartą na polskich i radzieckich podzespołach jest dzisiaj w pełni sprawna.

W ramach akcji promocyjnej w 1986 roku wystawiono komputer personalny Mazovia 1016 na Międzynarodowych Targach Poznańskich gdzie otrzymał Złoty Medal. Aby ułatwić eksport komputerów Mazovia 1016 do krajów RWPG, w 1987 roku po badaniach międzynarodowych komputer Mazovia 1016 uzyskał szyfr przynależności do Jednolitego Systemu Minikomputerów (SM-EMC) – SM-1016, CM1914 .

Mikrokomputer Mazovia 1016 był eksportowany głównie do ZSRR, Czechosłowacji oraz Rumunii. Na zdjęciu tytułowym widać gotowe egzemplarze mikrokomputera Mazovia w wersji CM1914, wyposażane w klawiaturę KL-13, która obsługiwała cyrylicę. Nota bene takiej klawiatury MERA REFA KL-13 z cyrylicą szukam do kolekcji.

Pierwszy kontrakt eksportowy na komputery Mazovia 1016 został zrealizowany do Zjednoczonego Instytutu Badań Jądrowych w Dubnej (ZSRR). W czasie II Międzynarodowej Olimpiady Informatycznej (IOI) w 1990r. w Nowosybirsku (Związek Radziecki) na stanowiskach uczniów były zainstalowane komputery Mazovia.

Poszczególne moduły komputera opracowali:

– płyta główna – mgr inż. Janusz Popko – z Fabryki Mierników i Komputerów ERA

– karta graficzna – mgr inż. Robert Jaworski – z Instytutu Maszyn Matematycznych

– adaptacja BIOS – mgr inż. Marek Bąkowski – z Instytutu Maszyn Matematycznych

– sterowniki dysku elastycznego i HDD – (sterownik HDD pozostał na etapie modelu, nie uruchomiono go do końca i zaczęto korzystać z oryginalnego kontrolera z PC/XT ) mgr inż. Wojciech Brzeski i mgr inż. Wiesław Zajdel – z Fabryki Mierników i Komputerów ERA

– zasilanie –mgr inż. Stanisław Zagórny – z Instytutu Maszyn Matematycznych

– konstrukcja mechaniczna – inż. Janusz Rudzki z zespołem – z Instytutu Maszyn Matematycznych

– oprogramowanie tworzyli pod kierunkiem mgr Jana Klimowicza: Andrzej Szaniawski, Aleksander Szymerski, Jolanta Bysiek

Opracowaniem oprogramowania zajęła się warszawska firma MERA-SYSTEM (m.in. programy funkcjonowania szpitali). Stołeczny MERAL pisał programy ułatwiające np. prowadzenie gospodarki materiałowej, funkcjonowanie magazynu itp. ORGMASZ opracował oprogramowanie niektórych stanowisk pracy w przemyśle (np. stanowisko mistrza). Z kolei Instytut Maszyn Matematycznych umożliwił komunikację z samym komputerem, opracowując oprogramowanie systemowe i narzędziowe. – „Zintegrowany pakiet programu narzędziowego warunkuje stosowanie innych programów: np. pozwala sporządzać arkusz rachunkowy (księgowość), wykresy graficzne” – wyjaśniał inż. Aleksander Szymerski z IMM. – „Podczas tworzenia programu założyłem, że będą mogli z niego korzystać np. pracownicy służb gospodarczych czy ekonomiści w zakładzie produkcyjnym. Program pozwala również sprawdzać wyniki obliczeń przy zastosowaniu zmiennych danych (gry symulacyjne), czyli pomaga w pracy naukowcowi lub inżynierowi”. Aleksander Szymerski tworzył także pakiet programu narzędziowego „Lotos A-B-C” przez siedem miesięcy. Współautorem pakietu jest mgr Jolanta Bysiek. – „Opracowaliśmy też podręcznik „Lotos A-B-C”. Nie jest to książka do poduszki, ale ma na celu prowadzenie za rękę człowieka nie będącego informatykiem, który pracuje na MAZOVII” – tłumaczy inż. Aleksander Szymerski. W 48 kilobajtach pamięci ROM mikrokomputer Mazovia mieści się m.in. interpreter języka BASIC. Opis samego języka wraz z programowaniem grafiki typu HERKULES zawiera drugi podręcznik pt. „HBASICA – dyskietkowy interpreter BASIC”. Jest to dzieło kolejnej dwójki młodych pracowników Instytutu Maszyn Matematycznych: inż. Alicji Nadrowskiej i inż. Wojciecha Mireckiego. Efektem pracy tego tandemu inżynierów Ireneusza Wojtkowskiego i Jerzego Andrzeja Szaniawskiego, jest system operacyjny PC/MS DOS. Zdaniem Ireneusza Wojtkowskiego – „DOS, opisany w specjalnym podręczniku, staje się tak łatwym sposobem komunikacji z komputerem, iż młoda zdolna księgowa jest w stanie opanować podstawowe zasady w ciągu jednego dnia. Oczywiście spółka Mikrokomputery oferuje szkolenie dłuższe z reguły trwające tydzień a opłata jest wliczona w cenę komputera.”

Parametry mikrokomputera:

– procesor Intel 8086 (zazwyczaj klon K1810WM86)

– pamięć RAM 640 KB

– częstotliwość zegara 4.75 MHz

– karta graficzna Hercules

– FDD 5,25” 360 KB

– HDD 5,25” 10-30 MB

– klawiatura foliowa

– monitor 12” POLKOLOR MM12P

– interface szeregowy/równoległy

– oprogramowanie PC-DOS, Dyskietkowy Interpreter BASIC (HBASICA), Relacyjna Baza Danych BAZA d2, SOK:Plik – System Obsługi Kartotek, edytor tekstu – Redaktor 2000

Po raz pierwszy w historii produkcji polskich komputerów, równie wielką wagę przywiązano nie tylko do konstrukcji, ale również do wzornictwa. Zlecono zaprojektowanie i skoordynowanie wzornicze wszystkich elementów systemu – jednostki centralnej, monitora, klawiatury i drukarki profesjonalnej firmie IDEA Projekt, szefem zespołu projektantów był Bartek Pniewski, a w jego skład wchodził Bojan Wielowiejski oraz Piotr Kierzkowski. Było to w pełni uzasadnione posunięcie. Przewidywaną grupą docelową odbiorców, tego mikrokomputera, w której obok dotychczasowych z gospodarki państwowej, mieli znaleźć się liczni użytkownicy prywatni oraz raczkujące małe, dopiero co powstające firmy sektora prywatnego.

Po lewej Bojan Wielowiejski, na dole po prawej Piotr Kierzkowski, ówcześni studenci z Wydziału Wzornictwa Przemysłowego ASP w Warszawie, którzy pod kierunkiem Bartka Pniewskiego (na zdjęciu stoi) projektowali wygląd mikrokomputera Mazovia 1016, nota bene projekt logo oraz identyfikację wizualną mikrokomputera Mazovia wykonał Bartek Pniewski. Ciekawostką widoczną na zdjęciu jest umieszczenie włącznika monitora z lewej strony klapki zakrywającej potencjometry jasności i kontrastu, jest on w innym miejscu niż jego wersja, która trafiła do produkcji i znajdowała się z prawej strony klapki. Fot. Antoni Zdebiak

Prototyp jednostki centralnej oraz klawiatury mikrokomputera Mazovia 1016. Fot. Antoni Zdebiak

Postawiono też kilka warunków, które musiał spełnić nowy mikrokomputer polskiej produkcji. Musiał obsługiwać litery z polskimi znakami diakrytycznymi. Zmuszenie mikrokomputera Mazovia 1016 do wyświetlania „ą”, „ę” czy „Ź” okazało się jednym z najpoważniejszych problemów technicznych. Trzeba było stworzyć specjalną tablicę kodową, którą również nazwano Mazovia. Autorem wdrożonego rozwiązania był mgr inż. Jan Klimowicz. Standard opracowany przez mgr inż. Jana Klimowicza bazując na stronie kodowej IBM CP437 stał się lokalną normą pod nazwą „standard Mazovia”.

W Zakładach Aparatury Elektrycznej MERA-REFA opracowano 84 klawiszową klawiaturę pojemnościową KL-10, kompatybilną z IBM Keyboard/model F. Klawiatura miała układ znaków zgodny z klawiaturą maszynistki i umożliwiała wprowadzanie polskich znaków diakrytycznych w standardzie Mazovia oraz wprowadzanie znaków cyrylicy.

Standard Mazovia jeszcze przez długie lata po zakończeniu produkcji mikrokomputera Mazovia 1016, służył do implementowania polskich znaków diakrytycznych w oprogramowaniu Microsoft Windows, które nie oferowało takiego wsparcia językowego, które znamy dzisiaj.

W ZMP MERA-BŁONIE opracowano drukarkę znakowo graficzną D-100E/PC kompatybilną z IBM Graphic Printer 5152 oraz emulującą funkcje drukarek firmy Epson. Drukarka umożliwiała wydruk standardowo 80 znaków w wierszu z szybkością 100 znaków na sekundę. Drukarka kolorystycznie była dopasowana do zestawu.

W Zakładach Kineskopów UNITRA-POLKOLOR opracowano 12” alfanumeryczno- graficzny monitor monochromatyczny MM12P. W trybie graficznym umożliwiał wyświetlanie grafiki monochromatycznej z rozdzielczością 640×200 punktów lub grafiki monochromatycznej z rozdzielczością 320×200 punktów z 16 odcieniami szarości. W trybie alfanumerycznym umożliwiał wyświetlanie 25 wierszy po 80 znaków w wierszu, jak również grafiki 720×350 punktów (Hercules). Monitor był kompatybilny z monitorami IBM 5151 i IBM 5153.

Przy projektowaniu Mazovii 1016 przyjęto założenie, że w Zakładach MERA-KFAP zostanie uruchomiona produkcja napędów dyskietek elastycznych 51⁄4” – ED502D podwójnej gęstości, kompatybilnych z napędami stosowanymi w PC/XT.

W pierwszym roku produkcji wykonano 500 sztuk mikrokomputera Mazovia 1016. Cena komputera w 1986 roku wynosiła ok. 3 mln zł. Ze względu na akceptację zachodniego oprogramowania i możliwość pracy z polskimi znakami diakrytycznymi (kod Mazovia) oraz w miarę dobre cechy konstrukcji, komputer cieszył się ogromnym zainteresowaniem.

Seria informacyjna komputerów personalnych Mazovia 1016 została wyprodukowana na początku 1986 roku i po zebraniu doświadczeń, w drugiej połowie 1986 roku podjęto seryjną produkcję Jednostek Centralnych w Fabryce Mierników i Komputerów ERA i ZMP Mera-BŁONIE, oraz produkcję seryjną drukarek (MERA BŁONIE), monitorów (POLKOLOR) i klawiatur (MERA-REFA). Jednostki Centralne były produkowane w różnorodnych konfiguracjach: z pamięcią RAM 256kB lub 640kB, z pamięcią dyskową Winchester 20MB lub bez niej. Konfiguracje podstawowe były też uzupełniane w dodatkowe moduły jak np. karty sieci lokalnej Trans-Net firmy RPTI. Kompletacja i pakowanie komputerów Mazovia 1016 było prowadzone w Spółce „Mikrokomputery”.

Poniżej można zobaczyć reklamę telewizyjną mikrokomputera Mazovia 1016. W reklamie padły prorocze słowa „Czy Ty się trochę nie przeceniasz?” Mazovia jako produkt przestała istnieć ze względu na prymitywne metody organizacji produkcji w polskich fabrykach. Brak automatyzacji, nowoczesnej organizacji zaopatrzenia, aparatury testowo-produkcyjnej i systemów kontroli jakości, a nawet profesjonalnej organizacji magazynów i ekspedycji wyrobów gotowych zaważył na losie Mazovii.

Komputer był za drogi nie tylko na kieszeń przeciętnego polskiego naukowca czy amatora informatyki, ale nawet dla instytucji. Jak można było przeczytać w prasie branżowej z tego okresu – „polskie komputery PC byłyby tanie wtedy, gdyby całe i zmontowane przyjeżdżały do nas z Dalekiego Wschodu już zapakowane w pudła z napisem Made in Poland i pod dodatkowym warunkiem, że zamówimy ich jednorazowo przynajmniej 10000 sztuk”.

Komputery Mazovia w późniejszym okresie były montowane w całości z podzespołów importowanych. Nawet obudowy, monitory i klawiatury zaczęto zastępować tańszymi odpowiednikami importowanymi z Tajwanu.

Mikrokomputer Mazovia 2016. Komputer złożony całkowicie z podzespołów importowanych… tego nie dało się zatrzymać w żaden sposób. Wygrała ekonomia… Fot. Grzegorz Rogiński

Podziękowania

Bardzo dziękuję wszystkim, którzy pomogli mi w napisaniu tego tekstu. Jerzemu Sławińskiemu, Jerzemu Słomczyńskiemu, Andrzejowi Bibińskiemu, Januszowi Popko oraz Wojciechowi Brzeskiemu, Markowi Bąkowskiemu, Janowi Klimowiczowi, Jolancie Brzostek Pawłowskiej, Jolancie Bysiek. Dziękuję Tomkowi Dulkowi za współpracę kolekcjonerską i wiedzę ekspercką na temat budowy tego mikrokomputera. Dziękuję także tym, którzy udostępnili wspaniałe fotografie ilustrujące ten artykuł, Bartkowi Pniewskiemu oraz Grzegorzowi Rogińskiemu. Cieszę się, że mogłem z Państwem, w większości osobiście, porozmawiać o tym pięknym polskim mikrokomputerze.