Is die menukaart alleen maar in het Nederlands? De Catalaanse documentairemaker David Valls Botet was geschokt: de gerechten in een restaurant in Leeuwarden stonden er niet in het Fries op. „Hij snapte er niks van. Slappe hap, vond hij”, herinnert Onno Falkena, bestuursadviseur van het Europees Bureau voor Minderheidstalen (EBLT), zich. „‘Accepteer je dat’, vroeg hij. ‘Dit restaurant zouden wij boycotten!’”

De situatie in Friesland is onvergelijkbaar met die in Catalonië, wil Falkena aangeven. „Het Fries is nooit verboden geweest in Nederland. Wij zijn nooit onderdrukt. Tijdens de Franco-dictatuur in Spanje kon je worden opgepakt als je Catalaans sprak. Dat gevoel zit nog diep.”

Veel Friezen voelen zich solidair met de Catalanen, weet hij. „Mensen hier hebben sympathie voor hen. Vooral na de verschrikkelijke beelden van het politieoptreden. Zelf kan ik de emotie ook begrijpen. We spreken beide een minderheidstaal.”

Friezen en Catalanen ontmoeten elkaar in diverse netwerken. Een daarvan is het Europese NPLD (Network to Promote Linguistic Diversity), waarvan de Friese gedeputeerde Sietske Poepjes voorzitter is. Contacten zijn er ook tussen de Fryske Nasjonale Partij (FNP) en de Catalaanse zusterpartij ERC (Esquerra Republicana de Catalunya). Beide maken met ruim 40 andere partijen deel uit van de Europese Vrije Alliantie (EVA), die streeft naar meer autonomie voor regio’s.

Het Friese FNP-statenlid Sybren Posthumus was zelfs vaker in Barcelona dan in Amsterdam, vertelt hij. Begin september stuurde de Friese partij een brandbrief aan demissionair minister Koenders (Buitenlandse Zaken, PvdA). „Daarin vroegen we hem erop toe te zien om het referendum soepel en eerlijk te laten verlopen”, vertelt Posthumus. „De Catalanen hebben het volste recht op zelfbeschikking. Maar we zagen toen al dat de Spanjaarden het referendum zouden frustreren. Antwoord hebben we trouwens nooit gehad van Koenders.”

Friesland wil zich niet afscheiden van Nederland, zoals Catalonië van Spanje. De Friese commissaris van de koning Arno Brok (VVD) wil wel meer foech (bevoegdheden) voor Fryslân. Bij zijn installatie op 1 maart van dit jaar sprak hij hier al over. „Ik ben een nieuwe Fries en ben Frysksinnig [Friesgezind]. We willen hier meer dingen zelf regelen. Fryslân moet meer bevoegdheden krijgen op het gebied van taal, cultuur en onderwijs.”

Brok pleit onder meer voor een eigen onderwijsinspectie, die controleert of de afspraken over onderwijs in het Fries worden nagekomen. Hij is kritisch over de steun van de regering aan het Fries als tweede rijkstaal. „Die kan steviger.” Een referendum in Friesland noemt hij „niet opportuun”.

Statenlid Posthumus sluit een volksraadpleging niet uit. Hij beschouwt een referendum als mogelijk middel om de Friezen te raadplegen. Niet over onafhankelijkheid – „Dat leeft hier niet” –, maar wel over overheveling van wetgevende bevoegdheden naar de provincie.

Meer zeggenschap

De FNP wil daarin verder gaan dan commissaris van de koning Brok. „We moeten ook meer zeggenschap krijgen over de regionale economie en landbouw,” vindt Posthumus. „Een voorbeeld: Schiermonnikoog wil groenafval uit natuurgebieden zelf composteren, maar dat moet eerst naar de vaste wal. Zo’n regel knelt, vooral omdat Friesland zich sterk maakt voor een circulaire economie.”

Een ander voorbeeld: Provinciale Staten van Fryslân wilden in 2012 dat de geboortezorg in ziekenhuis De Sionsberg in Dokkum zou blijven. Maar de Tweede Kamer oordeelde twee dagen later dat die ook wel naar Leeuwarden kon. De helft van de regio’s in Europa heeft die wetgevende bevoegdheden al, stelt Posthumus. „Kijk naar Wales, Schotland of de Duitse deelstaten. Dus zo extreem is dat niet.”

Lees ook: Spanje en Catalonië willen even pas op de plaats maken

Historicus en schrijver Kerst Huisman uit Leeuwarden wil nog een stap verder gaan. Hij vindt dat Friesland zijn soevereiniteit moet opeisen. „Meer autonomie voor regio’s versterkt de democratie. Kijk naar hoe autonoom de Zwitserse kantons zijn. De mensen daar beslissen mee over essentiële zaken zoals de locatie van een asielzoekerscentrum of een moskee. Waarom zou dat hier niet kunnen?”

Maar dat gaat Statenlid Retze van der Honing (GrienLinks) veel te ver. „Burgers moet je betrekken bij besluitvorming. Maar dat is voor Friezen niet anders dan voor Limburgers. Alles wat verder gaat, is een schot in het duister.”