Ironia e fatit është se ngjarjet e dhjetorit 1990 që çuan në përmbysjen e diktaturës në Shqipëri dukej sikur u frymëzuan nga një dëshirë legjitime për njohjen e së drejtës së lirisë së fjalës bashkë me të tjera të drejta qytetare; por mjafton t’i hidhet një sy Shqipërisë së fillimit të këtij shekulli të XXI për të konstatuar se ata që praktikisht përfituan më shumë nga përmbysja e fundvitit 1990 tanimë nuk kanë asgjë për të thënë, prandaj edhe nuk dinë ç’të bëjnë me të drejtën për të cilën u luftua atëherë dhëmb për dhëmb me censorët e regjimit, kur gjirizi totalitar po denoncohej më shumë me artikuj gojëshkathëtish plot fjalë e mendime të mençura sesa me manifestime rrënjëshkulurish në pjacat qytetëse; madje edhe ata që luftuan e vunë kokën në rrezik për ta fituar këtë të drejtë, sot nuk duket të kenë më arsye as motiv për ta përdorur; sepse e drejta e fjalës presupozon njëfarë fermenti intelektual; një proces të menduari të ndërlikuar dhe me konflikte; por edhe një shpresë se intelektit gjithnjë i takon të luajë një rol vendimtar në përcaktimin e fateve të vendit; në një kohë që shtresa që iu kacavar pushtetit në Tiranë dhe që nuk besoj se do ta lëshojë ndonjëherë, u ngjit aty (edhe) për të hequr dorë, një herë e mirë, nga jeta mendore. Me fjalë të tjera, lëvizja e dhjetorit nisi si një lëvizje thellësisht intelektuale, por sot – më se një dekadë më vonë – rezultatet mund t’i maten fare mirë me metrat katrorë të vilave të ndërtuara.

Në të vërtetë, në fund të viteve tetëdhjetë Shqipëria i kishte edhe kushtet e nevojshme edhe të mjaftueshmet për të qenë (për t’u bërë) shoqëri e lirë, mendjehapur, e begatë etj. Ajo që vajtoj unë nuk ishte gjendja e atëhershme, por e tanishmja. Diçka e trishtueshme ndodhi me idealet e dhjetorit, aq sa nuk mund të besohet që pushtetarët e sotëm vërtet janë vazhdues të pandërprerë të rebelëve të atëhershëm. Për ta thënë edhe një herë: atmosfera e fundit të viteve tetëdhjetë në Shqipëri më duket se ishte shumë më e pasur me fermente sesa e sotmja. E atëhershmja e meritonte plotësisht të drejtën e fjalës, e tanishmja nuk po e përdor si duhet. Kujtoj edhe se studentët e dhjetorit, të cilët po i lakojmë pak si shumë, nuk u ngritën për të djegur flamuj e për të tjera gjepura si këto; por parashtruan kërkesa shumë më të pjekura. Sepse kërkesën për “liri fjale” e bënë intelektualët, jo vetëm në Shqipëri por kudo në Evropën lindore; dhe këta nuk besoj se e kishin fjalën te domatet e kalbura ose te çakmakët për të djegur banderolat e këndit të kuq; as e vunë kokën në rrezik për të qëlluar me zarzavate Rita Markon; intelektualët e kërkuan lirinë e fjalës sepse kishin shumë gjëra për të thënë (dhe i thanë). Mirëpo ajo që shohim sot është se po këta intelektualë shpesh janë integruar në strukturat dhe në institucionet shtetërore ose gjithsesi e kanë braktisur shoqërinë civile, prandaj nuk u ka mbetur gjë për të thënë; është qesharake që, bie fjala, Kryetari i Bashkisë së Tiranës, të shkruajë sot një artikull për vizionin e arteve figurative në Shqipëri; edhe pse ndoshta mbetet personi më i përshtatshëm për ta bërë këtë. Gjithsesi, dhe për të mos dalë nga tema – cilësia e lirisë së fjalës në Shqipërinë e vitit 2002 më duket më e ulët sesa në Shqipërinë e vitit 1990. Sa për mollët, prasët, angjinaret, trangujt, fiqtë, hurmat lluqe dhe specat si mjete shprehëse – këto besoj se nuk kanë munguar kurrë vitet e fundit, as ka pse të mungojnë: rroftë “privati”, që i sjell nga Maqedonia.

[2002]