Alexander Pechtold (D66) komt aan op het Binnenhof voor de gesprekken met informateur Gerrit Zalm. Beeld anp

De onderhandelaars zullen straks nog weleens terugverlangen naar al die maanden in de bedompte Stadhouderskamer van de Tweede Kamer. De radiostilte en geheimzinnigheid dienden al die tijd als schild tegen de sceptische buitenwereld. Nu moet Rutte III zich gaan tonen, maar op wittebroodsweken rekent niemand. De oppositie opent bij de eerste blik op de uitgelekte plannen van het regeerakkoord meteen het vuur.



Premier Mark Rutte is het belangrijkste doelwit. Hij pleitte eerder nog voor rust op de woningmarkt, toch perkt zijn nieuwe kabinet nu de hypotheekrenteaftrek in rap tempo verder in. Daartegenover staat een daling van de inkomstenbelastingen en het eigenwoningforfait, maar daar hebben zijn tegenstanders geen boodschap aan.

Concurrentie op rechts groeit

'Vertrouw de VVD nooit meer!', twitterde FvD-leider Thierry Baudet over 'de partij van de gebroken verkiezingsbeloften'. Geert Wilders overtoepte: 'VVD, partij van onbetrouwbare dieven.'



De nervositeit is al tastbaar bij de grootste regeringspartij. De VVD-achterban is in staat tegenslagen en schandaaltjes stoïcijns te incasseren, maar zodra het om de eigen portemonnee gaat, dreigt al snel een liberale furie. Het offeren van de ooit heilige hypotheekrenteaftrek is een gewaagde sprong voor een partij die eerder bijna bezweek onder zaken als het reiskostenforfait en de inkomensafhankelijke zorgpremie.



De kwetsbaarheid is groter nu de concurrentie op rechts groeit. Veel prominente VVD'ers beschouwen het nog steeds als een historische blunder dat ter rechterzijde de PVV ongehinderd mocht groeien en inmiddels is ook nog Baudet in dezelfde contreien opgedoken, een man die zich voorbereidt op een non-stopguerrilla tegen Rutte. Voor de VVD lonkt daardoor de rol van bestuurderspartij in het midden - geen aanlokkelijk perspectief in een tijdperk waarin kiezers weinig compassie hebben met het politieke midden.

Coalitie Alexander Pechtold (D66), Mark Rutte (VVD) en Sybrand Buma (CDA) staan vrijdag na de formatiegesprekken de pers te woord. Beeld Freek van den Bergh

De linkse oppositie blijkt al even 'trigger-happy', dus het nieuwe kabinet kan zich opmaken voor een strijd op twee fronten. Het nieuws dat de winstbelasting voor bedrijven met ruim 3 miljard omlaag gaat, terwijl het laagste btw-tarief stijgt van 6 procent naar 9 procent, leidde meteen tot felle aanvallen. 'Als dit klopt, is het niet rechts, maar knetterrechts', oordeelde GroenLinks-leider Jesse Klaver. De analyse van SP-leider Emile Roemer: 'Het nieuwe kabinet kiest voor bedrijven boven mensen.'



De formerende partijen manen tot kalmte. Het regeerakkoord zou 'evenwichtig' zijn. Niet alleen compenseert het kabinet de inperking van de hypotheekrenteaftrek met andere fiscale veranderingen, ook bedrijven zullen op andere terreinen juist een hogere rekening van de overheid krijgen, bijvoorbeeld door de milieumaatregelen die het nieuwe kabinet neemt. Vooral de middengroepen zullen uiteindelijk profiteren van het middenkabinet. Dinsdag, bij de presentatie van de plannen van Rutte III, moet dat duidelijk worden.

De opmars van spijtoptanten

Toch maakt niemand binnen de coalitie zich illusies over de politieke toekomst: de komende 3,5 jaar zal Rutte III er alleen voor staan. Iedereen op het Binnenhof belijdt het evangelie van 'breed draagvlak', maar in de praktijk zal er een harde breuk door de Kamer lopen: aan de ene kant de 76 zetels van Rutte III, aan de andere kant de 74 zetels van de rest. 'Een constructieve oppositie lijkt er niet te zijn', merkt een bron rond het nieuwe kabinet nu al berustend op.



De coalitie zal dan ook vooral veel energie steken in het gesloten houden van de eigen gelederen. Dat wordt nog moeilijk genoeg. In de afgelopen kabinetsperiode scheidden vier gefrustreerde Kamerleden zich af van de coalitiefracties van VVD en PvdA. Als de opmars van de spijtoptanten doorzet, eindigt Rutte III op het kerkhof van vroegtijdig gevallen kabinetten.



VVD, CDA, D66 en ChristenUnie zijn zich bewust van het gevaar. Anders dan bij de vorige formatie zijn Kamerleden op hun eigen deelgebieden meer betrokken bij het onderhandelingsproces. De fracties krijgen volgende week ook meer tijd om het regeerakkoord te beoordelen. Vijf jaar geleden moest dat in anderhalf uur tijd, nu wordt er bijna de hele maandag voor uitgetrokken. Pas een dag later volgt de presentatie. De boodschap aan de buitenwereld: de fractie is allesbehalve een applausmachine, al kan dat niet verhullen dat de ruimte om nog substantiële wijzigingen door te voeren miniem is.

De partijen zullen verder proberen de eigen achterban warm te houden voor Rutte III. D66 organiseert in het herfstreces een ledenbijeenkomst om het regeerakkoord toe te lichten. Andere partijen zullen het land ingaan om afdelingen bij te praten over de zegeningen van het nieuwe kabinet.



Toch gaat het kraken de komende weken. Vooral de samenstelling van de kabinetsploeg zal pijn doen. Een enkel Kamerlid heeft inmiddels al te horen gekregen dat er de komende jaren behoefte is aan 'een sterke fractie'. Dat is een manier om te vertellen dat een plaatsje in het kabinet er niet in zit.

'Zo maar doen!'

Niet ieder prominent Kamerlid zal zich daar makkelijk bij neerleggen. De grote vraag is of Kamerleden die de komende weken tevergeefs wachten op een telefoontje straks loyaal blijven in de moeilijke jaren die voor de boeg liggen. Helemaal gerust zal niemand erop zijn. Niet voor niets vond D66-leider Alexander Pechtold een meerderheid van 76 zetels aanvankelijk te kwetsbaar. Nu legt de D66-leider zich erbij neer. Zijn motto voor het kabinet: 'Zo maar doen!'



De nieuwe coalitie kan zich schrap zetten. De oppositie heeft de stellingen al betrokken, de onderlinge verbondenheid is gering, de interne stabiliteit blijft broos.



Er zijn kabinetten onder een beter gesternte begonnen, maar er is ook vastberadenheid te bespeuren. Een enkeling ontwaart zelfs heroïsche trekjes in Rutte III. 'Dit is de laatste kans voor het politieke midden.'