Premier Mark Rutte en minister van Justitie Ferdinand Grapperhaus staan naast het ziekenhuisbed van een meisje dat gewond raakte bij de aanslag in Utrecht. Het is dinsdag, eind van de middag.

Ze zijn dan al op het politiebureau aan de Utrechtse Marco Pololaan geweest om te praten met agenten en ambulancemedewerkers die slachtoffers hadden verzorgd. Ze hebben bloemen gelegd op het 24 Oktoberplein, waar Gökmen T. was gaan schieten in een tram. Op camerabeelden is te zien hoe de VVD-premier en de CDA-minister naar de herdenkingsplek lopen met allebei een bos rode rozen, rode gerbera’s en takken gele mimosa – de chauffeur van Grapperhaus had ze uitgezocht. Rutte trekt zijn das recht en controleert met zijn linkerhand nog snel of zijn telefoon niet per ongeluk in zijn binnenzak zit. Er staan fotografen en tv-camera’s, hij wil niet dat er een bobbel te zien is onder zijn jasje.

Nu zijn ze in het Calamiteitenhospitaal van het UMC Utrecht. De ouders van het gewonde meisje zijn er ook, en nog wat familie. Grapperhaus heeft nog meer bloemen, hij legt ze op bed aan het voeteneind. Maar Rutte, zegt Grapperhaus later, vindt dat een onhandige plek. „Hij zei: waarom leg je ze daar?”

Grapperhaus zegt dat hijzelf toen zei: „Ik dacht dat jij het vaasje zou meenemen.”

De ouders van het meisje, het meisje zelf, de andere familieleden – volgens Grapperhaus denken ze allemaal meteen aan het ‘tere’ vaasje van de VVD, als symbool voor het Nederland dat we volgens de partij ‘met zijn allen vasthouden’. Ze lachen. Maar Rutte niet. „Toen we wegliepen”, zegt Grapperhaus, „vroeg Mark aan mij: Waarom moest iedereen nou zo lachen?”

Het is de week waarin Mark Rutte als minister-president aan crisisbeheersing moet doen na een aanslag die vermoedelijk terroristisch was en voor Nederland ongekend: er vallen drie doden en vijf gewonden. En de week waarin hij als VVD-leider voor het oog van 1,6 miljoen mensen een black-out krijgt, in het NOS-slotdebat voor de Provinciale Statenverkiezingen – wat hem nooit eerder overkwam. Het is ook de week waarin zijn VVD die verkiezingen verliest van Forum voor Democratie, de partij van Thierry Baudet wordt in één klap de grootste in de Eerste Kamer. En waarin Rutte in Brussel als een van de langstzittende Europese leiders probeert te redden wat er te redden valt aan de Brexit, al had hij zulke weken al vaker.

Bloemen leggen op het 24 Oktoberplein, dinsdag, de dag na de schietpartij. Robin van Lonkhuijsen/ANP



Over dit verhaal

Voor dit verhaal volgde NRC optredens van premier Mark Rutte afgelopen week en sprak met betrokkenen in Den Haag en Brussel.

Op de fiets met een appel

„Bart!” „Paul!” „Ilse, waar zit je!” En ook: „Caroliene!” Op het ministerie van Algemene Zaken op het Binnenhof, waar Ruttes Torentje is, kijkt niemand ervan op als de minister-president door de gangen roept om een naaste medewerker. Soms voelen ambtenaren een beetje gêne, als zo’n schreeuw net klinkt op het moment dat ze met een gast in de hal staan of de trap op lopen. Maar dit is een kantoor waar gewoon wordt gewerkt – met een baas die meestal opgewekt is, maar ook veeleisend.

Voor de mensen die Rutte daar meemaken of hebben meegemaakt, klinkt het dus vertrouwd als hij in het laatste tv-debat voor de Provinciale Statenverkiezingen met een bijna wanhopig gezicht uitroept: „Caroliene!”

Maar of hij écht niet meer op het tweede voorbeeld kon komen dat hij had voorbereid voor zijn één-op-één-debat met PvdA-leider Lodewijk Asscher? Wie hem goed kent, kan het nauwelijks geloven. Zo’n perfectionist en control freak als Rutte, met zo’n fabelachtig geheugen? Hij moet het van tevoren hebben bedacht, zegt iemand, om op de laatste dag van de campagne alle aandacht naar zich toe te kunnen trekken. En om kiezers te laten zien: ik ben ook maar een mens. Briljant, zegt een ander, die wel denkt dat Rutte het echt even niet meer wist. „Doordat hij om Caroliene ging roepen werd het een grap. Dat pakte geweldig goed uit.”

Caroliene Hermans, dochter van VVD-prominent Loek Hermans, is Ruttes politiek assistent.

Voor een camera van Nieuwsuur zegt Rutte daarna dat het „echt een ramp” was. „Het is de hel als je een black-out hebt. Je hebt alles goed voorbereid en fuck, je kunt het argument niet vinden.” Of hij niet gewoon moe was of er met zijn hoofd niet helemaal bij was, door de schietpartij in Utrecht? Nee, zegt Rutte. „Ik heb er geen excuses voor.”

Heeft u Caroliene niet meegenomen?

Hij zit tot na middernacht aan tafel bij Pauw & Jinek. ‘Caroliene, help!’ is ondertussen een hype geworden. De volgende dag is het woensdag, de dag van de Provinciale Statenverkiezingen. ’s Ochtends vroeg belt hij in bij vijf radioprogramma’s: op Q, 538, NPO 2, 100% NL, Radio 10. Daarna gaat hij stemmen. Hij komt fietsend de straat in van het stemlokaal, in basisschool Wolters in de Haagse wijk Benoordenhout, en eet een appel. Een vaste gewoonte. Hij loopt graag over straat met een beker cappuccino, als hij fietst eet hij graag een appel.

Achter de tafel van het stembureau vraagt iemand: „Heeft u Caroliene niet meegenomen?”

De directeur van de school komt de premier in het stemlokaal een hand geven. Hij was al directeur toen Rutte nog op school zat en had ook Lodewijk Asscher als leerling. Ze praten heel even na over het NOS-debat. Asscher, vindt Rutte, heeft hem gespaard na de black-out.

Om kwart over tien belt Rutte met Guy Verhofstadt, voorzitter van de liberale fractie in het Europees Parlement, over het Brexit-uitstel dat de Britse premier Theresa May heeft gevraagd aan de EU. Daar moet iets voor worden bedacht: krijgt ze uitstel? De Franse president Emmanuel Macron heeft er langzamerhand genoeg van, dan maar een Brexit zonder deal. Bondskanselier Angela Merkel vindt juist dat alles moet worden gedaan om dat te voorkomen. Rutte zal zich gaan inspannen voor een oplossing.

Met een appel op de fiets op woensdag. Foto Bart Maat/ANP



Badend in het zweet

Om half twaalf overlegt hij met CDA-minister van Financiën Wopke Hoekstra over de voorjaarsnota, hij eet een broodje en om twee uur belt hij met Alexander Beels, de secretaris-generaal van de Europese liberale partij Alde – over het programma voor de Europese verkiezingen in mei.

Dat gesprek loopt uit en zijn telefoon werkt daarna even niet goed, er zijn zestig sms-jes die in één keer binnenkomen. Hij fietst zo snel hij kan van het Torentje naar het Catshuis waar hij om drie uur de Zweedse premier Stefan Löfven moet ontvangen. Op dat moment merkt Rutte dat hij verkouden is geworden.

Wat wilde u eigenlijk dat Caroliene voor u zou doen?

Aan het eind van die middag belt hij met Merkel over de Brexit en ook met Donald Tusk, voorzitter van de Europese Raad van regeringsleiders. Dan belt hij in bij het televisieprogramma RTL Boulevard, weer over Caroliene. „Stel je nou eens voor hoe erg dat is”, zegt hij daar. „Een nachtmerrie. Dat je badend in het zweet wakker wordt en denkt: stel je nou eens voor dat je twee miljoen kijkers hebt en je wilt twee punten maken en een van die punten ben je vergeten. En dan is natuurlijk het allerergste dat dit nog jarenlang opduikt in allerlei filmpjes als inleiding op tv-debatten.”

Hij zet een stemmetje op: „Het kan goed gaan. Maar het kan, dames en heren, ook níet goed gaan.”

„Wat wilde u eigenlijk dat Caroliene voor u zou doen?” vraagt co-presentator Luuk Ikink. Rutte lacht hard. „Dat ze me een cue zou geven. Of weet ik veel. Ik weet het echt niet.” Het was „ontzettend lief” van zijn partijgenoten, zegt hij ook, dat ze er nu maar „het beste van proberen te maken” door op sociale media foto’s te verspreiden van hemzelf met Caroliene. „Maar de nachtmerrie is er niet minder om geworden. Echt verschrikkelijk. Live op televisie.” En: „Echt jongens, jullie moeten je zelf toch ook kunnen voorstellen hoe erg dat is. Dat je, zoals het nu heet in Nederland, een Caroliene-moment hebt?”

Gerard Joling zit ook in de studio en Rutte roept: „Hee, Gerard, ben jij ooit je tekst kwijtgeweest? Vertel. Nee toch?”

Ja, wél, zegt Joling. „Ik heb dat regelmatig.”

Daarna belt Rutte met Theresa May. En hij belt nog even in bij 3FM.

Om half acht gaat hij op de fiets naar huis, om acht uur wordt hij opgehaald door zijn chauffeur en naar de VVD-verkiezingsavond in Den Bosch gebracht. Op de bovenetage van Grand Café Silva Ducis, waar de eigenaar van het café zelf woont, zit de VVD-top bij elkaar: fractievoorzitter Klaas Dijkhoff, lijsttrekker voor de Eerste Kamer Annemarie Jorritsma, partijvoorzitter Christianne van der Wal. En ook Kees Berghuis, hoofd voorlichting van de VVD in de Tweede Kamer, en Caroliene Hermans samen met haar zus Sophie, die eerder de politiek assistent was van Rutte en nu Tweede Kamerlid is. De televisie staat aan.

Rutte komt om één minuut voor negen binnen, als de eerste exitpoll bekend wordt gemaakt voor de provincie Zuid-Holland. Hij ziet: de VVD verliest een zetel en wordt ingehaald door Forum voor Democratie. Daarna geeft hij de eigenaar van het café een hand.

Rutte tijdens de uitslagenavond van de Provinciale Staten- en Waterschapsverkiezingen. Lex van Lieshout/ANP



In Utrecht wordt geschoten

Ruttes week is zoals altijd begonnen op maandagochtend om half negen, in het Torentje. Bij het ‘actualiteitenoverleg’ zitten zijn secretaris-generaal Paul Huijts, plaatsvervangend sg Bart van Poelgeest, twee medewerkers van de Rijksvoorlichtingsdienst, Caroliene Hermans. Het wordt een drukke week: de EU-top van regeringsleiders, donderdag en vrijdag, zal vooral gaan over de Brexit. Woensdag verkiezingen.

Om kwart over negen heeft Rutte in de Trêveszaal overleg met zijn raadadviseurs, de secretaris van de ministerraad, een medewerker van de RVD en Caroliene Hermans – over de ministerraad van vrijdag. Vicepremier Hugo de Jonge zal die leiden, Rutte is dan in Brussel. Om vijf voor half elf loopt Rutte naar het ministerie van VWS voor het wekelijkse coalitieoverleg met de vicepremiers en de fractievoorzitters van VVD, CDA, D66, ChristenUnie.

Bij de RVD zien ze na elf uur een alarmbericht van het ANP: in Utrecht wordt geschoten. Rond half twaalf sms’t een RVD-directeur aan Rutte: „We zijn aan het uitzoeken met de NCTV wat gaande is in Utrecht. We hebben vragen uitstaan. Zodra meer info, laten we dat weten.”

Rutte legt het coalitieoverleg stil, hij gaat terug naar het Torentje. Op het ministerie van Justitie en Veiligheid, waar ook Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid Pieter Jaap Aalbersberg zijn kantoor heeft, is er eerst een ambtelijk crisisberaad. Er wordt besloten dat er een beraad moet komen met de premier erbij – om half twee.

Opgeschrikt door een aanslag

Ruttes afspraak met koning Willem-Alexander, altijd op maandag, gaat niet door. Ze spreken elkaar nog wel even door de telefoon.

Vanaf dat moment gaat Rutte niet meer te voet van zijn kantoor naar andere ministeries. Een auto brengt hem naar Justitie. Op de zevende etage is het crisisoverleg met Aalbersberg, de ministers van Justitie, Defensie, Sociale Zaken, Infrastructuur, Binnenlandse Zaken. En ook met de politie, de AIVD, het Openbaar Ministerie. Onder leiding van Rutte. De burgemeester van Utrecht, Jan van Zanen, belt in.

Op een persconferentie bij Justitie, om 14.42 uur, zegt Rutte: „Nederland is opgeschrikt door een aanslag.” Of er doden zijn, is dan nog niet helemaal zeker. Wel dat er gewonden zijn gevallen. Rutte kijkt af en toe met een ernstig gezicht naar beneden en zet zijn lippen stevig op elkaar – net als in de persconferenties over de MH17 en over de aanslagen in Parijs. Hij zegt ook: „Een daad met terroristisch motief wordt niet uitgesloten.” De dader is nog niet gepakt. Rutte noemt slachtoffers en ook al „nabestaanden”, bij wie zijn gedachten zijn. En hij zegt: „Een daad van terreur is een aanval op onze beschaving. Op onze tolerante en open samenleving.”

Ik ben nu even niet VVD’er, ik sta hier als minister-president

Een paar minuten nadat Rutte die maandagmiddag terug is op zijn eigen ministerie wordt vlakbij het Plein ontruimd, er is een verdachte koffer gevonden. Loos alarm, de koffer is leeg. Maar het is duidelijk: paniek overheerst. Vooral in Utrecht, waar mensen worden opgeroepen om binnen te blijven. Daar geldt het hoogste dreigingsniveau, er is angst voor nog een aanslag.

En er is verwarring. Had de man in de tram zijn ex-vrouw en schoonmoeder beschoten? En was het dus misschien wel eerwraak, en geen terreur?

In het tweede crisisberaad op het ministerie van Justitie, eind van de middag, blijkt dat er nog niet genoeg feiten zijn om van terrorisme te spreken. In de persconferentie die net na zeven uur begint is Rutte voorzichtiger dan eerder die dag. Er is ook opluchting: Gökmen T. is gearresteerd. Rutte reageert geïrriteerd op vragen over de verkiezingscampagne en zijn eigen partij. „Ik ben nu even niet VVD’er, ik sta hier als minister-president. Dat is aan de partijen zelf.” Hij kijkt meteen weg: andere vraag?

Al op maandagmiddag is het idee dat Rutte en minister van Justitie Grapperhaus de volgende dag naar Utrecht gaan. Rutte wordt die dinsdag met de auto van zijn huis naar het ministerie van Justitie gebracht, daarna naar het Torentje. Zijn vaste speechschrijver Jan Walravens is met vakantie in Marrakesh. Zijn collega Romeo Tuinman schrijft de tekst die Rutte ’s middags in de Tweede Kamer zal uitspreken bij de herdenking van de slachtoffers. Tuinman krijgt een compliment, Rutte vindt het mooi. Over Utrecht dat in het hart van ons land ligt, en dat we dus „in ons hart getroffen” zijn.

Na die herdenking zegt Rutte in de wandelgangen dat hij naar Utrecht gaat. „Zonder pers”, zegt de RVD eerst nog. Maar in Utrecht weten journalisten en fotografen al dat hij naar het 24 Oktoberplein komt. Als er bij het politiebureau aan de Marco Pololaan ook een cameraploeg staat, van RTL, aarzelt Rutte eerst nog. Zal hij zeggen hoe geweldig de hulpverleners zijn? Maar het is ook campagne, hij wil niet het verwijt krijgen dat de aanslag hem als VVD’er goed uitkomt. Hij zwijgt.

’s Avonds niet meer. Als de politieke leiders aan het begin van het NOS-slotdebat bij elkaar staan om iets te zeggen over de aanslag, begint Rutte over het ambulancepersoneel en de agenten die hij heeft gesproken en vraagt om „warm applaus voor deze kanjers”.

Dat hij bij een slachtoffer op bezoek is geweest, zegt hij dan nog wat omfloerst: „Ik heb een van de mensen kunnen bezoeken die daar in het ziekenhuis verblijft.” Bij Pauw & Jinek, na het slotdebat, vertelt hij opeens wel over „een meisje” dat hij heeft bezocht en dat „gelukkig weer aan de beterende hand is”.

Persconferentie tijdens de EU-top, vrijdag. Jonas Roosens/ANP



Weinig slaap, wel vastigheid

Als Rutte in de nacht van woensdag op donderdag vanuit Den Bosch terugrijdt naar Den Haag, is al zo goed als zeker dat Forum voor Democratie meer stemmen heeft gehaald dan de VVD. Hij gaat om half vier slapen en staat de volgende ochtend om acht uur voor een derde klas vmbo om maatschappijleer te geven. Daarna nog aan een vijfde klas vwo.

Wie hem goed kent, weet dat zulke dagen Rutte zwaar vallen. Hij heeft minstens zes uur slaap nodig. Maar hij heeft ook vastigheid nodig en die is er. Na de lessen drinkt hij zoals altijd een kwartiertje koffie met collega’s van school. Dan wordt hij opgehaald om naar Brussel te gaan. Om tien over tien drinkt hij cappuccino bij een tankstation, zoals altijd op weg naar Brussel. Om kwart voor elf: Belgische motoragenten wachten hem op bij Hazeldonk en begeleiden hem naar Brussel. In de auto belt hij met Angela Merkel.

In Brussel gaat hij als eerste langs bij Donald Tusk, hij legt hem oplossingen voor over een uitstel van de Brexit: niet al te lang, onder voorwaarden. Als hij daarna een bijeenkomst heeft met liberale leiders uit andere Europese landen, duwen buitenlandse cameraploegen elkaar bijna opzij om hem in beeld te krijgen.

Rutte veegt zijn brillenglazen schoon en zegt dat hij eerst met Nederlandse journalisten over de verkiezingsuitslag zal praten. Hij feliciteert Thierry Baudet via de NOS. „Ik zie uit naar contact met hem om te zien hoe we tot verstandige meerderheden kunnen komen in de Eerste Kamer.” En: „Ik hoop dat hij de basis onder het bestuur in Nederland wil komen versterken.”

Lees ook: De VVD is opgelucht, maar Rutte moet wel aan de bak

Een buitenlandse journalist roept: „Wilt u een kort uitstel of een lang uitstel?” Rutte reageert geïrriteerd. „Ik spreek later met u over de Brexit. Dat zeg ik nu al voor de derde keer.”

Die middag praat hij, vóór het officiële programma van de top, met de regeringsleiders van de Baltische Staten en met die uit Denemarken, Zweden, Finland, Ierland. Hij ziet ook zijn Luxemburgse en Belgische collega’s en heeft een ontmoeting met Macron. De Financial Times beschrijft in de krant van vrijdag hoe Macron aan tafel, als de topbijeenkomst echt is begonnen, een paar keer zegt dat de Europese leiders volgend weekend niet wéér bij elkaar moeten komen om over de Brexit te praten. Rutte zegt: „Heb jij een vakantie gepland of zo?”

Theresa May krijgt uitstel tot 22 mei, maar dan moet het Britse Lagerhuis komende week instemmen met haar Brexit-deal. Als dat mislukt, geldt het uitstel tot 12 april.

Om kwart over vier vertrekt Rutte uit Brussel. Aan het begin van de avond is hij in Utrecht, samen met Ferdinand Grapperhaus. Ze lopen mee in de stille tocht voor de slachtoffers van de schietpartij. Ze hebben weer bloemen.

Rutte staat de pers te woord over de uitslagen op woensdagavond. Lex van Lieshout/ANP



NRC Europa Onze EU-correspondenten over belangrijke voorstellen tot relletjes uit de wandelgangen Inschrijven

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 23 maart 2019