Als Noord-Brabant aanstaande vrijdag de nieuwe coalitie van VVD, CDA, D66, GroenLinks en PvdA presenteert, hebben acht provincies nog steeds géén bestuur. Alleen Groningen, Drenthe en Gelderland zijn er eerder dan Brabant in geslaagd zaken te doen, in de andere provincies worstelen de informateurs en formateurs verder. Wat vier jaar geleden een proces was van een paar weken, duurt nu maanden.

Die vertraging wordt veroorzaakt door de opkomst van het nieuwe Forum voor Democratie, dat overal veel zetels veroverde en in sommige staten zelfs de grootste werd. Daarmee mocht de nieuwe partij in die provincies zelfs de formateur leveren. Alleen in Zuid-Holland werd dat een succes waar oudgediende Hans Wiegel een ‘motorblok’ in elkaar sleutelde van Forum, VVD en CDA, maar daar is nog een vierde partij nodig wil dat gaan functioneren. Eerder deze week liet de combinatie van ChristenUnie/SGP weten die vierde partij niet te willen zijn, maar Wiegel heeft goede hoop een andere te vinden.

In Noord-Holland strandde het proces van de door Forum aangedragen maar onervaren formateur Hans Smits (ex-Schiphol) en in Flevoland verslikte zakenvrouw Annemarie van Gaal zich toen zij na een akkoord op hoofdlijnen stelde dat de heren nu maar onder een biertje verder moesten onderhandelen. Waarna de PvdA zich uit het proces terugtrok. Forum is nu alleen nog in Limburg in de race, ook al loopt de formatie daar ook stroef omdat ‘links’ niet meedoet.

De lokale vertegenwoordigers van Forum blijven na de verkiezingsroes achter met een kater. “Kennelijk zijn de andere partijen niet geïnteresseerd in democratie”, zei fractievoorzitter Gert-Jan Ransijn van Flevoland eind mei nadat een nieuwe formateur met andere partijen doorging en Forum achterbleef. Toch is het niet zo dat de grootste partij of de winnaar een garantie heeft op een plek in het bestuur. Daarvan is het kabinet VVD/CDA uit 1977 het mooiste voorbeeld. Hoewel de PvdA bij de verkiezingen de grootste was geworden, draaiden Hans Wiegel en Dries van Agt bij de Chinees een kabinet in elkaar.

Een coalitie wordt gesmeed van partijen die samen een meerderheid vormen, de grootste hoeft daar niet bij te zitten, heeft Forum inmiddels geleerd. Wat daarbij wel komt kijken is onderling vertrouwen en een niet al te geprofileerd programma waarover valt te onderhandelen. Forum had beide niet. De Statenleden van Forum zijn onbekend en omdat ze ook geen programma meebrachten, worden ze afgerekend op de extreme uitspraken die partijleider Thierry Baudet landelijk doet.

Tot samenwerking gedwongen

De uitsluiting van Forum voor Democratie dwingt de partijen op links en rechts tot samenwerking. Die zijn door de opkomst van Forum namelijk allemaal kleiner geworden. In acht provincies vormen VVD, CDA en PvdA het ‘kernbestuur’, aangevuld door partijen van de flanken. In sommige provincies zijn zelfs zes partijen nodig om die meerderheid te halen, vijf partijen is al heel gewoon. Dat maakt besturen ingewikkeld, en vergroot de kans op ‘ongelukken’.

Toch zijn politieke partijen in de provincie vooral praktisch ingesteld en bereid tot verregaande samenwerking, hoe verschillend ze op het Binnenhof ook mogen lijken. Die brede coalities kunnen ook een voordeel hebben, als ze tenminste in het zadel blijven. Een breed bestuursakkoord van een brede coalitie kan ook rekenen op een breed draagvlak, breder dan een coalitie van drie grote partijen ooit zal kunnen bieden. Op die manier kan de winst van Forum, en de versnippering van de andere partijen die nu toch samen dat college moeten dragen, ook als méér democratie worden gezien.

Lees ook:

De coalitie heeft keuze genoeg in de nieuwe Eerste Kamer'

Het kabinet is de meerderheid in de senaat kwijt. Toch valt de schade mee voor de regeringspartijen.

Met deze senatoren gaat Mark Rutte straks vaak koffiedrinken

Voor het kabinet is het interessant om zich, per onderwerp, te verzekeren van de steun van de Onafhankelijke Se­naats­frac­tie. Gewoon voor het geval dat.