Starszy pan wyciągnął przyjaźnie rękę na powitanie. Mimo że we wsi Radruż funkcjonuje odwiedzana przez turystów stadnina koni, to przyjezdni zawsze są tu ciekawostką. Gdy jednak usłyszał, czego szukamy, nagle spochmurniał. „Pomnik bandy? Stoi tam, w lasku” - odparł, wskazując podbródkiem kierunek. Gdy odjeżdżaliśmy, odprowadzał wzrokiem nasz samochód.

Za przepiękną, zabytkową cerkwią świętej Paraskewy wznosił się delikatny, porośnięty drzewami pagórek. Mijaliśmy go już wcześniej, ale wyglądał na tyle zwyczajnie, że nie zwróciliśmy na niego uwagi. Tym razem zagłębiliśmy się między drzewa i od razu trafiliśmy na furtkę - wejście na stary prawosławny cmentarz.

Pomnika nie trzeba było szukać. Stoi o kilka kroków od furtki. Dziś zarówno tablica, jak i zdobiący go ukraiński „tryzub” są zniszczone - zostały skute przez nieznanych sprawców. W przeszłości na cokole widniał jednak napis: „Tu spoczywają wolni ukraińscy powstańcy. Polegli w walce za wolną Ukrainę. Wieczna im pamięć”.

Czytaj także: Zniszczono pomnik UPA w Werchracie

Takich pomników w regionie jest przynajmniej kilkanaście. W wielu przypadkach, jeśli nie w zdecydowanej większości, są to pomniki zdewastowane przez mieszkańców, jak np. inny pomnik, który odwiedziliśmy, stojący na cmentarzu w Zaleskiej Woli. Dewastacji, czy nawet demontażu dokonują zwykle miejscowi, nie mogąc doprosić się interwencji władz.

- Pomniki UPA zaczęły powstawać na pograniczu z Ukrainą po 1989 roku. W większości przypadków było to działanie nielegalne, ale dbano o to, by takie pomniki stawiać na grobach. Wtedy bardzo trudno je usunąć - powiedział w rozmowie z „Polską” jeden z mieszkańców powiatu przemyskiego, interesujący się tą kwestią.

- By zrobić to legalnie, potrzeba żmudnego procesu prawnego i dopiero po uzyskaniu zgody władz można rozpocząć rozbiórkę - wyjaśnia Marek Kulpa, prezes Ruchu Narodowego na Podkarpaciu. Taka sytuacja miała miejsce w Hruszowicach, gdzie w kwietniu tego roku legalnie rozebrano pomnik ku czci UPA. Narodowcy i środowiska patriotyczne prowadzą już prace nad demontażem kolejnych takich pomników.

Zamieszanie wokół obiektów UPA wzbudza coraz większe emocje. Dla miejscowych, z którymi rozmawialiśmy, sprawa jest jasna - te pomniki powinny jak najszybciej zniknąć. Inne zdanie mają jednak na ten temat środowiska ukraińskie.

- Od 2014 roku mamy do czynienia ze zorganizowaną akcją, która ma wywoływać negatywne skojarzenia w społeczeństwie polskim. Wcześniej te pomniki też stały, ale nie był to temat tak podnoszony, jak po 2014 roku. Teraz chodzi o to by wywołać skojarzenie, że Ukraińcy to banderowcy - powiedział Piotr Tyma, prezes Związku Ukraińców w Polsce.

Zdaniem Piotra Tymy, w całym ruchu związanym z pomnikami nie chodzi o nielegalność UPA, a o budowanie napięcia.

- To dlatego obserwujemy zmasowane działania informacyjne i powielanie kłamstw. Kiedy pomnik jest niszczony, to cały ten proces jest nagrywany i publikowany w internecie. Chodzi o to, by sytuację przedstawić jako konflikt polsko-ukraiński - dodaje.

Czytaj także: Chcą usuwać kolejne, nielegalne pomniki UPA

- Atmosfera faktycznie robi się napięta, ale nie z powodu działania polskich patriotów - tłumaczy Andrzej Zapałowski, wybitny historyk zajmujący się od wielu lat kwestią rzezi wołyńskiej i stosunków polsko-ukraińskich.

- W ostatnim czasie widać wzrost nacjonalizmu na Ukrainie. W Polsce pamięć o Wołyniu jest bardzo wrażliwa. To dlatego gloryfikowanie środowisk, które doprowadziły do tego ludobójstwa, denerwuje, szczególnie ludzi młodych. W dodatku państwo polskie przez wiele lat bagatelizowało pewne rzeczy, podczas gdy państwo ukraińskie wspiera zakłamanie. Ludzie to widzą i nie są zadowoleni.