Traktowanie PiS-u jak „normalnej strony sporu politycznego” to symetryzm, czyli groźna dla Polski ślepota. Sprawia ona, że dotknięci nią nie dostrzegają kursu kraju ku autorytarnemu państwu partyjnemu – pisze Marcin Bosacki

Na Twitterze od kilku dni toczę z redaktorem Konradem Piaseckim spór o symetryzm (zwłaszcza dziennikarski). Sprawa jest na tyle ważna, że czas wyjść z krótkiej formy, stąd i mój tekst.

Konrad Piasecki twierdzi, że symetryzm nie istnieje, że to epitet przyklejany „obiektywizmowi i zdrowemu rozsądkowi”, używany jako obelga wobec profesjonalistów. Ja twierdzę, że symetryzm nie tylko istnieje i zatruwa media, ale jest on groźny dla Polski.

Najpierw dookreślę, czym – moim zdaniem – symetryzm medialny jest. Polega on na bagatelizowaniu skali niszczących działań PiS, poprzez zrównywanie ich z (prawdziwymi, i nie prawdziwymi) winami poprzedników, zwłaszcza PO. Według symetrystów wielokrotne złamanie konstytucji, upartyjnianie prokuratury, sądów, mediów przez partię Kaczyńskiego nie różni się od działań poprzedników. Umiarkowani symetryści (do których zaliczam Piaseckiego) różnicę widzą tylko w skali przewin.

Moim zdaniem porównania nie ma, choć winy poprzedników są oczywiste. Jednak skala zagrożenia dla reguł demokracji, państwa prawa, wolności słowa jest największa od 1989 (dużo większa niż za SLD) i jesteśmy na ścieżce ku skorumpowanemu monowładztwu (autorytaryzmowi), podobnemu do węgierskiego, tureckiego i rosyjskiego, choć te państwa są dużo dalej w dławieniu demokracji.

Takie od dawna były instynkty polityczne Jarosława Kaczyńskiego, teraz nie hamowane już przez jego śp. brata i koalicyjne reguły gry. A tymczasem dziś w świecie, a zwłaszcza w naszym regionie, toczy się bój między światem demokracji (dla społeczeństw efektywnej, choć niedoskonałej), a światem „demokracji suwerennej”, czyli populistycznym autorytaryzmem (nieefektywnym, to pewne).

Symetryści porównują nieporównywalne

Symetryści – zaprzeczając, że są symetrystami – naklejają sobie sztuczne blizny tych, którzy są „brutalnie atakowani” za chwalenie pewnych posunięć PiS-u, czy krytykę rządów obecnej opozycji. Tymczasem chodzi o to, że porównują oni nieporównywalne. Niszczące fundamenty państwa prawa działań PiS z występującymi w demokracji błędami i szkodliwymi zachowaniami, które jednak nie są wymierzone w istotę demokracji, a wynikają z chciwości, niekompetencji, lenistwa.

Symetryści na równi traktują newsy i komentarze o złamaniu konstytucji czy upartyjnieniu sądów przez PiS z tym np. o planie miliona aut elektrycznych. Zapraszają do audycji ludzi, którzy mają na sumieniu łamanie konstytucji, ustaw czy regulaminu Sejmu, i traktują ich z równą atencją jak tych uczciwych.

Piasecki pisał do mnie na Twitterze, że jedynie pamięta, iż „historia Polski nie zaczęła się w 2015 roku”. To wygodny banał. A sedno w tym, że w 2015 roku historia Polski zmieniła się fundamentalnie. Kolejne władze RP naginające reguły pod siebie (to naganne ale powszechne w świecie i naprawialne przez wybory) zastąpiła władza łamiąca wszelkie reguły dla dobra partii. Partii, która władzy raz zdobytej nie zamierza oddać. By ten zamiar zrealizować próbuje tak ustawić reguły, by atrybuty demokracji traktować fasadowo i np. wybory prowadzić tak, by wynik ich był z góry przesądzony. To proste, wystarczy zapewnić sobie przewagę w otoczeniu wyborczym: w mediach, finansach i sądach.

W wywiadzie dla serwisu NaTemat Piasecki wyłuszczył – moim zdaniem – credo symetrystów, co pozwala jak w soczewce zobaczyć fundamentalną różnicę między nami: „Nie można wszystkiego podporządkowywać zaklęciu, że skoro władza łamie konstytucję, to nie może mieć racji w żadnej sprawie”. Taka postawa jest całkowicie sprzeczna z inną deklaracją Piaseckiego (i innych symetrystów): „zachowywać jakiś dystans, jakiś zdrowy rozsądek, jakąś umiejętność chłodnej, analitycznej oceny rzeczywistości”.

Właśnie ze zdrowego rozsądku i chłodnej analizy rzeczywistości wynika, że win władzy, która łamie konstytucję, upartyjnia sądy, zmienia reguły wyborcze i opanowuje dużą część mediów nie można traktować tak samo jak innych win polityków. Tymczasem symetryści dokładnie tak robią. To, że na Białorusi za Łukaszenki ulice są czyste, nie zmienia faktu, że panuje tam dyktatura. Można oczywiście głównie mówić o czystych ulicach (co robią media Łukaszenki, w Polsce mówiłyby PiS-owskie), można po równo (jak symetryści), a można skupiać się na dyktaturze (co robiliby dziennikarze profesjonalni i rozsądni).

W warunkach ograniczania wzorce dziennikarstwa się zmieniają

Uważam, że dla większości symetrystycznych dziennikarzy ich postawa jest po prostu przykrywką tchórzostwa (a nuż do mojego medium przyjdą tamci…) a często braku profesjonalizmu (puszczanie dwóch sprzecznych opinii bez badania, co jest prawdą, to proste zadanie). Redaktorowi Piaseckiemu, którego warsztat cenię, tego nie zarzucam. Ale zarzuciłem mu coś innego.

Rolą mediów jest pilnowanie równych szans na boisku idei, a tym samym polityki. Są jak sędzia piłkarski. On nie może (co moim zdaniem robi Piasecki) dalej normalnie sędziować, gdy widzi, że jedna z drużyn zmniejszyła swoją bramkę, przekupiła sędziów bocznych i zasłoniła większość kamer, które mecz dokumentują. Gdy na boisku polityki rządzący radykalnie zmieniają szanse na swą korzyść, symetryzm – traktujący ich tak jak zawsze – to zatwierdza. W warunkach ograniczania wolności (też w mediach) wzorce dziennikarstwa się zmieniają. Coś, co jest cnotą w demokracji, czyli zachowanie równej odległości od aktorów sporu, staje się błędem, gdy jeden z graczy wolność zabiera.

Gdy to napisałem, Redaktor odpowiedział tweetem, który mnie zdumiał: „Proszę napisać, które medium jest dowodem utraty wolności słowa w ciągu ostatnich dwóch lat”.

Wesprzyj nas, żebyśmy mogli działać dalej!

Redaktor stosuje mało elegancki chwyt: wzywa mnie do obrony tezy, której nigdy nie wygłosiłem. Nie twierdzę, że nastąpiła już całkowita „utrata wolności słowa”. Twierdzę, że Polska doświadcza „ograniczania wolności” – systematycznego i przemyślanego, po to, by PiS władzy nigdy nie oddał (i że w takich warunkach obowiązki tych, co zostają w wolnych mediach, są inne niż zachowywanie równej odległości).

I tej tezy będę w kilku punktach bronił:

1. Media publiczne. Totalnej kontroli partyjnej poddane zostały w całości kanały: TVP, TVP Info, TVP Polonia, wszystkie ośrodki lokalne, Polskie Radio, również w terenie, PAP. Redaktor Piasecki to przyznaje, ale jednocześnie bagatelizuje sprawę. Po pierwsze pisze: „TVP zawsze miała tendencje do służenia władzy”. Tymczasem były okresy, gdy TVP – lub część jej programów – było władzy nieprzychylne w wyniku innego rozdziału sił w Krajowej Radzie (np. trzy pierwsze lata PO). A „tendencje”, były raczej do przychylności niż służenia. Wystarczy się zapoznać ze statystykami zapraszanych do TVP gości za SLD czy PO z obecnymi – gdy odsetek gości z PiS wśród polityków to ponad ¾, a wśród „komentatorów” nie ma już ludzi krytycznych wobec władzy. Zaorane zostało fenomenalne „popularne radio inteligentne” i pluralistyczne, czyli Trójka. Nikt tej roli w skali kraju nie przejmie.

Po drugie. Zdaniem Piaseckiego, totalne zawładnięcie przez PiS mediami państwowymi nie jest tak straszne, gdyż mają one tylko „niecałą jedną trzecią rynku radia i telewizji”. Pomijając fakt, że udział TVP w rynku informacji i komentarzy jest dużo wyższy, bo media komercyjne nadają informacji i publicystyki dużo mniej, to cóż to za argument, który nie odnosi się do meritum tylko do skali problemu.

Po trzecie, te media prywatne, które publicystykę polityczną nadają (Tok FM, TVN24), są odbierane głównie w dużych miastach. Tak więc w terenie przekaz jest agresywnie jednostronny, bo na rynkach lokalnych bardzo rzadko oddziały TVP i PR mają jakąkolwiek poważną informacyjną alternatywę, na rynkach regionalnych nie mają jej w ogóle. W telewizji naziemnej z kanałów informacyjnych jest jedynie TVP Info.

Po czwarte – wiele mediów lokalnych informacje krajowe i zagraniczne czerpie z PAP, który nie jest aż tak stłamszony jak TVP, ale jest najbardziej od 1989.

Efekt jest taki, że jeśli mieszkasz ponad 30 km od dużego miasta i nie masz satelity, to publicystycznie jesteś skazany na TVP Info, a gdy chodzi o informacje/komentarze regionalne – na lokalne stacje TVP i PR. A tam polityka i politycy PiS są promowani bez ograniczeń. Redaktor Piasecki tego nie widzi, czy też uważa, że to nic nie zmienia?

Przypomnijmy: PiS wie, że w 10-12 największych miastach w Polsce może wybory przegrać, byle wygrał wszędzie indziej.

2. Polsat. To casus, który udowadnia, że idziemy drogą Węgier i Turcji (nie ma tam już wielkich niezależnych mediów, więc nie mówmy o wolnych wyborach). Metodami ekonomicznymi właściciel został namówiony do zmian w pionie informacji, także w Polsat News i PN2. Efektem – w telewizji, która historycznie była może najbardziej politycznie wyważona – są czystki kadrowe i zmiany już widoczne na wizji – zarówno wśród zapraszanych gości, jak i doborze tematów. Oczywiście w Polsacie będzie to przebiegać łagodniej niż w TVP, ale już tematy niewygodne dla władzy z Wydarzeń (miliony widzów) spadają do Polsat News (setki tysięcy). Wczoraj w kawiarni widziałem, jak nowa szefowa pionu „Informacji” Polsatu przez co najmniej pół godziny słuchała instrukcji spin-doktora PiS Marka Kochana – niemal nie otwierając ust.

3. Naciski ekonomiczne na właścicieli. Przekierowanie reklam wszystkich spółek państwowych do mediów państwowych oraz PiS-owskich. Oferty składane właścicielom na zakup całości lub części telewizji (w tym TVN) gazet, rozgłośni przez PiS-owskie spółki państwowe. Grożenie kontrolami skarbowymi. Uzależnienie koncesji i rządowych kontraktów od „złagodzenia kursu”. Na programie niektórych mediów to się nie odbija, ale na innych owszem – myślę np. o sieci dzienników regionalnych.

4. Nachalna promocja wszelkimi dostępnymi środkami mediów PiS i tępienie innych – przede wszystkim papierowych (stacje Orlenu i Lotosu, poczty), ale i telewizji (urzędy, policja, wojsko itd.).

5. Ograniczenia dla dziennikarzy – nie tylko w dostępie do Sejmu, ale przede wszystkim w dostępie do informacji. Prawda, zawsze były z tym problemy, ale nigdy na skalę choćby zbliżoną do dzisiejszej.

6. Upartyjnianie środowiska idei poza mediami. Czyli propaganda w szkołach, zmiany i naciski na ważne instytucje kultury, pozbawianie dotacji państwowych niepisowskich pism, idei, czy projektów filmowych. To też jest deformowanie boiska wolności i to też nakłada na dziennikarzy wciąż wolnych mediów inne obowiązki niż w normalnych czasach.

Do tego dochodzi segment (co najmniej 10 procent rynku info) mediów niepaństwowych, ale twardo partyjnych PiSu – głównie wybudowanych na pieniądzach darowanych Rydzykowi i wyłożonych przez Skok-i.

Wolności mediów, poglądów, wyborów trzeba bronić

Symetryści z reguły ochoczo podchwytują argument PiS, że każda partia ma swoje media. Nieprawda. Ten kto porównuje stopień bliskości do partii organu Karnowskich z Gazetą Wyborczą na przykład lub TV Trwam z TVN na głowę upadł. PiS po prostu ma media. PO, Nowoczesna, PSL czy SLD (z wyjątkiem „Trybuny”) nigdy mediów nie miały.

To wszystko oczywistości, które aż dziwne, że trzeba w dyskusji z redaktorem Piaseckim powtarzać. Gdy coraz większa część rynku informacji i idei jest zawłaszczana przez partyjne państwo, media, które nadal są wolne – w imię dobra wspólnego – nie powinny dążących do monopolu i niszczących porządek prawny traktować jak normalnych aktorów gry politycznej. A dokładnie to proponuje i praktykuje Piasecki.

Czy dziennikarze powinni się „zapisywać” do obozów politycznych, opowiadać po którejś ze stron sporu politycznego? Nie. Wystarczy, by aktywniej zaczęli bronić zasad. A nie – jak Piasecki – zapraszali częściej do studia tych, co je łamią niż wszystkich innych razem wziętych. A na razie praktyka jest taka, że gdy kandydat Trzaskowski jest przez media PiS-owskie niszczony, w tych symetrystycznych trwa festiwal kandydata Jakiego. Największym wkładem tego polityka do historii Polski jest współsprawstwo ustawy o IPN – najbardziej szkodliwego dla międzynarodowej pozycji kraju aktu prawnego od 1989 roku. Tymczasem w mediach symetrycznych ten temat żył kilka dni, teraz pana Jakiego pyta się o (skopiowane z programu PO) plany nowych przedszkoli.

Zgadzam się z tym, co pisze redaktor Piasecki, że „media w dużej części zachowują wolność”. Jeszcze. Piasecki dodaje: „I ja jako dziennikarz też. Jeśli przestanę – spotykamy się w podziemnej drukarni”.

Doceniam. Ale jako ktoś, kto zna zapach farby drukarskiej z lat 80., mam bardziej ambitną wizję Polski. I nie uważam, że wolność słowa trwa tak długo, jak ma ją redaktor Piasecki. Bo on pewnie będzie miał – jak „Echo Moskwy” w Rosji czy „Nepszabadsag” na Węgrzech – najdłużej. Ale w końcu jego medium, tak jak tam, kupią lub zamkną, jeśli zdołają.

Piasecki proponuje – w dobrej polskiej, sarmacko-sanacyjnej tradycji – strategię: udawajmy, że nic się nie dzieje, a potem być może rzucimy się „na stos”. Nie. Wolności mediów, poglądów, wyborów trzeba bronić teraz, gdy jeszcze można. Trzeba bić się o Polskę z tymi, którzy ją niszczą.

Marcin Bosacki

PS. Dopisek po napisaniu tekstu: symetryści mogliby np. zacząć od zaproszenia, miast n-ty raz pana Czarneckiego, pierwszy raz kogoś z Obywateli RP, których fundację PiS-owska władza de facto chce rozwiązać.