Një nga autorët e mi non-fiction të preferuar këto 20 vjetët e fundit ka qenë mendimtari libanez-amerikan Nassim Nicholas Taleb. Libri i tij më i fundit do të botohet në 2018, por disa kapituj të tij kanë dalë tashmë online, dhe duke lexuar njërin prej tyre, me titull “Më intoleranti fiton: Diktatura e pakicave të vogla” m’u duk se gjeta një konfirmim krejt të papritur të një hipoteze të ilustruar prej meje vite më parë (Gjuhë dhe gjak), për dinamikat e prejardhjes së shqipes dhe të shqiptarëve.

Por para se të hyj në temë, po dua të parashtroj me pak shembujsh tezën kryesore të Taleb-it, dhe pikërisht se mjafton që një pakicë intransigjente e një lloji të caktuar që të arrijë një përqindje të caktuar të popullatës totale të një vendi (shoqërie, kulture), që krejt popullata të fillojë t’u nënshtrohet preferencave të tyre.[1]

Për ta mbështetur këtë, autori e fillon me konstatimin – jo dhe aq banal – se dikush që ha vetëm hallall (ose kosher) nuk do të pranojë kurrë të hajë ushqim jo-hallall (ose jo-kosher), ndërsa dikush që nuk ha hallall ose kosher nuk është se e ka të ndaluar të hajë hallall ose kosher.

Grupet e llojit të parë (personat që hanë vetëm hallall), Taleb-i i cilëson si intransigjente, ndërsa ato të llojit të dytë si fleksibël.[2] Teza e tij është se kur një pakicë intransigjente bashkëjeton me një shumicë fleksibël, gjasat janë që pakica herët a vonë t’i imponohet shumicës.

Për shembull, në Mbretërinë e Bashkuar, ku myslimanët praktikantë përbëjnë 3-4% e totalit, rreth shtatëdhjetë për qind e mishit të qingjit të importuar nga Zelanda e Re është hallall. E njëjta gjë ndodh me ushqimet kosher në SHBA, një vend ku hebrenjtë përbëjnë më pak se 2% të popullatës, e megjithatë mbi 40% e ushqimeve të tregtuara janë të certifikuara kosher.[3] Arsyeja për këtë shpërpjesëtim ka të bëjë, shpjegon Taleb-i, edhe me faktin që certifikimi dhe praktikat përkatëse të përpunimit ushqimor kushtojnë fare pak.

Duke kaluar pastaj në një sektor tjetër të tregut, Taleb-i vëren se përhapja në rritje e makinave me kambio automatike nuk lidhet doemos me preferencat e shumicës së atyre që i ngasin; mund të lidhet, thotë ai, edhe me faktin që personat që janë mësuar kambio manuale gjithnjë mund të kalojnë lehtë në kambio automatike, por e kundërta nuk është gjithnjë e vërtetë.

Dukuria ka prirje të vijë duke u zgjeruar, derisa të përfshijë krejt komunitetin (qytetin, shoqërinë, shtetin). Taleb-i përmend si shembull një familje me katër vetë, nga të cilët një vajzë, që përfaqëson pakicën intransigjente, kërkon të hajë vetëm ushqim jo-GMO (dhe organik). Për familjen nuk është ndonjë problem i madh që të adoptojë, si grup, preferencat e vajzës. Tani, kur kjo familje shkon në një barbecue në lagje, me tre familje të tjera, mikpritësit e dinë se ata të katërt hanë vetëm jo-GMO, dhe do të zgjedhin të gatuajnë ashtu, të bindur se për mysafirët e tjerë kjo nuk do të ndryshojë gjë. Me kalimin e kohës, edhe dyqani i ushqimeve në lagje, duke parë se numri i klientëve që kërkojnë jo-GMO po shtohet, e zgjeron seksionin e këtyre ushqimeve, deri atje sa të kufizohet vetëm në ushqime jo-GMO. Çfarë ndikon nga ana e vet te grosisti që i furnizon këto dyqane, e kështu me radhë. Dukurinë Taleb-i e quan renormalization group.

Me interes të veçantë për mua është ai seksion i esesë së Taleb-it, ku flitet për gjuhët. Thotë autori: gjatë një mbledhjeje në një korporatë në Gjermani, mjafton që të ketë një person, në dhomë, që nuk flet gjermanisht, që pjesëmarrësit të fillojnë të flasin… anglisht. Kjo ndodh për shkak të një rregulle asimetrike, sipas së cilës, ata që nuk e kanë anglishten gjuhë amtare do të dinë gjithnjë pak anglisht, por ata që e kanë anglishten gjuhë amtare nuk ka shumë gjasë që të dinë gjuhë të tjera. Edhe këtë herë, pakica intransigjente e dominon shumicën fleksibël.

Ky sundim i pakicës, që jo gjithnjë është i mirëpritur, mund të kundërshtohet – thotë Taleb-i – vetëm duke decentralizuar.

Autori flet pastaj për raportin midis gjeneve dhe gjuhëve në histori (në diakroni). Duke folur për atdheun e vet, Libanin, ai thotë se, në bazë të së dhënave të gjenetikës së popullatave, rreth 9/10 e popullsisë së sotme në Liban rrjedh biologjikisht nga kanaanitët e 3700 vjetëve më parë, pa çka se atë truall nuk ka mbetur fuqi e Mesdheut pa e shkelur, djegur dhe plaçkitur në histori. Taleb-i mendon se gjenet priren të ndjekin rregullën e shumicës fleksibël, ndërsa gjuhët atë të pakicës intransigjente; çfarë do të thotë se “gjuhët udhëtojnë, ndërsa gjenet më pak.” Çfarë do të thotë, sipas tij, se është e gabuar që të ndërtosh teori racore mbi gjuhët dhe t’i ndash njerëzit në “arianë” dhe “semitë” sipas kritereve gjuhësore; dhe ironia e madhe, sipas tij, është që suprematistët nordikë (“arianë”) përdorën grekët e lashtë si provë për lidhjen e tyre me një qytetërim të lavdishëm, pa e kuptuar se grekët janë më të afërt, gjenetikisht, me fqinjët e tyre semitë në Mesdhe.

Deri këtu Taleb-i. Eseja e tij gjithsesi duhet lexuar, pasi përmban shembuj dhe arsyetime më të hollësishme se ç’kam sjellë unë këtu.

Për t’u kthyer tani te çfarë përmenda në krye të këtij shkrimi, shpjegimet e Talebit për diktaturën e pakicës intransigjente ndaj shumicës fleksibël dhe veçanërisht implikimet e tyre për raportet “midis gjuhës dhe gjakut”, më bënë të mendoj për rezultatet e analizave gjenetike, sa u përket shqiptarëve të sotëm, të cilët rezultojnë si shumë të vjetër në Ballkan, të afërt me fqinjët e tyre grekë dhe italianë dhe më tej akoma, mesdhetarë; në një kohë që shqipja, si gjuhë indo-europiane, i përket një familjeje ku bëjnë pjesë, mes të tjerësh, indianët, armenët, lituanët dhe skandinavët. Këtë e shpjegon hipoteza se përhapja e gjuhëve indo-europiane nuk duhet marrë aq si përhapje gjenesh, sesa gjuhësh; dhe se, në kontekstin tonë, gjasat janë që gjenet e shqiptarëve të sotëm të jenë më “autoktone” se gjuha shqipe.[4]

Fare mirë mund të përfytyrohen indo-europianët e hershëm në Ballkan si një pakicë e ardhur ushtarakisht superiore ndaj vendësve, që i nënshtroi këta të fundit dhe u imponoi gjuhën e vet, pse nuk kish kurrfarë interesi dhe përfitimi, që të mësonte gjuhën e të nënshtruarve; në një kohë që këta të fundit, ose shumica fleksibël, u motivuan ta mësojnë gjuhën e të ardhurve sepse ashtu mund të përmirësonin statusin e tyre social, edhe pse në proces e sipër e humbën gjuhën e tyre.[5]

[vijon]

[1] Siç e parashtron autori, argumenti është mjaft i nuancuar; prandaj shënimet e mia le të shërbejnë vetëm si nxitje për ta lexuar tekstin origjinal. Në fakt, kjo pakicë duhet edhe të bashkëjetojë me shumicën dhe jo të jetë e shkëputur prej saj, p.sh. në geto. Po ashtu, kostoja e adoptimit të një preference nga shumica luan rol kritik.

[2] Besoj se Taleb-i këtu dëshiron edhe të shmangë termat intolerante dhe tolerante, për arsye të ngarkesës politike dhe ideologjike të këtyre të fundit.

[3] Mua, që jetoj në SHBA, nuk më bëhet fare vonë të di nëse ushqimi që blej në dyqan është kosher apo jo.

[4] Për arsye të ngjashme, latinët më parë dhe franko-normanët më pas nuk duket të kenë lënë shumë gjurmë në përbërjen gjenetike të britanikëve të sotëm, në një kohë që anglishtja qartazi është gjuhë gjysmë e romanizuar.

[5] Ndodh edhe e kundërta. Shkrimtari turk Aziz Nesin tregon për një kafene në Gjermani ku mblidheshin pleqtë e familjeve të imigrantëve turq; dhe këta pleq ishin kaq intransigjentë ndaj gjermanishtes, sa me kalimin e kohës ishin kamerierët gjermanë që filluan të mësonin pak turqisht, për t’u marrë vesh me ta. Por edhe në këtë rast pakica intransigjente i imponohet shumicës fleksibël.