Wellicht, zo stelde D66-fractievoorzitter Rob Jetten, hebben we de afgelopen weken niet kordaat genoeg gereageerd. Wellicht is de zaak onderschat.

De plotseling opgekomen behoefte tot zelfkritiek van de democraat is mooi. De vraag is echter wat nu precies door het kabinet (en door het ‘we’ van Jetten mag je aannemen dat hij de coalitie bedoelde) onderschat is. Is het het gevaar van het coronavirus zelf, dan wel de bereidheid van de burger om zich aan te passen en het virus inbreuk te laten maken op zijn persoonlijk leven.

Het beleid van het derde kabinet-Rutte lijkt verdacht veel te rekenen op het verantwoordelijkheidsbesef van de burger. Terwijl in andere landen verbod op gebod gestapeld werd, werd in dit land niet verder gegaan dan het geven van welgemeende adviezen. Kom niet te dicht bij elkaar, ga niet met anderen de dagelijkse boodschappen halen, was je handen en nies in je elleboog. Dat kan je onderschatten van de gevaren van het virus noemen, het kan ook goed zijn dat een optimistische mensvisie hier de beleidsmakers in de weg zat.

Ongekende individuele vrijheid

Smeekbedes van Mark Rutte, van de koning, van Natuurmonumenten, van burgemeesters en van wie al niet mochten tot en met afgelopen zondag niet baten. Een oproep op solidariteit haalde niets uit tegen het enorme gevoel van zelfmedelijden van velen. Hoe kan er ook van je gevraagd worden je terug te trekken tussen vier muren, als je jaren verteld is dat consumeren de zelfverwerkelijking van de mens is?

Wat er nu gebeurt, is volkomen in strijd met waar de moderne mens in de westerse samenleving al jaren toe wordt opgeroepen. Hij is een autonoom mens, met een ongekende individuele vrijheid en, dat komt er ook nog eens bij, iemand die er meer en meer aan gewend geraakt is dat behoeften vooral gekenmerkt worden door het feit dat ze onmiddellijk bevredigd kunnen worden. Dus als de lente dan opeens losbarst, is het niet meer dan logisch dat je daar van gaat genieten.

De liberale samenleving gaat uit van de rationele mens. Maar ratio wordt wel beperkt uitgelegd: het gaat om het optimaliseren van het eigen nut. De samenleving komt er in dit denken bekaaid af, terwijl leidende politici ervan uitgingen dat de rationeel handelende mens aan meer denkt dan het individuele nut.

De vrijblijvendheid gaat ervan af

Handelen in het algemeen belang is kennelijk niet mogelijk zonder geboden en verboden. Een inzicht dat de liberaal Rob Jetten bepaald niet zal bevallen. Hoewel. Binnen D66 is het denken aan het verschuiven. Gewoon jezelf kunnen zijn, was weliswaar binnen de VVD altijd een populaire kreet, bij D66 kon het uitgangspunt ook meer en meer op sympathie rekenen.

Populistisch rechts, mede ingegeven door de drang de samenleving al op korte termijn naar de eigen hand te zetten, wist al lang dat dit een verkeerd uitgangspunt is voor politiek handelen. Bij D66 is ook een kentering te bemerken, ook gezien de oproep van partijleden om het sociale in sociaal-liberalisme (opnieuw) inhoud te geven. Of dat bij andere partijen die vanaf de jaren tachtig de neoliberale principes enthousiast of aarzelend omarmden het geval zal zijn, is afwachten.

In de huidige crisis zal de vrijblijvendheid van oproepen van politici er, naarmate die crisis duurt, meer en meer vanaf gaan. Of dat ook tot een echte herwaardering van de rol van de overheid zal leiden, is niet zeker. Belangrijker is ook het antwoord op de vraag of de burger zal beseffen dat zijn tot in het extreme doorgevoerde individualisme uiteindelijk negatief uitpakt.

Lex Oomkes is politiek commentator van Trouw en schrijft wekelijks een column. Lees ze hier terug.