Beeld anp

Eén van de meeste vermoeiende vragen die je als vrouw gesteld kan worden is of je een feministe bent. Het is eigenlijk bijna onmogelijk om daar antwoord op te geven, aangezien het tegenwoordig volkomen onduidelijk is wat er met 'feminisme' bedoeld wordt. Aan alles kan wel een feministische draai worden gegeven.



En dat gebeurt ook. Fulltime werken is feminisme, maar de keuzevrijheid om parttime te werken is ook feminisme. Kiezen voor het dragen van een hoofddoek is feminisme. Het niet dragen van een hoofddoek is feminisme. Alles net zoals mannen willen doen is feminisme. Alles anders dan mannen willen doen is feminisme. Vrouwelijke premier worden is feminisme. In je blootje in een videoclip provocatief op een sloopbal rondslingeren is feminisme.



Opportunistisch

Kortom, het feminisme is van militante gelijkheidsideologie ontaard tot een vage, inhoudsloze modekreet die te pas en onpas gebruikt wordt en vooral niks meer durft uit te sluiten. Het feminisme van de 21st eeuw is opportunistisch en relativistisch. Het is feminisme op wieltjes: je kunt er alle kanten mee op.



Dat het westerse feminisme failliet is, blijkt niet alleen uit de dalende oplage van Opzij. Het blijkt ook uit een interview met de nieuwe hoofdredactrice van het feministische maandblad in de Volkskrant van 15 augustus. Toegegeven, de vraagstelling was nogal zwart-wit, maar zelfs de meest karikaturale stellingen zouden toch niet moeten leiden tot een situatie waarin het dragen van de hoofddoek in West-Europa als symbool van westerse vrijheid wordt verdedigd, terwijl roze meisjes-Lego als voorbeeld van onderdrukking (want rolbevestigend) wordt beschouwd. Er schuilt toch wel wat meer culturele dwang en seksisme in de traditie waaruit de hoofddoek voortkomt dan in een geëmancipeerde vrijemarkteconomie die ouders en kinderen heel veel keuzemogelijkheden biedt op het gebied van speelgoed.

Beeld thinkstock

Niks van rolpatronen aantrekken

Traditionele rolpatronen bestaan ook in de westerse cultuur, maar in tegenstelling tot de meeste niet-westerse culturen, bestaat er in het Westen, meer dan waar dan ook, de vrijheid en de ruimte om je niks van die rolpatronen aan te trekken zonder daar zeer nadelige gevolgen van te ondervinden. Dat maakt de verdediging van de hoofddoek en de aanval op roze Lego des te absurder: er wordt dwang geconstateerd waar die niet bestaat, en daar waar het risico op vrouwenonderdrukking nog het grootste is, is er vooral sprake van 'keuzevrijheid'.



De aanname dat de keuze voor een hoofddoek in de westerse wereld altijd plaats vindt in een situatie van volkome vrijheid is buitengewoon slordig en gemakzuchtig. Dat er in Nederland de jure de vrijheid bestaat om een hoofddoek te dragen, of niet te dragen, betekent niet dat het altijd keuzevrijheid is die de facto ten grondslag ligt aan die keuze. Het is wishful thinking om te veronderstellen dat westerse normen (i.e. gelijkheid, individualisme en keuzevrijheid) meer invloed hebben op islamitische migrantenvrouwen dan religieuze dwang, familiedruk en traditio- nele islamitische waarden uit hun directe omgeving.



Braaf een hoofddoek

In sommige gevallen is het dragen van de hoofddoek niet het gevolg van vrijheid maar een sleutel tot iets meer vrijheid. Zolang meisjes braaf via een hoofddoek het imago van vroomheid hoog houden, wordt er minder op ze gelet. De hoofddoek fungeert dan als ruilmiddel voor meer bewegingsvrijheid. In weer andere gevallen is het dragen van de hoofddoek het gevolg van onuitgesproken terreur. In bepaalde Franse banlieues is de kans om slachtoffer te worden van brute groepsverkrachtingen, de 'tournantes' (afgeleid van tourner, zo genoemd omdat het meisje in een kring wordt doorgegeven waarin ieder haar op zijn beurt kan verkrachten), significant groter wanneer men na zonsondergang naar buiten gaat zonder dan met hoofddoek. In deze specifieke context is het dragen van een hoofddoek toch eerder een vorm van zelfbescherming dan een uiting van keuzevrijheid.



Het dragen van een hoofddoek in Europa kan staan voor vrijheid, voor onderdrukking of voor compromis. Het is onmogelijk om als buitenstaander te beoordelen wat de werkelijke beweegredenen zijn van vrouwen die hoofddoeken dragen. Misschien zijn ze zeer gelovig. Misschien zijn ze bang. Misschien willen ze hun ouders niet kwetsen. Misschien willen ze gewoon met rust gelaten worden. Maar laten we ons niet voor de gek houden en wegkijken wanneer er naast vrijheid, zeker ook sprake is van onderwerping.



Wegkijkfeminisme

Het meeste extreme voorbeeld van het selectief-radicaal, apologetisch wegkijkfeminisme is Germaine Greer, boegbeeld van de tweede feministische golf en schrijfster van De Vrouw Als Eunuch. Dezelfde vrouw die haar magnum opus begon met 'vrouwen beseffen niet hoezeer mannen hen verachten', zegt dertig jaar later in het vervolg op dat boek doodleuk dat het willen verbieden van vrouwenbesnijdenis een westerse poging is tot het uitroeien van een culturele identiteit. De schrijfster die, omdat er zoiets als vrouwenhaat bestaat, dan ook meteen botweg concludeerde dat alle mannen daar schuldig aan zijn, is daarentegen uiterst genuanceerd over vrouwenbesnijdenis. In het vrije Westen sleutelt men nou eenmaal ook nog wel eens aan zijn of haar lichaam met cosmetische operaties, tattoos en piercings. Dan moeten we, vindt Greer, Afrikaanse vrouwen ook het recht op besnijdenis gunnen.



Ook hier worden dwang en vrijheid weer systematisch, en op de meest potsierlijke manier, door elkaar gehaald. Als er een heel hoge prijs - zoals uitstoting, vernedering, laster en soms zelfs mishandeling - voor een bepaalde keuze betaald moet worden, zullen maar weinig vrouwen de moed hebben die keuze te maken. Voor het zeuren over speelgoed wordt per slot van rekening ook een veel lagere prijs betaald dan voor het bekritiseren van een religie die nog wel eens neigt naar fanatisme.



Sophie Merle is sociaal wetenschapper en beeldend kunstenaar.