Grzegorz Sroczyński: Skąd tyle szumu?

Maciej Gdula: - Bo nic się nie zgadza. Całe to nasze badanie w Miastku jest niewygodne zarówno dla lewicy, jak i dla liberałów. Nie potwierdza popularnych tez. Sam mam poglądy lewicowe i byłem ciekaw, czy to prawda, że na PiS głosowali ludzie ekonomicznie wykluczeni w III RP. To ulubiona teoria mojego środowiska.

REKLAMA

I?

- Nieprawda.

Wyborców prawicowych z mniejszych miast prawie nikt nie bada, w polskiej socjologii to jest temat zaniedbany. Publicyści ogłaszają w mediach rozmaite teorie na temat „ludu PiS-owskiego”, niektóre obraźliwe albo idiotyczne, ale żeby tę grupę poznać i porządnie opisać, to już nikomu się nie chce. Nasz zespół socjologów z UW wybrał małe miasto na Mazowszu, gdzie PiS miało świetny wynik w ostatnich wyborach. W raporcie używamy fikcyjnej nazwy Miastko. Przeprowadziliśmy tam dwie tury badań. Pierwsza dotyczyła historii życia naszych rozmówców: jakie są ich rodziny, jak wygląda ich praca, co udało im się osiągnąć, czy swoje życie uważają za sukces czy za klęskę. A dopiero po dwóch tygodniach przeprowadziliśmy wywiady dotyczące polityki. Tak się rzadko politykę bada. Zwykle ankieterzy chcą wiedzieć, czy partiom spadło czy wzrosło - „tak” albo „nie”. A myśmy chcieli wiedzieć dlaczego.

I dlaczego?

- Za chwilę.

W naszym badaniu braliśmy pod uwagę podział klasowy. Wyodrębniliśmy wyborców PiS-u z klasy ludowej i z klasy średniej.

Klasa ludowa to kto?

- Ludzie pracujący fizycznie i w prostych usługach: budowlańcy, fryzjerki, mechanicy, kasjerki.

A klasa średnia?

- W małym mieście to przede wszystkim nauczyciele, urzędnicy i drobni przedsiębiorcy.

Wyborcy PiS-u z Miastka opowiadali o swoim życiu jako o umiarkowanym sukcesie. „Radzę sobie”. Owszem, praca bywa ciężka, zarobki mogłyby być wyższe, ale jednocześnie rzadko w tych opowieściach pojawiało się poczucie rozgoryczenia. „Dziś żyje się w miarę dobrze, kiedyś było znaczenie trudniej”. I to się pokrywa z danymi: bezrobocie w Miastku od czasów transformacji spadło z 30 procent do poniżej 10 procent, płace realne nie osiągają co prawda średniej krajowej, ale ostatnio też porządnie wzrosły. Plac miejski odremontowano za unijne pieniądze, wcale nie stoi pusty, ale tętni życiem, ludzie siedzą w kawiarni, jedzą ciastka, piją kawę. Bloki odremontowano, zbudowano publiczny plac zabaw dla dzieci. Na pewno nie jest to zaniedbana prowincja.

I dlaczego Miastko głosuje na PiS?

- Bo jest dobrze, ale powinno być jeszcze lepiej. A dotychczasowe elity nam tego nie dały.

Nie dały?

- „500 plus? Nareszcie! To się ludziom należało. Dziwne, że politycy wcześniej tego nie wymyślili”. „Państwo powinno pomagać w wychowywaniu dzieci, bo to jest strasznie drogie i obciążające czasowo”. Badani wcale nie uważają, że PiS wyczarował jakieś cuda. „Żadne cuda, to powinno być już dawno!”.

Jeden z głównych argumentów brzmiał: „Polskę na to stać”. Nasi rozmówcy podkreślali, że skoro zbudowano autostrady i jest Pendolino, co zresztą doceniają, to teraz państwo powinno zaspokoić także inne potrzeby obywateli niż infrastruktura.

To racjonalne.

- Tak. Typowy przykład wzrostu aspiracji. I trudno sobie wyobrazić, że jakaś partia wygra w Polsce wybory, krytykując to.

Ludzie w Miastku uważają okres trudnej transformacji za zakończony. „Było ciężko, zaciskaliśmy pasa, a teraz czas wreszcie trochę pożyć”. Gdy Morawiecki mówi, że Polska się wzbogaciła i za chwilę będzie europejską potęgą, to z jednej strony rozbudza aspiracje, ale z drugiej - je wyraża. To nie jest tylko PiS-owska propaganda, ale to odbicie rzeczywistości, którą badani wokół siebie widzą. Doceniają osiągnięcia III RP i chcą więcej.

Tyle że na razie to taka grzeczna opowieści o źródłach poparcia PiS-u. Można się temu życzliwie przyjrzeć i pokiwać głową, że to racjonalne.

A ta mniej grzeczna opowieść?

- Wyborcy PiS-u dostają od swojej partii coś, co można nazwać wzrostem poczucia mocy. Czują się wywyższeni z jednej strony nad zdegenerowane elity, a z drugiej strony nad słabszych - uchodźców i „patologię”. To poczucie wyższości jest moim zdaniem najważniejsze dla rozumienia dzisiejszej dynamiki politycznej.

W niechęci do elit wcale nie przoduje klasa ludowa. „Jesteśmy zwykłymi ludźmi” - mówią o sobie i uważają, że to jest w porządku. „Niech tam sobie będą te elity, nam to nie przeszkadza, ale niech pamiętają o nas”. Natomiast przedstawiciele klasy średniej szczerze elit nienawidzą: „Trzeba te skorumpowane elity wyrzucić na śmietnik”.

Dlaczego tak jest?

- Bo chcą więcej znaczyć. Proszę pamiętać, że to jest małomiasteczkowa klasa średnia. Tych ludzi nie można określić mianem wielkich wygranych polskiej transformacji, ale też nie można powiedzieć, że są przegrani. Wchodzą w antyelitarną narrację PiS-u i mogą się dzięki temu podpompować. Mają ochotę na większy kawałek tortu. „Tamtych trzeba wymienić”.

Ale nie wejdą w ich miejsca!

- Oczywiście. Tyle że symboliczne kwestie też są ważne. Mają wrażenie, że odzyskują świat, w którym będą ważniejsi.

Wyborcy PiS-u z klasy średniej popierają swoją partię bez zastrzeżeń. Chwalą wszystkie działania rządu, nie ma tu niuansowania, że coś jest dobrze, a coś źle.

Klasa średnia jest taka bezkrytyczna?

- Tak. Ludowa pokazuje pewien rodzaj dystansu, takiego zdrowego chłopskiego rozumu. „Przyglądamy się, głupi nie jesteśmy”.

A klasa średnia?

- „Brawo PiS! Rozbić sędziowską kastę!”.

Rozwalanie sądownictwa silniej popiera klasa średnia niż prości ludzie?

- Zdecydowanie. Wyborcy PiS-u z klasy ludowej mają dużo bardziej zniuansowane poglądy w tej sprawie: „Do końca nie wiem, jak jest z tymi sądami, to skomplikowane. Pewnie dobrze robią, ale cholera ich wie”. A wyborcy z klasy średniej: „Świetnie, że się do sądów zabrali. Powinni działać jeszcze bardziej zdecydowanie”.

Na własny użytek nazywam tę grupę kontrabasistami. Siedzieli przez lata gdzieś z tyłu orkiestry, dawali muzyce tło, ale nie byli w pierwszym rzędzie. Rzadko się zdarzają solówki kontrabasistów, prawda? I mamy teraz taką rewolucję kontrabasistów.

Dlaczego nie mogą być dumni z tego, że są kontrabasistami?

- Bo w czasie transformacji panowało przekonanie, że wszyscy są zaproszeni do stołu obfitości i wszyscy dostaną. Wystarczy pracować i czekać. Teraz transformacja się skończyła, Polska wypiękniała, a oni wciąż grają na kontrabasie.

I co w tym złego? Bez kontrabasistów nie ma orkiestry.

- Zgoda. Ale w naszej sferze symbolicznej nie ma miejsca na taką dumę. Wszyscy mają być solistami.

Przez 25 lat uważaliśmy się za społeczeństwo jednej klasy - klasy średniej. Mało się mówiło, że jest jakaś klasa wyższa, są jakieś elity. I teraz to się mści. Bo elity się wzbogaciły, umiędzynarodowiły i zaczęły radykalnie odstawać od reszty społeczeństwa. Dla ludzi z klasy średniej to trudne do zaakceptowania. Dla mnie zresztą też.

Ale co?

- Wysyłanie dzieci na Harvard, posiadanie kilku domów za granicą... Klasa wyższa funkcjonuje w zupełnie innej rzeczywistości. Średniacy całymi latami byli karmieni mitem, że do elit brakuje im tylko trochę. Jak będę szybciej przebierał nogami, założę kolejny biznes, zarobię parę tysięcy więcej, to się na ten Olimp w końcu dostanę. Guzik. Nie dostaniesz się, bo dystans jest zbyt duży. Urok PiS-owskiego projektu polega też na tym, że wciąż możemy śnić o braku różnic. My, Polacy, wszyscy jesteśmy tacy sami i jeśli tylko usuniemy zdegenerowane elity, to wreszcie będziemy homogeniczną wspólnotą.

Dlaczego nie możemy po prostu przyznać, że istnieją w Polsce realne różnice między klasami społecznymi?

- Dla prawicy - wiadomo - to nie jest interes. I nigdy nie był. Prawica unika mówienia o klasach, bo poparcie dla siebie organizuje wokół narracji o narodowej wspólnocie. Liberałowie też nie chcą mówić o różnicach klasowych, bo to im pachnie socjalizmem i podkopuje kapitalistyczną obietnicę, że przypływ podnosi wszystkie łodzie. A lewica - mam wrażenie - chciałby znieść klasy społeczne, zanim one w ogóle zostaną ujawnione.

W Polsce prawie nie ma badań o klasach społecznych i brakuje dobrze opowiedzianych kultur klasowych. Od dziesięciu lat się tym zajmuję, a wciąż słyszę od kolegów: „Przecież ludzie są wszędzie tacy sami”. Odpowiadam: „Kurcze, jak to tacy sami? Jak dobieracie uczestników do badań? Bierzecie tylko tych z klasy średniej?”. Różnice klasowe w Polsce są ewidentne. Przedstawiciele różnych klas inaczej myślą, inaczej się zachowują. Trzeba przestać to ukrywać.

Co jeszcze wam wyszło w Miastku?

- Że Platforma kradła. Przekonanie o tym jest powszechne. Wyborcy PiS-u z klasy średniej dużo moralizują na ten temat: „To nie mogły być prawdziwe elity, skoro uległy tak gigantycznej korupcji”. Natomiast klasa ludowa jest bardziej praktyczna: „Wiadomo, każdy trochę bierze dla siebie, no ale oni to kradli troszkę za dużo”.

To absurdalne, że rządy PO są postrzegane jako czas totalnej korupcji. Gdy badani wspominają o rozmowach z Sowy i Przyjaciół, to tak, jakby tam były miliardowe przekręty. Na nagraniach niczego takiego nie ma.

PiS to ludziom wmówiło.

- No dobrze, ale dlaczego wmówiło? Brakuje innej opowieści o tym, skąd się bierze bogactwo elit. Powtarzano, że elity są takie same jak wszyscy, w zasadzie to ich nie ma, może kiedyś się uformują. Taka liberalna urawniłowka. I same elity też niewiele robiły, żeby swoje istnienie jakoś uzasadnić, nie angażowały się społecznie, nie fundowały bibliotek. Powtarzały tylko: „My pracowaliśmy, więc nam się należy”. Dopóki nie będzie innej opowieści uzasadniającej istnienie elit, będziemy skazani na tego typu odruch: „Nakradli”.

Jedna z badanych - Alicja z Miastka - mówi o rządach Platformy tak: „Ciągle opowiadali, że nie mają pieniędzy, budżet pusty, luka w budżecie, a sami się tak obłowili przez te osiem lat, że w głowie się nie mieści. Tylko dla siebie mieli, tak?”.

- Pani Alicja była nauczycielką w gimnazjum, ale straciła pracę w dość niejasnych okolicznościach. Z dużym zaangażowaniem i sympatią mówiła o swoich uczniach: „Oczywiście, zdarzały się trudniejsze dzieci, które rozwalały lekcje, ale generalnie to były wspaniałe dzieciaki, uwielbiałam z nimi pracować”. Potrafiła być naprawdę fajną osobą. Klimat rozmowy zmieniał się, kiedy schodziliśmy na politykę: „Gimnazja to była Sodoma z Gomorą, lekcji nie dało się prowadzić. Dobrze, że Kaczyński je zlikwidował, bo może dyrektor, który mnie wyrzucił z pracy, teraz sam wyleci”.

No kurcze, jest tu zasadnicza niespójność. Czy było źle w gimnazjach, czy może fajnie, jak mówiła wcześniej? I czy powinniśmy oczekiwać od polityki, żeby tego typu rachunki z dyrektorem wyrównywała? Czy to jest zdrowa wizja świata?

Po badaniach w Miastku uważam, że powinniśmy czasem dać sobie prawo, żeby powiedzieć ludziom: „Bredzicie”.

Słyszeli „bredzicie” przez 25 lat.

- To prawda. Dominowała hurraoptymistyczna wizja rzeczywistości, a głosy krytyczne traktowano jako oszołomskie lub roszczeniowe. Jako lewicowiec długo uważałem, że jeśli ludzie czują się skrzywdzeni, to pewnie mają rację. Dziś patrzę na to inaczej. W przestrzeni publicznej pojawiło się mnóstwo krytyki III RP, głos „skrzywdzonych” został dopuszczony i mam mniejsze skrupuły, żeby go krytykować.

W Miastku jedna rzecz bardzo mnie przestraszyła. Wyborcy PiS-u uważają swoich przeciwników za tak mocnych, że w zasadzie nic im nie zaszkodzi. Nie da się ich skrzywdzić, nie da się przesadzić.

Bo nie będzie bolało?

- Będzie. Niech cierpią i krzyczą. Ale cokolwiek byśmy im zrobili, to na pewno się nie zagalopujemy, tak bardzo oni są silni. To groźna sytuacja, w której nie ma żadnych bezpieczników. I trwa proces przesuwania się prawicowych wyborców coraz dalej.

Dalej?

- PiS w wyborach nie obiecywało likwidacji Trybunału Konstytucyjnego, zawłaszczenia mediów publicznych ani reformy sądów polegającej na tym, że politycy będą powoływać zależnych sędziów. Gdyby wystąpiło z takim programem, nie miałoby szans. A jednak potem tak się stało i ludzie to zaakceptowali. Bo Kaczyński potrafi kształtować swoich wyborców, ma ogromną moc kulturotwórczą. To pokazuje, jak ważna jest dziś rola lidera politycznego. Zmiany technologiczne powodują, że osłabli wszyscy pośrednicy - dziennikarze, naukowcy, media głównego nurtu, elity - którzy filtrowali i oceniali przekaz liderów. Zamiast tego mamy dużo kanałów bezpośrednich. Kaczyński ciągnie wyborców za sobą i daje im coś, czego moim zdaniem liberalni liderzy dać nie potrafią: poczucie uczestnictwa w wielkim dramacie historycznym. To istota zjawiska, które nazywam neoautorytaryzmem.

Neoautorytaryzm?

- Nowy typ autorytaryzmu, który słabo rozumiemy. Liberałowie wciąż mówią o zagrożeniu dla wolności słowa i wolnych wyborów. „Będzie cenzura, zlikwidują opozycję”. Bo znają tradycyjny model autorytaryzmu, który był zjawiskiem społeczeństwa masowego, gdy słuchano jednego programu radia i czytano kilka gazet. Teraz każdy sam dobiera sobie przekaz, siedzi w swojej niszy. I neoautorytaryzm wcale nie zamierza tego ludziom zabraniać. Zachowa pluralizm w sferze publicznej, niech sobie krytykują.

Dawny autorytaryzm był skierowany przeciwko parlamentaryzmowi, bo rządy parlamentarne są „zgniłe” i „kosmopolityczne”. Natomiast neoautorytaryzm jest zdecydowanie prodemokratyczny. Nie będzie likwidować głosowania, bo liderom neoautorytarnym zależy na tym, żeby uzyskać większość.

To właściwie co w tym neoautorytaryzmie groźnego, skoro zachowa wolność słowa i wolne wybory?

- Proponuje ludziom upodmiotowienie przez poniżanie słabszych. Proponuje wzrost poczucia mocy przez wzięcie kogoś pod but. Ten wymiar dzisiejszej polityki lewica często ignoruje, a to jest coś realnego. Trzeba to krytykować i proponować ludziom inne sposoby upodmiotowienia - przez solidarność, rozwój lub troskę.

Druga sprawa wiąże się z tym, o czym mówiliśmy wcześniej – marginalizacją własnych doświadczeń. Ludzie dają się wciągnąć w dramat Kaczyńskiego nawet wtedy, gdy jego scenariusz jest sprzeczny z najlepiej im znaną codzienną rzeczywistością. Za tym idzie akceptacja wszystkich posunięć lidera, niezależnie od tego, jak szkodliwe byłyby dla Polski.

Czy nowy autorytaryzm coś ogranicza?

- Klasa ludowa. W jej zdroworozsądkowym myśleniu są szczeliny, w które można wcisnąć stopę i uchylić drzwi. W przypadku klasy średniej jest to dużo trudniejsze, bo ona czuje dumę z PiS-u. Dlatego nie uważam, że wraz ze wzrostem wykształcenia wzrastają kompetencje polityczne. Nie ufajmy tak bardzo wykształceniu. Słabiej wyedukowana klasa ludowa ma predyspozycje, które są ważnym zasobem demokracji i dają nam coś ważnego jako wspólnocie.

Co?

- Dystans. „Przyglądamy się”. Ten zdrowy chłopski rozum podpowiada ludziom, że przyszła ekipa i pójdzie ekipa. Kiedyś władza się zmieni. Mówią tak: „Dobrze, że odsunęli tamtych, bo tamci kradli, ale czy nasi też nie zachapali już za dużo dla siebie?”. Gdy się ich pyta, co będzie, gdy PiS straci władzę, to świetnie rozumieją problem. Czy chciałbym być rządzony przez ten PiS-owski system, gdy do władzy dojdą moi przeciwnicy? Czy na końcu ten bumerang nie wróci i nie walnie mnie w łeb? Czy jeśli tamci odzyskają władzę, to mi nie przypieprzą, tak samo jak teraz PiS im przypieprza? Klasa ludowa ma dość trzeźwą refleksję nad zasadami współżycia społecznego. Bywa na przykład bardziej otwarta na uchodźców niż klasa średnia.

Słucham?

- Mówią: „Nie możemy ich tu wpuszczać, no ale matce z dziećmi trzeba jednak pomóc”. To wynika z etosu klasy ludowej, który oparty jest na empatii: „Kurcze, gdybyśmy tu przyjęli jedną rodzinę, to naprawdę by nam zaszkodziło?”. Taki praktycyzm.

A klasa średnia?

- Jak to ona, moralizuje: „Nie wpuszczać nikogo! Powinni walczyć w Syrii o własną ojczyznę, myśmy zawsze walczyli!”. I dużo mówią o obronie chrześcijaństwa przed zalewem obcych. Po drugiej stronie politycznej barykady jest zresztą podobnie. Klasa średnia, która uważa, że trzeba uchodźców wpuszczać, też odwołuje się do moralności i czuje wyższość moralną nad tymi, którzy uchodźców tu nie chcą.

Jestem przeciwnikiem popularnej tezy, że polityka PiS-u jest odbiciem tego, jak myślą tzw. prości ludzie. To raczej przetworzenie etosu prostego człowieka. Nie jest prawdą, że klasa ludowa z natury jest niesolidarna, chce innych pogrążyć, a siebie wywyższyć. Dyspozycje klasy ludowej mogą zostać przetworzone w zupełnie innym projekcie niż PiS-owski. Dużo bardziej uniwersalistycznym i dużo bardziej solidarnym. To jest możliwe, tylko ktoś to musi zrobić.

Badaliście w Miastku też wyborców nie-PiS-owskich?

- Są zdemobilizowani, zniechęceni do polityki. Wyrażali opinie na temat Trybunału Konstytucyjnego, sądów, a nawet brexitu, ale bez większego przekonania. Tak jakby, opowiadając o swoich poglądach, opowiadali o poglądach kogoś innego. Potrzebują większego zaangażowania. Również od swoich liderów politycznych,

„Zabijają nam demokrację”. „Walczcie”. „Polacy, teraz!”.

- Nie. To są puste hasła. Istotą demokracji jest to, jak się odnosimy do kilku kontrowersyjnych kwestii. Tych, które w danej chwili historycznej są najważniejsze dla ludzi. I tu opozycja jest strachliwa.

Dla ludzi ważne są obecnie cztery tematy. Po pierwsze, uchodźcy. Ta sprawa wyznacza klimat w Polsce, buduje naszą wyobraźnię i odruchy społeczne. Po drugie, gender w sensie szerokim, a więc zarówno przemoc wobec kobiet, aborcja, jak i dostęp do przedszkoli czy pomoc państwa w wychowywaniu dzieci. Po trzecie, nasze członkostwo w Unii Europejskiej. I po czwarte, pluralizm, czyli pytanie, dlaczego różnice między nami odbieramy jako coś groźnego. To są cztery główne pola, na których rozgrywa się walka z PiS-em.

No ale opozycja o tym wszystkim mówi.

- Tak? Na pewno?

Uchodźcy? „Ojejku, nie tykajmy tego”. Dostałem dobrą radę od przyjaciela: „A może tych uchodźców dasz na koniec książki, żeby ten temat trochę ukryć i czytelników nie drażnić?”.

Gender? „Nie, nie, Polacy są wierzący, nie mówmy o tym”. Cokolwiek by dotknąć, to liderzy opozycyjni się boją. I w efekcie ludzie widzą, że demokracja to jest deklamacja. Że jak przychodzi co do czego, to przywódcy się nie angażują i unikają odpowiedzi.

Nie ma na przykład czegoś takiego, że ludzie są dumni z tego, że chcą wpuścić uchodźców. Nie czują też dumy, że są za wolnością wyboru w kwestii usuwania ciąży. Tłumaczą się. Tak się dzieje, bo ich poglądy pozostają w sferze prywatnej i nie są odważnie reprezentowane w sferze publicznej.

Prawica nigdy się nie bała angażować w kontrowersyjne sprawy. Czasami na tym traciła, dostawała łatkę radykałów, oszołomów. Ale to jednak podtrzymywało więź pomiędzy publicznością prawicową a prawicowymi liderami. Tego brakuje, jeżeli chodzi o lewicę i liberałów.

A jaką melodię powinna śpiewać opozycja?

- Taką, żeby trafiła do klasy ludowej. Gdybym miał szukać nut, to odwołałbym się do idei solidarności i troski.

Trzeba przemyśleć instytucje demokratycznego państwa, żeby klasa ludowa szerzej w nich uczestniczyła. Ze swoimi odruchami etycznymi, swoją moralnością, potrzebami i - oczywiście - również ze swoimi ograniczeniami. Ona ma skłonność, żeby się zamykać w kręgu rodziny, ale nie musi tak być. Jeżeli chcemy szukać jakiegoś radykalnego projektu zmiany Polski, to on powinien polegać na próbie aktywizowania klasy ludowej. PiS to robi przez dawanie jej poczucia wyższości nad „patologią”, uchodźcami i elitami. Albo przez jakąś narodową dumę. Trzeba próbować inaczej.

Najpierw wyjdźmy ze średnioklasowej utopii. W tej utopii wszyscy z klasy ludowej są przegrani, bo jednostka odnosi sukces wtedy, gdy wykonuje pracę umysłowa. Ma nie „robotę”, tylko „karierę”. I to powoduje frustrację, zwłaszcza wśród młodych mężczyzn z klasy ludowej. Nieprzypadkowo to wśród nich duże poparcie ma ruch Kukiza, który jest jeszcze mocniejszym krytykiem systemu niż PiS. To są ludzie pracujący fizycznie albo pozostający na granicy pracy fizycznej i umysłowej, którzy czują ogromny nacisk, żeby odnosić sukcesy, a jednocześnie są wykluczeni z tego sukcesu. Dzięki PiS-owi mogą powiedzieć: „A my sobie radzimy i nie jesteśmy wcale gorsi”.

Na razie opozycja śpiewa melodię kompletnie fałszywą. Dominuje w niej ton, że po PiS-ie będzie zemsta i restauracja. Wszystkich wyrzucimy i odtworzymy stary ład. To jest nierealne. Projekt zmiany po PiS-ie powinien iść głębiej.

Czyli?

- Mówiłem już: pluralizm. Trochę to brzmi jak poczciwy dyskurs Unii Wolności, ale to naprawdę ważny temat. Polacy bardzo się różnią między sobą i nie róbmy z tego afery. Projekt prawdziwej zmiany nie może być anty-PiS-owski, bo nie może działać przez wykluczanie i snuć fantazji, że ta Polska po PiS-ie ma być dla nas, a tamci będą cierpieć. Prawdziwy sprzeciw wobec władzy PiS-u polega na wymyśleniu świata, w którym dla PiS-u też będzie miejsce.

Dr Maciej Gdula (1977) jest socjologiem, nauczycielem akademickim Uniwersytetu Warszawskiego. Jego badania terenowe w Miastku przeprowadzone w 2017 roku są pierwszą poważną diagnozą sukcesu wyborczego PiS, raport z badań wywołał mnóstwo polemik i dyskusji. Najnowsza książka Gduli to "Nowy autorytaryzm" (wydawnictwo Krytyki Politycznej)

Książka w formie ebooka jest dostępna w Publio.pl