In de Schatkamer van het Stadsarchief wordt dit weekeinde de verjaardag van Amsterdam gevierd. De geboorteakte van de stad Amsterdam wordt getoond, met de charterkast, het eerste archief van de stad.

Ergens in het depot van het Stadsarchief aan de Vijzelgracht laat conservator Erik Schmitz een uiterst belangrijk document zien. Het is het tolprivilege uit 1275, afgegeven door de Hollandse graaf Floris V.



“In dit document wordt het recht van tol­vrijheid aan de Amsterdammers verleend. Ze mogen hun eigen goederen tolvrij door het graafschap Holland vervoeren. Dit document, voorzien van het zegel van Floris V, is het oudst bewaarde document waarin voor het eerst Amsterdam wordt vernoemd, al werd het toen Amestelledamme genoemd. Dit privilege was heel belangrijk voor Amsterdam, want het werd daarmee een handelsstad. Over het IJ liep een handelsroute vanuit de Oostzee langs Duitse Hanzesteden via Dordrecht naar het rijke en welvarende Vlaanderen.”

Een stukje geit

Het kleine stuk perkament is vanwege de kwetsbaarheid voor lucht en licht alleen dit weekeinde in het Stadsarchief te zien tijdens de viering van de verjaardag van Amsterdam. Het tolpri­vilege is namelijk op 27 oktober 1275 getekend, zondag precies 744 jaar geleden.

Deze voor Amsterdam belangrijke, gezegelde oorkonde, ook wel charter genoemd, is een stuk geit. “Aan de haarimplantaten hebben we kunnen afleiden dat het om de vleeszijde van een geit gaat. De achterkant van dit stukje perkament is veel bruiner, dat is de haarzijde.”

Schmitz laat nog een aantal documenten zien die belangrijk zijn geweest voor de stad Amsterdam en die ook in de Schatkamer te zien zijn. Bijvoorbeeld verdragen met Scandinavische heren over doorgang op de Oostzee, overeenkomsten over het bakengeld op de Schelde, tolregelingen met Deventer. “Ze hebben allemaal met handel te maken,” aldus Schmitz. “Je ziet hoe handelsstad Amsterdam steeds belang­rijker wordt en strategisch bijna al die rechten binnenhaalt en op een heel veilige plek bewaart.”

En zo staan we in de Schatkamer naast een grote kast. De charterkast, naast het tolprivilege het andere topstuk dat komend weekeinde te zien is. “Dat het tolprivilege er nog zo goed uitziet, komt doordat het is bewaard in een spe­ciaal getimmerde kast voor belangrijke archiefstukken van Amsterdam. Deze charterkast heeft eeuwen in de IJzeren Kapel in de Oude Kerk gestaan.”

IJzeren toegangsdeur

Die kapel, van 1515 tot 1892 de kluis van de stad Amsterdam, was vier meter van de grond in een muur aangebracht. Hoog en droog en tegen brand beschermd stond die kast daar eeuwenlang. Tot ver in de zeventiende eeuw werden in de charterkast de belangrijkste documenten van de stad bewaard. Schmitz: “Begin negentiende eeuw realiseerden de bestuurders van Amsterdam zich dat die kast een historisch archief was, met een historische betekenis. Men stond perplex toen men zag hoe gaaf de stukken en de zegels nog waren.”

“Waarschijnlijk is de kast kort na de grote stadsbrand van 1452 gemaakt – dat hebben we aan de hand van de eikenhouten laatjes kunnen dateren – toen men serieus ging nadenken over goede archiefbergingen. Het kwijtraken van die documenten had de stad in grote problemen kunnen brengen.”

De ijzeren toegangsdeur van de kapel had vier sloten, en de charterkast ook nog eens drie. “Die sleutels werden bewaard in een kistje op het stadhuis, en dat kistje had ook weer drie sleutels, die op drie verschillende plekken bij drie verschillende functionarissen werden bewaard. In het stadsbestuur had je verschillende fracties en zo werd voorkomen dat er iets in de teksten op de oorkondes zou worden veranderd.”

De charterkast telt 45 laatjes, waarin 249 stukken werden bewaard. Het is, zegt Schmitz niet zonder trots, de oudste kast van Amsterdam en een van de oudste archiefvoorzieningen van Nederland.

Het tolprivilege, dat wordt tentoongesteld naast de charterkast, lag eeuwenlang in laatje nummer 18.

Het tolprivilege is alleen zaterdag 26 en zondag 27 oktober te bewonderen. Het wordt onthuld door ­cabaretier Hans Sibbel. De charterkast is onderdeel van de tentoonstelling Archief van de IJzeren Kapel en tot 26 januari 2020 in het Stadsarchief te zien.

De charterkast.