Wyjazdy do Bułgarii w okresie PRL-u można porównać pod względem popularności, szpanu i prestiżu towarzyskiego do obecnych wyjazdów do Grecji czy Hiszpanii. W przewodnikach turystycznych reklamowano Bułgarię jako kraj, który zgodnie z legendą jest "kawałkiem raju". Co prawda Bułgaria poza warunkami krajobrazowymi i klimatycznymi z rajem nie miała nic wspólnego, ale około czterystukilometrowe czarnomorskie wybrzeże oferowało szerokie piaszczyste plaże, ciepłe morze i, jak na ówczesne czasy, dobrą bazę hotelową. Ponieważ dzięki zawyżonemu kursowi dolara kraje socjalistyczne były bajecznie tanie, do Bułgarii przybywało wielu turystów z zachodu.

Pociągiem, samolotem albo "maluchem"*

Większość Polaków podróżowała pociągami, co wymagało niezłej kondycji, zważywszy na odległość, a tym samym czas podróży. Z Polski odchodziły trzy bezpośrednie pociągi jadące różnymi trasami. "Karpaty" i "Warna Express": Warszawa-Medyka-Lwów-Magidia-Kurdam-Warna, odległość 1870 km, czas przejazdu - 36 godzin, i "Nord-orient": Warszawa-Budapeszt-Bukareszt-Chitila-Ruse-Warna, odległość 2030 km, czas przejazdu - 38 godzin.

Na drogę należało samemu zaopatrzyć się w żywność, ponieważ w składach pociągów nie było ani bufetów, ani wagonów restauracyjnych. Za wyżywienie w czasie podróży uczestnicy nie dostawali ekwiwalentu finansowego.

Drugim środkiem lokomocji były autobusy. W sezonie Przedsiębiorstwo Międzynarodowych Przewozów Samochodowych PEKAES utrzymywało stałe połączenia do Warny i Burgas. Droga była ciekawa, prowadziła przez: Rzeszów, Debreczyn na Węgrzech, malownicze rumuńskie Karpaty, Bukareszt, Constancę, Warnę, Słoneczny Brzeg, Neseber do Burgas. Długość trasy wynosiła 1900 km. Po drodze przewidziano dwa noclegi, krótkie zwiedzanie i posiłki. Poza pekaesem bilety można było kupić w biurach podróży rozsianych po całej Polsce. W tamtych latach oddziały biur mieściły się w eksponowanych miejscach, często przy głównych ulicach.



Na wakacje jechało się pociągiem, autokarem albo załadowanym po brzegi małym fiatem 126p (Fot. Mirosław Noworyta / AG)

Podróżowano też samochodami. Z dzisiejszej perspektywy był to wyczyn godny najwyższej odznaki turystycznej, przede wszystkim dlatego, że Polacy jeździli wówczas głównie syrenkami i fiatami 126p, pieszczotliwie nazywanymi "maluchami", które pojawiły się za rządów Edwarda Gierka i stały się najpopularniejszym i najtańszym z aut. Aby zostać jego szczęśliwym właścicielem, trzeba było dokonać tzw. przedpłaty lub otrzymać talon - to wariant dla partyjnych.

Dla mojego pokolenia był to pierwszy samochód i z tego powodu traktowałem go z sympatią. Po kraju krążyło wiele anegdot z fiatem 126p w roli głównej, a producenci z Bielska-Białej byli współinicjatorami wydania książeczki z ponad setką dowcipów. Jeden z nich głosił, że to jedyne auto, które poświęcił ojciec Święty, dlatego że nikomu nie udało się w nim zgrzeszyć. Żaden z modeli oczywiście nie miał klimatyzacji. Poza podróżującymi upychano w nich duże ilości towaru i jedzenia, ściśnięci pasażerowie czuli się więc jak sardynki w puszce. Nie była to komfortowa wyprawa, ale budziła u innych kierowców szacunek.

Najwygodniej, ale i najdrożej, podróżowało się samolotami. Poza regularnymi rejsami LOT-u i BALKAN-u do stolic obu krajów w miarę potrzeby, nawet dwukrotnie w ciągu dnia, wylatywały samoloty także do Burgas i Warny, bo celem tych dziesiątków tysięcy turystów było wybrzeże Morza Czarnego. Dno morza było niemal wszędzie piaszczyste, zejście do wody łagodne, a tablice ostrzegały jedynie o nieoczekiwanych obniżeniach dna dalej od brzegu. Plaże ciągnęły się od Durankulak przy granicy z Rumunią do Rezowa na granicy z Turcją. Po drodze rozlokowane były znane ośrodki wypoczynkowe: Balczik, albena, Słoneczny Brzeg, Złote Piaski, Drużba, Primorsko. I w nich właśnie najczęściej zatrzymywali się polscy turyści.

Uwaga na wille

W końcu lat siedemdziesiątych zabudowa w złotych Piaskach, rozpoczęta w 1956 r. od przywiezienia dwóch wagonów jeży, które miały za zadanie wytępić liczne żmije, była luźno rozmieszczona na wybrzeżu i w przylegających lasach. Składało się na nią: 75 nowoczesnych hoteli, z których najdalszy był oddalony 1200 m od plaży, dwa kempingi na około 2000 miejsc, bungalowy i prywatne kwatery. łącznie mogło wypoczywać jednocześnie kilkadziesiąt tysięcy osób. Do ich dyspozycji były specjały lokalnej kuchni, dobre wino (w czasach, gdy w PRL produkowano wino z nieobieranych jabłek, wzmocnione spirytusem), podawane w takich gospodach jak "Trifon" czy "Łowna", restauracje z programem rozrywkowym (m.in. "Kukieri", "Gorski Kyt", "Cygański Tabor", "Havana") oraz dwie dyskoteki w hotelach "Pliska" i "Weliko Tyrnowo". Te ostatnie szczególnie przyciągały młodzież. Wreszcie dużym plusem była całodobowa komunikacja autobusowa z Warną.



Reklama wczasów w Bułgarii (mat. prasowe)

Inny kurort, Drużba, był bardziej kameralny, a hotele, restauracje, bary i lokale rozrywkowe rozmieszczono swobodnie w rozległym parku nadmorskim. Hotel "Rubin" dysponował nawet dużym reprezentacyjnym basenem. Lokale "Bułgarska Swatka" i "Monasterska Izba" proponowały programy folklorystyczne.

Turystów zabierano też autobusami do okolicznych wiosek na pokazy sztuki garncarskiej, tańców ludowych, kolacje przy ognisku, przejażdżki dla dzieci na osiołkach i oglądanie ludowego rzemiosła we wnętrzu starych chat.

Słoneczny Brzeg był równie dobrze przygotowany na przyjęcie plażowiczów. Imponował sześcioma kilometrami pięknej plaży sąsiadującej z piaszczystymi wydmami, mającymi nawet do 20 m wysokości. Spośród pół setki restauracji i lokali rozrywkowych największą popularnością cieszyły się: "Bar-Varieté", "Fregata", Czaczura", "Chanska Szatra" (nawiązująca nazwą do tureckiego panowania). Jeden z tych lokali mieścił się na drewnianym statku żaglowym, który jak gdyby utknął na mieliźnie na skraju plaży. Było to centrum turystyczne porównywalne ze Złotymi Piaskami.

Pułapką dla turystów okazały się wynajmowane domki "typu willowego". W rzeczywistości były to parterowe lub jednopiętrowe domy, zbudowane oszczędnie, często jeszcze nie całkiem wykończone. W przewodnikach pisano, że istnieje "dostęp do urządzeń sanitarnych, w.c. i łazienki oraz ewentualna możliwość korzystania z kuchni, po uprzednim uzgodnieniu z kwaterodawcą".

Tymczasem w niektórych panowały wręcz spartańskie warunki. Wyposażenie było bardzo skromne, a do spania służyły leżanki lub kozetki zdarzało się również, że budynki nie były podłączone do sieci kanalizacyjnej, ale do szamb. W rezultacie trzeba było dokładnie zamykać drzwi, co i tak nie chroniło przed nieprzyjemnym zapachem. Poza tym korzystali z nich również gospodarze, którzy mieli zupełnie inne wyobrażenie o standardzie sanitarnym i ze zdumieniem przyjmowali reklamacje. Ale trzeba przyznać, że z reguły byli bardzo gościnni i nie skąpili rakii i śliwowicy.

Nie skąpili zaś dlatego, że w Bułgarii nie obowiązywał monopol spirytusowy. Każdy miał prawo produkować w domu tyle litrów, ile chciał. Stąd określenie tych trunków jako "domowe". Bułgarzy, wybierając się w podróż, mieli zawsze ze sobą bukłaczki lub butelki z winem.



Plaża w Słonecznym Brzegu (fot. Marzena Hmielewicz / AG)

Podczas pobytu na stypendium w Sofii miałem możność porozmawiania z wiceministrem finansów, Iwanem Palińskim, któremu podlegały monopole spirytusowy i tytoniowy. Zapytany, czemu państwo rezygnuje z wpływów akcyzowych od monopolu, odparł z humorem, że to wina państwowych wytwórni wódek, ich produkty są bowiem gorsze jakościowo.

- Jak zaczną produkować lepsze niż mój dziadek i ojciec, to wówczas ja i inni zaczniemy kupować je w sklepie - zakończył z rozbrajającym uśmiechem.

Tureckie dżinsy i krem Nivea

Kto jeździł do Bułgarii? Ludzie prawie wszystkich zawodów, co łatwo było ustalić na podstawie formularzy, które każdy wyjeżdżający musiał wypełnić. I tak na przykład w 38-osobowej grupie Sports-Touristu z końca lat sześćdziesiątych było: 11 urzędników, 7 górników, 5 pracowników technicznych, 3 pielęgniarki, 3 właścicieli warsztatów samochodowych, 2 taksówkarzy, 2 lekarki, 2 emerytki, prokurator, kowal artystyczny i architekt wnętrz. Jednak bez względu na wykształcenie i status społeczny wszyscy, choć w różnym stopniu zaangażowania, zajmowali się handlem. Często więcej umiaru i taktu wykazywały w tym względzie osoby o niższym statusie finansowym i zawodowym.

A czym handlowano? Przede wszystkim artykułami tekstylnymi i kosmetykami. W pierwszej specjalności dominowały dżinsy, w które zaopatrywaliśmy chyba całą Europę Wschodnią, i nie tylko. Jak wspominałem wcześniej, nie były to oryginalne Levisy czy Wranglery, ale szyte w kraju, głównie z tureckiego dżinsu.

Powodzeniem cieszyła się damska galanteria, bluzki itp. z kosmetyków pierwsze miejsce zajmował krem Nivea, bardzo przydatny na gorących plażach, i wszystkie rodzaje wód zapachowych reklamowane jako "perfumy". Towarem szczególnie poszukiwanym przez Bułgarów były kapy i narzuty na łóżka lub tapczany, koniecznie w jaskrawych barwach. Ów orientalny gust był niewątpliwie pokłosiem wielowiekowej niewoli tureckiej. A ponieważ popyt rodzi podaż, wywożono je z Polski tysiącami. Głównymi dostawcami byli zmotoryzowani turyści, którzy na dachach "maluchów" mocowali wielkie piramidy.

Handel miał dwie zasadnicze postacie - stacjonarną i obnośną. Ta pierwsza polegała na prezentacji. Wykładano różnorodne artykuły na ławkach, murkach czy stopniach prowadzących na plażę. Stopnie były szczególnie oblegane, ponieważ wszyscy plażowicze musieli nimi przejść. Bez specjalnego przeszkolenia nasi pierwsi handlowcy międzynarodowi stosowali zasady dzisiejszego marketingu: jak najbliżej oka klienta. Można się było domyślać, że wszelkiego rodzaju kremy po tak długim przebywaniu na słońcu musiały łatwo rozsmarowywać się na ciele.

Forma obnośna polegała na noszeniu towarów w plastikowych torbach. Oferenci podchodzili do upatrzonych przechodniów i namawiali na ich obejrzenie i kupno. zdarzało się, że panie sprzedawczynie stały w kostiumach kąpielowych, aby nie stracić kąpieli słonecznej, a ręce miały obwieszone stanikami, halkami itp. Można podziwiać psychiczną odporność naszych handlowców, ponieważ często spotykali się z odmową, niekiedy nawet z drwiną ze strony zaczepianych osób. Musieli też uważać na miejscowych stróżów porządku. W rezultacie niektórzy mieli mało czasu na prawdziwy wypoczynek.



Bułgaria nadal jest popularnym kierunkiem wakacyjnym wśród Polaków (fot. Shutterstock)

Polscy turyści zdobywali też dewizy drogą okrężną. Bułgarzy stworzyli możliwość elastycznej opłaty za wyżywienie. Przybysze otrzymywali kupony restauracyjne. Jeśli ktoś chciał zrezygnować z wyżywienia w hotelu, mógł je wymienić na bułgarską walutę - lewa. Tak też czyniono, przeznaczając je w części lub całości na zakup dolarów lub zachodnioniemieckich marek.

"Żytnia" za dolara

Działalność komercyjna polskich turystów miała też bezpośredni związek z pobytem w Bułgarii urlopowiczów z zachodu, głównie z Republiki Federalnej Niemiec, dla których oferowane przedmioty były bajecznie tanie. Warto też nadmienić, że walutą zachodnioniemiecką dysponowali również turyści z Niemieckiej Republiki Demokratycznej. Sęk w tym, że lokalni mieszkańcy, do których trafiały pieniądze z krajów zachodnich, nie mogli wydawać ich w swoim kraju. I tę lukę wykorzystywali nasi rodacy. Lewy inkasowane za kapy i inne dobra przeznaczali na zakup kapitalistycznych walut, których cena w stosunku do polskiego kursu w legalnym i nielegalnym obrocie była tu bardzo niska.

Warto przypomnieć, że w pierwszej połowie lat sześćdziesiątych w Peweksie, sieci sklepów dewizowych, za jednego dolara można było kupić: butelkę wódki żytniej (64 centy), paczkę papierosów i czekoladę. W tym samym czasie w Nowym Jorku hot-dog kosztował 95 centów. Najniższe pensje w Polsce wynosiły nawet poniżej 10 dolarów.

W Bułgarii oprócz dewiz kupowano różne tanie pamiątki, zwłaszcza ludowe serwetki i ceramikę. Wielką popularnością cieszył się olejek różany - do dziś sztandarowy kosmetyk bułgarski. Nadawał się idealnie na prezenty dla znajomych, bo był lekki, ładnie zapakowany w drewniane kolorowe baryłeczki o różnych kształtach, ale z obowiązkową różą i napisem BULGARIA. Prawie każdy uczestnik wycieczki wywoził także bułgarskie alkohole - Pliskę lub Słoneczny Brzeg. Kupowano również wino bezpośrednio u producentów. Niektóre butelki były korkowane kaczanem kukurydzy i w czasie długiej podróży ich zawartość kwaśniała.

Estetyczną pamiątką z Bułgarii była powszechnie dostępna trakijska ceramika, której nazwa przypominała o plemionach trackich, rolnikach, hodowcach bydła, kiedyś zamieszkujących te tereny. Jej kolorystyka, utrzymana w ciepłym brązie, i delikatne ornamenty sprawiały, że poza funkcją użytkową miała walory estetyczne. W wielu polskich oszklonych kredensach stały komplety filiżanek do kawy i bukłaczek z kompletem zgrabnych kusztyczków do rakii.

W stanie wojennym, gdy podróże turystyczne na zachód dramatycznie zredukowano, a pozwolenia na wyjazd były dostępne przede wszystkim dla emerytów, w Bułgarii kupowano masowo buty, które w kraju były na kartki.



Polacy łączyli na wyjazdach przyjemne z pożytecznym, czyli wypoczynek z zarobkiem (mat. prasowe)

"Polak potrafi"

Hasło "Polak potrafi" pasowało do wielu pomysłowych turystów, ale najbardziej do dwóch głuchoniemych z południa Polski. Mężczyźni ci mieli po około 30 lat i zewnętrznie niczym się nie wyróżniali. Pilot trochę się martwił, że kontakt z nimi będzie musiał odbywać się w formie pisemnej. Okazali się jednak osobami otwartymi, pozbawionymi kompleksów i nie sprawiali żadnych problemów. Szokowały tylko ich ogromne bagaże, dwie wielkie walizy, co wydało się dziwne, ponieważ był to kilkunastodniowy pobyt latem nad morzem, a nie w Paryżu czy Rzymie.

Po przybyciu na miejsce i zakwaterowaniu jeden z nich zaprosił pilota do ich pokoju. Wyższy z nich podał pilotowi karteczkę z pytaniem: "Czy mógłby nam pan pomóc?", a drugi spokojnie otworzył walizy. Na widok ich zawartości gość oniemiał. Jedna była całkowicie żeńska: bluzki, sweterki, rajstopy, lakiery do paznokci, szminki, perfumy i inne kosmetyki z obowiązkowym kremem Nivea. W drugiej większość zawartości stanowił również towar.

Właściciele tych skarbów demonstrowali je z wyjątkową otwartością i zapałem, przebierając rękoma zawartość, aby zaprezentować w pełni swoją wyjątkową ofertę. Gdy po paru minutach dobrnęli do dna walizek, podsunęli pilotowi krzesło, a sami usiedli po obu jego bokach na łóżkach. Mieli już przygotowane kartki i długopis. Z nadzieją wbili wzrok w usta przewodnika. Ten zaś, z oczywistego powodu, nie chciał ich potraktować szorstko, jak to zwykł czynić w takich przypadkach. Napisał szczerze, że po raz pierwszy prowadzi grupę do Bułgarii i nie ma pojęcia, komu i gdzie można sprzedać ów towar. A poza tym nigdy się tym nie zajmuje. Przez moment sprawiali wrażenie, jakby z nich uszło powietrze. Ale chwilę później się rozchmurzyli i podziękowali gestami.

Trzeciego dnia przy śniadaniu przysiedli się do pilota bardzo ożywieni. Któryś z nich sięgnął po kartki, które zawsze nosili przy sobie, i napisał: "Wszystko sprzedaliśmy". To zdumiało pilota, bo jeszcze miał przed oczyma te sterty kosmetyków i tekstyliów. "Gdzie?" - odpisał. Tym razem wyjaśnienie wymagało dłuższego zapisu. Jeden z nich tworzył je zamaszystym pismem, a drugi błądził dumnym wzrokiem po sąsiednich stolikach. Okazało się, że postanowili pomóc sobie sami i poszukali kontaktu z lokalnym kołem głuchoniemych. Udało im się i w rezultacie już drugiego dnia po południu doszło do owocnego spotkania. Tutejsi koledzy przybyli w licznym gronie i przyprowadzili wielu przyjaciół. Na wpis niedowierzającego przewodnika: "Czy naprawdę wszystkie?", odpisali wielkie "TAK".

Wieść o ich sukcesie rozprzestrzeniła się w grupie z szybkością ognia po suchej trawie. Z jak najlepszym skutkiem dla mniej przedsiębiorczych handlowców. Po kilku kolejnych dniach turyści nareszcie w pełni rozluźnieni mogli korzystać z programu wycieczek i odpoczynku. Nikt z tej grupy nie miał już towaru na sprzedaż.



Książka profesora Jana Głuchowskiego ukazała się nakładem Wydawnictwa Bellona (fot. Mikołaj Kuras / Agencja Gazeta)

Warto dodać, że głównie ze względu na zachodnich turystów specjalnością Bułgarii byli pracownicy służby bezpieczeństwa, którzy rezydowali w hotelach, gdzie kwaterowano gości dewizowych. W 1967 r. mieszkałem w hotelu "Rubin" w złotych Piaskach. Zabrałem ze sobą egzemplarz kolorowego tygodnika amerykańskiego "Newsweek". W trakcie lektury dostrzegłem, że obserwuje mnie sympatycznie wyglądający młody człowiek. Gdy zszedłem do basenu, dostrzegłem go powtórnie. Co więcej, podpłynął do mnie i zagadnął po angielsku. Wyczułem sytuację i postanowiłem z niego zażartować. Oświadczyłem, że mieszkam w największym ośrodku i stolicy prowincji nowozelandzkiej - Auckland. Wówczas było moim marzeniem zobaczenie właśnie tego miasta. Usłyszawszy to, zaprosił mnie po kolacji do hotelowego baru, a tam zaproponował swoją ulubioną whisky Teacher's. Był biegłym rozmówcą, a ja, podejrzewając, z kim mam do czynienia, kluczyłem w rozmowie, unikałem odpowiedzi na szczegółowe pytania, ale sam je często zadawałem. Widocznie za mało się dowiedział, bo zaprosił mnie na następny wieczór. Przyszedłem, znów ćwiczyliśmy swój angielski, ale w końcu powiedziałem mu, kim naprawdę jestem. Dyplomatycznie przyjął to za żart, ale pewno w raporcie z dwu ostatnich wieczorów nie mógł się niczym wykazać.

*Fragmenty książki Jana Głuchowskiego "Na saksy i do Bułgarii. Turystyka handlowa w PRL". Możecie ją kupić w Publio.pl >>>

Dziękujemy, że przeczytałaś/eś do końca nasz artykuł. Jeżeli Ci się podobał, to wypróbuj nasz nowy newsletter z najciekawszymi i najlepszymi tekstami portalu.

KLIKNIJ, BY ZAPISAĆ SIĘ NA NEWSLETTER >>>

Profesor Jan Głuchowski urodził się 16 marca 1940 roku w Żylinie. Ukończył studia na wydziale Ekonomiki Transportu Morskiego Wyższej Szkoły Ekonomicznej w Sopocie. Pracę magisterska napisał pod kierunkiem profesor Jadwigi Jaśkiewiczowej. W czerwcu 1962r. został zatrudniony w charakterze asystenta w Katedrze Prawa Finansowego Wydziału Prawa na Uniwersytecie im. Mikołaja Kopernika. Za swą działalność dydaktyczną i naukową był kilkukrotnie wyróżniany nagrodami Rektora Uniwersytetu Mikołaja Kopernika oraz dwukrotnie nagrodą Ministra Oświaty i Szkolnictwa Wyższego. W latach 1979 - 1991 był członkiem Rady Naukowej Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych. W 1991 r. pełnił funkcję ambasadora RP w Bangladeszu.

