Krijgt NRC koude voeten? Je zou het zeggen, als je het nieuws gelooft dat de partij Denk deze week in omloop bracht: de krant „weigert te verschijnen” bij de Raad voor de Journalistiek (RvdJ) om een artikel te verdedigen over onroerendgoedtransacties van Denk-voorman Öztürk, waar hij een klacht over heeft ingediend. Daarom „sleept” de partij de krant voor de rechter.

Goh! Maar is het waar?

Los van de inhoud van Öztürks klacht, zijn de feiten deze: er staat bij de RvdJ gewoon een zitting gepland, eind maart, en de krant heeft nooit laten weten niet te willen verschijnen. De zitting is enkel uitgesteld, omdat een van de auteurs van het gewraakte stuk verhinderd was op de eerst gekozen datum. Niks aan de hand dus, zij het dat de zitting nu komt na de verkiezingen.

Interessant: hier hebben we nieuws dat bestaat uit twee elementen die elk op zichzelf al dubieus zijn: een voornemen (een dagvaarding is nog niet binnen bij de krant) en een onwaarheid.

Kortom, een staaltje nepnieuws – dat snel en breed in de media werd opgepikt, aanvankelijk zonder veel check of wederhoor. Ook leerzaam.

Maar NRC heeft zelf ook moeite om helder zicht te houden op wat er nu nep en nieuws is aan nepnieuws.

In nrc.next las ik dinsdag in drievoud dat de onfrisse tweet van Geert Wilders met een fotomontage van D66-leider Pechtold tussen sharia-fanaten, ook al ‘nepnieuws’ is. De eerste zin van een fors nieuwsbericht luidde dat „het nepnieuws nu ook de Nederlandse verkiezingscampagne [heeft] bereikt”. Op de mediapagina werd de zaak breed getrokken en vergeleken met een neppeiling en een nepkrant, onder het motto dat „misleiding” het doel van de makers was. Ook andere media brachten de tweet prominent als nepnieuws.

Een nuance tekende NRC er wel bij aan: in het bericht stond dat Wilders’ tweet zo „dubbelzinnig” was geformuleerd „dat hij het verwijt van nepnieuws zou kunnen ontkennen”. Het stuk op de mediapagina meldde dat Wilders „zou kunnen bepleiten dat hij niet expliciet misleidde” omdat hij de montagefoto introduceerde als „hypothetisch toekomstbeeld”. De middagkrant concludeerde dat Wilders’ tweet aantoont dat „nepnieuws ook in de Nederlandse campagne een rol kan gaan spelen”.

Wie weet – maar die tweet was er nog geen goed voorbeeld van.

Want wat zou dan het nieuws zijn? Dat Pechtold heeft meegelopen in een baardrijke sharia-demonstratie? Maar, zoals de krant zelf al vaststelde, Wilders introduceert de foto met de retorische vraag: ‘is dit de volgende stap?’, dus als een dreigend toekomstbeeld. Dat hij er niet expliciet bij zegt dat de foto nep is – wat hij wel deed in een latere tweet – kan verwarren, maar maakt het nog niet tot informatie die in omloop is gebracht als een nieuwsfeit. Nieuws werd dit pas als relletje in de media.

Het is dan ook iets anders: beproefde politieke propaganda met een techniek die al ten minste zo oud is als de antifascistische fotomontages van John Heartfield in de jaren dertig of het knip- en plakwerk van Stalin, die uit de gratie geraakte kameraden op foto’s liet verdwijnen (Trotski), over een muurtje liet vallen (Jezjov) of achter een plank liet wegtimmeren (Trotski). Het nieuws hier is dus eerder dat Wilders zich nu ook van deze klassieke propagandatechniek bedient, zij het door een vijand ergens juist ín te laten monteren.

Bij hardcore nepnieuws moet het gaan, zou ik zeggen, om een bewuste onwaarheid die wordt verpakt als journalistiek. Geen van beide is bij die tweet het geval: die is pure propaganda, en Wilders gelooft het mogelijk zelf. Althans, hij vindt zulke ‘islamisering’ een geloofwaardige nachtmerrie.

Nepnieuws over Pechtold – ik zou bijna zeggen: écht nepnieuws – zou het eerder zijn als de PVV, bijvoorbeeld, via een bevriende website het bericht de wereld inslingert dat de D66-leider, ik nep maar wat, met opgeplakte baard aanwezig is geweest bij een conferentie van sharia-extremisten in Jemen.

Nog een verschil: bij nepnieuws is het niet de bedoeling dat de leugen vrijwel meteen uitkomt (zoals bij 1-aprilgrappen), maar dat die wordt geloofd of ten minste verwarring zaait, zodat burgers aan álle journalistiek gaan twijfelen – en de ‘media-elite’, ook wel bekend als het ‘establishment’, wordt ondermijnd.

Kortom. Misschien is het tijd voor een nieuw journalistiek keuzemenu. Nepnieuws is daarin niet hetzelfde als:

Een hoax of 1-aprilgrap: ongein waarvan het de bedoeling is dat de media erin trappen maar óók dat het uitkomt.

Een canard: groot nieuws dat gecheckt lijkt maar toch onwaar blijkt.

Een canard spécial: groot nieuws dat niet gecheckt is en onwaar blijkt.

Een canard extra light: een loos voornemen (eerst zien, dan geloven).

De canard flambé: nieuws, bijvoorbeeld uit een peiling, dat ondanks goede voornemens niet goed genoeg wordt onderzocht. Zie het onderzoek naar de ‘boze bruine man’ deze week: ook door NRC gebracht, daarna afgefakkeld op de opiniepagina. Of de psychiatrische diagnose van Trump: stellig gebracht, daarna alweer bijna weggerelativeerd.

Ambivalente Eend: nieuws waarvan je niet meteen weet of het nu slecht of goed nieuws is, zoals het nieuws dat de Amsterdamse ombudsman een aantal bijklussen niet heeft gemeld, maar de gemeente hem dat vergeeft.

Maar ook dat is geen nepnieuws.

En dat is al helemaal niet: nieuws dat niet in je wereldbeeld past – een betekenis die ‘nep’ nu alom heeft gekregen. Met dank aan het gebruik ervan door Wilders (en Trump) in aanvallen op instituties als ‘nep-parlement’ en ‘nep-rechters’. Zijn tweet was dus politiek, geen pseudo-journalistiek. Trouwens, anders zou Pechtold er ook over kunnen klagen bij de Raad voor de Journalistiek.

Waar hij dan de man van Denk zou kunnen tegenkomen – echt.

Reacties: ombudsman@nrc.nl

De lezer schrijft …. Wie wordt nu de correspondent? Zijn er vaste gebruiken om het vertrek van een correspondent aan te kondigen? Zo las ik dat Titia Ketelaar geen correspondent in het Verenigd Koninkrijk meer is (De charme van Engeland: pragmatisch doormodderen, 3 februari). Via Google kwam ik erachter dat haar opvolger Melle Garschagen is en dat hij een afscheidsverhaal over Jakarta heeft geschreven, in oktober 2016. Is zo’n verhaal de primaire manier om te laten weten dat een correspondent vertrekt? En laat NRC altijd weten of er een plaatsvervanger is en wie dat is? Bij geen van de artikelen stond dat vermeld. Youri Verrijt, Amsterdam

… de krant antwoordt Dat is niet altijd direct duidelijk.. Chef Buitenland Elske Schouten zegt: „Het afscheidsverhaal is de belangrijkste manier om te laten weten dat een correspondent ermee stopt. Wel proberen we online meer te doen. Zo heeft Garschagen op nrc.nl zijn vijf belangrijkste artikelen vanuit Indonesië op een rij gezet. Marloes de Koning (Turkije) heeft dat ook gedaan. Bij het afscheidsverhaal wordt inderdaad niet steevast gemeld wie de opvolger wordt, en wat de correspondent hierna gaat doen. Bij De Koning deden we het wel, bij Garschagen niet, omdat nog niet was besloten wie hem zou opvolgen. Bij Ketelaar, die ook een afscheidsstuk schreef, hebben we vermeld wat zij zelf erna ging doen. Bij volgende afscheidsverhalen zullen we proberen zo volledig mogelijk te zijn. Verder moedigen we lezers aan onze (ex-)correspondenten te volgen op sociale media.”

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 11 februari 2017