LA 19-an de oktobro 1986, la unua prezidanto de sendependa Mozambiko, Samora Machel, 53-jara, mortas en aviadil-akcidento sur la flanko de la monteto Mbuzini, en nord-orienta parto de Sudafriko. En Tupolev-134A-aviadilo, li revenis de Mlaba, norde de Zambio, kie li estis partopreninta regionan pintokunvenon. El la 33 pasaĝeroj – la prezidanto, lia ĉirkaŭaĵo kaj la soveta personaro – naŭ postvivis. Preskaŭ 31 jarojn poste, la kialoj de tiu akcidento restas misteraj. La sudafrika versio, kiu fingromontras erarojn de la pilotoj, dominas en la okcidentaj diplomatiejoj. Sed, laŭ Moskvo kaj Maputo, tiam aliancanoj, la aviadilo estis devojigita per VOR-signalo (VOR = very high frequency omnidirectional range). Tiu signalo elsendis sur la samaj frekvencoj kiel la Maputo-flughaveno, oportune senluma tiun vesperon. Sovetunio kaj Mozambiko tuj postulas surlokan enketon. Membro kun ili de tripartia komisiono starigita post la katastrofo, Sudafriko lasas pasi tempon kaj prokrastas decidojn. Ne aŭskultante iliajn protestojn kaj tiujn de la konsilistoj de la Organizaĵo de Internacia Civila Aviado, ĝi liveras la « nigrajn skatolojn » nur unu monaton post la akcidento. La dokumentoj deklasigitaj de Francujo, okaze de la 30-a datreveno de la kraŝo, en 2016, senkulpigas la landon de apartismo. Ili precipe malkaŝas la neprofesiecon de la franca diplomatio en tiu dosiero. Telegramo de la 13-a de julio 1987, subskribita de la franca ambasadoro en Maputo, Gérard Cros, lasas supozi, kontraŭ ĉia evidento, neglekton de la prezidanto : « Machel estis avertita pri la malmoderneco de la aviadilo kaj la mankoj de la piloto-proceduroj de la sovetoj. » Ĉi tiuj du akuzoj ne troviĝas en la sudafrika raporto publikigita la 9-an de julio 1987 sub la direktado de la juĝisto Cecil Margo. La eksoficiro de la sudafrika aerarmeo sciis, ke la Tupolev 134A estis konstruita en 1980 kaj ekipita per la plej modernaj instrumentoj. Kaj la supozata ebrieco de la pilotoj estas inventaĵo de la sudafrika ministro pri eksteraj aferoj Roelof Frederic « Pic » Botha, 24 horojn post la akcidento kaj antaŭ la nekropsioj. La sudafrika raporto konkludas je homa eraro de la pilotoj. Sed ĝi kontraŭdiras sin mem, sugestante, ke la kraŝo « estis konsekvenco de antaŭplanita ago tra VOR en Mozambiko » kaj aldonante, ke « la ekzisto de falsa VOR-signalo ne povas esti respondecigita pri la akcidento » ! La troa iniciato, laŭ Pretorio MARGO ESTIS mem piloto de bombaviadilo dum la dua mondmilito, kaj poste en 1948 en Israelo, kie li iris laŭpete de sia amiko la ĉefministro David Ben Gourion. Lia kariero de faka enketisto pri aviadil-akcidentoj komenciĝis en 1961 kun la kraŝo de la DC6, kiu mortigis la ĝeneralan sekretarion de la Unuiĝinta Nacioj (UN), Dag Hammarskjöld, apud Ndola, en Norda Rodezio (nun Zambio). Lia tiama enketo ankaŭ konkludis je eraro de la pilotoj. De kelkaj jaroj, tiu versio estas kontestata de la UN, kiu en 2016, petis remalfermon de tiu dosiero [1]. Pri la kraŝo de Mbuzini atestoj venis firmigi la tezon de Mozambiko kaj de Rusujo, kiuj, en 1996, ankoraŭ insiste postulis enketon kaj profundan detalan analizon de la aviadil-pecoj – parte forportitaj de sudafrikanoj, « kvazau ĉas-trofeoj », laŭ la vortoj de la vidvino de la mozambika prezidanto, s-ino Graça Machel (kiu en 1998 reedziniĝis al Nelson Mandela). Irinte por serĉi helpon, unu el la postvivintoj, s-ro Fernando Manuel Joao, persona gardisto de Machel, rakontas, ke li, reveninte al la kraŝejo, trovis elitan taĉmenton de la sudafrika armeo, plurajn altrangajn oficirojn kaj membrojn de la registaro, inter kiuj la potenca ministro pri Defendo Magnus Malan. La armeanoj estis traserĉantaj la aviadilon, serĉante la « diplomatiajn valizojn », kaj ne hezitis demandi la vunditojn pri la sidlokoj okupitaj de la prezidanto Machel kaj liaj kunlaborantoj. La unuaj flegistoj alvenis nur ok horojn poste. Tro malfrue por kelkaj vunditoj… Machel estis la patro de la sendependeco de Mozambiko, antaŭe portugala kolonio. Komandanto de la gerilo lanĉita en 1964 fare de la Fronto de liberiĝo de Mozambiko (Frelimo), li fariĝas ties ĉefo en 1970, unu jaron post la murdo per eksploda pakaĵo de Eduardo Mondlane, la unua ĉefo de la Frelimo. Agnoskita de Lisbono kiel unusola interparolanto en la intertraktadoj komencitaj post la falo de la portugala diktaturo en 1974, li atingas la lando-regadon la 25-an de junio 1975. Subtenata de la marksisma alo de la Fronto, la juna 42-jara prezidanto metas la bazojn de socialisma ekonomio, kiu rapide fuĝigas dekmilojn da eksaj kolonianoj. Li lanĉas volisman – eĉ aŭtoritateman – politikon por raciigo de la kampara mondo, inspirita de la tanzania sperto de la vilaĝoj « ujumaa » [2]. Li tiel nur gajnis la kontraŭstaron kaj malsimpation de la tradiciaj ĉeflandoj de la centro kaj la nordo de la lando. Tamen ne en la kamparo aperas la ĉefa luktomovado kontraŭ la Frelimo. Kreita de la burĝaro kaj de blankulaj kolonianoj de la najbara Rodezio (nun Zimbabvo), kiuj riproĉas al la Frelimo subteni la gerilon de s-ro Robert Mugabe [3], la mozambika nacia rezistado (Renamo) arigas dungosoldatojn kaj instrumentigas la malkontenton de la kamparo. Ĝi kondukas siajn unuajn agadojn ekde 1977. Post la sendependiĝo de Zimbabvo, en 1980, kaj la atingo de s-ro Mugabe (daŭre reganta en 2017) al la posteno de ĉefministro, Sudafriko sukcedas al ĝi por la kontraŭstaro al Machel, kiu decidis akcepti la African National Congress – ANC, ekzilitan kontraŭ-apartisman movadon. Pretorio subtenas la Renamon per ĉiuj rimedoj, armeaj kaj ekonomiaj. Kun malneta enlanda produkto (MEP) 25-obla de tiu de Mozambiko, Sudafriko estas jam tiam la unua plej potenca lando de subsahara Afriko. Tre dependa de sia najbaro, aparte por la trafiko de Maputo-haveno, Mozambiko malfortiĝas ene de kelkaj jaroj. La atakoj de la Renamo malhelpas ĉiun agrokulturan klopodon ; ĝiaj sabotadoj de la elektraj linioj el la baraĵo de Cahora Bassa senigas la landon je elektro Machel tiam serĉas kompromison kun Pretorio. En 1984 li subskribas kun la sudafrika ĉefministro Pieter Willem Botha la interkonsenton de Nkomati (sudafrika urbo proksima de la landlimo kun Mozambiko). En tiu interkonsento de paca najbareco, ambaŭ landoj engaĝiĝas ĉesi subtenon al la gerilo-movadoj ĝenantaj la alian partneron, kaj reaktivigi la ekonomian kunlaboradon [4]. Maputo tre rapide aplikas la interkonsenton, ĉesigante la agadliberecon sur sia teritorio de la armea branĉo de la ANC, kies ĉefajn respondeculojn li ellandigas – nur la politikaj kadruloj, la plimulto esploristoj kaj universitatanoj, restas en la lando ĝis la fino de apartismo. Pretorio, male, ne plenumas sian parton de la kontrakto, ĝi nur translokas la operacian loĝistikon de la Renamo en Malavion, ĝian aliancanon. Ek de tiam, la mozambika ribelantaro kondukas siajn operaciojn kaj provizas siajn bazojn el tiu lando. Ne forlasante siajn marksismajn idealojn, kaj iom senzorga pri la antaŭeniro de la liberalaj ideoj en la propra partio, Machel tiam kalkulas kun la amikeco de la brita ĉefministrino, Margaret Thatcher. La « Fera damo » estas dankema al li pro lia kontribuo al la sukceso de la interkonsentoj de Lancaster House en 1979, kiu establis la sendependiĝon de Zimbabvo, je la notinda kondiĉo, ke kelkaj rajtoj estu garantiataj al la blankula malplimulto [5]. En septembro 1985, unu jaron post la interkonsento de Nkomati, Machel estas akceptita de la usona prezidanto Ronald Reagan, kiu siavice gratulas lin pro la « konstrua rilato » kiun li flegas kun Sudafriko kaj la ekonomiaj perspektivoj, kiujn ĝi malfermas. Sed nek Londono, nek Vaŝingtono, tiam aliancanoj de la apartisma reĝimo, alpremas Pretorion, ke ĝi respektu la « neagreso-traktaton ». Kelkajn tagojn antaŭ sia morto, Machel kunvenigas regionan pintkunvenon en Maputo kun landoj de la « front-linio ». Li postulas de la prezidanto de Malavio, Hastings Kamuzu Banda, ke li ĉesu sian subtenon al la Renamo, minacante fermi la landlimon, kio senigus lian landon je aliro al la hinda oceano. La ŝtatoj de la « front-linio » [6] estis neformala regiona koalicio kreita fine de la 1960-aj jaroj, cele rezisti al la multaj premoj, ekonomiaj kaj poste armeaj, de la lando de apartismo. Sed, malgraŭ la asertita solidareco, la plimulto de ĝiaj membroj tro dependis de Sudafriko por fari firmajn agojn, kiel ekzemple bojkoti sian potencan najbaron. La tagon mem de la kraŝo, ŝtatestroj de la « fronto-linio », kunvenintaj en Zambio kun Machel, volas atingi, ke Mobutu Sese Seko, prezidanto de Zairo (kiu fariĝos en 1997 la Demokratia Respubliko Kongo), ĉesu subteni la gerilon de la Unio por la plena sendependo de Angolo (Unita), kiu estas financata ankaŭ de Sudafriko. « Por Pretorio, tio estas la troa iniciato. Eble tiam okazis la decido mortigi Samora Machel, aŭ, almenaŭ, lin tre multe timigi. », klarigas Colin Darch, sudafrika esploristo de la universitato de Kaburbo kaj aŭtoro de pluraj studoj pri Mozambiko [7]. En Maputo grandiĝas rumoro pri tuja atako fare de Sudafriko. Eksplodo de mino sur la landlimo, atribuita al la ANC (kiu neas), vundas sudafrikajn soldatojn. Pretorio reprezalie suspendas la rekrutigon de mozambikaj laboristoj en siaj or-minejoj ; tio estas kvazaŭ milita ago al lando, kies kaso estas senespere malplena kaj kies cirkaŭ 100 000 ŝtatanoj estas regule dungitoj en la najbara lando, sen kalkuli la 170 000 neleĝajn laboristojn. « Antaŭ la aviadil-akcidento, la rilatoj inter ambaŭ landoj atingis sian plej malaltan nivelon », memoras Andre Thomashausen, profesoro ĉe la universitato de Pretorio, tiam proksima de pluraj gvidantoj de la Renamo politike formataj en Sudafriko. « Mozambiko estis malkontenta pro la intensiĝo de la ribelo de la Renamo depost Nkomati, kaj Sudafriko kunigis sufiĉe da pruvoj pri la subteno de la Frelimo al la ANC ». Sed ĉi tiuj eventoj ankaŭ havis konsekvencojn rilate al la interna politiko. « La malsukceso de la Nkomati-interkonsento kaj de la Machel-politiko, daŭrigas la universitatano, favoris la malvenkon de la reforma alo de la nacia Partio, enkorpigita de la ministro pri eksterlandaj aferoj « Pik » Botha. La « sekurecokratoj » tiam ekregis la landon. » La interkonsento neniam estis respektata KIEL MALKAŜAS procesoj okazintaj en 1994, post la falo de la apartismo, kontraŭ la mortigintoj de la specialaj taĉmentoj, kiel Eugene de Kock, la ekstremistoj kondukas malaman kampanjon kontraŭ Mozambiko, troigante la damaĝojn kaŭzitajn de ĝia subteno al la ANC. Dum unu el la aŭdiencoj, « Pik » Botha koncedas, ke gravaj decidoj de la sudafrika registaro estis farataj surbaze de mensogoj. « La interkonsento de Nkomati neniam estis respektata de la ekstremistaj elementoj de la armeo kaj inform-servoj de Pretorio. Machel pretervivis plurajn murdoprovojn, kiujn ni sukcesis ĝustatempe malhelpi », konfidas s-ro Sergio Vieira, kiu estis la mozambika ministro pri sekureco kiam okazis la akcidento. En 1996 la Komisiono Vereco kaj repaĉiĝo (KVR) starigita sub la prezidanteco de Mandela por la krimoj farataj dum la apartisma reĝimo ricevas kelkajn atestojn pri la akcidento de la Tupolev-aviadilo. « La suspekto-fasko de la komisiono, inkludanta la sudafrikan armeon, la armean inform-servon kaj la specialajn taĉmentojn pravigas malfermon de nova justic-enketo », deklaras en 1998 la esplor-respondeculo de la komisiono, s-ro Dumisa Ntsebeza. Sed tiu enketo ne okazos, spite al la solena promeso de Mandela okaze de la deka dat-reveno de la kraŝo. « Demandoj restas sen respondo koncerne tiun vojaĝon, kiu finiĝis per la morto de unu el la plej grandaj gvidantoj de Afriko », li deklaris sur la loko de la akcidento, antaŭ ol aldoni : « Ni ne domaĝos niajn penon por malkovri kaj konigi la veron. » La sudafrika gazetaro foje elvokis la hipotezon de mozambika kunkulpeco, aparte en la armea alt-hierarkio [8]. Ĉu temas pri protekto de iu en Sudafriko aŭ iu en Mozambiko ? demandas sin Colin Darch. Se okazis komploto, kion mi opinias verŝajna, ĝi koncernas multajn homojn. » Ŝajnas certe, ke almenaŭ du teknikistoj de la kontrolturo de la Maputo-flughaveno, s-roj Cornelio Vasco Cumbe kaj Antonio Cardoso de Jesus, estis rekrutigitaj kaj pagitaj de la sudafrika agento Craig Williamson. Kiu ankaŭ havis respondecon en la murdo de pluraj kontraŭapartismaj aktivistoj rifuĝintaj ĉe eksterlando inter kiuj Ruth First, en Maputo en 1982, kaj Dulcie September, reprezentanto de la ANC en Parizo en 1988. Necesos enketo por definitive pruvi la kulpecon de Pretorio en tiu akcidento. Augusta CONCHIGLIA