Femke Deen. Beeld Jelmer de Haas

Tot nu toe werd ze door historici veelal verguisd of genegeerd: Anna van Saksen (1544-1577), de weerbarstige en waanzinnig geworden verstoten echtgenote van Willem van Oranje. Ze was de enige van de vier echtgenotes van de Vader des Vaderlands die haar positie als vrouw in het centrum van de macht niet wist uit te buiten. Historicus Femke Deen (42), gespecialiseerd in de Nederlandse Opstand, liet op basis van nooit eerder bestudeerde correspondentie zien hoe onterecht het is dat Anna zo is afgeserveerd. Ze verloor weliswaar haar verstand, maar Anna was ook dapper en intelligent. En was het mogelijk niet mede de Vader des Vaderlands zélf die haar tot waanzin dreef?

Het begon in 1561 zo romantisch, toen de 16-jarige Anna zich op een mooie zomerdag met de charmante prins van Oranje in de echt liet verbinden.

Femke Deen: ‘Het huwelijk was in de eerste plaats een dynastiek arrangement, dus zo romantisch was het niet. Maar uit brieven blijkt wel genegenheid. Willem vraagt om een portret en een haarlok van Anna, toont zich wellevend en hoofs. Liefde was voor een huwelijk niet nodig, maar gold wel als een prettige bijkomstigheid. Uit Anna’s omvangrijke bibliotheek van ridderromans, maak ik op dat romantiek aan haar wel besteed was. In brieven wordt gesproken over een lichamelijk defect. Ik ben er niet achter gekomen wat het precies was, op portretten ziet ze er best leuk uit. Maar mogelijk was het daardoor moeilijk voor haar om een huwelijkspartner te vinden.

Haar grootvader zag het huwelijk met de toen nog katholieke Willem aanvankelijk helemaal niet zitten. Ze heeft echt haar best moeten doen om het door te zetten. Als dochter van de overleden vroegere keurvorst van Saksen, een van de machtigste mannen van het Heilige Roomse Rijk, was ze van betere komaf dan Willem, maar ze was blij dat ze door het huwelijk kon ontsnappen aan haar strenge voogd en oom, de Lutherse keurvorst August.’

Viel het huwelijk Anna tegen?

‘Ze heeft verklaard dat ze Willem een jaar na haar bruiloft tijdens een feest betrapte met een vrouw in een witte rok en een leren wambuis. Willem zei dat zolang hij die vrouwen niet mee naar huis nam, zij er niets mee te maken had. Veel mannen hadden relaties buiten het huwelijk, maar Anna beschouwde Willems overspel als een grove aantasting van haar eer.’

Anna en Willem moesten vluchten naar Duitsland voor de hertog van Alva. Daar werd de situatie niet beter.

‘Willem raakte al zijn bezittingen kwijt. Berooid belandden ze in Slot Dillenburg, waar ze financieel afhankelijk werden van Willems verwanten. Dat was onverteerbaar voor Anna, die toch al het gevoel had dat haar hoge stand niet voldoende gerespecteerd werd. Haar stemmingswisselingen waren berucht. Soms kwam ze dagenlang haar kamer niet uit. Maar als een gezant van haar familie dan poolshoogte kwam nemen, toonde ze zich plotseling weer heel vrolijk.͛

Ze ontpopte zich ook als een zakelijke vrouw, die op diplomatieke wijze geld los probeerde te krijgen van de koning van Spanje.

‘In de strijd om haar weduwgoed uitbetaald te krijgen, bloeide Anna op. In haar ogen kwam de verbanning van Willem als stadhouder uit Holland, juridisch neer op diens overlijden en dus op haar recht op uitbetaling. Uit haar brieven aan hoogwaardigheidsbekleders blijken haar strategische inzicht, doorzettingsvermogen en intelligentie. Tot op het hoogste niveau werd ze gehoord en serieus genomen.’

‘Tot ze viel voor de charmes van haar juridische adviseur, Jan Rubens, vader van de latere bekende schilder Peter Paul.’

‘Zowel hij als zij hebben het overspel bekend. Hoewel niet honderd procent zeker is of hun verklaring niet onder dwang verkregen is, is het ontstaan van de romance plausibel. Veronachtzaamd door haar man, vond Anna in Jan een man die haar respecteerde en steunde. Hij heeft zijn bekentenis later ook niet ingetrokken, zoals Anna zelf. Hij moest het bekopen met gevangenschap, waarna Anna zich zwaar inspande om hem vrij te krijgen. Ook daaruit blijkt haar genegenheid voor hem.’

Tot ook haar eigen vrijheid in het geding kwam.

‘De geboorte van haar dochtertje, Christine, was een keerpunt. Willem was ervan overtuigd dat het kind niet van hem kon zijn. Vanaf dat moment heeft hij zijn handen van Anna afgetrokken. Nageslacht was een heiligdom waar niet aan mocht worden getornd. Als over afkomst van kinderen ook maar enige twijfel ontstond, raakte het hele dynastieke systeem aan het wankelen. Willem, die wilde hertrouwen, gaf Anna als een soort bedorven waar terug aan haar oom, de keurvorst van Saksen.’

‘Omdat Anna alle hoop verloor, ging ze zich vanaf toen steeds vreemder gedragen. In Beilstein, waar ze verbleef in een kasteeltje waar ook de onechte halfbroer van Willem, Godfried van Nassau, was ondergebracht, dreigde ze zichzelf uit het raam te gooien. Ze dronk te veel en viel mensen aan. Haar dochtertje werd haar afgenomen en onder de hoede van de Nassaus geplaatst. Uiteindelijk liet de keurvorst haar in het kasteel in Dresden, waar ze ooit was geboren, opsluiten in een kamer met dichtgemetselde ramen. Op haar 32ste overleed ze daar door uitputting en hevige bloedingen.’

Is Willem van Oranje door historici te veel opgehemeld en Anna van Saksen gedemoniseerd?

‘Het beeld van Willem als de gewetensvolle bevrijder, dat vooral door protestantse 19de-eeuwse historici werd gevestigd, strookt niet met het opportunisme en de zucht naar macht en geld die hem in het begin van zijn carrière ook dreven. En Anna was niet alleen maar immoreel en waanzinnig, maar ook een intelligente en dappere vrouw, die Willem in Duitsland aan Lutherse contacten hielp, waarmee hij zijn politieke netwerk heeft kunnen versterken.’

Is Anna’s reputatie van waanzinnige onterecht?

‘Niet helemaal. Maar het is de vraag of het een aandoening was, of dat ze door de omstandigheden zo is geworden. Ze had een eigenzinnig karakter, maar als vrouw en door de vroege dood van haar vader, had ze niet de positie en het kapitaal om zich autonoom te gedragen. Ze was afhankelijk van Willem, die haar emotioneel en financieel teleurstelde. Lessen in nederigheid weigerde ze te incasseren. Ze ontbeerde de subtiliteit waarmee vrouwen destijds dingen gedaan kregen. Elke beperking die haar werd opgelegd, maakte haar nog woedender en strijdlustiger. Ze vond dat wat Willem haar had aangedaan, niet in verhouding stond tot haar eigen misstap, die ze later ook weer glashard ontkende. Ze vergat waarschijnlijk hoe afhankelijk ze was als vrouw. Dat ze, hoe hoog geboren ook, nu eenmaal te maken had met grenzen, normen en conventies.’

Anna van Saksen, De verstoten bruid van Willem van Oranje. Atlas Contact, € 34,99.