PvdA-leider Diederik Samsom tijdens de verkiezingsavond van zijn partij na de Provinciale Statenverkiezingen. Beeld anp

Een van de cruciale verschillen tussen de VVD en de PvdA is dat de VVD de schuld voor eigen puinhopen bij anderen zoekt, en de PvdA de schuld voor andermans puinhopen bij zichzelf. De VVD laat ook het meest complete morele falen blijmoedig van zich afglijden, de PvdA neemt het leed van de hele wereld op zich. Van dat eerste zagen we recent een voorbeeld met Edith Schippers, die de geur van bederf die uit eigen kring opsteeg maar aan een complot ging wijten.



Sinds een jaar kiest echter ook de PvdA in dat opzicht voor de VVD-lijn: dat zij nu voor de derde keer op rij bij verkiezingen verpulverd is, ligt niet aan de ingeslagen koers 'waarvan de resultaten alleen helaas nog niet zichtbaar zijn', maar aan het onbegrip daarvoor van de ongeduldige kiezer. De partijtop lijkt nog in staat van ontkenning te verkeren. Met verbijsterende lankmoedigheid werd woensdag het zoveelste catastrofale verlies afgedaan als 'pijnlijk, maar verwacht'.



Dertig jaar geleden haalde de PvdA in de Tweede Kamer nog moeiteloos vijftig zetels. Ze mag blij zijn als er straks vijftien overblijven. Toen de partij in 2002 na Paars-II gehalveerd werd (wat nu dus opnieuw gebeurd is), trad Ad Melkert direct af. Voor alle duidelijkheid: zijn stemmenpercentage lag toen nog altijd vijftig procent hoger dan dat van Samsom van de week.

Met een enorm contingent van het sociaal-democratische kernelectoraat uit de lagere en middeninkomens, wier zorg niet is - althans niet op de eerste plaats - of nieuwe Minerva-ministers wegens iets als 'te hoge lastendruk' (speerpunt van het rechtse trio VVD, CDA en D66) nog de financiering van hun feodale kasteel rond kunnen krijgen, verkeer ik sinds twee jaar mentaal dakloos in het niemandsland tussen PvdA en SP, wanhopig op zoek naar een partij die niet bestaat.



Met veel andere gewone linkse kiezers voel ik mij door Den Haag verraden en verkracht. Voor het eerst van mijn leven heb ik dan ook serieus overwogen niet te gaan stemmen, omdat mij steeds sterker het gevoel bekruipt dat het niets uitmaakt. Dat was in feite ook de boodschap van het kabinet. Het maakte zichzelf tot inzet van de verkiezingen, maar verklaarde tegelijkertijd: wat de uitslag ook is, wij gaan door. Met andere woorden: de kiezer doet er bij verkiezingen niet toe.



Geen wonder dat na zo'n schijnvertoning de opkomst zo laag was. En dat ook met elke nieuwe verkiezingscampagne het niveau van de tv-debatten verder zinkt door politiek tot een personenstrijd te reduceren, met de uit kijkcijfersgeilheid opgeklopte freefight tussen de terror-oehoe en de geblondeerde wolf als dieptepunt.

Beeld anp

Zoals Niels Feitsma maandag in de NRC betoogde: wat de uitslag ook is, het beleid ligt vast. Wat rest is gefrummel in de marge. De politiek is dood, omdat het debat tussen botsende maatschappijvisies de facto uit Den Haag is verdwenen. Als consument hebben we weliswaar individueel meer keuzevrijheid dan ooit, als burgers hebben we collectief echter niets meer over onze samenleving te zeggen.



Wat dat betreft vormt de ervaring die Griekenland nu opdoet ook een voorbode van onze toekomst. Als gevolg van de neoliberale afbraak van de staat heeft de politiek zichzelf in Nederland net als elders machteloos gemaakt en aan de grillen van de financiële markten overgeleverd. Die dicteren verdere bezuinigingen en privatiseringen, gekoppeld aan meer ongelijkheid en meer onzekerheid.



Ook de PvdA, die zich in 2012 op miraculeuze wijze wist te herstellen door zich tegen het 'rechtse rotbeleid' van Rutte-I te keren, blijkt niet bij machte dit denkframe te doorbreken. Niet zonder reden onderschreven veel kiezers de SP-visie dat de PvdA VVD-beleid uitvoert en haar ziel aan de VVD heeft verkocht.

'Het landsbelang'

Zelfs van de nog gebleven PvdA-kiezers wenst nu bijna de helft het einde van dit kabinet. Van de sinds 2012 naar SP en GroenLinks weggelopenen is dat de overgrote meerderheid. Die keren zich terecht tegen de toenemende één-pot-nat-praktijk en het bijbehorende impotente Haagse bestuurdersgebabbel over 'verantwoordelijkheid nemen', 'doorzetten', 'hervormen' - plus het meest misbruikte apolitieke chantagewoord: 'het landsbelang' - dat er voor zorgen moet dat ook de laatste serieuze oppositiepartijen zich via onzichtbare achterkamertjes (in plaats van via een open ideeënstrijd in het parlement) aan Rutte-II gaan committeren.



Vooral D66, met haar beroep op CDA, SP en GroenLinks om nu ook eens mee te doen, gaat daarin zeer ver. Ooit opgericht om duidelijkheid te scheppen, is haar attitude thans van een ziekmakende klefheid.



Voor de PvdA bestaat er alleen enige kans op overleven, als zij zich eindelijk realiseert dat het aangaan van deze coalitie de grootste vergissing uit haar bestaan is. Al in de verkiezingsnacht ging het mis, toen Samsom, aangemoedigd door de commentatoren van enkele grote kranten die allang de kluts kwijt zijn, omwille van de 'regeerbaarheid' het eigen verkiezingsprogramma opzij zette.

Beeld anp

Vervolgens werd de PvdA, voorspelbaar, slachtoffer van vier zaken. Ten eerste van een regeeraccoord, waarbij het VVD-frame van dogmatische begrotingsdiscipline elk verstandig neokeynesiaans beleid - zie Obama's economische succes! - onmogelijk maakte. Ten tweede de doorgeslagen reorganisatiedrift: alles overhaast op de schop, met de pgb-puinhoop als gevolg. Ten derde dat de uit PVV-angst voortgekomen VVD-aanval op de rechtsstaat, waarmee de PvdA in het regeeraccoord had ingestemd, met hulp van anderen moest worden gecorrigeerd. Ten vierde dat de PvdA uit coalitietrouw moest zwijgen in pijnlijke dossiers als gas en zorg, alsmede bij de Opstelten-incompetentie plus morele smurrie van de VVD.



Voor de PvdA zijn er nu twee alternatieven: of op korte termijn breken, bijvoorbeeld op de cruciale herziening van het belastingstelsel, waar rechts af wil van de progressie in het systeem. Of het uitzingen tot 2017 om definitief door de kiezer en dan ook door de coalitiepartner bij het grofvuil te worden gezet.



Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus