Morska kariera Elbląga trwała niemal 600 lat – od wieku XIII do XIX, choć jej definitywny (jak sądzono przez lata) kres położyła dopiero II wojna światowa i granica, która odcięła go od pełnego morza. – Był czas, gdy skutecznie rywalizowaliśmy z samym Gdańskiem, i to nie tylko w kwestiach portowych, ale w całej gospodarce morskiej. To w elbląskiej stoczni zwodowano, 15 czerwca 1572 roku, pierwszy polski okręt wojenny – galeon „Smok” – przypomina Andrzej Wiśniewski, emerytowany elbląski inżynier i pasjonat historii miasta.

Jak głosi legenda, „Smok” nazywany także „galeonem Zygmunta Augusta” (powstał pod koniec panowania ostatniego z Jagiellonów) został spalony w 1577 roku, podczas ataku gdańszczan na Elbląg.

Nie splamiło się zdradą

– Nasze miasto trwało wiernie przy Rzeczypospolitej, której Gdańsk wypowiedział posłuszeństwo. Miasto nad Motławą, dążąc do uniezależnienia się od Korony, związało się w tym czasie sojuszem z Danią. Król Stefan Batory ogłosił więc banicję Gdańska i nakazał skierowanie polskiego handlu morskiego do Elbląga, miasta, które nie splamiło się zdradą. Król Stefan bardzo cenił Elbląg – opowiada Andrzej Wiśniewski.

Niestety, co podkreśla nasz rozmówca, wtargnięcie wojsk rosyjskich na wschodnie rubieże Rzeczypospolitej zmusiło Batorego do zawarcia ugody z Gdańskiem, który dość tanio okupił swoją zdradę – składając hołd monarsze i płacąc mu 200 tysięcy złotych kontrybucji. Kilka lat później, w 1585 roku, Gdańsk odzyskał wszystkie swoje prawa i wolności (przyznane jeszcze przez króla Kazimierza Jagiellończyka), stając się najbardziej uprzywilejowanym i wpływowym miastem w Polsce.

– Chyba to właśnie wtedy zakończyła się rywalizacja Elbląga z Gdańskiem o to, które z miast będzie pierwszym ośrodkiem morskim Rzeczypospolitej. Rywalizacja ta okazała się szczęśliwa dla Gdańska – przyznaje ze smutkiem Andrzej Wiśniewski.