Ze versperden de toegang tot het gebouw van de GasUnie in Groningen. Ze lijmden zich vast aan het Shell-kantoor in Den Haag. En een derde keer blokkeerden ze de kolenoverslag in de havens van Amsterdam en Rotterdam.

Acties van klimaatactivisten baren politie, justitie en andere diensten zorgen, of ze nu ludiek bedoeld zijn of niet. Bij de actie bij Shell in Den Haag, april dit jaar, werden twintig activisten aangehouden. De klimaatstrijd dreigt te verharden, waarschuwde de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) in maart vorig jaar: „Na de relatief zware aardbeving in Groningen van 8 januari 2018”, aldus de dienst, „is de actiebereidheid en de kans op samenwerking tussen radicale Groningse actiegroepen en landelijke radicale (klimaat)actievoerders toegenomen.”

De politie is recent begonnen met het werven van informanten onder klimaatactivisten, blijkt uit onderzoek van NRC naar aanleiding van een ingezonden opiniestuk. Zo denkt ze beter te kunnen anticiperen op acties en hun effect op de openbare orde. Diverse leden van organisaties als Code Rood, Fossielvrij NL en Extinction Rebellion, kregen de afgelopen maanden bezoek van politiefunctionarissen. De agenten verzochten om informatie van de activisten en wilden „een langdurige relatie” met hen opbouwen.

Lees ook het opinieartikel dat aanleiding was voor dit onderzoek: Inlichtingendiensten: stop je intimiderende bezoekjes

Onder de tenminste vijf benaderde activisten was ook een GroenLinks-politicus – deelraadslid in Rotterdam-Charlois. Beïnvloeding van gekozen politici door inlichtingendiensten ligt zeer gevoelig.

De benadering van de klimaatactivisten deed gecoördineerd aan, blijkt uit hun ervaringen. Mededelingen als ‘Je bent ons positief opgevallen’ keerden vaak terug. Anderzijds ervoeren de activisten de benadering als intimiderend. Voordat ze er erg in hadden, stonden politiemensen in de huiskamer, of bleken ze van alles te weten over het verleden van de activist.

De politiedienst die hoogstwaarschijnlijk betrokken is bij de informantenwerving, wordt genoemd in een brief van het Rotterdams korps aan de actievoerder/politicus in de Maasstad. De Dienst Regionale Inlichtingen Organisatie (DRIO) verzamelt informatie over krakers, voetbalhooligans, anti-fascisten, rechts-extremisten en andere groepen die de openbare orde kunnen bedreigen. Daarbij horen nu ook klimaatactivisten die naar eigen zeggen „soms burgerlijk ongehoorzaam” zijn, „maar werken met open vizier.”

De brief van het Rotterdams Korps aan het deelraadslid

‘Voorportaal AIVD’

De zogeheten DRIO’s worden gecoördineerd door de nationale politie. Dat kan de gecoördineerde aanpak van de benadering verklaren. Zelf werft deze dienst geen informanten. Dat doet een daaraan ondergeschikte dienst, zoals het Team Openbare Orde Inlichtingen (TOOI). Dit is een afsplitsing van de regionale teams van de AIVD (RID’s). TOOI wint informatie in over bedreigingen voor de openbare orde. Het is volgens bronnen „niet uitgesloten” dat informatie van het Team Openbare Orde Inlichtingen haar weg vindt naar de regionale teams van de AIVD. Een van de benaderde actievoerders kreeg te horen dat de politieman werkte voor een „voorportaal van de AIVD”. Laatstgenoemde dienst doet als gebruikelijk bij dit soort voorvallen geen mededelingen.

Ook politiewoordvoerders willen niet ingaan op de werving van informanten. Wel schrijft de woordvoerder van het Rotterdamse korps op vragen van NRC: „In algemene zin kan ik aangeven dat de politie de taak heeft om voorbereid te zijn op mogelijke verstoringen van de openbare orde. Om dat te kunnen doen is een goede informatiepositie nodig. Het benaderen van mensen met de vraag of zij willen samenwerken met de politie is één van de mogelijkheden om een goede informatiepositie te krijgen.”

Overigens is het de vraag of het de politie louter om het inwinnen van informatie gaat. Verstoring van de groeiende klimaatbeweging kan net zo goed een doel zijn, of een beoogd neveneffect. Veel van de bezoekjes aan de vaak jonge en onervaren actievoerders misten hun uitwerking niet. Een activist van Extinction Rebellion uit Almere signaleert „meer paranoia” in zijn omgeving na de politieactie. Hijzelf verstuurt sinds kort alleen nog versleutelde berichten via zijn telefoon.

‘Ik kan niet inschatten wat ze met mijn informatie doen, dacht ik’ Lena Hartog (27) Werkt als freelance onderzoeker. Is actief voor onder meer Fossielvrij NL. Deed mee aan acties tegen kolenmijnen in het Duitse Emden. „In januari werd ik gebeld door een onbekend nummer. Een man vroeg: ‘Ik werk voor de politie, en wil graag een keer met je afspreken.’ Ik schrok. Ik dacht dat het over iemand in mijn omgeving ging. Die was op een vervelende manier met de politie in aanraking gekomen. Dus ik vroeg: ‘Moet ik me zorgen maken?’ ‘Nee’, zei die man. ‘Je bent juist positief genoemd. We willen je graag ontmoeten, op een openbare plek of ergens anders.’ „Ik zei: ‘Ok, doe maar op het politiekantoor.’ Ik dacht: zo weet ik zeker dat ze van de politie zijn. Toen hebben we op bureau Amsterdam-Middenweg afgesproken. Het waren twee agenten in burger. Ik schat ze vijftig-plus. Ze waren heel aardig. Ik was nog altijd bang dat het over die kennis zou gaan. Toen bleek dat dit niet zo was, raakte ik opgelucht en praatte ik honderduit. We hebben uitgebreid gesproken over mijn idealen, hoe mijn utopie eruit ziet, waar de wereld heen gaat, over Fossielvrij NL. Ze waren erg geïnteresseerd en beklemtoonden geen informatie als namen of geheime evenementen te zoeken. „Pas na dat gesprek kreeg ik een naar gevoel. Ik realiseerde me toen dat ze professionals waren die aanvoelen waar iemand warm voor loopt. Bijvoorbeeld toen ze me complimenten gaven voor mijn idealen, mijn moraliteit, mijn principes. Ik kreeg daardoor het gevoel dat ze echt benieuwd naar me waren en zich ook zorgen maakten over klimaatverandering. „Ik heb het contact afgekapt toen ze me een volgende keer benaderden. Ik kan niet inschatten wat ze met mijn informatie doen, dacht ik. Bovendien kreeg ik een unheimisch gevoel toen ze bleken te weten dat ik me als student had aangesloten bij de klimaatbeweging en eerder had gedemonstreerd. Wat weten ze nog meer? „Achteraf vind ik dat ik naïef ben geweest. Tegelijkertijd ben ik blij dat ik goed van vertrouwen ben en niet paranoïde van aard. Die instelling wil ik graag houden. We maken ons al zoveel zorgen over het klimaat. Moet ik me dan ook nog zorgen gaan maken wie ons in de gaten houdt?”

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 5 juni 2019