Cztery lata temu PiS zarzucał poprzednikom chęć kupna „najdroższych śmigłowców świata”. W piątek MON zatwierdził zakup śmigłowców za prawie dwukrotnie wyższą cenę.

Psioczyć na cenę śmigłowca AW101 to jak mieć pretensje o cenę mercedesa klasy S. Duże to, bogato wyposażone, wygodne w użyciu i wymagające pieczołowitej eksploatacji – musi być drogie i kropka. Zwłaszcza jeżeli zamawia się małą flotę, liczoną w czterech sztukach, w nietypowej konfiguracji, do zwalczania okrętów podwodnych i działań poszukiwawczo-ratowniczych, którą dla tych kilku sztuk trzeba specjalnie opracować. Nie ma jak rozłożyć kosztów, nie ma gdzie ich schować, by nie raziły.

Dlatego „średnio za sztukę” wychodzi 412 mln zł, a cały kontrakt podpisany przez MON z włoską grupą Leonardo (do której należy WSK PZL-Świdnik) ma wartość 1,65 mld zł brutto. Można odetchnąć, że to wartość z podatkiem, choć to nie rozwiewa wszystkich wątpliwości.

Czytaj też: Wisła nie płynie. Czy czeka nas zbrojeniowe fiasko?

Z wyposażeniem czy bez?

Podstawowe wątpliwości dotyczą wyposażenia śmigłowców. Przy podpisywaniu umowy w piątek rano MON nie podał w jasny sposób, czy w cenie mieści się sprzęt do poszukiwania i zwalczania okrętów podwodnych. Materiał prasowy mówił o śmigłowcach „przeznaczonych do zwalczania okrętów podwodnych (ZOP) wyposażonych dodatkowo w sprzęt medyczny pozwalający na prowadzenie akcji poszukiwawczo-ratowniczych”. Resort wskazał też, że kupuje śmigłowce wraz z pakietem logistycznym i szkoleniowym oraz sprzętem medycznym. Nie podał jednak listy sprzętu, jaki ma być zamontowany na pokładzie, co jest szczególnie istotne przy wyspecjalizowanych wersjach.

W odpowiedziach na pytania (Twitter to w tej chwili główny sposób „rozmowy” MON z dziennikarzami) oficjalny profil ministerstwa wyjaśniał, że „mówimy o jednostkowej cenie samego śmigłowca w wersji ZOP”, ale w końcu zdawał się zamykać dyskusję: „Pozyskane śmigłowce AW101 będą uzbrojone, szczegółowe informacje dotyczące wyposażenia stanowią informację niejawną i podlegają ustawowej ochronie”.

Wieczorem, kiedy wątpliwości co do kształtu umowy zaczęły zgłaszać już dziesiątki osób, ministerstwo zapewniło, że „umowa obejmuje PEŁNE WYPOSAŻENIE do zwalczania okrętów podwodnych, a maszyny są W PEŁNI GOTOWE do prowadzenia misji CSAR. Kupiliśmy kompletne śmigłowce, które nie potrzebują dozbrajania” (pisownia oryginalna). Nadal nie jest znana lista wyposażenia, która pomogłaby ustalić, co dla MON jest wyposażeniem pełnym.

Bo jeśli cena miałaby nie obejmować opuszczanego do wody sonaru, montowanego pod kadłubem radaru, pław hydroakustycznych czy torped, trzeba będzie wyłożyć dodatkowe setki milionów złotych. Gdyby wcale tych elementów nie zamówiono, śmigłowce nie byłyby w stanie wykonywać misji ZOP.

Czytaj też: Hasłowa modernizacja wojska

Długa lista pytań

Wątpliwości dotyczą też wyposażenia poszukiwawczo-ratowniczego – skoro MON wspominał wprost wyłącznie o medycznym. Aby śmigłowiec mógł szukać i ratować rozbitków, musi mieć zabudowaną m.in. głowicę optoelektroniczną, reflektor, wciągarkę – a o tym resort nie mówi. Dla misji bojowych zwykle dodaje się opancerzenie kabiny, karabin maszynowy oraz środki obrony biernej: wyrzutniki flar czy dipoli mylących pociski wroga. To osprzęt tańszy niż wyposażenie ZOP, ale wcale nie tani.

Na grafice komputerowej przekazanej dziennikarzom przez producenta cały ten sprzęt jest na śmigłowcu zamontowany, co daje nadzieję, że jest też w umowie (tak twierdzi też były wiceprezes zakładów w Świdniku Krzysztof Krystowski). Bardziej od zdjęcia przydatna byłaby lista wyposażenia, na jej podstawie można by ocenić rzeczywistą wartość i przydatność maszyn.

Niewiadomą jest też to, ile sprzętu ZOP będzie trzeba – i jak szybko będzie można – zdjąć ze śmigłowca, by miał udźwig i zasięg umożliwiający prowadzenie akcji poszukiwawczo-ratowniczych z dala od brzegu. I w drugą stronę: jak długo potrwa montaż sprzętu, by maszyna SAR mogła zwalczać okręty podwodne. Spełnienie obu tych funkcji jednocześnie będzie ogromnym wyzwaniem.

Czytaj także: Wojsko dostało rozkaz – oszczędzać!

Zerwany kontrakt

Przy okazji podpisania umowy na maszyny tak bardzo potrzebne morskim lotnikom trzeba przypomnieć, że jest ona kolejnym efektem skasowania przez rząd PiS zamówienia na śmigłowce zbudowane na wspólnej platformie H225M Caracal. Kontrakt, który uwzględniał pięć wyspecjalizowanych typów maszyn, w tym osiem śmigłowców zwalczania okrętów podwodnych i sześć przewidzianych dla marynarki wojennej śmigłowców bojowego poszukiwania i ratownictwa, został anulowany z powodu nieuzgodnienia porozumienia offsetowego w październiku 2016 r.

Za wszystkie 50 sztuk Polska miała zapłacić 13,4 mld zł brutto, czyli „średnio za sztukę” 268 mln zł. Dla polityków PiS była to suma szokująca – padały sformułowania o najdroższym śmigłowcu świata, marnowaniu publicznych pieniędzy czy korupcyjnym układzie mającym łączyć wybór Donalda Tuska na szefa Rady Europejskiej z zamówieniem francuskich śmigłowców.

Zaoferowany przez Airbusa pakiet offsetowy oraz współpracy przemysłowej, przewidujący m.in. uruchomienie zakładów produkcyjnych w Łodzi i Dęblinie, okazał się dla nowego rządu nieprzekonujący. W Polsce miało już nie być miejsca dla trzeciego producenta śmigłowców – poza Leonardo, właścicielem PZL-Świdnik i Lockheedem, właścicielem PZL-Mielec.

Czytaj też: Black Hawki bez przetargu. Co jeszcze ukrywa MON?

MON zaplątał się w oświadczeniach

Po wielu tygodniach chaotycznych deklaracji Antoniego Macierewicza o liczbie i typie śmigłowców, które miały być zamawiane „w polskich fabrykach” zamiast caracali, na początku 2017 r. uruchomiono dwie osobne procedury: na śmigłowce dla wojsk specjalnych i nietypową konfigurację dla brygady lotnictwa marynarki wojennej, łączącą funkcję zwalczania okrętów podwodnych z bojowym poszukiwaniem i ratownictwem. Szefowie MON zapewniali, że kupią śmigłowce szybciej i taniej, niż zrobili to poprzednicy – a trzeba przyznać, że tzw. program śmigłowcowy za poprzednich rządów trwał niemiłosiernie długo i miał wiele zawirowań.

Po zmianie ministra obrony było jeszcze ciekawiej, bo deklarowane priorytety, jeśli chodzi o śmigłowce, zmieniały się co kilka miesięcy, co na łamach „Polityki” na bieżąco opisywałem. W którymś momencie MON tak się zaplątał we własnych oświadczeniach, że w Sejmie ogłosił, iż zakupem numer jeden będą śmigłowce pokładowe, o których potem wszelki słuch zaginął. W czerwcu zeszłego roku Inspektorat Uzbrojenia zamknął konkurencyjne postępowanie na śmigłowce dla wojsk specjalnych. MON nie ujawnił, że rozmawia o zakupie bez przetargu czterech black hawków z fabryki w Mielcu (umowa z 25 stycznia 2019 r. za 683 mln zł).

Czytaj też: Śmigłowcowe fiasko PiS

Airbus się wycofał

MON zamówił ostatecznie mniej maszyn, niż początkowo deklarował (miało być osiem śmigłowców dla specjalsów i osiem dla marynarzy), ale bazowy scenariusz jest konsekwentnie realizowany – zamówienia dostają Lockheed i Leonardo, właściciele fabryk w Polsce. Airbus ułatwił resortowi zadanie, wycofując się z konkursu na śmigłowiec morski. Oficjalnie tłumaczył, że nie jest w stanie spełnić wszystkich wymagań za rozsądną cenę.

Ponieważ się wycofał, ceny swojego Caracala w konfiguracji wymaganej teraz przez MON nie podał, choć MON napisał, że „ceny caracali w wersji ZOP i kupionych dziś AW101 są porównywalne”. Na polu walki został więc sam AW101, śmigłowiec uznawany za świetnie przystosowany do zadań morskich, duży, o nowoczesnej konstrukcji i wyposażony w trzy silniki. Ta ostatnia cecha zwiększa bezpieczeństwo w działaniach nad morzem, zwłaszcza z dala od brzegu.

Z drugiej strony zmniejsza relatywną masę użyteczną, bo śmigłowiec dźwiga i trzeci silnik, i paliwo do niego. Jest oczywiste, że trzy silniki to też większy koszt zakupu i obsługi. Ale AW101 lub Merlin, jak nazywany jest w swojej brytyjskiej ojczyźnie, to bez wątpienia rasowa morska maszyna, która będzie chlubą brygady lotnictwa marynarki wojennej.

Czytaj też: Fort Trump, czyli co?

Niewiele maszyn

Dostawy mają się według MON zakończyć do 2022 r., a jeśli szkolenie będzie uruchomione wcześniej, to można liczyć, iż około 2024 r. polska marynarka wojenna będzie dysponować nowymi śmigłowcami wraz z wyszkolonymi załogami. Niestety, będą to tylko cztery maszyny tej klasy i tej wielkości. Decyzja o zmniejszeniu floty śmigłowców powoduje, że możliwości prowadzenia działań wcale nie wzrosną w porównaniu do obecnych.

Warto pamiętać, że w latach 80. Polska zakupiła 12 śmigłowców Mi-14 PŁ do zwalczania okrętów podwodnych i cztery śmigłowce Mi-14 PS w wersji ratowniczej. Cztery z całej czternastki zostały utracone w katastrofach. Częściej używane ratownicze PS-ki wycofano do 2010 r. - i już wtedy trzeba było tak naprawdę myśleć o ich zastąpieniu. Zamiast tego przebudowano dwa PŁ na wersję PŁ/R - w praktyce wyłącznie ratowniczą.



A zatem w służbie zostało osiem maszyn ZOP i dwie SAR, wspomagane w zadaniach ratowniczych przez mniejsze Anakondy W3-WARM, których jest osiem. Poradzieckie śmigłowce miały przedłużone resursy, ale tak naprawę dożywają swoich dni. Za kilka lat zostaniemy więc z czterema AW101 i ośmioma Anakondami, o ile nie dokupimy jednych i drugich.

Czytaj też: Rok Błaszczaka, czyli czekanie na finisz

Offset ograniczony

Jest jeszcze kwestia offsetu. PZL-Świdnik, mimo że w narracji rządu jest „polską fabryką”, został potraktowany jak zagraniczny dostawca i musiał podpisać umowę offsetową. Ma ona wartość niespełna 400 mln zł i obejmuje trzy obszary: uruchomienie centrum eksploatacji śmigłowców w WZL-1 w Łodzi wraz z asystą techniczną producenta na 10 lat, prowadzenie obsługi przed- i polotowej w bazach lotniczych wraz ze sprawdzaniem, montażem i instalacją układów śmigłowca, a także obsługę systemów wykrywania okrętów podwodnych, wyważania i malowania śmigłowca.

Założenia offsetowe, które były punktem wyjścia negocjacji z dostawcą, przewidywały wsparcie techniczne na 30 lat, obejmowały osiem obszarów kompetencyjnych i liczyły w sumie aż 65 punktów. Siedem z nich było określonych jako kluczowe i niezbędne, które musiały być spełnione – i wygląda na to, że na nich MON poprzestał. Mówił o nich w sejmowym wystąpieniu 12 kwietnia wiceminister Wojciech Skurkiewicz, kiedy omawiał elementy umowy.

Najprawdopodobniej skala wymaganego początkowo offsetu musiała zostać zredukowana, gdyż koszty jego zdobycia byłyby zbyt wysokie. Na pocieszenie jest bonus w postaci malowania i wyważania śmigłowca oraz pozaoffsetowe zobowiązanie producenta do tego, iż przekaże własnej fabryce w Polsce kompetencje „w zakresie projektowania systemów mocowania wyposażenia medyczno-ratowniczego oraz tapicerki wewnętrznej AW101 oraz ich produkcji w Świdniku”. Oczywiście polskie zakłady będą szerzej włączone w łańcuch dostaw elementów konstrukcji i wyposażenia, ale o produkcji śmigłowców AW101 w Polsce – o czym mówił minister Mariusz Błaszczak – nie ma mowy.

Czytaj też: NIK odsłoni luki w polskiej obronności

Homeopatyczna modernizacja

Koniec końców modernizacja floty śmigłowców postępuje, choć jak to określił jeden z dziennikarzy, jest „homeopatyczna”. Przy tym nie udało się spełnić zapowiedzi, że „będzie taniej”. MON na Twitterze nerwowo reaguje na próby porównywania cen, choć obecnie rządzący i wspierający ich lobbyści jeszcze kilka lat temu nie wahali się rzucać w eter rozmaitych wartości z różnych, często nieporównywalnych kontraktów.

Większość fachowców wskazywała od razu, że redukcja zamówienia do czterech maszyn w bardzo nietypowej konfiguracji, opartych na relatywnie drogiej platformie, skończy się tak, jak musi – wysoką ceną. Paradoksalnie w obecnej sytuacji jedynym sposobem obniżenia kosztów jednostkowych wydaje się... dokupienie większej liczby AW101, czego życzyć wypada przede wszystkim lotnikom w marynarskich mundurach.