Szalone lata 20., epoka jazzu, wyzwolonych kobiet i początków kinematografii, były również złotymi latami polskiego designu. Świadczy o tym chociażby współczesna wartość rynkowa polskiego art déco z lat 20. Meble ze Spółdzielni Artystów “Ład”, ozdobne kilimy i żakardy, porcelana i szkło z rodzimych hut to prawdziwe rarytasy.

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku Polska była krajem ożywionym duchem odnowy i artystycznych poszukiwań narodowego wyrazu w sztuce. Twórcza energia nie ominęła również sztuki użytkowej, która zapełniała mieszkania zamożnych mieszczan. Dziś wyraziste, proste, geometryczne kompozycje i oszczędność formy, tak charakterystyczne dla projektów okresu międzywojnia, są łakomym kąskiem dla kolekcjonerów eleganckich staroci.

Lata 20. - Polska w budowie

W latach 1925-1939 w Polsce wybudowano ok. 140 tysięcy nowych mieszkań. Choć większość z nich powstała pod koniec lat 30., już dekadę wcześniej wyczuwalne było ogromne ożywienie w budownictwie.

Po 1918 r. największy ruch budowlany miał miejsce w Warszawie. Ambicją władz było przywrócenie stolicy, noszącej wyraźne piętno rosyjskiego panowania, charakteru polskiego miasta. W latach 1920-1924 odrestaurowano większość rządowych gmachów i reprezentacyjnych pałaców, w których siedziby znalazły ministerstwa, placówki dyplomatyczne oraz wytworne hotele i restauracje, z których wiele otrzymało wystrój w manierze art-deco

- charakteryzowała przemiany w książce „Art déco” Joanna Hübner-Wojciechowska.

Przykładem dynamicznego rozwoju budownictwa była Gdynia, która otrzymała prawa miejskie w 1926 roku. Budowa portu w Gdyni była najważniejszą inwestycją w Polsce lat 20. Właścicieli nowo powstających domów na terenie miasta zwalniano z podatku od nieruchomości na okres 25 lat, co napędziło koniunkturę budowlaną nieporównywalną w skali całego kraju.

W innych miastach (przede wszystkim w Warszawie, ale także Katowicach, Łodzi czy Lwowie) torowała sobie drogę nowoczesna architektura mieszkaniowa - funkcjonalne apartamentowce z niewielkimi, ale komfortowo i drobiazgowo wykończonymi mieszkaniami.

Pojawiają się nowatorskie idee architektury egalitarnej. Zamiast ciemnych, ciasnych mieszkań w oficynach, wilgotnych, niedoświetlonych suteryn postulowano wprowadzenie zabudowy z zielonym przestrzeniami do odpoczynku, dobrze doświetlonej, wyposażonej w media, funkcjonalnej i ergonomicznej, dającej komfort mieszkańcom mimo ograniczonej ze względów ekonomicznych powierzchni mieszkaniowej. Przykładem takiego osiedla było zaprojektowane w roku 1929 przez pionierów polskiego funkcjonalizmu - Szymona i Helenę Syrkusów osiedle na Rakowcu. Zrealizowany już w latach 30. projekt powstał na zlecenie Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej, zapewniał oświetlenie słoneczne i przestrzenie wspólne, mieszkania miały powierzchnię około 35 m2 i były wyposażone w toalety

- opisuje ten czas przemian Michał Kowalski, architekt ze studia Moving Texture.

Jak wyglądały wnętrza?

Nowe mieszkania składały się standardowo z trzech pomieszczeń: jadalni połączonej z kuchnią wraz z przylegającą do niej służbówką, sypialni oraz gabinetu. W większych mieszkaniach znajdował się też pokój pani oraz pokoje dzieci. Wnętrza traktowano jako część większej całości - musiały kompozycyjnie współgrać z budynkiem, a meble odgrywały w nich równie ważną rolę co tkanina czy szkło. W dwudziestoleciu międzywojennym wnętrza urządzane były z dużą starannością, a meble i dodatki wybierano na lata, tak by służyły kilku pokoleniom.

W mieszkaniach ludzi zamożnych przeważały meble o prostych, kubicznych formach, zestawione często z bryłami o zaokrąglonych liniach i wykończone na wysoki połysk. Projekty były właściwie pozbawione ozdób, dekoracją były błyszczące fornirowane powierzchnie o wyraźnym rysunku słojów. Meble tapicerowane charakteryzowały zwarte, ciężkie kształty. Powszechne były sprzęty skrzyniowe: stoły i konsole osadzone na lekkich nogach - prostych lub wygiętych w łuki. Modne stały się także lekkie formy zrobione z chromowanych giętych rur (nazywane meblami konstrukcyjnymi) oraz szklane blaty i szklane ściany w metalowych ramach

- podsumowuje trendy Kowalski.

Jako wykończenie wykorzystywano często egzotyczne i rzadko występujące rodzaje drewna (palisander, heban, czeczotę, mahoń) oraz rodzime gatunki (jesion, dąb, jawor, topolę), zestawiając je często w zaskakujące kontrastowe kompozycje. Akcentami zdobniczymi były też delikatne, geometryczne intarsje lub okleiny. Forniry łączono z czarnym lakierem, elementami z marblitu. Chromowany metal w siedziskach zestawiono ze skórą lub sklejką. Wnętrza dekorowano fantazyjnymi lustrami w formie wachlarza, elipsy, rombu. Powszechne były kryształowe wazony i patery o geometrycznych, dynamicznych formach, a we wnętrzach pojawiały się również eleganckie tkaniny: aksamit, welur, jedwab, satyna, ale też ciężkie kilimy ze zgeometryzowanymi wzorami.

Polskie art déco inspirowane sztuką ludową

Modne na Zachodzie kierunki artystyczne zagościły w latach 20. także w Polsce - zarówno w sztuce jak i przedmiotach codziennego użytku. Sztuka II RP miała jednak charakter rodzimy i czerpała inspiracje przede wszystkim ze sztuki ludowej: góralskiej, huculskiej czy łemkowskiej. Nie chodziło tu jednak o korzystanie z istniejącego już dorobku sztuki ludowej (jak w przypadku stylu zakopiańskiego, rozwiniętego na przełomie XIX i XX wieku przez Stanisława Witkiewicza), ale o oryginalne wykorzystanie stylistycznych form, ornamentów czy nawet konstrukcji, przetworzonych przez estetykę powszechnego w latach 20. art déco. Dominowały motywy trójkątów i szewronów, formy zbliżone do struktury kryształu, kwadratów i kół oraz zygzaki.

Oryginalność [polskich ludowych] motywów zdobniczych, unikatowość rozwiązań i śmiała kolorystyka przesądziły o swojskości polskiego art déco, tak jak egzotyka kultur Azji i Afryki zaważyła na charakterze jego zachodnioeropejskiego wydania

- zauważa w swojej książce Hübner-Wojciechowska.

Charakterystyczne dla art déco jest upodobanie do geometrycznych form, luksusowych materiałów, kontrastowych zestawień barwnych oraz bogatej ornamentyki – zarówno abstrakcyjnej, jak i stylizowanych przedstawień figuralnych. Na stylistykę art déco wpłynęła, oprócz wspomnianych już motywów ze sztuki ludowej czy egzotycznej - także współczesna sztuka awangardowa: kubizm, funkcjonalizm i futuryzm.

Lata 20. to także początek rewolucji w sztukach wizualnych, wzornictwie i architekturze zapoczątkowanej przez holenderską grupą De Stijl oraz niemiecki Bauhaus. Meble i inne obiekty projektantów ze wspomnianych nurtów, szczególnie na początku dekady, wyróżniała zamierzona masywność, klockowatość i zgeometryzowana forma. Było to efektem fascynacji elementaryzmem i puryzmem. Głównymi środkami wyrazu były krawędzie, bryły, płaszczyzny, tekstury materiału, a nie - jak wcześniej - ornament. Kolorystykę ograniczono do barw zasadniczych: czerwieni, żółci, błękitu oraz bieli i czerni. Klarowna konstrukcja umożliwiała manufakturę na skalę przemysłową. Standaryzacja i typizacja miały być odpowiedzią na nowe potrzeby społeczeństwa ukształtowanego w warunkach rozwiniętej gospodarki przemysłowej

- tak charakteryzuje drugi z definiujących lata 20. nurtów Michał Kowalski.

Triumfy polskiego wzornictwa lat 20.

Wielkim triumfem polskiego wzornictwa okazała się Międzynarodowa Wystawa Sztuki Dekoracyjnej i Przemysłu Współczesnego, która odbyła się w 1925 r. w Paryżu. Polski pawilon zaprojektowany przez Józefa Czajkowskiego spotkał się z dużym uznaniem. Wąska bryła zwieńczona przeszkloną kopułą i drewnianą podłogą wykonaną z różnobarwnych trójkątnych elementów łączyła w sobie fascynację zarówno tradycyjnym budownictwem, jak również art deco i kubizmem. Nie zabrakło również fresków oraz gobelinów, przedstawiających sceny ze słowiańskich mitów, które wykonała Zofia Stryjeńska.

Polacy zdobyli łącznie około 200 wyróżnień – najwięcej spośród wszystkich wystawców. Niestety, ten imponujący sukces nie przełożył się na eksport sztuki i rzemiosła polskiego za granicę. Potrzebna była masowa produkcja, a do tej zabrakło odpowiedniego zaplecza przemysłowego.

Autorami wielu nagrodzonych prac byli twórcy związani z Warsztatami Krakowskimi, które działały w latach 1913-1926 i skupiały artystów integrujących sztukę z rzemiosłem. W Warsztatach Krakowskich działały pracownie: mebla, metalu, tkactwa, galanterii skórzanej, zabawkarstwa, introligatorstwa, batiku i farbiarstwa, prowadzone przez tak wybitnych twórców, jak Wojciech Jastrzębowski, Kazimierz Młodzianowski, Karol Homolacs, Zofia Stryjeńska, Bonawentura Lenart czy Antoni Buszek.

Po sukcesie w Paryżu powołano w Warszawie Spółdzielnię Artystów "Ład", która postawiła sobie za cel upowszechnienie osiągnięć, które przyczyniły się do tak znakomitego przyjęcia polskiej sztuki stosowanej. W manifeście programowym spółdzielni znalazły się takie słowa malarza i architekta Józefa Czajkowskiego:

Doszliśmy współcześnie do przekonania, że nie ma sztuki stosowanej, sztuki czystej, małej czy dużej sztuki, nie ma sztuki dekoracyjnej, ponieważ nie chodzi o dekorowanie, ale o tworzenie całości.

Wśród założycieli Ładu byli zarówno dawni członkowie Warsztatów Krakowskich (Józef Czajkowski, Karol Stryjeński, Kazimierz Młodzianowski i Wojciech Jastrzębowski). jak i twórcy uprzednio z nimi nie związani: Karol Tichy (to on ukuł nazwę spółdzielni) i Eleonora Plutyńska. Zawarte w nazwie słowo „ład” odnosiło się do postulowanego przez projektantów porządku formy i barw, a także spójnego godzenia tradycji z nowoczesnością. Czołowi artyści Ładu projektowali m.in. reprezentacyjne wnętrza gmachów państwowych.

Ład od początku kojarzony ze sztuką ludową, łączył wiele motywów: elementy ludowej snycerki, formy typowo kubiczne i inspiracje z nurtu art déco. Stosowano naturalne materiały (len, wełnę) i operowano masywnymi, często surowymi w wyrazie formami. Zamiast ornamentu podkreślano konstrukcję stolarską i stosowano motywy dekoracyjne wykonane z forniru w formie trójkątów. Typowe były również zębowate kształty i symetryczna bryła. Przykładem jest komplet jadalny projektu Wojciecha Jastrzębowskiego przeznaczony dla MSZ

- charakteryzuje styl Ładu Michał Kowalski.

Estetykę prezentowaną przez Ład kontestowali artyści zafascynowani światową awangardą, niemieckim Bauhausem, holenderską grupą De Stijl i radzieckim konstruktywizmem, którzy odcinali się od ludowych tradycji, wierząc w związek sztuki i nowoczesnej techniki.

W latach 1923-1926 w Warszawie działało awangardowe ugrupowanie artystyczne: Blok Kubistów, Suprematystów i Konstruktywistów. Do Bloku należeli pionierzy awangardy plastycznej i architektonicznej m.in. Mieczysław Szczuka, Katarzyna Kobro, Władysław Strzemiński, Henryk Stażewski, Szymon Syrkus. Wydawano czasopismo Blok, gdzie publikowano prace zagranicznych artystów takich jak Kazimierz Malewicz, czy Filippo Tommaso Marinetti. W roku 1926 na fundamentach Bloku powstaje grupa Praesens, której główną działalnością staje się wdrożenie w życie idei funkcjonalnego budownictwa dostępnego. Do grupy dołączają wybitni architekci moderniści: Barbara i Stanisław Brukalscy, Józef Szanajca, Bohdan Lachert

- mówi architekt.

Polskie art déco z lat 20. poszukiwane przez kolekcjonerów

Kupowanie bibelotów i mebli z lat 20. i 30. to obecnie nie tylko oznaka społecznego statusu i prestiżu, ale niekiedy również dobra lokata kapitału. Meble projektu Jastrzębowskiego, Czajkowskiego czy tkaniny Stryjeńskiej należą do antykwarycznych rarytasów i jeśli pojawią się na jakiejś aukcji, zazwyczaj osiągają zawrotne ceny. Komplet gabinetowy projektu Jastrzębowskiego to koszt minimum 100 tysięcy złotych, zaś kilim autorstwa Stryjeńskiej - co najmniej kilku tysięcy.

Wzornictwo ładowskie pod postacią ceramiki, platerów czy lamp można znaleźć zarówno w wyspecjalizowanych antykwariatach, jak i internetowych aukcjach czy pchlich targach. Do przedmiotów szczególnie poszukiwanych przez kolekcjonerów polskiego art déco należą porcelanowe figurki z Pacykowa, przedstawiające tancerki w strojach z lat 20., ręcznie malowane wazony z huty szkła Hortensja, lampy Marciniaka, wyroby z prasowanego szkła z huty Niemen czy srebrna i miedziana biżuteria projektu Henryka Grunwalda.

Polskie wzornictwo lat 20. ma też na koncie takie perły, jak: