Frank Verhoef en Lauren Smits ruilen van filterbubbel Beeld Marlena Waldthausen

Amper twee minuten na aanvang stuurt Thomas van Elst een Whatsappbericht. 'Even het account bekijken.' Direct daarna: 'Ik krijg het heel zwaar.'



Hemelsbreed een paar kilometer verderop, maar digitaal in een ander universum, heeft Naima Ajouaau op dat moment nog goede moed. Ze hoopt 'aanknopingspunten' te vinden, zegt ze. 'Die me helpen de verbinding te verdiepen.'



Eén week later. 'Is het eindelijk klaar? Ik kan deze depressieve bubbel niet meer aan.'

Bubbel, nieuwsbubbel of filterbubbel. Die termen vallen de laatste tijd vaker, en meestal niet in positieve zin. Het ooit zo vrije internet dreigt te veranderen in een echoput van ons eigen gelijk, waarschuwen critici. Door slimme algoritmen, die ons alleen voorschotelen wat in ons straatje past.



Dat werd volgens Amerikaanse journalisten pijnlijk duidelijk tijdens de verkiezingen. Conservatief en progressief leven hier inmiddels in geheel eigen informatiebubbels, schreef Joshua Benton op Nieman Lab. 'Pas toen beide groepen elkaar in het stemlokaal ontmoetten, zagen we hoe ver ze nu van elkaar afstaan.'



Hoe is dat in Nederland? Zitten kiezers hier ook opgesloten in hun eigen bubbel? In aanloop naar de verkiezingen vroeg de Volkskrant vier grootverbruikers van sociale media, elk met een radicaal ander wereldbeeld, uit hun bubbel te breken. Ze wisselen een week lang van Facebookprofiel. Niet letterlijk, maar met behulp van nagebouwde accounts. Hun eigen politieke bubbel, zo beloven ze, laten ze zo veel mogelijk met rust.

Anoniem account

De deelnemers kennen elkaar niet en weten niet met wie ze ruilen. Ze krijgen een anoniem account. Thomas van Elst (31), PVV-stemmer en oprichter van de rechts-nationalistische Facebookpagina 'Nederland mijn Vaderland', ruilt met PvdA-stemmer Naima Ajouaau (49), die de Facebookpagina 'Nietmijnislam' opzette.



De rechts-conservatieve Frank Verhoef (28), oud-blogger van De Dagelijkse Standaard en klimaatscepticus, wisselt met feminist en Artikel 1-stemmer Lauren Smits (27).



De accounts zijn klaar, alle ruilers hebben er zin in. Maar al snel blijkt het idee leuker dan de uitvoering. 'SCHOKKEND', mailt Smits op de vraag hoe de ruil haar bevalt. 'Vooral de eerste keer inloggen was moeilijk. De opzet van Facebook is heel persoonlijk. Als ik nu inlog, voelt het alsof ik door de ogen van een ander kijk naar een wereldbeeld dat niet bij mij past.'

Lauren Smits (27) Utrecht Stemt: Artikel 1 Werk: oprichter stichting Doetank PEER, freelance- spreker over feminisme; organiseerde eind januari de Women's March in Den Haag Beeld Marlena Waldthausen

Beeld Screenshot Lauren's Facebook

De 'happy activist' ziet opeens filmpjes van moedige Israëlische soldaten die bloeddorstige Palestijnen kort houden. 'Op mijn account zie ik hoe Palestijnen door datzelfde leger steeds benadeeld worden.' Heftiger nog is de confrontatie met Trump-stemmers. 'Je weet in theorie dat die mensen bestaan, maar ik kom ze nooit tegen. In deze bubbel zie ik mensen die Trumps plannen om een muur te bouwen liken. Met hartjes.'



Ajouaau geeft eerlijk toe dat ze soms even op haar eigen account inlogt. 'Smokkelen, ik weet het, maar ik kan het niet laten.' Verhoef leest af en toe 'stiekem' zijn krant, De Telegraaf. 'Ik wil toch lezen over de onderwerpen die ik wel interessant vind.'



Verschillend als ze zijn, de vier ruilers zijn het over één ding roerend eens: de ander krijgt op Facebook een totaal vervormd wereldbeeld voorgeschoteld. Links snapt niet hoe rechts het volhoudt in die 'depressieve bubbel', en andersom.

Beeld Screenshot Naima's Facebook

'Als je deze nieuwsfeed leest, lijkt het net alsof we in Saoedi-Arabië wonen', zegt Verhoef over het feministische account van Smits. 'Het lijkt net alsof Nederland een verschrikkelijk land is, waar vrouwen en homo's aan de lopende band onderdrukt worden.'



Onbenullige details worden in haar wereld opgeblazen tot grote problemen. 'Ik las een bericht over Valentijnsdag, dat zou een homo- en bifobe heterodag zijn. Jongens, denk ik dan. Moeten jullie nou van álles een probleem maken?'



Ajouaau, over haar ruilaccount: 'Er is hier geen enkele tolerantie, geen enkel inlevingsvermogen in de ander. Mensen met een andere etniciteit moeten allemaal het land uit. Oprotten, opzouten en afmaken, lees ik steeds in de comments.'



PVV-stemmer Van Elst ergert zich juist aan het 'klassiek sociaal idealisme' op de tijdlijn van Ajouaau. Zuchtend: 'Iedereen is van de wereld en de wereld is van iedereen, dat idee. Heel fijn dat mensen idealen hebben, maar dat wereldbeeld strookt niet met de praktijk.' In Ajouaaus progressieve universum worden zorgen over vluchtelingen bovendien gebagatelliseerd, zegt Van Elst. 'Volgens links stemmen mensen alleen op Wilders omdat ze hun baan kwijt zijn en hun zekerheden. Gaat het ze eigenlijk niet om vluchtelingen. Dat is een kapitale denkfout. Nationalisme is hier een vies woord, maar het gaat ons wel degelijk om onze eigen cultuur.'

Nieuw fenomeen

De filterbubbel is een nieuw fenomeen, er is nog niet veel wetenschappelijk onderzoek naar gedaan. Italiaanse computerwetenschappers concludeerden dinsdag dat de bubbel bestaat, vooral omdat mensen er zelf inkruipen. De onderzoekers monitorden vijf jaar lang 376 miljoen Facebookgebruikers. Nieuwe gebruikers reageren gemiddeld op nieuwsberichten van tien verschillende bronnen. Een paar jaar later volgen dezelfde mensen nog maar twee of drie nieuwsbronnen die precies met hun wereldbeeld stroken, en niet omdat ze na verloop van tijd minder actief zijn geworden. Integendeel, stellen de onderzoekers: hoe actiever de facebooker, hoe kleiner het aantal bronnen dat hij of zij aandacht geeft.



Ook universitair docent communicatiewetenschap Damian Trilling publiceerde vorig jaar met vijf collega's een overzichtsstudie. 'Het lijkt wel mee te vallen hoe hermetisch afgesloten de bubbel is.' De meeste mensen halen hun nieuws niet alleen van Facebook of Twitter. 'In het dagelijks leven kom je altijd mensen tegen met een ander wereldbeeld.'



Helemaal nieuw is het fenomeen ook niet. Tijdens de verzuiling kwamen mensen ook vooral met één wereldbeeld in aanraking. Ze gingen naar dezelfde kerk, lazen dezelfde krant en stemden een leven lang hetzelfde. Trilling: 'Dat was pas een bubbel waar je moeilijk uitkwam.'

Toch lijkt er iets nieuws aan de hand. Waar je vroeger binnen een zuil geboren werd, kunnen mensen er nu steeds makkelijker zelf voor kiezen zich op te sluiten in eigen kring. Daarbij maken sociale media ongemerkt keuzen die dat effect versterken.



Hoe ver de tentakels van Facebook strekken, wordt pas duidelijk tijdens de ruil. Het platform stemt niet alleen posts van vrienden af op de persoonlijke voorkeuren van gebruikers, maar ook nieuws van 'neutrale' media, merken de bubbelruilers. 'Zelfs van Algemeen Dagblad, dat ik via mijn eigen Facebookpagina ook volg, kreeg ik opeens alleen maar negatieve berichten', zegt Ajouaau. 'Alleen maar nieuws in de categorie: iemand heeft iemand doodgereden en reed daarna gewoon door.'

Naima Ajouaau (49) Heerhugowaard Stemt: PvdA Werk: coach en adviseur (zzp); richtte de Facebookpagina 'Nietmijnislam' op Beeld Marlena Waldthausen

Verhoef wordt op zijn beurt door AD en Nu.nl bestookt met artikelen over Sylvana Simons. 'Dan denk je heel naïef dat je neutrale media volgt, maar ook dat past Facebook aan.'



Facebook is meermaals aangesproken op het creëren van filterbubbels, maar in de storm van kritiek die het bedrijf het afgelopen halfjaar te verduren kreeg, raakte het onderwerp ondergesneeuwd. Na de verkiezingswinst van Donald Trump ging vrijwel alle aandacht naar nepnieuws en haatberichten op het sociale netwerk, ook in de maatregelen die het bedrijf zelf nam. Dat Facebook gebruikers - en dus ook kiezers - steeds dieper in hun eigen echoput laat afdalen, daarover bleef baas Mark Zuckerberg tot nu toe stil. Het bedrijf heeft baat bij de filterbubbel: hoe meer gebruikers Facebook ervaren als een gemoedelijk samenkomen met gelijkgestemden, hoe meer tijd zij op het platform zullen doorbrengen. Elke Facebookverslaafde brengt geld in het laatje.

Beeld Screenshot Thomas' Facebook

Afgekickt

Hoe belangrijk informatiebubbels zijn voor het verdienmodel van Facebook merkte Ajouaau in de praktijk. Op haar eigen account spendeerde de PvdA-stemmer voor de ruil gerust twee uur per dag. In de 'PVV-hemel' houdt ze het hoogstens een halfuur vol. 'Ik was echt een Facebookfreak, nu ben ik helemaal afgekickt.' Lachend: 'Misschien is dat het enige positieve aan deze ruil: ik zit minder op mijn telefoon. Mijn man is er blij mee.'



Facebook moet iets aan de filterbubbels doen, vinden de ruilers. Ajouaau: 'Als dit niet verandert, wordt de afstand steeds groter en de haat ook. Met het oog op de verkiezingen houd ik mijn hart vast. Ik vrees dat de boel gaat ontploffen.'



Verhoef: 'Ik heb er weinig vertrouwen in dat Facebook gaat veranderen, maar ik vind wel dat ze dit moeten aanpakken. Dan wil ik wel met goede verhalen worden geconfronteerd.'

Thomas van Elst (31) Alkmaar Stemt: PVV Werk: in de financiële dienstverlening; oprichter van de rechts-nationalistische Facebookpagina 'Nederland mijn Vaderland' Beeld Marlena Waldthausen

Dat laatste blijkt een van de grootste struikelblokken deze week. Als de Facebook-ruil iets duidelijk maakt, is het dat de confrontatie met andere meningen in veel gevallen leidt tot een bevestiging van het eigen gelijk.



Verhoef vertelt over een veelgelezen stuk van utopist Rutger Bregman op De Correspondent: 'Hierdoor werd ik in één klap vegetariër (en jij misschien ook)'. Verhoef: 'Serieus. Ik zat diezelfde avond nog aan de hotwings. Bregman gaat er zo hard in. Hij schrijft: als je vlees blijft eten, ben je in feite net zo erg als mensen die meewerkten aan slavernij.' Eigenlijk, zegt Verhoef, is Rutger Bregman een linkse Donald Trump. 'Zó polariserend en provocerend. Dan ben je mij kwijt.'

Honkvast

Dat de oud-JOVD'er zich niet binnen een week tot vegetarische feminist heeft ontpopt, is niet vreemd, zegt UvA-onderzoeker Trilling. 'De meeste mensen veranderen niet zo snel fundamenteel van mening.'



Uit onderzoek blijkt bovendien dat mensen graag hun eigen mening bevestigd zien. 'Ik heb eens een experiment gedaan waarbij mensen twee krantenkoppen over werkloosheid onder migranten kregen voorgelegd.' De strekking van de ene kop: het gaat de goede kant op; volgens de andere gaat het juist slecht. 'De deelnemers mochten kiezen welk stuk ze wilden lezen. De meesten kozen het stuk dat strookte met hun wereldbeeld, hoewel er ook mensen waren die juist het andere verhaal wilden lezen.'



Of in de filterbubbel eenzelfde effect optreedt, is niet bekend. Er is nog geen onderzoek naar gedaan. 'Maar het ligt voor de hand dat mensen die zich opsluiten in een bubbel steeds extremer worden in hun opvattingen.'

Frank Verhoef (28) DEN HAAG Stemt: zweeft tussen CDA, SGP en VNL Werk: ondernemer, eigenaar contentbureau, oud-JOVD'er; schreef eerder voor HP/De Tijd en De Dagelijkse Standaard Beeld Screenshot Verhoef's Facebook

Als de week erop zit en de ruilers opgelucht inloggen op hun eigen accounts, blijkt dat er toch iets is veranderd. In de gesprekken vóór de ruil vonden alle deelnemers nog dat het wel meeviel met hun eigen bubbel.



Van Elst slaat weleens een Volkskrant open. 'Ik heb vrienden van buitenlandse afkomst en vrienden die GroenLinks stemmen.' Ajouaau heeft in het dagelijks leven veel contact met andersdenkenden. 'Ik werk ook met witte autochtone jongeren en voel hun pijn. Ik snap dat ze rechtse gedachten hebben.'



Achteraf komen ze daarvan terug. De ruilers zijn geschrokken van het wereldbeeld dat ze te zien hebben gekregen. Misschien zitten ze toch meer in een bubbel dan gedacht?



Smits: 'Mijn Facebooktijdlijn geeft mij het beeld: de meeste mensen zijn zoals jij en denken zoals jij. Een kleine minderheid denkt er anders over, maar dat zijn rechtse gekkies. Zo is het dus niet, weet ik nu.'

Om wat meer tegengeluid te krijgen, heeft Smits zich voorgenomen andere media in haar eigen bubbel toe te laten. 'Ik overweeg GeenStijl en Fox News te volgen op Facebook. Maar niet te lang, want ik word er kriegel van.'



Nu het experiment is afgelopen, hebben beide duo's elkaars contactgegevens. Ajouaau zou Van Elst graag een keer ontmoeten, zegt ze. 'Dat lijkt me heel interessant, ook als een soort closure. Dat heb ik nodig.'



Smits en Verhoef gaan binnenkort theedrinken. Smits: 'Ik heb Frank even gesproken. Hij is gewoon aardig.'



Tot die tijd hebben ze elkaar toegevoegd op Facebook. Of ze elkaar daar ook gaan tegenkomen, waagt Verhoef te betwijfelen. 'Facebook filtert andere geluiden er toch weer uit.'