De eerste van vele schorsingen tijdens mijn Hengelose middelbareschooltijd was na een aanvaring met mijn leraar scheikunde. Hij vertelde in de les over chemische processen bij Unilever, maar sprak de naam van dat bedrijf op zijn Engels uit − Joenileffer. Onbegrijpelijk vond ik dat, ik had toch zeker op het Journaal gehoord dat het een Nederlands bedrijf was? Toch hield de leraar voet bij stuk, waarop een discussie ontstond die leidde tot mijn verwijdering.

Nu ben ik de eerste om toe te geven dat ik als scholier niet te harden was, maar het staat voor mij ook symbool voor het Nederlandse onderwijs. Vlijt en gehoorzaamheid worden structureel hoger aangeslagen dan kritisch denken. Jongens zijn het voor de hand liggende slachtoffer van deze braafheidscultus; de ijverige meisjes hebben de lastige jongens aan het begin van deze eeuw ingehaald en domineren nu de hbo-opleidingen en universiteiten.

Het Nederlandse onderwijs staat sinds jaar en dag in het teken van nivellering. Dat begint al op de basisschool, waar het belang van de Citotoets, vroeger een eerlijke scherprechter, is uitgekleed. Ongetwijfeld met de beste bedoelingen, maar het effect is wel dat rijke en hoogopgeleide ouders hun kinderen nu makkelijker naar het gewenste niveau praten. Op de middelbare school aangekomen zijn er voortdurend ‘onderwijsvernieuwingen die iedereen op een betekenisloos gemiddelde wil laten uitkomen’, zoals Thierry Baudet vorige week terecht in Elsevier zei.

Ontevreden over het grijsgeschilderde publieke onderwijs zijn het ook diezelfde rijke ouders die steeds vaker kiezen voor privéonderwijs. In 2013 waren er nog 22 particuliere middelbare scholen in Nederland, inmiddels is dat aantal verdriedubbeld. Het Luzac, de grootste aanbieder, was vroeger de plek waar de niet zo slimme kindertjes van villabewoners het laatste jaar havo of vwo deden. Tegenwoordig kun je je hele schoolcarrière bij het Luzac doen. Kosten: dik 20.000 euro per leerjaar.

Het grootste probleem van het Nederlandse onderwijs is de neiging tot homogeniseren, vertelt Luzac-directeur Math van Loo me desgevraagd. Nederland scoort volgens hem ontstellend slecht als het gaat om de voorspelbaarheid van de schoolcarrière; slimme kinderen kunnen door verkeerd onderwijs helemaal afglijden. ‘Soms is het nodig om verschillen te maken tussen leerlingen, om te differentiëren. Dat gebeurt in het reguliere onderwijs niet.’ De Nederlandse directeur Arthur Bekenkamp van eliteschool Le Rosey in Zwitserland – een jaar onderwijs kost 140.000 euro − onderschrijft dat. ‘Wij hebben regelmatig kinderen die in het Nederlandse vmbo-systeem zitten, daarna bij ons komen, om vervolgens naar Harvard te gaan.’

Op beide scholen vormen jongens de meerderheid. Ze gedijen beter bij de lange schooldagen met meer verplichtingen en minder groepsopdrachten. Maar jongens zonder rijke ouders hebben deze uitweg niet. De onderwijsnivellering die juist bedoeld was voor sociale stijgers, zorgt voor de groei van het privéonderwijs. En dus voor grotere kansenongelijkheid.

De sociale stijgers van nu zijn overgeleverd aan het openbare onderwijs, waar je steeds minder kinderen tegenkomt aan wie je je kan optrekken en waar je het meisjesbevoordelende theekransonderwijs maar te slikken hebt. De idioot jonge leeftijd waarop kinderen in Nederland een richting moeten kiezen helpt ook niet mee. Anderzijds; wie heeft er eigenlijk nog sociale stijging nodig? Mbo’ers mogen zich immers tegenwoordig óók student noemen! Waarmee één van de standpunten die Jacobse en Van Es in 1981 al in het partijprogramma van De Tegenpartij opnamen − iedereen doctorandus, iedereen hogeropgeleid − waarheid is geworden.

Taal in katoen verpakken en zo de misplaatste statusangst van ouders valideren; het lost niets op. Het verplaatst het minderwaardigheidscomplex slechts naar een niveau lager, in plaats dat complex weg te nemen, door mbo’ers te vertellen dat zij harder nodig zijn en vaak meer verdienen dan het immer groeiende leger hoogopgeleide luchtverplaatsers.

We hebben blijkbaar weinig geleerd van het averechtse effect van eerdere nivelleringen. Wanneer het onderwijs te bang is om verschil te maken en te selecteren op kwaliteit, vindt de selectie plaats op basis van de portemonnee van de ouders. Wat hebben we liever?