Niet de imposante raampartijen, het hoge plafond of de riante bureaus, nee, het mooiste van zijn burgemeesterswerkkamer in het monumentale stadhuis van Heerlen vindt Emile Roemer (55) de deurklinken. Wie de deur binnenstapt, leest op de sierlijke handgreep: 'Spreek vrijuit'. Bij het vertrek via de oude houten deur volgt juist een waarschuwing: 'Pas op uw woorden'. "Geweldig", glundert Roemer.

Twee maanden mag de voormalig SP-leider de kamer inmiddels de zijne noemen, nadat burgemeester Ralf Krewinkel zijn werkzaamheden voor onbepaalde tijd neerlegde vanwege zijn ernstig zieke zoon. Als waarnemer heeft Roemer niets veranderd aan de kamer. De familiefoto's die hij op het Binnenhof op z'n bureau had staan, liggen nog in een doos thuis in Sambeek, op een uur rijden van Heerlen.

Dat Roemer krap twee maanden na zijn vertrek uit politiek Den Haag alweer aan de slag zou zijn, nota bene als eerste SP-burgemeester van het land, dat had ook de oud-partijleider niet verwacht. "Ik kreeg van iedereen te horen dat ik na acht tropenjaren in Den Haag flink zou moeten ontstressen. Daar moest ik zéker een halfjaar voor nemen. Maar na een paar weken thuis dacht ik: 'Nou, ik ben wel weer toe aan iets nieuws'."

Dus ging Roemer de boer op, voor een 'wat-vind-ik-leuk-rondje'. Hij polste in het onderwijs, de zorg en bij de woningbouw of ze daar 'op een Emile Roemer zitten te wachten'. Er volgden kopjes koffie met burgemeesters en Commissarissen van de koning. Dat gebeurde ergens in maart ook met gouverneur Theo Bovens, de Limburgse commissaris. "Die zei: 'Emile, ik zoek iemand voor Heerlen'. O, dacht ik, wordt het zó'n gesprek. Ik heb ter plekke gezegd dat ik beschikbaar was."

Goede voornemens de deur uit

Met die woorden zette Roemer meteen een streep door zijn goede voornemen: meer thuis zijn. Hij is zo zes dagen per week van huis, met naast vijf kantoordagen een dag in het weekend voor evenementen. Op Koningsdag hopte hij van de sjoelbak in de ene wijk naar de versierde kinderfietsen een wijk verderop. "In Den Haag heb je drie vergaderdagen en kun je de maandag en vrijdag zelf inplannen wat je waar doet: werkbezoek, een studeerdag thuis. Als burgemeester heb je veel minder controle over je agenda." Door als waarnemer aan de slag te gaan, schrijft Roemer ook geschiedenis. Nooit eerder had een SP'er de burgemeestersketen in zijn kast liggen.

Emile Roemer vindt de deurklinken het mooiste van zijn burgemeesterswerkkamer. Beeld Maikel Samuels

De partij die begin jaren zeventig is opgericht en streeft naar een gekozen burgemeester, had tot voor kort niets op met het ambt. Zo stellig is de SP niet meer sinds verkozen raadsleden de sollicitatiecommissie vormen, maar prioriteit heeft het nog altijd niet. "Als wethouder, gedeputeerde of minister krijg je meer voor elkaar dan als burgemeester", zei Roemer drie jaar geleden nog in deze krant.

"De tijd moet er rijp voor zijn", zei de SP'er toen en dat zegt hij nu nog steeds. Hij beschouwt zijn aanstelling als 'de volgende stap voor de partij', maar ook als een test, om te kijken of het bevalt en wat het hem en de partij kost en brengt. Of het al smaakt naar meer? "Nou, laat ik eerst deze klus maar eens goed doen." Of hij andere SP'ers ziet die ook geschikt zijn voor het vak, bijvoorbeeld Arjan Vliegenthart die niet terugkeert in het Amsterdamse college? "Hij zou het heel goed kunnen."

Uithangbord

Voor de geschiedschrijving zou het misschien mooi zijn geweest als de eerste SP-burgemeester in bakermat Oss was benoemd, maar Heerlen past ook heel prima in het plaatje. Het is (met Oss, Enkhuizen en Pekela) een van de vier gemeenten waar de SP in maart de grootste werd en dat voor de vierde keer op rij. De socialisten gebruiken hun prestaties in Heerlen graag als uithangbord, helemaal sinds Ron Meyer, hier inmiddels twaalf jaar raadslid, in 2015 tot landelijk partijvoorzitter werd verkozen.

Het lot van Heerlen laat de meeste socialisten dan ook niet onberoerd. Het veranderde begin twintigste eeuw in vliegende vaart van onbeduidend en geïsoleerd dorpje in het Limburgse heuvelland in een bloeiende, rijke mijnmetropool die nog geen eeuw later met een gigantische werkloosheid en verloedering kwam te zitten toen de mijnen in de jaren zeventig dichtgingen. Heerlen leefbaar houden, ondanks de krimp, is een missie die de SP tot de hare heeft gemaakt.

Beeld Maikel Samuels

Toch stribbelt Roemer tegen bij de opmerking dat hij als SP'er in Heerlen in een warm bad is beland. "Het is zeker een warm bad, maar zou die vraag ook worden gesteld bij een VVD-burgemeester in Wassenaar? Ik denk het niet." Tegelijk: zou er bij wijze van spreken in Wassenaar een post vacant zijn geweest, dan zou Roemer 'zeker z'n twijfels hebben gehad'. "Want binnen een rechts college zou ik dan allerlei maatregelen zien passeren die mij als socialist niet bevallen."

Zijn benoeming valt in Heerlen, een stad die Roemer kende 'zoals ik Leeuwarden ken', in goede aarde. Tijdens een wandeling door het centrum gaat er geen minuut voorbij zonder begroeting of nastarende blik. Continu heft Roemer even zijn hand en komt hij met een opgewekt 'hoíí!'. De eigenaar van Friterie PeeWee schiet hem aan en vraagt wanneer de burgemeester nou bij hem langskomt - hij wil iets bespreken. Voor de supermarkt wil een jonge vrouw met discountertas weten of ze met 'meneer' op de foto mag. Dat mag.

Zo gaat het maar door. Een man op leeftijd met een winkelwagentje vol één-euro-broden slaat joviaal op Roemers schouder en stelt zich voor als SP'er 'in hart en ziel'. Hij wijst op een scheur in zijn broek en klaagt over losliggende stoeptegels in zijn wijk ('ik breek m'n nek daar') en de slechte riolering. "Doe wat, Roemer, doe wat! Ik stem jarenlang op jou. Ik heb groot respect voor jou. Ik ben blij dat je burgemeester van Heerlen bent." "Pas op", grijnst Roemer, "ik ga nog naast m'n schoenen lopen". Een oudere man die de ontmoeting gadeslaat vertelt zachtjes maar trots dat hij drie dorpen bij de burgemeester vandaan is geboren.

Urban

Dat de gemeente met Roemer een ideaal visitekaartje in handen heeft, zowel voor de eigen bewoners als ver daarbuiten, hebben ze op het stadhuis ook door. Media weten de weg naar Heerlen te vinden, en dat biedt kansen. Na de sluiting van de mijnen is het troosteloze beeld van heroïneprostitutie in het stationsgebied enorm aan de stad gaan kleven, terwijl de junks er zijn verdwenen en de nieuwe trots van de stad er verrijst: het Maankwartier. Drilboren en hijskranen trekken dit ambitieuze nieuwe woon- en werkgebied uit de grond dat de betere en mindere kant van de stad met elkaar moet verbinden. Alleen de lantaarnpalen verwijzen nog naar het verleden: de punten staan voor de injectienaalden van weleer.

Beeld Maikel Samuels

Dit door een lokale kunstenaar bedachte stadsgebied, met ruw gemetselde muren en een met groen overgroeid busstation, past helemaal bij de nieuwe marketingterm die Heerlen sinds enige tijd omhelst: urban. De boodschap: dit is geen slaperige provinciestad, nee, Heerlen is 'vernieuwend, jong en soms ongepolijst'. Daarbij passen ook de verhalende muurschilderingen ('murals' in VVV-taal) met kanaries en gasmaskers die verwijzen naar het mijnverleden, de culturele festivals in en rond de stad en het gerenoveerde monumentale Glaspaleis van architect Frits Peutz dat nu een cultureel centrum huisvest.

De vergelijking met Rotterdam, ook met opgestroopte mouwen uit de as herrezen, dringt zich op. "Die hoor ik vaker en ik vind 'm héél terecht", zegt Roemer. "De problematiek in beide steden lijkt op elkaar, en de cultuur is ook echt anders dan in een handelsstad als Amsterdam of Deventer." Dat urban wat gelikt klinkt, doet Roemer niet zoveel. "Je merkt dat het past, dat het mensen aanspreekt en dat het blijft hangen. Dan is het kennelijk goed bedacht."

Met dat opgefriste centrum is Heerlen (bijna 90.000 inwoners) nog niet af. Je hoeft op opgeknapte plekken maar de hoek om en te-huur-posters staren je aan vanuit ongevulde etalages. Of neem de leegstaande, gedateerde kantoorpanden die tijdens de bloeidagen in allerijl zijn neergezet, maar Heerlens trots aan het zicht onttrekken: het theater. Het is de plek waar minister Joop den Uyl in 1965 de sluiting van de mijnen aankondigde en waar volgens Roemer liefst 57 procent ('ik kan er een procentje naast zitten') van de inwoners in elk geval eens per jaar komt. "Elke stedenbouwkundige gaat janken als hij dit ziet."

Van Roemer mag de sloopkogel morgen nog in de kantoren, wat past bij de ambitie van het stadsbestuur om het centrum van Heerlen compacter te maken. Het is hier waar Den Haag om de hoek komt kijken en waar Roemers netwerk op en rond het Binnenhof goed van pas komt. In het regeerakkoord staat dat het kabinet 900 miljoen euro uittrekt om 'regionale knelpunten' op te lossen. Limburg wordt niet met naam als probleemregio genoemd, maar Roemer wil samen met de regio en de provincie een gedetailleerd voorstel doen aan het kabinet om aanspraak te maken op dit potje. "Dit kun je als stad niet alleen."

Aardig en plezierig

Den Haag, de naam is gevallen. Is Roemer opgelucht dat hij na niet altijd makkelijke jaren in de landelijke schijnwerpers het Binnenhof achter zich heeft gelaten? "Nee, maar ik heb er geen spijt van. Ik denk dat het goed is om op het juiste moment te gaan. Ik ben ook niet blind voor wat er wordt gezegd en geschreven, en wat het beeld is. Zou ik bij de vierde keer dan wel in staat zijn om veertig zetels te halen? Ik kon die strijd nog wel een keer aangaan, maar mijn conclusie was dat mijn deel van de missie erop zit. De rest laat ik over aan de volgende generatie."

Roemer vertrok in januari met een lading loftuitingen die tegelijk als kritiek kon worden opgevat. Zo noemde VVD-coryfee Hans Wiegel hem 'aardig en plezierig', 'een samenbindend figuur', maar 'niet gehaaid genoeg' voor de Haagse politiek. Tot irritatie van Roemer. "Ik heb het altijd een maffe gevonden dat iemand in de politiek niet aardig kan zijn. Ik zou het willen omdraaien: was het maar wat meer tot Den Haag doorgedrongen dat ik met mijn eigenschappen juist een ideaal Kamerlid was. Het moet gaan om betrouwbaarheid en inhoud, niet om spelletjes."

Regeren

Wat Roemer verder betreurt, is dat hij na jaren voorwerk en 'heel veel' gesprekken met andere partijleiders niet 'de kroon op zijn werk' heeft kunnen zetten door de SP vorig jaar het kabinet in te loodsen - het maakte dat hij vertrok als partijleider. De partij sloot aankomend winnaar VVD op voorhand uit en het CDA had geen trek in het leiden van een kabinet over links, waardoor de SP meteen buitenspel stond. Buma-I was 'misschien wat minder realistisch gezien de uitslag', zegt Roemer, maar hij is nog altijd 'trots' op zijn stellingname tegen de VVD. In zee gaan met de 'godfather' van het kabinetsbeleid van de afgelopen jaren, waartegen de SP hard oppositie voerde, zou volgens hem simpelweg ongeloofwaardig zijn geweest.

Die kroon op zijn werk komt vanzelf wel een keer, denkt Roemer, lopend langs de terrasjes rond het kerkplein. "Het is niet de vraag óf, maar wanneer we gaan regeren. Het voorwerk is gedaan. Ik heb de partij verbreed door die in veel meer plekken mee te laten doen." Hij lepelt de cijfers moeiteloos op: afgelopen raadsperiode bestuurde de SP mee in drie van de vijf grootste gemeenten. Waaronder Amsterdam. "Ja, dat schrijf ik op mijn conto."

Terug op de werkkamer haalt Roemer 'm na even aandringen toch tevoorschijn: de ambtsketen. Hij had hem al om toen hij de dag voor Koningsdag lintjes mocht uitreiken aan vijftien Heerlense vrijwilligers. Als de fotograaf vraagt of Roemer de keten even om wil doen, laat Roemer 'm netjes gedrapeerd liggen en poseert hij met het koffertje. Er wacht bezoek op de gang en dat gaat voor.

Lees ook: Terugblikkend was Emile Roemer niet de gedroomde leider

Na elf jaar in de Tweede Kamer en bijna acht jaar leiderschap van de SP verlaat Emile Roemer de Haagse politiek.