Dobra wiadomość jest taka, że to, czego wszyscy się najbardziej obawiali, jak na razie nie nastąpiło, czyli nie zabrakło łóżek na intensywnej terapii. Każdy pacjent, który potrzebuje respiratora, otrzyma go. Jeszcze niedawno nie było to pewne - mówi Maciej Zaremba-Bielawski

- Szwedzi uważają, że epidemii koronawirusa nie da się zdusić w zarodku, chyba żeby odizolowało się wszystkich od wszystkich, w tym personel służby zdrowia, co byłoby absurdem - dodaje rozmówca Onetu

Głównym wytłumaczeniem dlaczego Szwedzi poszli całkowicie inną drogą niż większość Europy jest to, że Szwecja jest jednym z niewielu krajów w Europie, jeśli nie jedynym, w którym rząd w obecnej sytuacji nie podejmuje decyzji wbrew zaleceniom ekspertów - zaznacza

Obecnie w Szwecji odnotowano 9 tys. 685 przypadki zakażenia koronawirusem, z czego 870 pacjentów zmarło.

Piotr Gruszka: W Polsce rząd zamknął dostęp do parków i lasów; kina, teatry, restauracje, muzea nie funkcjonują; szkoły działają on-line; sklepy funkcjonują z pewnymi ograniczeniami. Za naruszenie prawa grożą surowe restrykcje. Tymczasem Szwecja wybrała inny model walki z wirusem. Jak on wygląda?

Maciej Zaremba-Bielawski*: Jedyne poważne ograniczenie to zakaz zgromadzeń z udziałem powyżej 50 osób i zakaz odwiedzin w domach opieki. Szkoły podstawowe funkcjonują normalnie. Gimnazja i licea są od kilku tygodni zamknięte, choć są pewne sygnały, że po Wielkanocy mają częściowo zostać otwarte. Sklepy działają normalnie. W restauracjach wolno jeść posiłki tylko przy swoim stoliku, nie ma ani samoobsługi, ani możliwości siedzenia przy barze. Nie ma żadnego zakazu poruszania się. Wszystkie parki są otwarte. Co więcej, Szwedzka Agencja Zdrowia Publicznego zachęca nas do spacerów, bo zbyt długie siedzenie w domach źle wpływa na zdrowie.

A jak wygląda sytuacja na granicach?

Sytuacja jest lekko absurdalna, ponieważ Szwecja nie zamknęła swoich granic dla krajów ościennych, ale granice zamknął jej sąsiad Dania. Tym samym, Duńczyk może przyjechać do Szwecji, a Szwed do Danii wjechać już nie może.

Na czym polega strategia walki z COVID-19 sformułowana przez głównego epidemiologa kraju Andersa Tegnella?

Zacznijmy od tego, że Szwecja ma dosyć oryginalny system polityczny. Urzędy państwowe od kilkuset lat są instytucjami niezależnymi od rządu, tzn. parlament stanowi ustawę, rząd mianuje dyrektorów, ale nie ma prawa mieszać się w konkretne decyzje urzędu podatkowego, urzędu do spraw sądownictwa, transportu itd. W tym wypadku szwedzki rząd uznał - choć w tej nadzwyczajnej sytuacji nie musiał - że będzie się stosował do zaleceń ekspertów z Agencji Zdrowia Publicznego. Czyli warunkowo oddano zarządzanie epidemią w ręce apolitycznych ekspertów.

Uważają oni, że epidemii koronawirusa nie da się zdusić w zarodku, chyba żeby odizolowało się wszystkich od wszystkich, w tym personel służby zdrowia, co byłoby absurdem. W związku z tym trzeba z jednej strony izolować najstarszych, schorowanych i zarażonych, aby epidemia rosła jak najwolniej, żeby spłaszczyć przyrost zakażonych. Wszystko po to, by służba zdrowia nie została przeciążona.

Dobra wiadomość jest taka, że to, czego wszyscy się najbardziej obawiali, jak na razie nie nastąpiło, czyli nie zabrakło łóżek na intensywnej terapii. Każdy pacjent, który potrzebuje respiratora, otrzyma go. Jeszcze niedawno nie było to pewne.

Jak to?

Jeszcze tydzień temu, gdy wydawało się, że wkrótce będziemy mieli gwałtowny przyrost zachorowań, zarażeń, to spekulowano, że personel szpitali będzie musiał wybierać, kogo podłączyć do respiratora, a kogo nie. Teraz takiego ryzyka nie ma, twierdzą szefowie szpitali. Armia zbudowała w hali targów w Sztokholmie ogromny szpital polowy do intensywnej terapii. Ma kilkaset łóżek. Jak na razie trzeba było go otwierać.

W Polsce szwedzka służba zdrowia postrzegana jest jako wzór. Tymczasem od dłuższego czasu cierpi ona na problemy finansowe i brak personelu.

Służba zdrowia cierpi na braki kadrowe od bardzo dawna. Szczególnie brakuje wyspecjalizowanych pielęgniarek. Mamy chirurgów, są szpitale, sale operacyjne, zaawansowany sprzęt, ale z braku pielęgniarek wyspecjalizowanych w anestezjologii nie można operować. Przez wiele lat były one słabo opłacane, wiele wyjechało do pracy w Norwegii, inne odeszły z zawodu. Wina za ten stan rzeczy nie spoczywa na rządzie, ale na władzach regionów terytorialnych (odpowiednik polskiego województwa), które zarządzają szpitalami.

Kolejny problem to brak podstawowych akcesoriów, jak maseczki i rękawiczki. Władze regionów myślały, że szpital można prowadzić jak restaurację: zamawiamy dzisiaj to, czego potrzebujemy na jutro. Placówki nie posiadały więc żadnych zapasów. Gdy skończy się walka z epidemią, na pewno przez kraj przetoczy się dyskusja, czy władzę nad placówkami medycznymi nie powinien przejąć rząd centralny, który by patrzył bardziej całościowo i dalekowzrocznie.

Foto: Stella Pictures/ABACA / PAP

Jak to się stało, że Szwedzi poszli całkowicie inną drogą niż większość Europy?

Głównym wytłumaczeniem jest to, że Szwecja jest jednym z niewielu krajów w Europie, jeśli nie jedynym, w którym rząd w obecnej sytuacji nie podejmuje decyzji wbrew zaleceniom ekspertów. Rząd właściwie sam odebrał sobie możliwość politycznych „zagrań”, takich jak pokazowe zamykanie granic. Rząd duński to zrobił, wbrew opinii swojego urzędu zdrowia. A wiemy przecież, że nawet w demokratycznych partiach zdarzają się politycy, którzy uważają, że wiedzą wszystko najlepiej i nie powinni być ograniczani przez parlament, ustawy czy ekspertów.

Po wtóre, w szwedzkiej konstytucji nie ma czegoś takiego jak stan wyjątkowy. Jest tylko odpowiednik polskiego stanu wojennego z tamtych czasów, ale jego oczywiście władze nie wprowadzą. Rząd nie ma możliwości, by bez zgody parlamentu rozporządzeniem czy dekretem zakazywać ludziom np. wchodzenia do parku.

Czy w Szwecji trwa spór o przyjęty model? Pytam w kontekście listu otwartego 14 naukowców, który pojawił się w mediach. Jego autorzy pytają, dlaczego Szwecja utrzymała swój kurs, podczas gdy inni, jak Wielka Brytania, podążyli za resztą Europy, stosując ostrzejsze środki.

Wszyscy mają prawo się zastanawiać, bo to jest sytuacja bez precedensu. Nie ma pewnych odpowiedzi. Kilka tygodni temu szeroko o tym rozmawiano, pytano, czy Agencja Zdrowia Publicznego gra w rosyjską ruletkę, ryzykując życie obywateli, sugerowano, że Agencja chce po cichu stworzyć „odporność zbiorową” (polega na ochronie osób nieuodpornionych przez uodpornione – red.). Te głosy jednak przycichły po tym, jak uznano, że nie należy siać paniki ani też podważać kompetencji instytucji, która ma najlepszą wiedzę na temat epidemii.

Jak sami Szwedzi podchodzą do działań władz?

Większość Szwedów słucha rad i zaleceń władz i dodaje do tego jeszcze 30 proc. Podam panu przykład. Gdy trzy tygodnie temu ogłoszono, że jest zakaz zgromadzeń z udziałem powyżej 50 osób, to wiele małych organizacji odwołało zebrania zarządu, w których miało uczestniczyć tylko dziesięć osób. Imponuje mi ich odpowiedzialność i solidarność obywatelska.

Warto wspomnieć jeszcze o jednym. Kilka dni temu rząd premiera Stefana Loevfena zaprezentował plan zwiększenia swoich uprawnień, które by mu pozwalały szybko podejmować decyzje, np. ograniczające swobody obywatelskie, w walce z wirusem. Rząd mógłby dopiero post factum, kilka dni później, pytać parlament o zgodę. Ale wszystkie partie opozycyjne wyraziły sprzeciw. Argumentowały, że zmiana ta jest zbyt daleko idąca. Wobec tego, rząd wycofał się z tych planów. Nie ma w Szwecji możliwości, by bez zgody parlamentu ograniczać np. swobodę poruszania się po kraju.

Czy chodząc po ulicach Sztokholmu, można zauważyć ludzi w rękawiczkach i maseczkach?

Dzisiaj widziałem po raz pierwszy kogoś w masce. Ale na pewno z każdym dniem będzie ich więcej, choć nie wszystkie chronią. Paradoksalnie, gdyby pan się przeszedł ulicami miasta, to zauważył by pan, że osób je noszących jest mniej niż trzy miesiące temu. Wtedy, jeszcze przed epidemią, spacerowało tu sporo chińskich, i japońskich turystów, wielu ubranych w maski. Wraz z pojawieniem się epidemii, zniknęli turyści, zniknęły i maseczki na ulicach.

Szwedzki model się sprawdzi?

Mam nadzieję, że szwedzka droga okaże się racjonalna, ale pewien być nie mogę. Tak naprawdę będziemy mogli ocenić to za parę lat. Skutki epidemii to nie tylko ludzie, którzy chorują i umierają, ale także problemy związane z izolacją, np. domowe nękanie, bezrobocie, upadek małych firm, zdrowie psychiczne, uchylanie rządów prawa.

We Francji w ostatnich tygodniach ilość przypadków przemocy domowej wzrosła o 30 proc. W Indiach podobno o 50 proc. Do tego ograniczenia swobód obywatelskich mogą się okazać trwałym zagrożeniem dla demokracji. Szwedzi zdawali sobie sprawę z niekorzystnych skutków drastycznych graniczeń i próbowali znaleźć złoty środek. Zobaczymy, czy nam się to udało.

***

*Maciej Zaremba-Bielawski jest publicystą i reporterem największego szwedzkiego dziennika „Dagens Nyheter”. W 1997 r. nagłośnił sprawę przymusowych sterylizacji, które państwo szwedzkie przeprowadziło w latach 1935-1976 na tysiącach „niepożądanych” obywateli. Skutkiem tych tekstów było wypłacenie ofiarom przymusowych sterylizacji ponad 250 mln koron odszkodowania. Można o tym przeczytać w jego książce „Higieniści. Z dziejów eugeniki” (wyd. Czarne, 2011).

Za swe artykuły otrzymał wiele nagród, m.in. kilkakrotnie Nagrodę Akademii Szwedzkiej, Wielką Nagrodę Dziennikarską (za cykl reportaży „Polski hydraulik...” – po polsku: 2008, wyd. Czarne i edycja rozszerzona 2013, wyd. Agora), a po reportażach o szwedzkich lasach (po polsku „Leśna mafia”, wyd. Agora, 2014) gazeta „Land” w plebiscycie wybrała go „Królem Lasu”.