Dzisiaj będę krytykował. Nie będzie to bezpodstawna krytyka, lecz bardzo potrzebny polskim uczelniom i polskim akademikom, naukowcom i wykładowcom oraz promotorom tekst o tym, co z perspektywy studentów i doktorantów czasem funkcjonuje na uniwersytetach nieprawidłowo. Przykłady w artykule pochodzą z całej Polski. Bardzo bym chciał, aby zachowania, które opiszę, zostały jak najszybciej zmarginalizowane. Nie wątpię, że są wydziały czy jednostki w ramach wydziałów, gdzie takie rzeczy wcale lub prawie nigdy się nie dzieją, ale wiem też, że są niestety i takie, na których bywają czasem nawet normą.





Mobbing i zastraszanie

Najpoważniejszym moim zdaniem problemem jest mobbing. Dotyczy on w mniejszym stopniu studentów studiów I stopnia (licencjat, inżynier) i II stopnia (magister), ponieważ są bardziej niezależni, traktowani jak „goście”, ktoś z zewnątrz. Mają zaliczać kolokwia i egzaminy i tyle. Gorzej sytuacja wygląda w przypadku doktorantów (studia III stopnia), w pełni zależnych od swoich promotorów. Tutaj nauka, pilność, dyscyplinarność, uczciwość i pracowitość nie wystarczą. Doktoranci wykonują często pracę na rzecz swoich promotorów na pełen etat i dlatego promotor staje się także szefem, jak w korporacji. Niestety zdarzają się promotorzy, którzy traktują swoich doktorantów źle: krzyczą na nich, wyzywają, zastraszają, wyzyskują, obrażają czy umniejszają im, zadają pracę której nie powinni wykonywać. Doktoranci, często jako najsłabsze ogniwo w akademickiej hierarchii, są łatwym celem ataku i zrzucania winy za niepowodzenia np. przy eksperymencie, przez mobbingujących promotorów. Wbrew temu jak przedstawiany jest mobbing w mediach – jako nieprzyjemne uwagi i czepialstwo – tak naprawdę niejednokrotnie wygląda on o wiele drastyczniej. Ze smutkiem stwierdziłem niedawno fakt, że większość moich znajomych rówieśników, którzy zrezygnowali ze studiów doktoranckich, zrobiła to przede wszystkim nie przez problemy finansowe (niskie stypendium), ale właśnie ze względu na mobbing i zastraszanie przez swoich promotorów i mowa tutaj o różnych uczelniach w całej Polsce. Ironią losu jest, że taki mobbingujący promotor również za deklarację odejścia potrafi swojego rezygnującego doktoranta zwyzywać i grozić mu karami, ponieważ jego rezygnacja oznaczać może zamrożenie grantu i potrzebę zorganizowania nowej rekrutacji.





Wywyższanie się i brak szacunku

Kolejny poważny problem to arogancja, wywyższanie się, snobizm i brak szacunku do studentów i doktorantów oraz ogólnie do osób o niższym statusie od nich. O ile w większym gronie profesorowie chcą się pokazać z jak najlepszej strony i potrafią zrobić bardzo dobre wrażenie dając świetny wykład do szerszej publiczności, tak bywa że wobec grup studentów potrafią być niebywale nieprzyjemni. Na przykład traktować z góry, nie akceptować jakiegokolwiek sprzeciwu nawet gdy ewidentnie profesor nie ma racji, atakować innych personalnie. Do dziś pamiętam sytuację, kiedy zdałem na studiach pewien przedmiot na 4,5. Podczas wpisywania oceny do indeksu usłyszałem, że na pewno to dlatego, że ściągałem, choć była to nieprawda, a po rozmowie z resztą studentów okazało się, że niemal każdy usłyszał tego typu złośliwą uwagę. Innym razem byłem świadkiem jak profesor zwyzywał do łez pielęgniarkę w przyuczelnianej poradni, traktując ją jak śmiecia. Plusem jest tu to, że świadków takiego zachowania jest z reguły więcej (niż jedna czy dwie osoby, jak przy mobbingu), więc łatwiej jest się postawić i np. złożyć skargę do władz uczelni.





Uprzedzenia i dyskryminacja



Gdybym miał wybrać trzy najpoważniejsze moim zdaniem patologie ze strony profesorów, wykładowców i promotorów, to wymieniłbym jeszcze uprzedzenia i dyskryminację. Zapewne najczęstszy problem to seksistowskie uwagi wobec studentek (co nie znaczy, że problem pogardy wykładowców wobec mężczyzn-studentów nie istnieje, bo też jest zauważalny, choć mniej). O ile na biologii, którą studiowałem, dominowały dziewczyny i sytuacje takie zdarzały się raczej stosunkowo rzadko, a ich poziom w porównaniu do niektórych nagłośnionych przypadków też nie był tragiczny, tak o karygodnych zachowaniach w innych miejscach czasem nawet pisały ogólnopolskie media. Problem dyskryminacji jest jednak szerszy. Znam przypadek ujawnionego geja, któremu na wydziale historycznym pewnej uczelni nie zaliczano egzaminów pomimo poprawnych odpowiedzi, a prowadzący czasem na forum grupy na swój sposób komentował orientację studenta, albo sytuację gdzie utrudniano ciężarnej studentce uczęszczanie na zajęcia. Jak powiedziała pewna świetna i mądra prowadząca dydaktykę: studia nie są jedynie dla pełnosprawnych, białych i bezdzietnych. W tym miejscu zwróciłbym uwagę jeszcze na jedno: chamskie uwagi na temat pochodzenia z biedniejszych rodzin czy niewielkomiejskich ośrodków oraz uprzedzenie wobec wieku i stopnia naukowego. Kolejny przypadek jaki spotkał mnie, to gdy na moją życzliwą radę w kwestii popularyzacji nauki usłyszałem od rozmówcy, że jest „wyższy stopniem naukowym i wiekiem”, więc mam się nie odzywać. Zrozumiałe jest, że młodsi nie zawsze są w stanie wszystko dostrzec i zrozumieć i że na ogół po osobach starszych i z lepszym wykształceniem spodziewamy się wyższego autorytetu i poziomu wiedzy, ale również i kultury osobistej, której nieraz brakuje. Dyskryminacja ze względu na wiek, stopień wykształcenia oraz pochodzenie i zamożność (klasizm) są zatem kolejnymi istotnymi problemami środowiska naukowego, często mające podłoże w punkcie drugim – arogancji, snobizmie i braku szacunku do innych.





Wymóg przyniesienia ciastek lub pizzy na egzamin

Domyślam się, że dla osób które nigdy o tym nie słyszały, przeczytanie podtytułu mogło wywołać głośny śmiech albo zażenowanie. Niestety tego typu historie nie są zmyślone. Choć na moim wydziale, kiedy studiowałem nigdy się coś takiego nie zdarzyło, a co więcej wielu prowadzących podkreślało nam, że dawanie prezentów czy przynoszenie jedzenia na egzamin to nie jest uzasadniony wymóg ze strony wykładowcy, tak wiem że są jednostki, gdzie wciąż się takie tradycje utrzymuje. Trzeba wtedy przynieść na egzamin np. ciastka albo pizzę, bo inaczej egzaminator będzie bardzo niezadowolony. Jest to dużo mniej poważna od wcześniejszych patologia, w pewien sposób nawet śmieszna i groteskowa, ale warto mieć jej świadomość i sprzeciwiać się jeśli to możliwe.





Nieprzychodzenie wykładowcy na wykłady

Znacie to uczucie, kiedy przychodzicie na wykład o 8 rano. Czekacie, jest 8:10 i wykładowcy nadal nie ma. Czekacie do 8:15 czy 8:20 i nadal nic. Zastanawiacie się czy iść do domu czy jeszcze poczekać – co jeśli prowadzący się spóźni, zrobi listę obecności i będzie problem? Pewnie każdy student doświadczył kiedyś czegoś takiego. Oczywiście nieprzyjście prowadzącego na wykład bez wcześniejszego uprzedzenia w ekstremalnym przypadku może być uzasadnione i zrozumiałe (np. wypadek, nagłe zachorowanie itp.). Jednak sam pamiętam takich wykładowców, którzy robili tak notorycznie. Nie przychodzili na wykłady i ani nas o tym nie informowali, że ich nie będzie, ani też nie wyznaczali innego terminu. Wiedzieliśmy również, że byli zdrowi i na uczelnię normalnie przychodzili. W efekcie czasem nawet około połowa zajęć w ogóle się nie odbywała. Gdy wypadnie jeden, góra dwa wykłady, można to przeżyć (choć rzecz jasna lepiej, jeśli coś takiego się nie wydarzy), ale niedopuszczalne jest regularne powtarzanie się takich sytuacji. Nawet jeśli chwilowo jesteśmy szczęśliwi, bo mamy dodatkową godzinę na naukę do kolokwium albo możemy poczytać książkę lub wracać do domu i się wyspać, to w szerszej perspektywie regularne nieodbywanie się wykładów zadziała na naszą niekorzyść, zaś nieinformowanie studentów o odwołanych wykładach to po prostu brak szacunku do nich.





Palenie papierosów w budynkach

Patologią jest palenie papierosów w budynkach. Wszędzie jest to zakazane, ale niektórych to nie obchodzi. Niestety pracownicy naukowi nie są tu wyjątkiem. Kilkakrotnie w różnych jednostkach uczelnianych spotkałem się z sytuacją, że doktorzy i profesorowie codziennie palili w swoich pokojach, zasmradzając też cały korytarz. To skrajny brak odpowiedzialności i kultury – palenie w budynku zwiększa ryzyko wystąpienia pożaru, truje wszystkich którzy przebywają w środku (przynajmniej na tym samym piętrze), a dla alergików czy astmatyków jest jeszcze groźniejsze. Takie zachowanie to także niejednokrotnie skutek tego co opisałem w punkcie drugim – wywyższania się i poczucia, że skoro ma się „dr” czy „dr hab.” albo „prof.” przed nazwiskiem i tym bardziej jeśli jest się ważną osobą w danej katedrze, instytucie lub zakładzie, to wolno łamać przepisy.





Przymykanie oka na ściąganie

Jeśli chodzi o poziom nauczania, to obniża go m.in. przymykanie przez prowadzących oka na ściąganie studentów. Niektórzy robią to dla świętego spokoju, by mieć jak najmniej poprawiających, inni po prostu mają to gdzieś, a jeszcze inni zdają sobie sprawę z niskiego poziomu i chcąc nie dopuścić do oblania kolokwium czy egzaminu przez np. ¾ grupy, za mniejsze zło uznają przyzwolenie na spisywanie odpowiedzi ze ściąg czy z telefonów. Są również tacy, którzy na czas egzaminu celowo wychodzą z sali, pozostawiając studentów samych na kilkanaście minut. W tym momencie na pewno znajdzie się ktoś, kto powie, że i tak każdy kiedyś ściągał, chociaż raz w życiu, gdzieś w podstawówce czy gimnazjum, więc ściąganie nie powinno być piętnowane, bo nikt nie jest święty. Owszem, nikt nie jest święty, rzecz jednak w tym, że nie jest to sprawa zerojedynkowa. Można ściągnąć kilka razy w życiu, a można robić to regularnie, prześlizgując się tak przez większość egzaminów. Można z wyrachowaniem przygotowywać sobie ściągi i sporą część testu zaliczyć tylko dzięki nim, a można spojrzeć do osoby obok, która przypadkiem tam usiadła i być może poznać prawidłową odpowiedź na jakieś pytanie, jednocześnie wcześniej uczciwie się na egzamin ucząc. Oczywiście nie chodzi o to by usprawiedliwiać tę lżejszą strategię ściągania, ale by dostrzec że jej istnienie nie neguje sensu walki ogólnie ze zjawiskiem.





Czytanie na wykładach ze slajdów

Na koniec chciałbym wspomnieć jeszcze o jednym. Jest to chyba rzecz najmniej szkodliwa z etycznego i moralnego punktu widzenia, ale również negatywnie wpływająca na poziom nauczania, na zaufanie do wykładowcy i prestiż tegoż zawodu. Chodzi o tytułowe czytanie na wykładach ze slajdów czy stron podręcznika, zamiast opowiedzenia tematu w sposób interesujący. Wspieranie się pomocami jest naturalnie normalne – chodzi tutaj jednak o czytanie przez większość czasu i na więcej, niż jednym czy ewentualnie na dwóch wykładach. Nie na tym polega rola wykładowcy, podobnie jak rolą nauczyciela w szkole nie jest kazanie przepisywania uczniom zdań z podręczników.





Rozumiem, że część z opisanych patologii nie wynika ze złej woli, a ze zbytniego obłożenia pracą, braku odpowiednich kadr np. zarządzających czy z niedofinansowania. Mogą to być też relikty z czasów komunizmu, kiedy to pewne zachowania były z przyczyn systemowych i funkcjonowania ówczesnego szkolnictwa wyższego pożądane. Faktem jest też, że to tylko część problemów, których lista jest dłuższa. Należy jednak pamiętać, że jest równie wielu, wierzę że nawet więcej, świetnych i dobrych wykładowców, promotorów i profesorów, którzy nie cechują się w opisany wyżej sposób. Niektórzy po przeczytaniu tego tekstu zwrócą zapewne uwagę na to, że również wobec studentów można by przygotować taką listę złych i szkodliwych zachowań. To prawda i niewykluczone, że zabiorę się w przyszłości i za to, ale chciałbym aby pamiętano, że za to jak wygląda sytuacja odpowiadają przede wszystkim elity uniwersyteckie (i pośrednio politycy, mający często z tymi pierwszymi bliższe lub dalsze znajomości), a studenci i doktoranci są ostatnim ogniwem, które do panujących warunków próbuje się po prostu dostosowywać.





Patronite, gdzie w prosty sposób można ustawić comiesięczne wpłaty na rozwój bloga. Dzięki temu może on funkcjonować i będzie lepiej się rozwijać. Pięć lub dziesięć złotych miesięcznie nie jest dla jednej osoby dużą kwotą, ale przy wsparciu wielu staje się realnym, finansowym patronatem bloga, dzięki któremu mogę poświęcać więcej czasu na pisanie artykułów. Prowadzenie bloga naukowego wymaga ponoszenia kosztów. Merytoryczne przygotowanie do napisania artykułu to często godziny czytania podręczników i publikacji. Zdecydowałem się więc stworzyć profil na, gdzie w prosty sposób można ustawić comiesięczne wpłaty na rozwój bloga. Dzięki temu może on funkcjonować i będzie lepiej się rozwijać. Pięć lub dziesięć złotych miesięcznie nie jest dla jednej osoby dużą kwotą, ale przy wsparciu wielu staje się realnym, finansowym patronatem bloga, dzięki któremu mogę poświęcać więcej czasu na pisanie artykułów.



