🔊 Beluister dit artikel

Aan het einde van de middag was het dan zover: VVD-staatssecretaris Mark Harbers trad af. Eerder die middag had hij dit al aangekondigd, maar hij wilde eerst het debat met de Tweede Kamer voeren en daar verdient hij respect voor. Rutte daarentegen schitterde door afwezigheid: als het lastig wordt duikt hij wel vaker.

De premier wil liever niet geassocieerd worden met negatief gedoe in zijn kabinet. Traditioneel komt er dan wel het begripvolle bedankje via Twitter:

Politiek kan hard zijn. Respect voor het besluit van staatssecretaris Harbers om af te treden. Zijn afweging is zuiver. Maar ongelooflijk spijtig dat we als kabinet afscheid moeten nemen van deze talentvolle en betrokken liberaal. — Mark Rutte (@MinPres) May 21, 2019

Aanleiding



De directe aanleiding van het opstappen van Harbers is keurig beschreven door de NOS:

“Harbers kwam in de problemen nadat gebleken was dat zaken als moord, doodslag en kindermisbruik in de cijfers niet expliciet werden gemeld. Ze bleken te vallen onder het kopje ‘overig’. Aanvankelijk zei Harbers daarover dat het onbedoeld zo gelopen was, omdat de cijfers gepresenteerd werden in de vorm van een top-10 van veelvoorkomende zaken. Uit de reconstructie is nu gebleken dat ambtenaren op het ministerie wel degelijk aan de bel hebben getrokken, maar dat er desondanks niets aangepast werd. “Daarmee heb ik de Kamer foutief geïnformeerd”, zei Harbers.”

Oorzaken



Maar wat is hier nu echt aan de hand?

Klaarblijkelijk was het te politiek gevoelig om (zware) misdaadcijfers te rapporteren. Op het ministerie was er dus discussie of zaken verzwegen moesten worden of niet. Er is blijkbaar niet genoeg moreel besef om politiek belangrijke en zorgwekkende cijfers aan de Kamer te melden om daarmee het politieke debat te voeden. Er waren constructies bedacht om onder een kopje “overig” zware vermeende misdrijven van asielzoekers weg te schrijven. Met als bedoeling: “Daar gaan ze dan niet over doorvragen.”

Klimaat

Hoe komt zo’n klimaat tot stand, vraag ik me oprecht af. Hoe kun je met elkaar in een vergaderruimte zitten en dan hiertoe besluiten? Natuurlijk begrijp ik het politieke speelveld dat zo’n bericht tot grote politieke druk zal leiden van Wilders, Baudet en alle andere fracties, maar je hebt ook een eed gezworen als ambtenaar waarin de laatste regel luidt: “Hij/zij gedraagt zich zoals een goed ambtenaar betaamt, is zorgvuldig, onkreukbaar en betrouwbaar en zal niets doen dat het aanzien van het ambt schaadt“.

Hoe kan het bestaan dat de top van het ministerie van V&J met tientallen jaren ervaring zich zo laat gebruiken of zelf het initiatief neemt om belangrijke informatie te verdoezelen?

Kabinet

Er is maar één simpele uitleg te bedenken: de overlevingsdrang van de staatssecretaris. Het direct publiceren van dit soort zware cijfers zou een enorme impact hebben gehad op Harbers (dat is wel gebleken!) en daarmee op het kabinet. Het nemen van gokjes in het publiceren van de informatie is daarmee voor het ministerie geoorloofd, want de instructie is om de politieke rust te bewaren. Geen gedoe tijdens verkiezingstijd. Geen gedoe over migratie, want “op rechts” ligt er al zoveel onrust op dit dossier.

Druk



Maar waar komt deze druk op Harbers vandaan? Juist: van Rutte. Tijdens de frequente afstemmingen is het van levensbelang voor Rutte om op een aantal thema’s de controle stevig in handen te houden. Naast migratie zijn dit EU en het klimaat. En juist: op al deze thema’s is enorme onrust. In de prioriteitsstelling van Rutte stond Harbers ongetwijfeld in de top 3.

Migratie

De drie probleemthema’s kennen een gemene deler. Het zijn thema’s waar de EU zwaar aan zet is, samen met internationale instituties zoals de VN. Het zijn bij uitstek dossiers waarop er overdracht van de Nederlandse soevereiniteit heeft plaatsgevonden.

Door het tekenen van het Marrakech-akkoord door Harbers en het niet sluiten van de grenzen na de migratiecrisis waardoor ook roekeloos terroristen zijn binnengelaten, wordt de opgave voor een bewindspersoon op het migratiedossier eigenlijk onmogelijk.

Wél de halve wereld verwachten wat betreft het actief uitzetten van uitgeprocedeerde asielzoekers en het indammen van de hoeveelheid immigranten, maar tegelijkertijd alle tools van de staatssecretaris uit handen slaan door alles “een niveau omhoog” te tillen naar het EU-domein. En daar wordt vervolgens geen knoop doorgehakt.

Verkiezingen



Daarmee komen het opstappen van Harbers vandaag, het debat van Baudet en Rutte morgen en de EP-verkiezingen op donderdag wel heel erg in elkaars verlengde te liggen. Harbers is de frontsoldaat van Rutte die geofferd is.

Harbers had dit dossier nooit goed kunnen doen, omdat er uiteindelijk niemand achter hem bleek te staan om hem te ondersteunen. Rutte stuurde Harbers de spreekwoordelijke zandbak in met de opdracht om een zandkasteel te bouwen, maar had zelf het schepje in handen. En iedere keer als het erop leek dat Harbers een soeverein kasteel had gebouwd, sloeg Rutte dit kasteel weer kapot doordat regelgeving aangepast moest worden naar EU-beleid.

Het wegstoppen van de getallen was slechts de aanleiding voor het opstappen van Harbers. De oorzaak ligt veel dieper. De echte oorzaak van het opstappen is Rutte en zijn beleid.

Echte leiders nemen verantwoordelijkheid. Als Rutte zich echt verantwoordelijk zou voelen, dan had hij het voorbeeld van Harbers gevolgd.