Vegetara Vidpunkto de la Torao

En la Angla - In English "Kaj Dio diris: Jen Mi donis al vi ĉiujn herbojn, kiuj semas semon, kiuj troviĝas sur la tuta tero, kaj ĉiujn arbojn, kiuj havas en si arban frukton, kiu semas semon; tio estu por vi manĝaĵo." (Genezo 1:29) La unua celo de Dio estis, ke la homaro estu vegetarana. Jen kion deklaras pri la unua dieta leĝo de Dio, la fama juda komentisto de la Torao, Rashi [prononcu: raŝi] (1040 - 1105): "Dio ne permesis al Adam kaj al lia edzino mortigi estulon kaj manĝi ĝian karnon. Nur ĉiujn verdajn herbojn ili devis manĝi kune." [1] Multaj aliaj komentistoj de la Torao konsentas pri tiu deklaro; inter tiuj estas: Abraham Ibn Ezra (1092 - 1167), Maimonides (1135 - 1214), Nachmanides [prononcu: naĥmanides] (1194 - 1270) kaj Rabeno Joseph Albo [prononcu: josef albo] (mortinta en 1444). Pri tiu vidpunkto konsentis ankaŭ malfruaj erudiciuloj, kiel Rabeno Samson Raphael Hirsch [prononcu: samson rafael hirŝ] (1808 - 1888), Moses Cassuto [prononcu: mozes kasuto] (1883 - 1951) and Nehama Leibowitz [prononcu: neĥama lejboviĉ] (1905 - 1997). Ekzemple Cassuto, en sia komento "Ekde Adam ĝis Noa" (p. 58) asertas: "Oni permesas al vi uzi la bestojn kaj laborigi ilin, mastri ilin por uzi iliajn servadojn por via vivteno, sed vi devas nek malestimi liajn vivojn, nek mortigi ilin por manĝado. Via natura dieto estas vegetarana…" [2] Tiuj opinioj agordas kun la Talmudo, kiu atestas, ke komence la homoj estis vegetaranaj. "Adam estis malpermesita manĝi viandon." [3] La fama juda filozofo Nachmanides asertas, ke la motivo de tiu ĉi unua dieta leĝo estis: "La vivantaj estuloj havas sentiman animon kaj ian spiritan nivelon kiu proksimigas ilin al raciaj uloj; ili ankaŭ scipovas koncerni pri ilia bona kondicio kaj pri ilia manĝaĵo, kaj ili forkuras la doloron kaj la morton." [4] Laŭ la juda filozofo Rabeno Joseph Albo, la racio de tiu estas, ke "La mortigo de la bestoj postulas kruelaĵon, koleron kaj la malbonan kutimon pri verŝi senkulpan sangon." [5] La unua dieta leĝo de Dio estas unika aserto en la spirita historio de homaro. Ĝi estas spirituala modelo de vegetarana mondordo. Tamen, kiom da milionoj de homoj legis tiun verson de Torao (Genezo 1:29) kaj preterpasis ĝin senpensante pri ĝia signifo? Post aserti ke homoj devas sekvi vegetaranan dieton, la Torao diras ke la bestoj ne devas predi unu al alia, sed ankaŭ ili devas manĝi vegetaranan manĝaĵon: "Kaj al ĉiuj bestoj de la tero kaj al ĉiuj birdoj de la ĉielo kaj al ĉiuj rampaĵoj sur la tero, kiuj havas en si vivan animon, [mi donos] la tutan verdan herbaĵon kiel manĝaĵon." (Genezo 1:30) Tuj post doni tiujn dietajn leĝojn, Dio rigardis ĉion faritan "kaj vidis, ke ĝi estas tre bona." (Genezo 1:31). Ĉio en universo estis tiel kiel Dio volis, kun nenia superfluo kaj kun nenia manko. [6] La vegetarana dieto agordis kun la unua plano de Dio. En la unuaj ĉapitroj de la Genezo, estas ankaŭ aliaj indikoj, ke la homaro devis komence vivi per vegetarana dieto: "Kaj Dio la Eternulo ordonis al la homo, dirante: De ĉiu arbo de la ĝardeno vi manĝu;" (Genezo 2:16) "...kaj vi manĝados herbojn de la kampo." (Genezo 3:18) La ĉapitro 5 de la Genezo rakontas pri la longaj vivoj de la homoj kiuj apartenis al la generacio de la vegetarana periodo, ekde Adam ĝis Noa. Adam vivis dum 930 jaroj; Set (la filo de Adam) vivis dum 912 jaroj; Enoŝ (la filo de Set) vivis dum 905 jaroj; Kenan (la filo de Enoŝ) vivis dum 910 jaroj; kaj tiel plu ĝis Metuŝelaĥ, kiu vivis dum 969 jaroj, la plej longa vivtempo registrita en la Torao. Post la diluvo, homoj vivis dum multe pli mallongaj periodoj. Ekzemple Abraham vivis dum nur 175 jaroj. Kial okazis la grandega ŝanĝo je la vivlongo? Antaŭ la diluvo, la manĝado de viando estis malpermesita al la homaro; post la diluvo tiu estis permesita. (Genezo 9:3). Do, parto de la klarigo povus esti, ke la ŝanĝo de la dieto kontribuis al la ŝanĝo de la vivlongoj. Tiun vidpunkton apogis Maimonides, juda filozofo kaj komentisto de la Biblio. [7] Tiun vidpunkton estas fortikigita per lastatempaj pruvoj kiuj interrilatas la manĝaĵon de multa viando kun kelkaj malsanoj. Kompreneble, nun, transpaso al racia vegetarana dieto ne plilongigus la vivlongon ĝis proksime de la vivlongo de la unuaj homoj; sed lastatempaj medicinaj pruvoj vidigas, ke tiu kondukus al plibonigo de la meza vivlongo kaj eco de la vivo. En la Toraa literaturo, oni trovas la pli fortan apogon de vegetaranismo kiel bona idealo en la verkaĵo de Rabeno Abraham Isaac Hakohen Kook [prononcu: eibraham aisak hakohen kuk] (1865 - 1935). Rabeno Kook estis la Ĉefa Rabeno de la praŝtato de Israelo kaj li estis plej respekta kaj amata juda spiritestro dum la komenco de la 20-a jarcento. Li estis mistikisto, forta verkisto kaj granda erudiciulo de la Torao. Liaj fortikaj vortoj pri vegetaranismo troviĝas precipe en lia verko "Vidpunkto pri vegetaranismo kaj paco" (eldonata de Rabeno David Cohen [prononcu: david kohen] "Hanazir") Rabeno Kook opinias, ke la permeso de viandmanĝado estis nur malpermanenta koncedo. Li sentas, ke Dio kiu estas kompata rilate Siajn estulojn, ne volis trudi senfinan leĝon kiu permesis la mortigon de bestoj por manĝaĵo. [8] Li asertas: "La progreson de dinamikaj idealoj ne estos senfine haltigata. La potencaj aspiroj pri justeco por la bestmondo aperos kiam la tempo estos matura por tio, pere de ĝenerala morala kaj intelekta progreso, kiam " ne plu instruos ĉiu sian proksimulon kaj ĉiu sian fraton, dirante: Ekkonu la Eternulon; ĉar ĉiuj Min konos, de iliaj malgranduloj ĝis iliaj granduloj," (Jeremia 32:34) La homoj ne ĉiam pretas vivi laŭ la plej altaj idealoj de Dio. Ĉe la epoko de Noa, la homaro tre degeneris. " Kaj Dio vidis la teron, ke ĝi malvirtiĝis, ĉar ĉiu karno malvirtigis sian vojon sur la tero." (Genezo 6:12). La homoj malsupreniris tiom malalte, ke ili eblis manĝi disŝiritan membron de vivanta besto. Tiam, la permeson por manĝi viandon estis ofertita [10], kiel koncedo al la malforteco de la homaro: "Ĉio, kio moviĝas kaj vivas, servu al vi kiel manĝaĵo; kiel verdan herbon, Mi donis al vi ĉion." (Genezo 9:3) Laŭ Rabeno Kook , ĉar la homoj malsupreniris ĝis ege malalta nivelo de spiriteco, oni bezonis ke ili ricevu altan sinbildon kompare bestojn, por ke ili fokusu iliajn penojn unue al la plibonigo de interhomaj rilatoj. Rabeno Kook sentis ke, se la homoj estus malpermesataj manĝi viandon, ili povus manĝi eĉ homan viandon, kaŭze de ilia malkapableco kontroli sian avidecon por viando. Li konsideras la permeson de mortigi bestojn por manĝado, kiel "malpermanenta imposto" aŭ kiel malpermanenta dispenso, ĝis la atingo de la "pli luma epoko," kiam la homaro revenos al vegetaranaj dietoj. [11] Rabeno Joseph Albo opinias, ke dum la antaŭdiluva epoko la homoj komencis erare kredi, ke la kialo pro kio ili ne estis permesitaj manĝi viandon estis ke la homoj kaj la bestoj havis la saman moralan nivelon; do, la homoj kredis ke ili ne estis pli respondeblaj por siaj agoj ol la bestoj. Albo opiniis, ke tia vidpunkto kondukis al morala degenereco kaj finfine al la diluvo. Post la diluvo, la malpermeso de viandmanĝado estis nuligita, por ke la homoj komprenu ke ili staras ĉe nivelo pli alta ol la nivelo de la bestoj; tiel, la homoj devis havi pli altan nivelon de respondeco. [12] Tamen, la sekvontaj leĝoj de "kaŝrut" multe limigis la permeson por viandmanĝado kiun la homoj ricevis. Isaak Hebenstreit [prononcu: isak hebenŝtrait] estis Polana rabeno, kiu skribis "La tombejoj de la avideco" ("kivrot hataava") en 1929. Li asertas, ke Dio neniam volis ke la homaro manĝu viandon, kaŭze de la maltenereco kiun tia manĝmaniero postulas. La homoj ne devus mortigi iun vivantan estaĵon kaj plenumi siajn stomakojn pere de la detruado de aliaj. Li kredis, ke Dio malpermanente donis Sian permeson por la manĝaĵo de viando, kaŭze de la cirkonstancoj post la diluvo, kiam ĉiujn plantojn estis detruitaj. [13] Ĵus antaŭ permesi al Noa kaj al lia familio manĝi viandon, Dio asertas: "Kaj ili timu vin kaj tremu antaŭ vi, ĉiuj bestoj de la tero kaj ĉiuj birdoj de la ĉielo, ĉio, kio moviĝas sur la tero, kaj ĉiuj fiŝoj de la maro; en viajn manojn ili estas transdonitaj." (Genezo 9:2) Nun, ĉar la homoj estas permesitaj manĝi bestojn, ili jam ne laboras kune harmonie, sed la bestoj timas la homojn. Rabeno Samson Raphael Hirsch, altstara komentisto de Torao dum la 19-a jarcento, asertis, ke la alligiteco inter la homoj kaj la bestoj rompiĝis, kaj tiu ĉi fakto igis ŝanĝon ĉe la rilato inter la homoj kaj la mondo. [14] La permeso manĝi viandon, kiun Noa ricevis, ne estis senkondiĉa. Tuj venis la malpermeso de manĝi sangon: "Nur karnon kune kun ĝia animo, la sango, ne manĝu." (Genezo 9:4) Oni trovas similarajn asertojn en Levidoj 19:26, 17:10, 12 kaj en Readmono 12:16, 23, 25 kaj 15:23. La Torao identigas sangon kiel vivo: "... ĉar la sango estas la animo" (Readmono 12:23). La vivo devas forlasi la beston antaŭ tiu povas esti manĝata. Moderna rabeno, Samuel Dresner, komentante pri dietaj leĝoj, asertas: "La forpreno de la sango, kiun la "kaŝruto" postulas, estas unu el la plej fortaj manieroj de konsciigi nin, ke tuta la ago de viandmanĝado estas fakte koncedo kaj kompromiso. Tiu ankaŭ instruas nin estimi vivon." [15] La Torao-komentisto, Rabeno Moses Cassuto, montras: "Videble, la Torao estis principe kontraŭa al viandmanĝado. Kiam Dio permesis al Noa kaj al liaj posteuloj manĝi viandon, tiu estis koncedo kondiĉigata per la malpermeso de sango. Tiu malpermeso postulas respekto por la principo de la vivo ("ĉar la sango estas la animo") kaj tiu estas aludo, ke fakte ĉiu viando devus esti malpermesita. Tiu parta malpermeso celis memorigi la antaŭan totalan malpermeson." [16] Tuj post la permeso de viandmanĝado, Dio diras: "Ankaŭ vian sangon kaj animon Mi repostulos," (Genezo 9:5). La rabenoj bazas la malpermeson de sinmortigi sur tiuj vortoj. [17] Sed, ĉar tiuj vortoj venis tuj post la viandmanĝado estis permesita, vegetarano povas rezoni, ke tiu ĉi fragmento celas klarigi ke la viandmanĝado estas malrapida maniero de sinmortigo. Eble Dio avertas nin: "Mi preferas, ke vi ne manĝu viandon. Tamen, se vi devas manĝi viandon, estos puno per tio: Mi postulos vian vivsangon." [18] Tio signifias: vian vivon estos mallongita per via manĝado de iun kiun ne estis celita por manĝado. In aliaj vortoj, se la homoj elektas vivi violentmaniere, per mortigado kaj manĝado de bestoj, ili devas pagi punon. Observu, ke tiu ĉi pensado estas apogata per la malkresko de la bibliaj vivlongoj, okazata post la permeso de viandmanĝado. Ĝi estas ankaŭ apogata per la modernaj esploroj pri sano kaj nutrado. Laŭ Isaac Arama [prononcu: isak arama] (1420-1494), aŭtoro de "Akedat Icĥak", kaj laŭ aliaj rabenoj, post la foriro de israelitoj el Egipto, Dio provis starigi alian neviandan dieton: la manaon. [19] La Torao enkondukas la rakonton pri la manao, per la jena Dia mesaĝo, kiun Moseo devis peri al la israelanoj, respondante al ilia zorgado pri kion ili devos manĝi en la dezerto: "Jen Mi pluvigos por vi panon el la ĉielo; kaj la popolo eliru kaj kolektu ĉiutage tiom, kiom ĝi bezonas por la tago . . . " (Eliro 16:4). La Torao priskribas la manaon, kiel vegetarana manĝado "kiel semo de koriandro" (Nombroj 11:7) La rabenoj de la Talmudo asertis, ke la manao havis ĉiun ajn guston kaj aromon kiun la manĝanto deziris dum sia manĝado. Ĝi devis havi ankaŭ sufiĉe da nutra valoro, ĉar Moseo diris, ke " Ĝi estas la pano, kiun la Eternulo donis al vi por manĝi." (Eliro 16:15). Rabeno J. H. Hertz [prononcu: herc] komentas pri la manao: "Dio, je Sia senfina protekto, nutris la israelan amason dum la malfacilaj jaroj de vagado, per Sia nepriserĉebla maniero." [20] La manao instruis la israelidojn pri kelkaj lecionoj, kiuj gravas je la vegetarana vidpunkto. (1) Dio zorgas pri niaj bezonoj; la manao estis disponebla por la necesoj de ĉiu ajn tago. Same, la vegetaranaj dietoj eblus konduki al sufiĉe da nutraĵo por ĉiuj. La viandmanĝaĵo kondukas al la manko de nutraĵo por iuj kaj al la ebleco de violenco. (2) Ni kontentu per tion kion ni havas. [21] Ĉiu ajn devis kolekti po unu "omero" (mezuro de manao), sed iuj kolektis pli ol aliaj. Kiam ili mezuris tiujn, ili malkovris, ke ĉiuj havis po tiom kiom ili bezonis, ĉu ili kolektis multan, ĉu ili kolektis malmultan. Kiel estis skribita: "Kaj oni mezuris per omero; kaj kiu kolektis pli, ne havis superflue, kaj kiu kolektis malpli, ne havis mankon; ĉiu kolektis tiom, kiom li povis manĝi." (Eliro 16:18). Ankoraŭ foje rezultas, ke vegetarana dieto eblus provizigi sufiĉe for plenumi ĉies bezonojn. Per viandfokusita dieto, kelkaj manĝas pli ol ili bezonas, kaj multe de milionoj estas malbone nutrataj. (3) Vendredon matene, oni estis provizigitaj tiel, ke oni ne bezonis kolekti la manaon dum la sabato. La homoj estis ordonitaj ripozi dum la sepa tago. (vidu Eksodus 16:5, 22-30) Se oni akceptus vegetaranan dieton, la homoj ne estus devigitaj klopodi senhalte por gajni la pereon de siaj vivoj. Ili eblus vere ripozi, ĝui pacan sabaton, sciante ke siaj bezonoj estos plenumitaj, kaj ne estos kialoj klopodi por plenumi tiujn. Tamen, la homoj ne kontentiĝis pri la simpla dieto de la manao, kiu subtenis ilin en la dezerto. La israelidoj plendis: "Kiu manĝigos al ni viandon?" (Nombroj 11:4) Ili diris, ke ili memoris la fiŝon kaj aliajn bonajn manĝaĵojn de Egipto, sed nun ili havis nur la manaon por manĝi. Dio tre kolerigis kaj ankaŭ Moseo malŝatis tiun ĉi reagon de la homoj. Finfine, Dio provizis viandon je la formo de koturnoj, kiujn alportis elmara vento. Dio ekkolerigis al la homoj, eĉ dum la viando estis en siaj buŝoj, antaŭ ĝi estis maĉita; Dio frapis la homojn per granda frapo. (Nombroj 11:4-33) Jen la ŝlosilpunktoj laŭ vegetarana vidpunkto: (1) Dio deziris, ke la homoj vivu per manao; Li tre kolerigis kiam ili kriĉis por viandmanĝado. (2) Dio ja provizis viandon, sed frapo okazis por la homoj. Eble tiu ĉi incidento celis instrui la homojn, ke ili ne devas viandmanĝi, kaj se ili ja faras la kontraŭan, tiu ĉi ago havos malbonajn rezultojn. (3) La loko kie tiu incidento okazis estis nomita "La Tomboj de la avideco" ("kivrot hataava"), por montri, ke la avideco por viando kondukis al multe da mortoj (Nombroj 11:34). La manao, la kutima manĝaĵo de la homoj en la dezerto, konservis ilin sanaj dum kvardek jaraj, sed multe da mortoj okazis kiam la homoj forlasis tiun ĉi simplan dieton. Kiam la israelidoj estis en la dezerto, oni povis mortigi kaj manĝi la bestojn kiel parto de la omaĝservo dum la sankta servo en la preĝejo (Levidoj 17:3-5). Estis malpermesita la manĝaĵon de nesanktigita viando, t.e. viando de brutoj mortigitaj por privata konsumado. Do, ĉiu ajn viando estis parto de buĉofera rito. Maimonides asertas, ke la buĉoferoj estis koncedo al la primitivaj kutimoj de la tiamaj nacioj. [22] Finfine, Dio permesis al la homoj manĝi viandon eĉ se tiu ne estis parto de buĉofera rito: "Kiam la Eternulo, via Dio, vastigos viajn limojn, kiel Li diris al vi, kaj vi diros: Mi manĝos viandon--ĉar via animo ekdeziros manĝi viandon: tiam laŭ la tuta deziro de via animo manĝu viandon." (Readmono 12:20) Tiu permesita viando nomiĝis "bsar taava" ("viando de la avideco"), kaj ĝia nomo suĝestas, ke la viando ne estas konsiderata vivneceso, laŭ la sekvontaj rabenaj instruaĵoj. [23] La verso supreĉitita ne komandas al la homoj manĝi viandon. Laŭ la rabena tradicio, tiu verso signifas, ke viandmanĝaĵo estas la homa deziro, kaj ne la komando de Dio. Rabeno Elijah Judah Schochet [prononcu: elija juda ŝoĥet], la aŭtoro de "Besta vivo in juda tradicio" (1984), eĉ dum sia malapogo de vegetaranismo kiel morala kaŭzo, koncedas ke "La sakra libro ne komandas la israelidaron viandmanĝi; pli ĝuste oni povas diri ke tiu ĉi dieto estas permesita kiel koncedo al la avideco." [24] Similan vidpunkton esprimas alia kritikulo de la vegetarana agado: Rabeno J. David Bleich [prononcu: dejvid blajĥ], fama moderna erudiciulo de la Torao kaj instruisto ĉe Yeshiva Universitato [prononcu: jeŝiva]. Li koncedas ke: "La signifo estas, ke oni povas manĝi viandon kiam ekzistas deziro kaj apetito por tio, sed oni povas malakcepti tion kiam ne ekzistas la deziro, kaj des pli kiam ekzistas malallogo rilate tiun." [25] Mallonge esprimante, ankaŭ laŭ Rabeno Bleich: "La juda tradicio ne komandas vivmanĝadon…" [26] Nehama Leibowitz, moderno erudiciulino de la Torao kaj instruistino, ankaŭ komentas la antaŭe ĉititan verson (Readmono, 12:20), montrante kiel stranga estas la dispenso por viandmanĝado, kaj kiel rankore ĝi estas donata. Ŝi findecidas, ke la homaro ne ricevis dominion super la bestaro por fari ĉiun ajn kun la bestoj laŭ sia deziro. Ŝi diras, ke ni ricevis "apenaŭ toleratan dispenson", se ni ne povus rezisti la tenton kaj devus viandmanĝi, mortigante bestojn por nia konsumado. [27] Rabeno Kook ankaŭ opinias pri la sama verso de la Torao, ke ĝi klare montras la fakton, ke la Torao ne konsideras la bestmortigadon por la homa konsumado kiel ideala afero. [28] Rabeno I. Hebenstreit montras, ke Dio ne volis doni al la israelidoj kiuj foriris Egipton la permeson de reveni al la vianddieto, kaŭze de la kruelaĵo kiun tiu ĉi dieto postulas. Tamen,"la miksta amaso" (aliaj sklavoj kiuj foriris Egipton kune kun la judoj) avidis viandon kaj disvastigis tiun ĉi avidecon inter la judoj. Tiel, Dio maltutkore redonis al la homoj la permeson de viandmanĝado, sed kun multe da limigoj. [29] La Talmudo montras la negativan konjekton de la viandmanĝado: "La Torao instruas lecionon de morala agado: la homoj ne manĝu viandon, se ili ne havas specialan avidecon pri tio… kaj se jes, ili manĝu ĝin nur kelkfoje kaj malmulte." [30] La saĝuloj ankaŭ sentis, ke viandmanĝado ne estis por ĉiu: "Nur erudiciulo pri la Torao povas manĝi viandon, sed iu kiu ne scias la Toraon ne estas permesita viandmanĝi." [31] Laŭ tiu ĉi malpermeso, kiom da judoj nuntempe eblas konsideri sin tiom erudiciaj ke ili povu viandmanĝi? Mi opinias, ke tiuj kiuj ja diligente studias la Toraon kaj scias pri la cirkonstancoj rilate la produktadon kaj konsumadon de viando hodiaŭ, devus atingi vidpunkton simile al tiu de la jena artikolo. Oni devas aldoni, ke la antaŭmenciita limigo reflektas la zorgon por la skrupula obeo de la multaj teknikoj rilate la "kaŝrut"-leĝon. Dum tiu ĉi leĝo postulas malmultajn kondiĉojn rilate la konsumon de vegetaranaj manĝaĵoj, nur diligenta pristudanto de la Torao povas kompreni la multegajn regulojn rilate la viandmanĝadon. Laŭ rabeno Kook, la permeso de viandmanĝado "laŭ la tuta deziro de via amo" estas kovrita riproĉo kaj limigita komando. [32] La rabeno diras ke, iam la homoj abomenos viandmanĝadon kaŭze de morala abomeno, kaj oni diros ke: "ĉar via amo ne deziras viandmanĝadon, vi ne viandmanĝu." [33] La Torao favoras vegetaranajn manĝaĵojn. Viandmanĝaĵoj estas ofte menciitaj malprezure kaj konjektitaj kun avideco (manko de la sinkontrolo rilate la deziron por viando). En la "Kanto de la kantoj", oni priskribas la Dian riĉecon rilate fruktojn, legomojn, vinojn kaj nuksojn. Neniun benon ("braĥa") oni recitas antaŭ manĝi viandon aŭ fiŝon, dum oni ja recitas benon antaŭ aliaj manĝaĵoj kiel pano, kuko, vino, fruktoj kaj legomoj; la beno por la viando estas ĝenerala beno, same kiel por la akvo aŭ por alia nediferencita manĝaĵo. Rabeno Yonassan Gershom [prononcu: jonasan gerŝom], moderna ĥasida rabeno de Minnesota, diras ke "rilate la preferencon donatan al ĉiu ajn beno, la viandbeno estas la lasta." Li observas ke, dum festoj kaj sabatoj, la vino estas la unua. Aliaokaze, la unua estas la pano, kaj la panobeno kovras ĉiu ajn aliajn nutraĵojn krom vinon. Se oni ne havas panon, la nutraĵojn estas benitaj je la jena ordo: (1) vino, (2) greno, (3) arba frutoj, (4) legomoj, (5) ĉiuj aliaj manĝaĵoj, inkluzive fiŝo, viando, ktp. En aliaj vortoj, la viando havas la malplej altan preferencon laŭ la "braĥa"-sistemo. Ankaŭ, kiam oni manĝas panon, oni devas reciti plenan postmanĝaĵan benon ("briĥat mazon"). Por la grenoj kaj fruktoj kiujn la Torao mencias (la sep specoj), oni recitas pli mallongan benon post manĝadoj ("al hamiĥja"), sed se oni manĝas nur aliajn manĝaĵojn, ekzemple viandon aŭ fiŝon, oni recitas nur unu propozicion post manĝaĵo ("borei nefaŝot"). Laŭ la instruado de niaj saĝuloj, viandmanĝaĵoj estas la malplej honorataj, ĉar hodiaŭ la vortoj anstataŭas la sanktoferojn. Jen tipaj tekstoj kiuj reflektas la favoran priskribon de la vegetarana manĝaĵo en la Torao: "Ĉar la Eternulo, via Dio, kondukas vin en landon bonan, en landon, en kiu torentoj da akvo, fontoj, kaj lagoj eliras el la valoj kaj el la montoj, en landon de tritiko kaj hordeo kaj vinberoj kaj figarboj kaj granatarboj, en landon de olivarboj kaj mielo, en landon, en kiu vi manĝos panon sen neceso de ŝparado kaj en kiu nenio al vi mankos [… …] Kaj vi manĝos kaj satiĝos, kaj vi benos la Eternulon, vian Dion, pro la bona tero, kiun Li donis al vi." (Readmono 8:7-10) "tiam Mi donos al via lando pluvon ĝiatempe, fruan kaj malfruan; kaj vi kolektos vian grenon kaj vian moston kaj vian oleon." (Readmono 11:14) Jen similaj asertoj de la profetoj: "Kaj Mi revenigos la forkaptitojn de Mia popolo Izrael, ili rekonstruos la ruinigitajn urbojn, enloĝiĝos, plantos vinberĝardenojn kaj trinkos ilian vinon, aranĝos ĝardenojn kaj manĝos iliajn fruktojn. Kaj Mi replantos ilin sur ilia tero." (Amos 9:14-15) "Konstruu domojn kaj loĝu, plantu ĝardenojn kaj manĝu iliajn fruktojn;" (Jeremia 29:5) Kune kun la permeso de viandmanĝado, la homoj ricevis multe da limigajn leĝojn ("kaŝrut"). Rabeno Kook kredas, ke la malaprobo kiun tiuj reguloj reflektas estas ampleksa aparato celita por konservi la respekto por la vivo, por la fina celo de forkonduki la homojn fore de ilia viandmanĝada kutimo. [34] Tiu ĉi ideo estas apogita ankaŭ de Solomon Efraim Lunchitz [prononcu: solomon efraim lunĉic], komentisto de la Torao, aŭtoro de "Klee Yakar", kiu diras: "Kial oni bezonis la tutan procedon de rita mortigo? Por eduki la sindisciplinon. Estas multe pli taŭga por homo ne manĝi viandon; nur se li aŭ ŝi havas fortan deziron por viando, la Torao ja permesas tion, kaj eĉ tiam nun post la ĝeno kaj la embaraso postulataj por plenumi sian deziron. Eble kaŭze de la ĝeno kaj enuigo de la tuta procedo, li aŭ ŝi estus malkuraĝigita por plenumi tian fortan kaj malkontrolatan deziron por viando. [35] Moderno rabeno Pinchas Peli [prononcu: pinĥas peli] asertis similan aferon: "La leĝoj pri 'kaŝrut' instruas nin, ke la unua prefero de la judo devus esti vegetarana manĝo. Tamen, se oni ne povas kontroli la avidecon por viando, tiu devas esti 'koŝer' viando. Tio devus esti memorigo, ke la manĝata besto estas la kreaĵo de Dio, ke la morto de tia kreaĵo estas grava afero, ke la ĉaso por sporto estas malpermesita, ke ni ne povas agi kruele rilate vivantan kreaĵon, kaj ke ni estas respondeblaj de tio kio okazas al aliaj estaĵoj (homaj aŭ bestaj) eĉ se ni ne kontaktis ilin rekte. [36] Ni antaŭskribis pri kion Joseph Albo intruis: unu el la motivoj por la komenca malpermeso de viandmanĝaĵo estis ke "la mortigo de la bestoj postulas kruelaĵon, koleron kaj la malbonan kutimon pri verŝi senkulpan sangon…" Do, eble oni povus konsideri la "kaŝrut" leĝojn kiuj limigas la viandmanĝaĵon, kiel pado, kondukante la homoj reen, al la komenca, malviolenta dieto. Ekzemple, Abarbanel (komentisto de la Torao kaj spirita gvidanto) klarigas kial la "kaŝer" bestoj estas limigitaj nur ĉe la bestoj kiuj "havas disfenditajn hufojn [… …] kaj kiu remaĉas maĉitaĵon" (Levidoj 11:3). Komentante tiun ĉi verson, Abarbanel prezentas la teorion ke, la bestoj kiuj maĉas la maĉadon ne kapablas frakasi kaj maĉi ostojn; tial ili manĝas plantojn kaj ne estas tiom kruelaj kiel la sovaĝaj bestoj. Liaj disfenditaj hufoj ne havas grifojn, do ili estas pacaj kaj relative sendanĝeraj. Limigi la homojn, tiel ke ili manĝu nur tiajn bestojn, signifas ke ili evitu manĝi bestojn havantajn kruelan, violentan naturon. Rabeno Kook opinias ke estas pliverŝajne, ke la avideco de la homoj por viando estu esprimo de negativaj pasioj, ol natura bezono. Li kaj Isaac Arama kredas, ke ĉe la tempo de Mesio, homoj estos ree vegetaranaj. [37] Li diras, ke dum la Mesia epoko, "la rezulto de la scio disvastiĝos ankaŭ inter la bestoj… kaj sanktoferoj en la templo estos plantoj, kaj tion plaĉos al Dio tiel kiel dum la tagoj de la komenco…" [38] Ili bazas tiun ĉi racion sur la profesio de Jesaja: "Kaj loĝos lupo kun ŝafido, kaj leopardo kuŝos kun kaprido; kaj bovido kaj leonido kaj grasigita bruto estos kune, kaj malgranda knabo ilin kondukos. Kaj bovino paŝtiĝos kun urso, kaj iliaj idoj kuŝos kune; kaj leono simile al bovo manĝos pajlon. [… …] Oni ne malbonagos kaj ne difektos sur Mia tuta sankta monto," (Jesaja 11:6-9) Rabeno Kook kredas, ke la alta morala nivelo atingita per la vegetaranismo de la generacioj antaŭ Noa, estas tiom altvalora solideco, ke ĝi ne povas esti perdita por la eterneco. [39] En la estonta ideala stato, simile kiel dum la komenca epoko, homoj kaj bestoj ne manĝos viandon. [40] Neniu dolorigos or detruos alian vivantan kreaĵon. La vivoj de la homoj ne estos sintenataj per la espezo de la vivoj de bestoj. Jen aliaj profetaj vizioj kiuj priskribas vegetaranajn dietojn por homoj: "En tiu tago, la montoj elgutigos dolĉon sukon, el la montetoj fluos lakto…" (Joel 3:18) [4:18 laŭ la nombrado de la hebrea versio] "kaj la tero favoros la grenon, moston, kaj oleon," (Hoŝea 2:22) [2:24 laŭ la nombrado de la hebrea versio] Joe Green [prononcu: ĝoŭ grin], nova aŭtoro de tekstoj pri la juda vegetaranismo, skribis libreton kiun resumas multe da instruadojn de Rabeno Kook. Joe Green konkludas, ke la judaj religiaj etikaj vegetaranoj estas la pioniroj de la Mesia epoko; ili vivas per maniero kiu pliebligas la venon de la Mesio. [41] Hodiaŭ, plejmulte da judoj manĝas viandon, sed la alta idealo de Dio, la komenca vegetarana dieta leĝo, ankoraŭ superstaras en la Torao por ke la judoj kaj la tuta mondo vidu ĝin, kiel fina celo al kiu ĉiuj klopodu. NOTOJ *1. La komentoj de Rashi pri Genezo 1:29.

*2. Citata en Nehama Leibowitz, "Studies in Bereshit (Genesis)" (Jerusalem: World Zionist Organization (3rd Edition), 1976), p. 77.

*3. Sanhedrin 59b.

*4. Nachmanides, komentoj pri Genezo 1:29.

*5. Joseph Albo, Sefer ha-Ikkarim, Vol. III., Ĉapitro 15.

*6. Rabeno J. H. Hertz, "The Pentateuch and Haftorahs" (London: Soncino Press, 1958), p. 5; vidu ankaŭ Nehama Leibowitz, Studies in Deuteronomy, Jerusalem: World Zionist Organization (3rd Edition), p. 137

*7. Maimonides, Moreh Nebuchim II, 47, citata de Nachmanides en lia komento pri Genesis 5:4. Vidu ankaŭ "Afikim Banegev," en "HaPeles" (Berlin), 1903-4 kaj "Tallelei Orot," en "Takhkenwni" (Berne), 1910, kaj Nehama Leibowitz, "Studies in Deuteronomy", Jerusalem: World Zionist Organization (3rd Edition), pp. 135-142.

*8. Leibowitz, "Studies in Deuteronomy", p. 138.

*9. El " Tallelei Orot "(Roso de lumo) de rabeno Kook, citata de Leibowitz, en "Studies in Deuteronomy", p. 138.

*10. Rabeno Samuel H. Dresner, "The Jewish Dietary Laws, Their Meaning for Our Time" (New York: Burning Bush Press,1959), pp. 21-25; Cassuto, komento pri Genezo 1:27.

*11. Leibowitz, "Studies in Bereshit", p. 77.

*12. Joseph Albo," Sefer ha-Ikkarim", Vol. III., Ĉapitro 15.

*13. Rabeno Isaak Hebenstreit, "Tomboj de avideco" (Hebrea), (Rzeszow, Pollando, 1929), p. 6.

*14. Komento de Samson Raphael Hirsch pri Genezo 9:2.

*15. Dresner, " The Jewish Dietary Laws", p. 29. *16. Citata el Leibowitz, "Studies in Bereshit", p. 77.

*17. Rashi, bazita sur "Midrash Rabbah"; ankaŭ Baba Kamma 91b.

*18. Tiu penso estas konsiderata de Pick, "La fonto de nia Inspiro," p. 3.

*19. Vidu Rabeno Elijah J. Schochet, "Animal Life in Jewish Tradition" (New York: K'tav), 1984, p. 290; vidu ankaŭ S. Clayman, "Vegetarianism, The Ideal of the Bible," The Jewish Vegetarian (Summer, 1967): 136- 137, kaj Hebenstreit, "Kivrot Hata'avah", p. 7.

*20. Hertz, Pentateuch kaj Haftorahs, p. 276.

*21. La saĝulo de la Talmudo Ben Zoma instruis tiel: "Kiu estas riĉa? Tiu kiu ĝuas sian porcion." ("Pirke Avot" 4:1).

*22. La pieculo A. Cohen, "The Teaching of Maimonides " (New York: Bloch Publishing Co., 1927), p. 180.

*23. Vidu Leibowitz, "Studies in Deuteronomy", p. 135.

*24. Schochet, "Animal Life", p. 300.

*25. Rabeno J. David Bleich, "Vegetarianism and Judaism", Tradition, Vol. 2 3, No. 1, (Summer, 1987), p. 86.

*26.Same, p. 87.

*27. Leibowitz, "Studies in Deuteronomy", p. 136.

*28. Same.

*29. Hebenstreit, "Kivrot Hata'avah", p. 9.

*30. "Chulin" 84a.

*31. "Pesachim" 49b.

*32. Vidu la komenton en Joe Green, "Chalutzim of the Messiah-The Religious Vegetarian Concept as Expounded by Rabbi Kook", p. 2.

*33. Same, pp. 2-3.

*34. Rabeno Abraham Isaac Kook, "Fragments of Light," en Abraham Isaac Kook, eldono kaj traduko de Ben Zion Bokser (New York: Paulist Press,1978), pp. 316-21 *35. Citata en Abraham Chill, "The Commandments and Their Rationale", (New York, 1974), p. 400.

*36. Rabeno Pinchas Peli, "Torah Today" (Washington, D.C.: B'nai B'rith Books, 1987), p. 118.

*37. Rabeno Alfred Cohen, "Vegetarianism from a Jewish Perspective," Journal of Halacha and Contemporary Society, Vol. 1, No. II, (Fall, 1981) p. 45.

*38. "Olat Rayah", Vol. 1, p. 292. Citata de Cohen, "Vegetarianism...... p. 45.

*39. Rabeno Abraham Isaac Kook, "A Vision of Vegetarianism and Peace".

*40. Hertz, "Pentateuch and Haftorahs", p. 5.

* 41. Green, "Chalutzim of the Messiah," p. 1. Elangligis: Luiza CAROL [prononcu: lujza karol]