Ukraina pragnęła rewolucji, ale prawdziwa rewolucja dokonała się przeciwko Ukrainie. Dwunastego maja minęły dwa lata od kiedy prorosyjscy separatyści proklamowali niepodległość Donieckiej Republiki Ludowej. Czy w tym czasie udało im się stworzyć sprawnie funkcjonujący organizm państwowy?

Najpierw mijam barykady, które utworzono z wielkich betonowych płyt i worków z piaskiem. Na płytach napis: „Byliśmy w Berlinie, będziemy i w Kijowie”. Potem przejeżdżam obok okopów. Po obu stronach drogi stoją żołnierze z automatami. Za poboczem – pole minowe.

Do samej Republiki wjeżdżam przez stację benzynową. Dystrybutory paliwa usunięto, a w budynku stworzono tymczasowe przejście graniczne. Dwóch żołnierzy dokładnie sprawdza mój paszport i akredytację dziennikarską.

– Napisz, że mieszkają tu normalni ludzie – uśmiecha się jeden z nich, ukazując szereg złotych zębów.

Za stacją benzynową rozpoczyna się już Gorłówka: niegdyś ćwierćmilionowe miasto, ważny ośrodek górnictwa i przemysłu chemicznego; dzisiaj zamknięte „miasto wojny”, od zachodu i północy otoczone frontem. Porozumienie z Mińska nie uciszyło walk na obrzeżach Gorłówki – każdej nocy mieszkańców budzą huki wystrzałów i wystrzeliwanych rakiet.

Na wjeździe do miasta separatyści napisali „Witajcie w domu”. Ogromnymi literami, w czarno-błękitno-czerwonych kolorach flagi Republiki. Ale ilu mieszkańców nadal uważa Gorłówkę za swój dom i w niej mieszka? Tego nie wie nikt. Wiele osób uciekło przed wojną do Rosji, inni uznali, że to Ukraina jest ich prawdziwą ojczyzną. Ci, którzy zostali, borykają się z biedą i bezrobociem. Jeszcze przed wojną trudno było tu żyć, a teraz ogromna fabryka chemiczna Stirol, która dawała zatrudnienie znacznej części tutejszej populacji, znajduje się na skraju upadłości. Zamknięto też kopalnie, bo podczas ostrzałów nikt nie wypompowywał zbierającej się w korytarzach wody.

– Gdzie pracujemy? Mężczyźni zarabiają pieniądze głównie w armii, a kobiety gotują, sprzątają ulice albo też idą do wojska – opowiada wiozący mnie przez linię frontu kierowca.

Średnie miesięczne pensje kształtują się tutaj następująco: lekarz, piekarz, cukiernik – 4000 rubli (około 230 złotych), psycholog, stolarz, szef kuchni – 2500 rubli (około 150 złotych).

W czynie społecznym

Mimo wszystko, widoczny jest rewolucyjny entuzjazm. W pochmurny sobotni poranek Gorłówka nie zamierza odpoczywać. Już od siódmej rano na ulicach pojawiają się ludzie z grabiami, łopatami i miotłami. Bezpłatnie wspomagają komunalne służby oczyszczania, które ciągle borykają się z brakiem pieniędzy. Taki zryw nazywa się tu subbotnikiem; w Polsce nosił on nazwę czynu społecznego. W Donieckiej Republice Ludowej wprowadził go premier Aleksander Zacharczenko. Efekty widoczne są na pierwszy rzut oka. Gorłówka od kilkunastu lat jest miastem upadłym, ale kiedy odwiedzałem ją kilkukrotnie w 2010 i 2013 roku, regres odczuwało się na każdym rogu. Dziś widać uprzątnięte śmieci, wyremontowane główne drogi i zamiecione chodniki. Wyremontowano lub przynajmniej zakryto zbombardowane budynki.

A potem wywieszono flagi. Hurtem. Nie tylko na urzędach i budynkach użyteczności publicznej – niemal każdy salon fryzjerski i każdą budkę z kebabem zdobi czarno-niebiesko-czerwony sztandar z dwugłowym orłem. To propaganda czy przejaw patriotyzmu? Zapewne jedno i drugie. Państwowa machina działa sprawnie, ale podróżując przez miasta Donieckiej Republiki Ludowej nie mogę oprzeć się wrażeniu, że „republikański patriotyzm” u większości mieszkańców jest szczery. Celowo zaklejają oni nowymi naklejkami ukraińskie tablice rejestracyjne, do ubrań przyczepiają wstążki świętego Jerzego. Uważają, że to wojna o ich przestrzeń, ich symbole, ich język, ich tożsamość.

Oraz o ich rosyjskość. Koło donieckiego dworca autobusowego rozłożył się niewielki stragan. Na blacie mienią się w słońcu ciasno poupychane suweniry z flagą Donieckiej Republiki Ludowej, portretami Władimira Putina, Józefa Stalina i premiera Zacharczenki. Są też pamiątki przedstawiające okryte wojenną chwałą oddziały separatystów. I naklejki z pogardliwym napisem: „Jestem dumny, że nie jestem Ukraińcem”.

– Po ile magnesy? – pytam sprzedawcę.

– Te z flagami po dwadzieścia, z górnikami po czterdzieści, a z Putinem po siedemdziesiąt rubli – słyszę w odpowiedzi.

– O, widzę, że Putin jest panu drogi – żartuję.

– Bo nasz prezydent jest najlepszy – lodowatym tonem wtrąca stojąca obok emerytka.

Ci, którzy się z tym nie zgadzają, siedzą cicho lub dawno już opuścili terytorium Republiki.

Słowo-klucz: piwnica

W piwnicy Polacy trzymają ziemniaki. Francuzi chłodzą w niej wina. W Donbasie piwnica służy jako straszak. Zwłaszcza na początku rewolucyjnej zawieruchy w miejscowych piwnicach znikali ci, których władza podejrzewała o współpracę z Kijowem. Wielu zaginęło na dobre.

– Był taki czas, że mogłeś być aresztowany za rozmowę przez telefon na ulicy – opowiada miejscowy informator. – Składałeś babci życzenia urodzinowe, a tu nagle podjeżdżał patrol i oskarżał cię o naprowadzanie ognia artyleryjskiego. Separatyści wiedzieli, że to wierutna bzdura, ale potrzebna im była siła robocza do kopania okopów i grzebania poległych.

Inny mieszkaniec Donbasu opowiada historię o miejscowym Janosiku.

– Widzisz ten budynek? – wskazuje ręką. – To sklep jubilera. Któregoś dnia, kiedy to wszystko się dopiero zaczynało, podjechały trzy samochody. Wybiegli z nich bojownicy z automatami, zamknęli drogę, ze sklepu wyrzucili wszystkich pracowników. Potem napchali kosztowności do worów, wyszli na ulicę i zaczęli rozrzucać klejnoty po całej dzielnicy. Solidarność społeczna w wykonaniu DRL – puentuje.

Zazwyczaj historie, które opowiadają mi miejscowi, są mniej zabawne. W Charcyźku słyszę opowieść o ciężarnej kobiecie, która straciła dziecko w wyniku brutalnego przesłuchania na punkcie kontrolnym. W Debalcewie – o bezprawnej kradzieży samochodu przez uzbrojoną bandę. Wszyscy rozmówcy proszą o zachowanie anonimowości.

Na początku wojny, w 2014 roku, władze Republiki nie panowały nad wszystkimi, nierzadko wielonarodowymi, oddziałami separatystów. Artiom Olchin – redaktor naczelny czasopisma „Nowa Ziemia” i historyk z donieckiego uniwersytetu – przekonuje mnie, że ten czas już minął.

– Kiedy rozpoczyna się rewolucyjna zawierucha, zawsze znajdują się ludzie, którzy usiłują coś ukraść albo ugrać dla siebie. Teraz jest już porządek. Stworzono organy ochrony prawa i wszystko funkcjonuje jak w normalnym państwie – twierdzi Olchin. – Czego nie da się powiedzieć o dzisiejszej Ukrainie.

Według historyka, dwa lata na ustanowienie nowego, porewolucyjnego porządku to mało: tłumaczy, że Rosja po rewolucji październikowej potrzebowała co najmniej pięciu lat, aby stanąć na nogi. Zapytany o formę rządów panujących w Republice, Olchin określa premiera Zacharczenkę jako wojskowego dyktatora. Zaraz jednak dodaje, że podczas wojny to zupełnie normalne, a wręcz niezbędne zjawisko. Uważa, że kiedy na froncie giną ludzie, młode państwo potrzebuje rządów twardej ręki.

Sucho w kranach

Z Artiomem Olchinem umawiam się na kawę w centrum Doniecka. Towarzyszy mu Aleksander Dmitrijewski, również dziennikarz „Nowej Ziemi”. Obaj mężczyźni są zdeterminowanymi zwolennikami donbaskiej rewolty i przeciwnikami władzy w Kijowie. Obu można znaleźć na ukraińskim portalu Mirotworiec, zajmującym się wyszukiwaniem i opisywaniem „wrogów narodu”: są tam również ich adresy, numery telefonów i życiorysy. Według autorów Mirotworca, Olchin i Dmitrijewski to „pomocnicy terrorystów, propagandyści-agitatorzy, prowokatorzy, ukrainofoby”. Chcę poznać ich punkt widzenia.

– Czy w Donbasie żyje się dziś lepiej niż przed oddzieleniem się od Ukrainy? – pytam na wstępie.

– Nie, żyje się gorzej – odpowiadają dziennikarze – to przecież czas wojny.

Mężczyźni przyznają, że Republika boryka się z potężnymi problemami ekonomicznymi. Donbas był w końcu nierozerwalnie związany z ukraińską gospodarką.

– Ale Ukraińcy mają większy problem z utratą naszego węgla, naszych fabryk i naszego dwudziestoprocentowego wkładu w PKB kraju – natychmiast dodaje Artiom Olchin.

Zapytani o pozytywne efekty oddzielenia się od Ukrainy, dziennikarze wymieniają wprowadzony w Republice system socjalny, pozwalający najuboższym uzyskać zatrudnienie przy prostych, niewymagających kwalifikacji pracach. Można na przykład zamiatać ulice, otrzymywać podstawową pensję 3000 rubli (około 180 złotych) i wyżywienie w miejscu pracy.

– System, który tworzy się właśnie w DRL, żadnemu człowiekowi umrzeć z głodu nie pozwoli – konstatuje Olchin. Aleksander Dmitrijewski uzupełnia, że w Doniecku od wojny ani razu nie podwyższono cen na media i komunalne usługi.

Niezmieniające się ceny to jednak niewielka rekompensata wobec faktu, że w wielu domach nadal brakuje podstawowych mediów, takich jak prąd czy bieżąca woda. Jeszcze gorzej jest za miedzą, w tak zwanej Ługańskiej Republice Ludowej. Przechodząca po rzece Doniec linia frontu zniszczyła wiele punktów ujęcia wody. W Ługańsku krany wysychają każdego wieczora. W stutysięcznym Ałczewsku woda pojawia się raz na trzy dni, dlatego każde mieszkanie wypełnione jest dziesiątkami butelek i baków. Z wodą do picia, prania, gotowania.

Druga Republika

Ługańska Republika Ludowa w ogóle sprawia depresyjne wrażenie. O ile centrum Doniecka w związku z rewoltą zmieniło się nieznacznie – działają supermarkety, kawiarnie, restauracje, kina – o tyle puste aleje Ługańska, obudowane z obu stron wysokimi, masywnymi blokami, przywodzą na myśl rzeczywistość totalitarnego reżimu. Na budynkach administracji publicznej powieszono błękitno-niebiesko-czerwone flagi z ogromną czerwoną gwiazdą. Kino Ukraina symbolicznie zmieniło swą nazwę na kino Ruś. Z ulic miasta zniknęła spora sieć tramwajowa.

Choć w Drugiej Republice jest zdecydowanie biedniej, ceny są tu wyższe niż w DRL. Przejazd środkami transportu miejskiego kosztuje osiem-dziesięć rubli (w Doniecku dwa-siedem rubli). Zwykłe pomidory są towarem luksusowym – za kilogram trzeba zapłacić aż 350 rubli (około dwudziestu złotych). Dlatego największe kolejki w każdym sklepie ustawiają się do stoiska z dotowanymi przez państwo towarami socjalnymi: kaszą, ziemniakami, ryżem. Tylko na to stać przeciętnego ługańskiego emeryta.

Różnice pomiędzy obiema Republikami są też wyraźnie widoczne na polu propagandy politycznej. W przeciwieństwie do rządzących w DRL, władze ŁRL zdecydowały się na wprowadzenie cenzury treści internetowych – zablokowano na przykład ukraińskie portale informacyjne. Panuje tu też o wiele większy strach przed zamachami i prowokacjami. A nazywając rzeczy po imieniu – prawdziwa szpiegomania.

Przygotowując materiał o stanie transportu publicznego w mieście Ałczewsk, odwiedzam budynek miejscowej administracji, gdzie urzędnicy najpierw dokładnie sprawdzają autentyczność mojej akredytacji prasowej, a następnie informują służbę bezpieczeństwa o pojawieniu się podejrzanego dziennikarza. Zarówno dyrektorka ałczewskiego departamentu informacji, jak i zastępca mera miasta, nie są gotowi brać na siebie odpowiedzialności za udzielenie jakichkolwiek informacji. Mer Natalia Piatkowa jest tego dnia nieobecna więc urzędnicy radzą mi zwrócić się z pytaniem do ministra transportu Ługańskiej Republiki Ludowej. Tymczasem rzekomo strategiczne pytania, które chce zadać, brzmią: „ile trolejbusów wychodzi obecnie na linie” oraz „dlaczego bilety ulgowe można kupować tylko przez trzy dni w tygodniu”.

A może nie należy się temu dziwić? Nawet w centrum Ługańska łatwo natknąć się na leżące wraki rakiet. Niejeden dom straszy pustymi oczodołami wybitych okien. Inne wyglądają jak pacjent po przejściu ostrej ospy – dziury w elewacji pozakrywano tynkiem więc całe budynki upstrzone są szarymi plamkami.

Do pokoju daleko

Na placu Lenina w Doniecku trwa uroczystość związana z drugą rocznicą oderwania się od Ukrainy.

– Kochamy pokój! Pokażmy całemu światu, że Doniecka Republika Ludowa pragnie pokoju! – krzyczy postawny mężczyzna w średnim wieku. Zaraz po nim na scenę wychodzi grupa uczennic, chóralnie wykonujących znany utwór Poliny Gagariny Milion głosów. „Ludzie wciąż szukają miłości, wierzą, że znajdą miłość, są nas miliony!” – śpiewają dziewczęta, a wraz z nimi tłum zgromadzony na placu. To lennonowskie Imagine w wersji rosyjskiej.

[youtube=https://www.youtube.com/watch?v=3-HC5yA9HXQ]

[youtube=https://www.youtube.com/watch?v=OkCgqLDpaJg]

Mam jednak wrażenie, że tęsknota za Związkiem Radzieckim i nienawiść do Ukraińców są w Republice uczuciami silniejszymi niż pragnienie pokoju. Zresztą obie strony umiejętnie podsycają wrogie nastroje. Jewgienij z urzędu miasta w Gorłówce wspomina kolegów, z którymi przepracował czterdzieści lat.

– Kiedy wybuchła wojna, nie walczyłem, zamieniłem pracę w milicji na fuchę urzędnika – tłumaczy mężczyzna. – Ale nie wyjechałem na ukraińską stronę. I tylko dlatego dla moich byłych przyjaciół jestem zdrajcą, separatystą. Widnieję na ich czarnej liście. Nigdy już nie wjadę na Ukrainę.

– Nie mogę już oglądać telewizji ukraińskiej ani słuchać języka ukraińskiego – żali się chcąca zachować anonimowość urzędniczka instytucji kulturalnej spod Ługańska. – Te bydlaki celowo strzelały po naszych osiedlach. Chowałam się w piwnicy… Opłakiwałam dzieci sąsiadki. Zbierałam z ulicy dziesiątki ptaków zabitych przez falę uderzeniową. I widziałam, jak ukraiński helikopter zrzucał do naszego jeziora dziesiątki trupów – opowiada kobieta.

Myślę, że większość historii jest prawdziwa, ale fragment o helikopterze to osiedlowa plotka, przekazywana z ust do ust. Utwierdza mieszkańców Republiki w przekonaniu, że to oni są szlachetną stroną tej wojny.

A Ukraina oskarża separatystów. Zarzuca się im stosowanie tortur, nieludzkie traktowanie jeńców, organizowanie poniżających parad jeńców. Dalej – rozpad kraju, ślepe posłuszeństwo putinowskiej Rosji. Obie strony konfliktu łączy jedno: nikt nie wierzy, że wojna wybuchła spontanicznie. Doniecka ulica obwinia o jej zainspirowanie Europę, Amerykę i oligarchów. Kijowska – Putina i oligarchów.

Mawia się też, że Rosja celowo niszczy wschodnioukraiński przemysł, aby rozwijać własne zagłębie kopalniano-przemysłowe na Uralu.

Tymczasem w Donbasie rośnie już pokolenie wojny. Oglądając zniszczenia w jednej z bardziej dotkniętych konfliktem dzielnic Doniecka, natrafiam na dwóch kilkuletnich chłopców, biegnących ulicą z plastikowymi karabinami.

– Zabiję cię, ukrofaszysto! – krzyczy jeden z nich. – Za Republikę!

Tekst ukazał się w wydaniu online dwumiesięcznika “Nowa Europa Wschodnia“, poświęconego zagadnieniom terenu byłego Związku Radzieckiego.