Rośnie liczba Mołdawian, które opowiadają się za zjednoczeniem. Niektóre sondaże wskazują nawet 25 procent

Moskwa jest jednoznacznie na nie. Kreml postrzega Mołdawię jako teren swoich wpływów

Krajem rządzi oligarcha i polityk, Vlad Plahtoniuc. Dorobił się dwóch miliardów dolarów. Mówi się, że w dużej części na działalności przestępczej

Z Mołdawii, uznawanej za najbiedniejsze państwo w Europie, trwa w najlepsze masowa ucieczka obywateli. Szacuje się, że ten czteromilionowy kraj w ostatnich latach opuściło około miliona Mołdawian. W kraju panuje apatia. Nawet 25 procent ludności chce, by ich państwo przestało istnieć. Domagają się przyłączenia do Rumunii, z którą dzielą historię, język, kulturę. Co jakiś czas przez Mołdawię przechodzą wielotysięczne marsze, podczas których podnoszone są hasła unifikacji.

Piotr Gruszka: W Mołdawii silną grupę stanowią panrumuniści. Przekonują oni, że są Rumunami, a Mołdawia nie jest odrębnym państwem i nie ma powodów, by istniały dwa państwa rumuńskie. Dużo jest osób, podzielających te poglądy?

Kamil Całus: Jeszcze niedawno taką myśl wspierało od 10 do 15 procent Mołdawian. W ostatnich dwóch, trzech latach sytuacja się zmieniła. Rośnie liczba osób, które opowiadają się za zjednoczeniem. Niektóre sondaże wskazują nawet 25 procent.

Z czego wynika tak nagły wybuch sympatii wobec Rumunów?

Bynajmniej, nie chodzi tu o miłość do Rumunów. To jest raczej wynikiem smutnej konstatacji, że projekt o nazwie Mołdawia, nie udał się. Że mamy do czynienia z krajem, który od przeszło 25 lat nie jest w stanie zdjąć z siebie łatki najbiedniejszego państwa w Europie, w którym załamała się ostatnia nadzieja, jaką była tzw. twitterowa rewolucja w 2009 roku, która pozbawiła rządów komunistów i umożliwiła dojście do władzy siłom proeuropejskim. Z tym wiązano nadzieję, że w Mołdawii zostaną przeprowadzone głębokie reformy, które przybliżą ich do UE. Tak się jednak nie stało. Pod płaszczykiem proeuropejskich rządów pełnię władzy w kraju przejął najpotężniejszy mołdawski oligarcha i polityk, Vlad Plahtoniuc.

O tym, w jaki sposób Plahotniuc dorobił się ogromnego majątku, krążą legendy. Wydaje się, że w garści trzyma wszystkich najważniejszych polityków w kraju. Kim on jest?

To zarazem fascynująca i straszna postać. W przeciwieństwie do oligarchów ukraińskich czy rosyjskich, którzy dorabiali się na prywatyzacji wielkich zakładów, Plahotniuc nie mógł podążyć tą samą ścieżką, bo w Mołdawii po prostu nie było wielkich zakładów.

Jakim sposobem Plahotniuc zdobył majątek rzędu dwóch miliardów dolarów?

Co do początków jego kariery biznesowej krąży mnóstwo plotek. Jego polityczni przeciwnicy mówią, że to dorabiał się na działalności przestępczej. Niektórzy wprost sugerują, że zajmował się sutenerstwem, że podsuwał prostytutki ważnym mołdawskim i rumuńskim urzędnikom i biznesmenom. Miał też wykorzystywać nagrania wideo z takich spotkań do szantażu. W niejasnych okolicznościach został na początku lat dwutysięcznych szefem mołdawskiej filii dużej rumuńskiej spółki paliwowej, Petrom Moldova.

Prawdziwą władzę przyniosło mu dopiero wejście w wielką politykę.

Tak, Plahotniuc zaczął współpracować z partią komunistyczną, która w 2001 roku. doszła do władzy. Stał się bardzo bliskim współpracownikiem prezydenta Vladimira Voronina i prowadził liczne interesy z jego synem Olegiem. Latami budował swój biznes i umacniał kontakty z politykami. Przede wszystkim budował zaplecze i wpływy w strukturach państwowych: w wymiarze sprawiedliwości, w policji i w prokuraturze. Stał się też sponsorem – a więc de facto kupił sobie - Demokratycznej Partii Mołdawii. W 2009 roku doszła ona do władzy, co pozwoliło mu to sformalizować swoje wpływy. Od tego czasu jego wpływy stały się wręcz nieograniczone. Sprawując kontrolę nad wymiarem sprawiedliwości, mógł szantażować oponentów sprawami sądowymi, mógł zamykać konkurencyjne firmy lub je po prostu przejmował.

Jak do tego doszło, że Mołdawia, mając tak obrotnego oligarchę, jest najbiedniejszym krajem Europy? Przecież pod koniec lat 80. w momencie zawirowań w ZSRR to Rumunia zazdrościła Mołdawii bogactwa.

Wtedy Rumunia była biednym sąsiadem w którym dogasał reżim Nicolae Ceaușescu. Mołdawia była republiką radziecką traktowana jako okno wystawowe na świat. Kwitło rolnictwo, winiarstwo, inwestowano w wysokie technologie (produkowano m.in. podzespoły dla systemów rakietowych).

Co się więc takiego stało, że Mołdawia tak podupadła?

Odpowiedź jest prosta. Rozpadł się Związek Radziecki. Załamał się cały system powiązań gospodarczych. Skończyła się też zimna wojna, a tym samych nastąpiła olbrzymia redukcja produkcji na potrzeby wojskowe. Ponadto do przełomu XX i XXI wieku klasa polityczna nie miała pomysłu na to państwo. Dopiero po dojściu do władzy Partii Komunistów Republiki Mołdawii zaczęło porządkować funkcjonowanie tego kraju. Rozwój nie trwał jednak długo.

Masowe wyjazdy ludności

Ludzie pogrążeni są w apatii?

To dobre słowo. Apatia to jest stan, który towarzyszy Mołdawii od wielu lat. Od momentu przejęcia całkowitej władzy przez Plahotniuca apatia sięga szczytów. Wszelka nadzieja, która się jeszcze tliła w sercach Mołdawian, umarła. Z jednej strony wiedzą, że kraj nie może połączyć się z Rumunią, a z drugiej strony są obawy, co może zrobić Rosja.

Mołdawianie radzą sobie z tą sytuacją, masowo uciekając z kraju.

W ostatnich latach doszło do dwóch fal migracji. Pierwsza miała miejsce w latach 90. Z czteromilionowego kraju, ze względów ekonomicznych, wyjechało około miliona osób. Teraz mamy drugą falę – nazwijmy ją polityczno-jakościową. Kraj opuszczają osoby, które miały tam swoje dobrze prosperujące firmy, ale ze względu na brak nadziei na lepsze jutro, niestabilność polityczną i skorumpowany wymiar sprawiedliwości decydują się na ten krok. Mówią: "nie warto tu zostać. Skoro mamy kompetencję i wiedzę, to możemy równie dobrze wykonywać swoją pracę za lepsze pieniądze na Zachodzie".

Rumunia patrzy na to wszystko przychylnym okiem?

Bukareszt, prowadząc swoją politykę historyczną, rozdaje Mołdawianom masowo rumuńskie paszporty. Wystarczy, by ci byli w stanie wykazać, że ich przodkowie byli obywatelami Królestwa Rumunii. A tak się składa, że dotyka to znacznej większości mieszkańców kraju.

Ile wydano tych paszportów?

Dokładnych danych nie ma, ale szacuje się, że jest to powyżej 700 tysięcy.

Który kierunek Mołdawianie najczęściej wybierają?

Zdecydowana większość jedzie do Włoch, Francji, czy Portugalii. Co jednak ciekawe, oni rzadko wyjeżdżają do Rumunii. Jest to może 10-20 proc.

Dlaczego?

Z szeregu przyczyn. Pierwszą i najistotniejszą jest przesłanka ekonomiczna. Rumuński paszport pozwala na podejmowanie pracy na terenie całej Unii Europejskiej. Po co więc emigrować do relatywnie biednej Rumunii skoro można z łatwością zarobić więcej w Europie Zachodniej? Po wtóre, wielu Mołdawian narzeka na to, że stosunek ludności rumuńskiej do nich jest, mówiąc łagodnie, lekceważący. Choć Rumunii uważają Mołdawian za członków swojego narodu – zwykle mówi się o nich jako o Rumunach zapruckich, a więc pochodzących zza rzeki Prut – to często traktują ich jako młodszych, biedniejszych braci, posługujących się do tego zabawną, śpiewna odmianą rumuńskiego. Niektórzy z nich wprost dają odczuć mołdawskim emigrantom, że przyznawanie im rumuńskich paszportów jest rodzajem łaski. Wszystko to sprawia, że wielu Mołdawian – szczególnie tych, którzy Rumunami wcale się nie czują - po prostu nie chce żyć w Rumunii.

W marcu parlament w Bukareszcie opowiedział się za połączeniem Rumunii z Mołdawią. Jednocześnie posłowie podkreślili, że akt połączenia jest zależny jedynie od woli Mołdawian. Czy to może być krok w kierunku zjednoczenia?

Na poziomie politycznym temat Besarabii jest często eksploatowany. W Rumunii postrzega się ją nieco idyllicznie, jako utraconą arkadię, sielską krainę szczęścia i radości. Rumuni oczekują od swoich polityków, żeby ci dążyli do zjednoczenia, bo to nie buduje poczucie narodowej dumy. A więc ci jeżdżą do Kiszyniowa, składają obietnice, deklaracje, udzielają drobnej pomocy. Żaden polityk nie może sobie pozwolić, by wyjść i powiedzieć, że idea zjednoczenia jest bzdurą. Taki polityk byłby skończony. Tylko że na tym się kończy. Wśród elit nie ma jakichkolwiek planów połączenie obydwu krajów. W prywatnych rozmowach z politykami pojawiają się głosy, że tego projektu zrealizować się nie da.

Unifikacja przysporzyłaby wszystkim ogromnych problemów…

I to z każdej możliwej strony. Po pierwsze, to ogromne koszty finansowe. Pamiętamy przecież, ile kosztowało zjednoczenie Niemiec. Po drugie, mielibyśmy do czynienia z ogromnymi niepokojami społecznymi. Niechętne Rumunom mniejszości mołdawskie nie przeszłyby nad zjednoczeniem do porządku dziennego. Nie wspominam już nawet o Naddniestrzu i niemal pewnej rosyjskiej reakcji na próbę przyłączenia Mołdawii do Rumunii. Do tego, zjednoczenie wpłynęłoby bardzo destabilizująco na sytuację polityczną w Rumunii.

UE ma zbyt wiele swoich problemów, by zajmować się tym skrawkiem świata.

Sam Zachód z własnej woli nie podejmuje tej dyskusji. Nie ma jakiegokolwiek lobbingu na rzecz zjednoczenia. Bukareszt tego nie robi, bo nie jest tym w zainteresowany. Trudno więc powiedzieć, jakie byłoby docelowe stanowisko Zachodu. Być może USA patrzyłyby przychylnym okiem, bo zwiększyłby się zasięg strategicznych interesów Waszyngtonu. Z drugiej strony nie sądzę, by ktokolwiek na zachodzie chciał w tej chwili ryzykować destabilizację sytuacji w regionie.

Wiemy za to, jakie stanowisko zająłby Kreml. Odpowiedź byłaby jedna.

Oczywiście. Moskwa jest jednoznacznie na nie. Kreml postrzega Mołdawię jako teren swoich wpływów. Rosja przez Naddniestrze wprowadza w region chaos. Rosji zależny na tym, by na tym obszarze był taki niedookreślony byt i stanowił kotwicę polityczną i gospodarczą, trzymającą Mołdawię w rękach Rosji. Włączenie Mołdawii z Naddniestrzem do Rumunii jest całkowicie niemożliwe. Tam jest bowiem rosyjskie wojsko, tam żyje ultraprorosyjskie społeczeństwo.

Skomplikowane losy Mołdawian

Skąd w ogóle pojawiają się takie pomysły? Jakie jest podłoże historyczne tych żądań?

Aby zrozumieć przyczyny, musimy cofnąć się do XIX wieku. Do 1812 roku terytorium dzisiejszej Republiki Mołdawii, bez Naddniestrza, wchodziło w skład Hospodarstwa Mołdawskiego, czyli jednego z dwóch księstw, które w połowie XIX wieku zjednoczyły się i utworzyły współczesną Rumunię. W 1812 roku, na skutek tzw. traktatu bukareszteńskiego ziemie te weszły w skład Imperium Rosyjskiego i przez przeszło sto lat, bo właściwie aż do końca I wojny światowej, pozostawały w jego składzie. W tym czasie, jak już wspomnieliśmy, rozpoczął się proces zjednoczenia Hospodarstwa Mołdawskiego i Wołoszczyzny.

W 1859 roku obydwa księstwa zostają połączone unią personalną, a w 1881 roku utworzone zostaje Królestwo Rumunii. Jednocześnie z powstawaniem nowego państwa zaczyna się rodzić nowoczesny naród rumuński. Ale, proces ten nie obejmuje ludności zamieszkującej dzisiejszą Mołdawię. Przeciwnie! Ta, podobnie jak wiele innych ludów pozostających pod panowaniem caratu – np. Polacy - poddawana jest rusyfikacji. Choć, uczciwie stwierdzić trzeba, że proces ten był znacznie łagodniejszy niż na ziemiach polskich. W 1918 roku, Rumunia wykorzystuje chaos, w którym pogrążona jest ogarnięta rewolucją Rosja i odbiera jej utracone w 1812 roku terytorium.

Rozpoczyna się zakrojona na szeroką skalę akcja uświadamiania autochtonicznej ludności – głównie niepiśmiennym chłopom - faktu, że są Rumunami.

A to było wbrew interesom Rosji...

i wbrew woli znacznej części mieszkańców nowonabytych przez Rumunię terytoriów. Szczególny opór wobec nowej władzy stawiała tamtejsza klasa średnia złożona głównie z Żydów, Ormian i szeroko pojętej ludności słowiańskiej. Jej przedstawiciele osiedlili się tam w czasach rosyjskiego panowania i nie mieli nic wspólnego z Rumunią ani rumuńskością. Ogólna niechęć wobec nowych władz sprawiała, że Bukareszt prawie do lat trzydziestych utrzymywał na ziemiach dzisiejszego państwa mołdawskiego tzw. stan oblężenia.

Wracając jednak do Rosji, to ani rumunizacja tych terenów, ani przede wszystkim fakt ich utraty nie mógł się podobać Moskwie. ZSRR nie próżnowało i zaczęło dość szybko budować bazę ideologiczną pod odzyskanie tych terenów. W 1924 roku przy granicy z Rumunią, na terenach dzisiejszego Naddniestrza i części Ukrainy powstała tzw. Mołdawska Autonomiczna Socjalistyczna Republika Radziecka. Ideologią republiki staje się tzw. mołdawianizm.

Co to takiego?

To była nowa idea narodowa, stanowiąca typowy przykład tzw. stalinowskiej inżynierii narodowościowej, a więc procesu odgórnego tworzenia narodów dla celów politycznych. Zgodnie z nią, Mołdawianie, którzy od XIV wieku funkcjonowali jako samodzielny naród w Hospodarstwie Mołdawskim po zjednoczeniu tego księstwa z Wołoszczyzną i utworzeniu współczesnej Rumunii zatracili swą tożsamość, kulturę i tradycję. Stali się po prostu Rumunami. Ale – jak powiadają mołdawianiści - nie wszystkich Mołdawian dotknął ten los. Etniczni Mołdawianie zamieszkujący tereny na wschód od Prutu (te które od 1812 roku wchodziły w skład Rosji) uniknęli rumunizacji i zachowali swą pierwotną mołdawską tożsamość, a nawet osobny mołdawski język, zapisywany w przeciwieństwie do rumuńskiego alfabetem cyrylicznym.

Czemu służyć miała ta ideologia?

Oczywiście, interesom Moskwy. Trzeba wiedzieć, że w swej propagandzie Związek Radziecki od początku istnienia mienił się wyzwolicielem ciemiężonych przez imperialne mocarstwa narodów. Zwróćmy uwagę, że powiększanie terytorium ZSRR odbywało się niemal zawsze pod pretekstem ochrony interesów ludów zamieszkujących te czy inne państwa. Tu było podobnie. Skoro bowiem – jak chcą tego mołdawianiści – na terenach utraconych przez Rosję w 1812 roku istnieje naród mołdawski, odrębny od rumuńskiego, to ma on prawo do wolności i własnej państwowości. Oczywiście, państwowości realizowanej w ramach republiki związkowej ZSRR…

W 1939 roku Kreml wykorzystał ten pretekst. Na mocy paktu Ribbentrop-Mołotow Moskwa i Berlin zmusiły Bukareszt do odstąpienia ZSRR wschodnich ziem rumuńskich. Powstała Mołdawska Socjalistyczna Republika Radziecka w której mołdawianizm - uzasadniający sens istnienia niezależnej od Rumunii Mołdawii – odgrywał rolę kluczową. Przez kolejne 45 lat w szkołach, w mediach, na spotkaniach tłumaczyło się mieszkańcom republiki, że są odrębnym od Rumunów narodem.

Czy rozpad ZSRR był trzęsieniem ziemi w Mołdawii?

Kiedy rozpoczęła się dezintegracja Związku Radzieckiego, w republice doszedł do władzy Mołdawski Front Narodowy. Był on o tyle specyficzny, że dążył do odrodzenia, ale rumuńskiego. Chciano uniezależnić się od Wielkiego Brata, ale nie po to, by walczyć o suwerenne państwo, ale po to, by się przyłączyć do Rumunii. To był jeden z niewielu przykładów w ZSRR, kiedy to ruch narodowy, opozycyjny wobec władz na Kremlu dążył nie do niepodległości , ale – de facto – do przyłączenia swej republiki do innego kraju.

Jakie były pierwsze decyzje Kiszyniowa rozpadzie Związku Radzieckiego?

Władze działały bardzo szybko. Wprowadzono flagę, hymn oraz nazwę waluty identyczne z rumuńskimi. Nawet znaki drogowe zaczęto wymieniać, by były takie same jak u ich sąsiada.

Nie wydaje mi się, aby to wszystko mogło się odbywać bez protestów chociaż części Mołdawian...

Początkowo wydawało się, że wszystko idzie w dobrym kierunku. Nie wzięto jednak pod uwagę dwóch bardzo ważnych czynników. Pierwszy z nich to opór mniejszości słowiańskich czy rosyjskojęzycznych. Mam na myśli przede wszystkim Rosjan, Ukraińców czy Gagauzów, ale także np. zamieszkujących republikę Polaków czy Żydów.. Ta część społeczeństwa nie miała żadnych etnicznych czy kulturowych powiązań z Rumunią.

Innym czynnikiem hamującym unifikację, było historyczne wspomnienie rumuńskich rządów w latach międzywojennych, wzmacniane dodatkowo przez radziecką szkołę, która przez lata podkreślała wśród Mołdawian fakt, że Rumunia przez znaczną część II wojny światowej stała po stronie Hitlera, oraz dokonała Holokaustu na okupowanych przez siebie terytoriach ZSRR – czyli w tzw. Transnistrii. Ostatecznie opór ludności niechętnej zjednoczeniu przybrał formę zbrojną. W 1990 roku Naddniestrze oraz Gagauzja, dwie mołdawskie prowincje zamieszkałe przez ludność rosyjskojęzyczną ogłosiły niezależność od Mołdawii. W 1992 roku między Mołdawią a Naddniestrzem doszło do otwartej wojny, która dzięki wsparciu Moskwy zakończyła się zwycięstwem separatystów i utworzeniem istniejącej do dziś, nieuznawanej przez nikogo Naddniestrzańskiej Republiki Mołdawskiej.

Mołdawio, co dalej?

Niepodległa Mołdawia istnieje od 27 lat. Czy da się przewidzieć, co będzie za kolejne ćwierćwiecze?

To bardzo trudne pytanie. Doświadczenia ostatniego ćwierćwiecza nie napawają optymizmem. Wydaje się jednak, że istnienie niepodległej Mołdawii w dającej się przewidzieć perspektywie czasowej jest raczej niezagrożone. Główni aktorzy międzynarodowi - w tym Rosja - są zainteresowani zachowaniem państwa mołdawskiego. Z perspektywy Moskwy zapadająca się w sobie i niereformująca się Mołdawia jest wariantem w pełni akceptowanym. Jak wspominaliśmy, wbrew deklaracjom politycznym także Rumunia nie jest w rzeczywistości zainteresowane włączeniem Mołdawii w skład Rumunii. Przyszłość leży więc w rękach samych Mołdawian, ale ci – coraz bardziej rozczarowani drogą, którą zmierza ich kraj - najczęściej wybierają emigrację z kraju.

Chcesz być na bieżąco z najważniejszymi informacjami dnia? Polub Onet Wiadomości na Facebooku!