De migranten die in het Brusselse Maximiliaanpark gestrand zijn, bewijzen het failliet van het huidige asielsysteem volgens staatssecretaris van Asiel en Migratie Theo Francken (N-VA). ‘Een duur ticket voor een illegale boot mag geen vrij toegangskaartje voor Europa zijn. Dat is vragen om chaos.’

‘Theo naar Leuven? Die heeft daar toch niets te zoeken. Lubbeek is Leuven niet, hé, dat is een andere wereld’, knipoogt de waard van het restaurant Bed van Napoleon - waar de Franse keizer volgens de overlevering voor de slag bij Waterloo een nakomeling verwekte bij een lokale boerendochter.

In het naburige Leuven is de burgemeesterssjerp door het pensioen van Louis Tobback (sp.a) vacant. Maar Francken zegt dat een verhuizing nooit echt een optie is geweest. ‘Bart De Wever (N-VA-voorzitter, red.) heeft het me gevraagd. Maar ik heb besloten het niet te doen, door een mix van persoonlijke en politieke redenen. That’s all.’

Hij is in zijn thuisbasis Lubbeek aan zijn laatste dagen vakantie bezig. Voor een staatssecretaris van Asiel en Migratie is het nooit helemaal een rustige zomer. In 2015 was er de asielcrisis, gevolgd door een zomer van onrust met aanslagen in Frankrijk, Duitsland en het Belgische Charleroi. Deze zomer moest hij vanop zijn vakantieadres de toestand rond honderden Afrikaanse migranten in een Brussels park in de gaten houden.

‘London, UK’, is al wat die migranten in het Maxi miliaanpark zeggen. Dan houdt het op.

De voorbije weken hebben zich in het Maximiliaanpark bij het station Brussel-Noord zo’n 400 migranten, vooral uit Sub-Saharaans Afrika, verzameld. Ze zijn vanuit hun thuislanden via Libië en Italië naar verschillende plekken in West-Europa doorgereisd, met als einddoel Londen en het Verenigd Koninkrijk.

‘Die mensen zijn illegaal op ons grondgebied. Ze hebben drie opties: asiel aanvragen, vrijwillig terugkeren of opgesloten en teruggestuurd worden. De asiel- en opvangdiensten zijn de voorbije maanden meerdere keren bij die mensen langsgegaan om ze uit te leggen wat hun rechten en plichten zijn en hoe de asielprocedure werkt. Een warm bed, een douche en een stevige maaltijd zijn beter dan de appel en het ei waar een aantal van hen moet op overleven.’

‘De grote meerderheid zijn Soedanezen, Eritreeërs en mensen die zeggen uit Syrië te komen. Wie uit Syrië of uit Eritrea, het Noord-Korea van Afrika, komt, wordt bijna altijd erkend als vluchteling. Maar die migranten in Brussel hebben geen enkele interesse om een asielaanvraag in te dienen. ‘London, UK’, is al wat ze zeggen. Dan houdt het op.’

De politie houdt patrouilles en identiteitscontroles in het park. Maar dat is toch geen structurele oplossing?

Schermvullende weergave Vluchtelingen, vooral uit Soedan en Eritrea, in het Maximiliaanpark ©Kristof Vadino

Theo Francken: ‘De realiteit is dat er geen echte oplossing voor transitmigratie is. Het is ook geen nieuw fenomeen. Er zijn groepjes migranten geweest rond het station Brussel-Zuid. En in Zeebrugge bevinden zich al een jaar honderden migranten. Maar in de komkommertijd is een Brussels park mediagenieker.’

Wat houdt u tegen om ze op te sluiten en terug te sturen?

Francken: ‘Dat doen we ook. Maar ik ga geen 400 mensen in één keer opsluiten, met het risico dat ik ze na de maximale termijn van vier maanden weer moet vrijlaten. Wat heb ik dan opgelost? Er zijn maximaal 600 plaatsen in de gesloten centra voor illegalen. Het kost 200 euro per dag om een illegaal vast te houden. Daarom wil ik in de eerste plaats mensen opsluiten van wie ik zeker ben dat ik ze teruggestuurd krijg. Acht op de tien illegalen die we in een gesloten centrum opsluiten, worden effectief gerepatrieerd. Ik zal niet toelaten dat dat cijfer opnieuw zakt.’

‘De identificatie van migranten is ook lastig. Ze werken totaal niet mee en liegen vaak over hun identiteit. En als iemand afkomstig is van een Afrikaans land, met vaak een zwakke overheid, is de identificatie bijna onbegonnen werk. Ik kan helaas niet even snel naar het rijksregister van Mogadishu in Somalië of Khartoem in Soedan bellen om hen te identificeren.’

‘Soedan is bovendien geen evident regime om mee te onderhandelen over een terugname van mensen. Ik heb voor de vakantie bij de Soedanese ambassadeur aangedrongen om mensen te helpen identificeren en om de noodzakelijke diplomatieke documenten voor hun repatriëring af te geven. Hij beweert dat alles is doorgestuurd naar de regering in Khartoem. Dat is de standaardrepliek die ook de andere Europese hoofdsteden krijgen.’

Brussel eist nu een tijdelijk opvangcentrum. Waarom bent u daar tegen?

De enige die een opvangcentrum in Brussel geweldig zal vinden, is de burgemeester van Calais.

Francken: ‘Brussel? Brussels burgemeester Philippe Close (PS) staat er niet voor te springen. Er komt geen opvangcentrum. Dat kan echt niet. Brussel wordt dan een hub op de migratielijn Libië-Lampedusa-Sicilië-Milaan-Brussel-Londen. De enige die dat geweldig zal vinden, is de burgemeester van Calais. Ik ga niet toelaten dat in Brussel of Zeebrugge een ‘mini-Calais’ ontstaat. De inwoners van Zeebrugge zijn het nu al beu en smeekten me al herhaaldelijk om er iets aan te doen. Gelukkig is er voorlopig weinig agressie of geweld.’

Bij de eerste koude nachten zullen beelden van kleumende migranten opduiken. Dat deert u niet?

Francken: ‘Deze situatie moet en zal worden opgelost. Het is niet alleen mijn probleem, maar dat van de hele regering. Premier Charles Michel (MR) zal hopelijk extra druk zetten op de Soedanese regering om mee te werken aan de identificatie en terugkeer van haar landgenoten.'

'Positief is dat we al weken minder migranten zien arriveren. Daar zit de echte sleutel. Als de deur naar Europa via Libië wagenwijd openstaat, is het geen wonder dat in december opnieuw duizend mensen in een Brussels park zitten.’

‘Over de situatie in Italië (waar heel wat migranten vanuit Libië met bootjes aankomen, red.) had ik gelijk. I hate to say I told you so. De Italianen pakken nu ngo’s aan, doen aan pushbacks (bootjes met migranten terugduwen naar de Libische kust, red.) en werken samen met de Libische kustwacht. Ze hebben gecopy-pastet wat ik al maanden zeg. Ik heb toen serieus mijn nek uitgestoken, hé. Ik zei het alleen te vroeg. Dat was blijkbaar het probleem.’

De premier heeft u wel op de vingers getikt omdat u zei dat de ngo’s samenwerkten met mensensmokkelaars.

Francken: ‘Ik heb na het telefoontje van de premier en een onderhoud met Artsen zonder Grenzen gezegd dat ik dat niet zou herhalen. Maar ik heb er wel nooit een woord van teruggenomen.’

U blijft erbij dat u gelijk had?

Francken: ‘Ik heb nooit gezegd dat we mensen moeten laten verdrinken. Maar wat is er sindsdien gebeurd? De Libische kustwacht houdt de situatie streng in de gaten, dankzij de steun van de Italiaanse marine die nu ook in Libische wateren opereert. De Libiërs treden behoorlijk agressief op, met waarschuwingssalvo’s in de richting van de boten van de ngo’s.'

Schermvullende weergave Vluchtelingen worden voor de Libische kust gered door de Aquarius, een schip van de ngo's SOS Méditerranée en Artsen zonder Grenzen. ©AFP

'Een aantal organisaties hebben hun reddingsoperaties op zee teruggeschroefd of zijn er zelfs helemaal mee gestopt. Omdat veel minder mensen de oversteek wagen, maar ook omdat het de ngo’s wat te heet onder de voeten wordt. Er is in Sicilië een tweede gerechtelijk onderzoek opgestart naar hun activiteiten op zee. Artsen zonder Grenzen maakt deel uit van dat onderzoek. De Italianen zeggen dat ze beschikken over informanten die op boten van ngo’s zijn mee geweest.’

Waar worden de ngo’s van verdacht?

Francken: ‘Mensensmokkel. Bendevorming.’

De ngo’s doen ongeveer een derde van het aantal reddingen op zee. Waarom worden zij met alle zonden van Israël beladen?

Francken: ‘Maar allez, dat doe ik niet. Het punt is alleen dat er overduidelijk sprake is van ‘collusie’ tussen mensensmokkelaars aan de Libische kant en ngo’s die tot diep in de Libische wateren varen. Dat bevestigen rapporten van het Europese grensbewakingsagentschap Frontex, met info van de grenspolitie en mensen op het terrein.

'Maar in de ogen van sommigen was Francken de man die mensen laat verdrinken. (zucht) Ik voel me soms alsof ik in een aflevering van ‘FC De Kampioenen’ zit, met altijd het eeuwige misverstand. Natuurlijk moeten mensen worden gered, zoals het Internationaal zeerecht verplicht. De echte discussie gaat over waar je mensen naartoe brengt eens ze gered zijn. Als je iedereen naar Europa brengt, gaan mensen de overtocht blijven maken. Dat aanzuigeffect staat voor mij vast.’

Wetenschappers betwisten dat.

Francken: ‘Ik ken de studie van de professor van Oxford die er geen bewijs voor vond. Ik heb die man uitgenodigd voor een gesprek op mijn kabinet, maar hij had blijkbaar geen tijd. Ik heb de studie helemaal gelezen. Hij maakt een vergelijking tussen de drie georganiseerde reddingsoperaties Triton, Mare Nostrum en Sophia. Die hadden allemaal als doel mensen over te brengen naar Sicilië en Europa.'

'Het gaat me er niet om reddingsoperaties met elkaar te vergelijken. Mijn stelling is dat het aanzuigeffect vermindert als je mensen niet langer naar Europa brengt. Ik heb nog geen bewijzen van het tegendeel gezien.’

Ook de ngo’s zeggen dat het aantal verdrinkingsdoden stijgt als ze hun werk stopzetten.

Francken: ‘Het aantal doden is al sinds heel lang niet meer zo laag geweest. Er zijn minder aankomsten in Italië en er zijn minder mensen verdronken. Binnen drie weken na de Turkse deal met de EU (die houdt in dat Turkije alle migranten terugneemt die op de Griekse eilanden aankomen. In ruil hervestigt de EU via een luchtbrug evenveel asielzoekers vanuit Turkije, red.) zijn de verdrinkingen in de Egeïsche Zee gestopt.'

'De instroom viel stil omdat mensen niet meer op bootjes stapten. Ze wisten dat ze zouden worden teruggestuurd en niet meer in aanmerking zouden komen voor een hervestiging in Europa. Als de Libische kustwacht die boten redt en de opvarenden naar Libië terugbrengt, vertrekt niemand meer.’

Mensen terugsturen naar onveilige havens is toch verboden volgens het internationaal recht?

De Italianen begeven zich op juridisch glad ijs. Maar de regering staat onder een grote politieke druk. De rechtse Lega Nord haalt een historische 15 procent in de peilingen.

Francken: ‘De Italianen begeven zich op juridisch glad ijs en dat weten ze. Officieel doen ze geen pushbacks. De Italiaanse marine begeleidt de Libische kustwacht bij het terugbrengen van die migranten. Als je de Europese richtlijnen bekijkt, zou je die zo kunnen interpreteren dat steun geven aan de Libiërs hetzelfde is als hun werk zelf doen. Maar de Italiaanse regering staat onder een massieve politieke druk. De peilingen zetten de rechtse Lega Nord op een historische 15 procent. Ook de andere rechtse partijen winnen peiling na peiling. De linkse regering moest iets doen.’

‘Italië heeft in een paar jaar tijd een half miljoen Afrikanen en Bengalen binnengekregen. Die beginnen serieus op te vallen in de steden. De grote meerderheid is in Italië gebleven omdat Oostenrijk en Frankrijk hun grenzen hebben gesloten. De meesten zijn mannen zonder een kans op erkenning die illegaal op het grondgebied verblijven, maar ze zijn moeilijk terug te sturen omdat ze hun papieren weggooien en Italië dus niet aan de nodige diplomatieke documenten raakt om ze terug te sturen. Een klein deel kan misschien terecht in de zwarte economie. Heel veel Italianen willen ze gewoon weg.’

Ze moeten terug naar Libië, waar hen volgens rapporten van mensenrechtenorganisaties folteringen en misbruiken wachten?

Francken: ‘Dat is vanuit menselijk oogpunt het moeilijkste. De kwaliteit van de opvang in de Libische kampen moet drastisch verbeteren. Ik ben zelf nooit zo ver gegaan dat ik zei dat mensen moeten worden teruggestuurd naar Libië. Ik denk dat moet worden gekeken naar landen als Egypte, Marokko en Tunesië. De kans is groot dat het een zaak wordt voor het Europees Hof van Justitie, zoals dat wellicht ook zal gebeuren met de Turkije-deal. Die is allerminst evident, want mogelijk in strijd met het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens.’

Maar toch vindt u dat pushbacks moeten gebeuren?

Francken: ‘De Italiaanse, Griekse en Spaanse marine hebben mensen decennialang teruggebracht, zonder dat iemand daar stil bij stond. Dat waren pushbacks, hoor. Tot een Somaliër, meneer Hirsi, in 2012 met de hulp van een ngo een klacht heeft ingediend omdat de Italiaanse marine hem van een smokkelbootje uit Libië had geplukt en had terugbracht naar de haven waar hij vertrokken was.'

Schermvullende weergave De Italiaanse premier Paolo Gentiloni vindt dat Europa zijn land aan zijn lot overlaat ©EPA

'Volgens de ngo was de boot Italiaans en dus Europees grondgebied en was het Europees mensenrechtenverdrag op hem van toepassing. De man mocht daarom niet teruggestuurd worden naar een onveilige haven.'

'De Europese rechter in Straatsburg heeft de man gelijk gegeven en Italië een grote dwangsom doen betalen. Dat vonnis is de hoofdreden voor de huidige ellende. Sindsdien is het aantal bootvluchtelingen jaar na jaar gestegen. Wie weet dat hij Europa binnen raakt, is bereid een Afrikaans jaarloon te betalen. Wie weet dat hij opnieuw in Afrika belandt, wil een mensensmokkelaar geen duizenden euro betalen.’

Wat aan de Italiaanse en Griekse grens gebeurt, is juridisch dubieus maar noodzakelijk. Is dat de boodschap?

Francken: ‘Dat is evident. Ik werk aan een boek waarin ik het allemaal zal uitleggen. De demografische explosie van Afrika zal de komende jaren serieus doorzetten. Door de klimaatverandering, droogte, oorlog en religieus geweld wordt de migratiedruk op de buitengrenzen van Europa - van Afrika in het zuiden tot Oekraïne in het oosten - gigantisch. We moeten naar een ander model om onze grenzen te beschermen. Je moet duidelijk maken dat een duur ticket voor een illegale boot van een mensensmokkelaar geen vrij toegangsticket is voor Europa. Dat is vragen om chaos.’

Hoe moet dat nieuwe model eruitzien?

Francken: ‘Het moet duidelijk zijn, zoals nu al in de Turkije-deal. De Syriërs die op de Griekse eilanden aankomen, worden teruggestuurd en komen sowieso niet meer in aanmerking voor een hervestiging. Je investeert in betere opvang in de regio en selecteert in de vluchtelingenkampen een quotum van de meest kwetsbare mensen die je binnenvliegt. Het gaat voor een deel om ontwikkelingssamenwerking en voor een deel om humanitaire kosten op je eigen grondgebied.'

'Zo help je mensen, niet via een asielaanvraag in Brussel na illegale migratie. De ngo’s vragen meer veilige en legale migratiekanalen. Die organiseren we, meer dan ooit tevoren. Ik heb nu al meer humanitaire visa uitgereikt dan in heel 2016, toen het ook al om een record ging. Ik heb van niemand lessen in menselijkheid te krijgen.’

Europa legde de lidstaten quota op om asielzoekers te hervestigen. Maar die worden niet ingevuld.

Francken: ‘Dat klopt niet. De quota worden niet gehaald omdat er geen kandidaten meer zijn. Ik ben in Griekenland geweest. Mijn Griekse collega moest toegeven dat er momenteel geen kandidaten meer zijn voor relocatie.’

Het kan toch niet dat niemand van hen in aanmerking komt voor asiel?

Ik kan geen spoken naar hier laten vliegen. Er zijn in Italië en Griekenland niet voldoende vluchtelingen die aan de criteria voor een hervestiging voldoen.

Francken: ‘Ik geloofde dat eerst ook niet. Italië heeft veel Eritreeërs binnengekregen, Griekenland veel Syriërs. Die nationaliteiten hebben een erkenningsgraad boven 75 procent en komen dus in aanmerking voor relocatie. Op basis van de Europese verdeelsleutel moeten wij 4.400 mensen laten overkomen. Maar die zijn er gewoon niet. Ik kan geen spoken naar hier laten vliegen.’

Hoe verklaart u dat?

Francken: ‘Mensen worden niet opgesloten in de hotspots (registratiecentra, red.) als ze aankomen. Ze worden geregistreerd en verdwijnen in de grootsteden. Het recentste Europees rapport was heel kritisch over Italië: er is onder meer een gebrek aan goede asielopvang en de hotspots zijn niet in orde.'

'Italië was woest dat het al die mensen binnenkrijgt en dan ook nog eens kritiek krijgt van Europa. Ik wou met minister van Defensie Steven Vandeput (N-VA) zo’n hotspot bezoeken. Op het laatste moment is dat geannuleerd. Ze hebben niet graag pottenkijkers. Bij de Grieken was dat in het begin ook zo. Na lang aandringen ben ik er begin juli een gaan bezoeken op het Griekse eiland Kos. Andere hotspots bezoeken was geen optie.’

Net als de Grieken in 2015 vinden de Italianen dat Europa hen aan hun lot overlaat.