Een vrijdagavond in Haarlem. Het is aanzienlijk drukker in spelletjeswinkel Het Spellenhuis dan in de shoarmatent en het casino ernaast. Sommigen stappen de winkel binnen om een spel te kopen, maar de meesten lopen door naar The Boardroom, het spelletjescafé dat in hetzelfde pand zit. Voor 5 euro kunnen cafégangers er de hele avond onbeperkt spellen spelen – ze kunnen kiezen uit 500 spellen. Voor advies kunnen ze terecht bij ‘game gurus’, die de ‘game library’ op hun duimpje kennen.

Het is een formule die lijkt te werken: alle negentien tafels op de vloer met schaakbordmotief zijn bezet. Er zitten vriendinnen die liever Yahtzee spelen dan naar een club gaan. Jongens die elkaar via de website Boardgamegeek hebben gevonden, en thuis alvast de handleiding van hun spel hebben doorgelezen zodat ze gelijk konden beginnen. En in een hoekje zitten de ‘ stamgasten’, die elkaar in het spelletjescafé hebben ontmoet. Normaal gesproken is het er nog drukker en lawaaieriger, zeggen ze, omdat er vaak vriendengroepen zijn die partyspellen als Exploding Kittens en 30 Seconds spelen. Nu kunnen ze tenminste rustig nadenken. Ze spelen de ‘mid-heavy Eurogame’ Terraforming Mars, en proberen van de rode planeet een bewoonbare plek te maken.

Bord- en kaartspellen zijn de laatste jaren steeds populairder geworden, zegt Patrick ten Hoorn, eigenaar van winkel en café. „Er wordt steeds meer geaccepteerd dat je niet naar de kroeg of uit eten gaat, maar dat je spelletjes speelt.” Hij ziet dat met name mensen tussen de 18 en 35 jaar spelletjesgek zijn. Zij spelen niet alleen thuis of op het werk, maar gaan ook naar spellencafés, nemen deel aan toernooien en organiseren vaste spelavonden. Op bordspelmania.eu staan bijna 200 Nederlandse bordspelgroepen geregistreerd.

Bol.com merkt de populariteit aan de gestegen verkoop van spellen, zegt Philip Lane, speelgoedexpert van de webwinkel. „We zijn in 2009 begonnen met de verkoop van speelgoed. Toen verkochten klassiekers als Kolonisten van Catan en Monopoly goed. Sindsdien is er enorm veel veranderd in de spellenmarkt.” Spellenmakers richten zich steeds meer op volwassenen, zegt hij. „We zien de laatste jaren een forse groei in de complexere en strategische bordspellen en in ‘snelle’ spellen, zoals Exploding Kittens en Shit Happens. De spelletjesverkoop is in 2019 verdubbeld ten opzichte van 2017.” Verkoopcijfers geeft Bol.com niet.

Nieuw talent

Het succes van Kolonisten van Catan is een belangrijk katalysator geweest, denkt Ten Hoorn. Net als Michael Bruinsma, oprichter van 999 games, dat in 1998 de Nederlandse versie van Die Siedler von Catan op de markt bracht. Toen hij begin jaren 90 begon met het importeren van spellen verklaarde zijn omgeving hem voor gek, zegt hij. „Iedereen dacht dat het fenomeen computer de spellenwereld zou overnemen.” Maar hij scoorde een megahit met Kolonisten van Catan - van het basisspel verkocht hij in Nederland ongeveer 1,5 miljoen exemplaren - en sindsdien is het spellenaanbod geëxplodeerd.

Er kwam een nieuwe generatie bordspellen van veel betere kwaliteit, zegt hij. Door vernieuwende spelconcepten zoals bij Catan, dat met zeshoekige aanlegtegeltjes werkt in plaats van een statisch vierkant bord, zagen ontwerpers nieuwe mogelijkheden. En de namen van de ontwerpers kwamen op het deksel te staan, zegt hij. „Die mensen werden sterren. Dat trok weer nieuw talent aan.” Op dit moment komen er elk jaar ongeveer 5000 nieuwe spellen op de markt en dat maakt de spellenwereld voor een breder publiek toegankelijk, denkt Bruinsma. „Wij verkochten vorig jaar ongeveer 2,5 miljoen spellen. Het aanbod is zo groot dat er voor ieder wat wils is.” Ten Hoorn beaamt dat: „Vroeger was het een mannending, iets voor geeks. Maar sinds vier jaar zie ik ook steeds meer vrouwen spelen.”

Foto Olivier Middendorp Foto Olivier Middendorp Foto’s Olivier Middendorp

Lisanne van der Vaart (27) uit Den Helder is sinds een half jaar bekeerd. Zij en haar vriend besloten ’s avonds spelletjes te doen in plaats van series te kijken, om te voorkomen dat ze de hele dag naar een scherm zouden staren. Zij werkt als blogger, hij als universitair docent op het gebied van it-beveiliging en dus zitten ze de hele dag achter de computer, zegt ze. „Ik merkte dat ik minder goed sliep als ik ook nog tv ging kijken, en daarnaast mijn sociale media bijhield. Als je aan tafel zit, heb je geen last van prikkels. Het is veel gezelliger en veel meer ontspannen om een spelletje te spelen, en je hoeft even aan niks anders te denken.”

Mensen die niet zijn opgegroeid met de mobiele telefoon en Instagram willen terug naar hoe het was, zegt spelletjesfanaat Sanne Geelhoed (29). Zij raakte „verslaafd” aan bord- en kaartspelletjes toen ze stage liep bij een kunstenaar. Hij begon de dag altijd met koffie en een spelletje, om elkaar snel te leren kennen. „Als je fanatiek bezig bent, komt je ware aard naar boven.” En de spelletjes hielpen om het brein activeren, zegt ze. „In een creatief proces kan je snel in hetzelfde rondje lopen. Als je een spelletje speelt, zorg je ervoor dat je geen tunnelvisie krijgt.”

Geelhoed maakt er een sport van om de mooiste spellen te verzamelen, bijvoorbeeld op de megaspellenbeurs SPIEL in Duitsland. Het afgelopen jaar gaf ze er honderden euro’s aan uit. Ze is niet de enige verzamelaar, op sociale media plaatsen spelletjesspelers ‘shelfies’ om met hun collectie te pronken, onder de hashtag #checkoutmycollection. Bruinsma: „Vroeger speelden mensen een spel tot het uit elkaar viel, maar de speler lijkt tegenwoordig een beetje op boeklezer. Als je het spel kent, ga je door naar het volgende. Er wordt veel meer geconsumeerd.”

Meerdere spelmanieren

En er wordt dus meer gemaakt, ook door fanatieke spelers die zelf hun spellen willen ontwerpen, zegt Ten Hoorn. Zoals Niels Pieterse (44) uit Amsterdam. Hij heeft de productie van zijn spel met hulp van zijn vader gefinancierd, zegt hij. In 2010 was hij met zijn toenmalige geliefde, die niet van spelletjes hield, op vakantie in de Dolomieten in Italië. Ze vroeg hem eenvoudig spel te verzinnen dat zij ook leuk zou vinden. Dat werd Rifugio, Italiaans voor berghut, een strategisch aanlegspel waarvoor hij tegeltjes uit een wijndoos knipte.

Met zijn kartonnen bordspel stapte hij naar 999 games, dat hem verbetertips gaf, en nu laat hij zijn spel produceren bij fabrikant Nederlandse Spellenfabriek. „Mijn laatste levering was in januari, net na de feestdagen. Dan heb je het hele jaar dozen in huis staan.” Hij organiseerde toernooitjes om Rifugio te promoten,en heeft inmiddels 5513 spellen verkocht, zegt hij. Een spelletjesvereniging in Gouda heeft zelfs het NK Rifugio georganiseerd.

Foto Olivier Middendorp

Wat maakt een spel eigenlijk goed? Spelletjesrecensent Tanja Brouwer (25) heeft daar zo haar ideeën over. Sinds de zomer beoordeelt ze bordspellen op Instagram (5523 volgers). Het is volgens haar belangrijk dat een spel op meerdere manieren is te winnen, en dat het mogelijk is om op het laatste moment iemand te verslaan. Je wil niet een uur lang zien aankomen dat je gaat verliezen, zoals bij Monopoly. En ze vindt belangrijk dat een speler die niet aan de beurt is bij het spel betrokken blijft. „Dat interactie-element zit bijvoorbeeld in Mens Erger Je Niet.”

Toch zegt de kwaliteit van de spelletjes niet veel over de populariteit ervan, denkt Michiel Bruinsma. „Welke spellen het goed zullen doen is niet te voorspellen. De laatste knallers die we hadden waren Carcassonne, 30 Seconds en Regenwormen. Maar ik weet niet wat de volgende hit zal zijn.”

Samen spelen

Wel worden de laatste tijd veel spellen verkocht waarbij je moet samenwerken, zegt hij. Zoals Mind, een kaartspel dat in het spelletjescafé in Haarlem wordt gespeeld door vrienden die elkaar via de kerk leerden kennen. Normaal gesproken spreken ze bij elkaar thuis af, zegt Klaas-Jan Knol (29), en halen dan bijvoorbeeld Codenames of Regenwormen uit de kast. Ze vragen de ‘game guru’ om een spel dat je mét elkaar speelt, in plaats van tegen elkaar.

Lees ook: Decembermaand, spellenmaand: vier bordspellen om te geven en krijgen

Mensen spelen ook omdat ze zich met elkaar verbonden willen voelen, niet alleen omdat ze willen winnen, zegt Valentijn Visch, spelonderzoeker en universitair hoofddocent Industrial Design aan de TU Delft. „Mensen hebben drie psychologische basisbehoeften: autonomie, competentie en sociale verbondenheid. Spelletjes voorzien daarin omdat deelname vrijwillig is, er sprake is van progressie, en omdat je het samen speelt. Ik kan me voorstellen dat de populariteit van de analoge spellen een tegenreactie is op het gevoel dat we tegenwoordig individuele pionnetjes in digitale netwerken zijn.”

„Spelletjes doen is gewoon heel erg gezellig”, zegt Bruinsma. „Ik speel zelf graag Western Empires, dat twaalf uur kan duren. Je moet beschavingen opstarten vanaf de prehistorie en uitbreiden tot diep in de IJzertijd. In het weekend nodig ik negen vrienden en collega’s uit, maak een pan spaghetti, en spelen maar.”

Populaire bordspellen

Wat zijn populaire gezelschapsspellen van nu? Twee online spellenwinkels (4 Your Games en Spellenrijk) geven als een van de antwoorden op die vraag: Ticket to Ride (Europe). Ook bij bol.com staat dat in de top-5 populaire spellen. Genoemd door 4 Your Games:

Ticket to Ride (Europe) (45 euro)

Patchwork (18 euro)

Codenames (20 euro)

Carcassone (28 euro) Genoemd door Spellenrijk:

Ticket to Ride (Europe) (40 euro)

Wingspan (52 euro)

Azul (40 euro)

Welcome to (22 euro)

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 16 december 2019