Facebook Twitter LinkedIn

Warszawa to miejsce w którym zaczęło się życie polskiej kinematografii. Pierwsze ruchome obrazy powstałe na terenach Polski pokazują miejsca znajdujące się w stolicy. Od tego czasu minęło już ponad sto lat, a Warszawa wciąż daje filmowcom inspiracje do tworzenia sztuki filmowej.

Pierwszy film nakręcony na ziemiach polskich

Prawdopodobnie pierwszym filmem, który powstał na terenie naszego kraju jest nakręcony pleografem przez Kazimierza Prószyńskiego Ślizgawka w Łazienkach. Mimo że do dnia dzisiejszego zachowały się tylko cztery klatki filmowe dzieła wielkiego wynalazcy, nie można o nim zapominać przy okazji warszawskiej tematyki w kinie. Prószyński, by sprawdzić funkcjonalność pleografu, pragnął uchwycić na filmie człowieka w ruchu, do czego doskonale wykorzystał ćwiczących w Łazienkach członków Warszawskiego Towarzystwa Łyżwiarskiego.

Film był później wielokrotnie prezentowany przez wynalazcę warszawskiej publiczności, a z czasem również w innych miastach. Kazimierz Prószyński od wynalezienia pleografu w 1894 roku aż do emigracji w 1912 nakręcił w Warszawie około dwudziestu krótkometrażowych filmów, ukazujących życie codzienne Warszawy i jej mieszkańców, na przykład: Przed pomnikiem Mickiewicza w Warszawie, pokazując ruch uliczny na Krakowskim Przedmieściu, „Kurjer Warszawski” prezentujący pracę roznosicieli gazety czy Wyścigi gdzie nakręcone zostały wyścigi konne, które przed II wojną światową odbywały się na Polu Mokotowskim.

Wspaniałe dwudziestolecie

Do dnia dzisiejszego możemy zobaczyć krótkometrażowe filmy przedwojenne, pokazujące życie codzienne Warszawy, trudno jednak znaleźć pełnometrażowy film fabularny z tamtego okresu, który pokazywałby na ekranie warszawskie ulice dłużej niż przez kilka sekund. Każdy taki kadr wydaje się więc niezwykle cenny, szczególnie jeśli chociaż przez chwilę na ekranie widoczny jest obiekt, który uległ zniszczeniu w czasie II wojny światowej. Przykładem może być film nagrany w 1933 roku Dwanaście krzeseł – główni bohaterowie w pewnym momencie przechodzą obok Galerii Luxenburga przy ulicy Senatorskiej, gdzie do 1931 roku mieściło się wejście do teatrzyku Qui Pro Quo.

W pierwszych minutach komedii, gdy Ferdynand przyjeżdża do Warszawy prosi o pomoc kierowcę taksówki – tym sposobem możemy zobaczyć na ekranie przedwojenne, warszawskie taksówki z charakterystycznym wzorem znajdującym się dookoła samochodu. Zarząd miasta w 1932 roku wprowadził dokładne wytyczne, jak wyglądać ma warszawska taksówka: „Od krawędzi przecięcia kolorów czarnego z popielatym (…) dookoła samochodu należy umieścić pas w kolorze czerwono – białym, w którym na przemian pola czerwone o długości 100 mm a białe 50 mm”.

Kilka lat temu w Węgierskim Archiwum Filmowym odnaleziono film fabularny Áll a bál opowiadający historię o miłości, gdzie akcja dzieje się w Budapeszcie i Warszawie. Dzieło zostało nagrane w sierpniu 1939 roku, jest więc prawdopodobnie ostatnim filmem fabularnym nagranym przed wojną w Warszawie i dodatkowo pokazuje wiele reprezentacyjnych dla przedwojennej stolicy obiektów, które nie przetrwały działań wojennych, jak chociażby Pałac Saski i sąsiadujący z nim Pałac Brühla.

Filmy o zmartwychwstałym mieście

Czasy okupacji niemieckiej były głównym tematem polskiej kinematografii lat 40. i 50. XX wieku, chociaż pokazanie na ekranie wydarzeń z czasu powstania warszawskiego było problematyczne, gdyż władza kontrolowała wszystko, co później miało być wyświetlane na wielkim ekranie. Tym sposobem scenariusz jednego z pierwszych powojennych filmów o Warszawie Miasto nieujarzmione tak bardzo odbiegał od swojej pierwotnej, zaproponowanej przez producentów wersji, że premiera została opóźniona, a Czesław Miłosz który był odpowiedzialny za scenariusz, postanowił wycofać swoje nazwisko z czołówki filmu. Miasto nieujarzmione jest jednak cennym filmem ze względu na ukazane w nim zdjęcia zniszczonej Warszawy, które były nagrywane dwa lata po zakończeniu wojny.





Odbudowująca się stolica stała się atrakcyjna dla filmowców i często jest tłem dla wydarzeń rozgrywających się w filmach fabularnych tamtego okresu. Dlatego mamy możliwość zobaczenia między innymi w komedii Irena, do domu! bohaterów przemierzających samochodem warszawskie ulice – okolice Placu Bankowego, Krakowskie Przedmieście czy trasę W-Z. Z filmu pochodzi piosenka Marii Koterbskiej Karuzela na Bielanach nawiązująca do bardzo popularnych jeszcze przed okupacją zabaw odbywających się w każdą niedzielę właśnie w tej dzielnicy.

Przygoda na Mariensztacie to film, o którym mówi się dzisiaj głównie jako o pierwszym polskim filmem powojennym w kolorze. Dla wielbicieli Warszawy ma jednak inną, dużą zaletę – akcja filmu dzieje się w powojennej stolicy, co pozwala nam na zobaczenie Pomnika Syrenki na Powiślu na tle panoramy Pragi Północ, Placu Zamkowego, Placu Bankowego, Placu Konstytucji (powstałego w 1952, więc w filmie możemy zobaczyć to miejsce niemalże chwilę po jego otwarciu) i oczywiście Mariensztatu.

Wielkie poruszenie wśród nie tylko warszawiaków ale i całego narodu wzbudziła budowa Pałacu Kultury i Nauki zaczęta w 1952 roku w samym sercu Warszawy. Dyskusje na ten temat wzrosły dodatkowo po decyzji władz o nadaniu budynkowi imienia Józefa Stalina. Budowa pałacu jak i jego oficjalne otwarcie budziły takie poruszenie, że zostały udokumentowane na wielu taśmach filmowych, nie tylko przez rodzimych filmowców. Część z tych obrazów nagrana jest w kolorze, dzięki czemu nie tylko możemy zobaczyć jaki pierwotnie miał kolor PKiN, ale również zaznacza jak ważnym było to wydarzeniem, ponieważ większość powstałych w latach 50. filmów pozostaje czarno-biała.

Dwuznaczne lata PRL

Komedie takie jak Nie lubię poniedziałku czy Miś mają dziś status filmów kultowych. Posługując się satyrą pokazują życie (nie)codzienne warszawiaków w okresie Polski Ludowej. Dodatkowo nie skupiają się na jednej warstwie społecznej, dając oryginalny obraz społeczeństwa polskiego mieszkającego w stolicy.

W tym czasie pojawia się też wiele filmów traktujących o życiu w Warszawie. Krzysztof Kieślowski w swoich filmach dokumentalnych o tematyce społecznej dotykał również tematu życia w stolicy państwa znajdującego się za żelazną kurtyną. Jego film Dworzec pokazuje pracowników i pasażerów Dworca Centralnego w Warszawie, a w tle słychać wiadomości Dziennika Telewizyjnego.

Należy pamiętać również o serialach oglądanych w tamtym czasie przez niemal wszystkich, którzy posiadali telewizor – 07 zgłoś się opowiadający o poruczniku Borewiczu, którego miejsce pracy to Stołeczny Urząd Spraw Wewnętrznych znajdujący się w odbudowanym po II wojnie światowej Pałacu Mostowskich, w którym rzeczywiście mieściła się w tym czasie Komenda Stołecznej Milicji Obywatelskiej. Po dzień dzisiejszy pałac służy stołecznej policji.

W serialu Stanisława Barei Zmiennicy śledzić można losy stołecznych taksówkarzy, a stolica służy jako tło do rozgrywających się wydarzeń. W związku z tym, że bohaterowie w każdym odcinku poruszają się po mieście, mamy możliwość zobaczenia wielu miejsc Warszawy z lat 80. XX wieku, w tym tak charakterystycznych jak Pałac Kultury i Nauki, Dworzec Centralny czy Stare Miasto.

Filmów nagrywanych w Warszawie, które traktują o jej mieszkańcach, miejscach i historii jest wiele i nie sposób wszystkich wymienić. Czasami miasto jest głównym „bohaterem” danego dzieła, innym razem jest tłem do rozgrywających się wydarzeń. Pewne jest jedno – sama ilość tych nagrań świadczy o tym, że niemal od samego wynalezienia urządzeń służących do nagrywania obrazu aż po dzień dzisiejszy jest to miejsce, które daje wiele możliwości.

Literatura:

Radosław Głowacki, Echa Dawnej Warszawy: Zamki i Pałace, Skarpa Warszawska, Warszawa 2017.

Justyna Krajewska, Warszawa w rozmowach, Instytut Wydawniczy ERICA, Warszawa 2016.

Rafał Bielski, Jakub Jastrzębski, Utracone Miasto. Warszawa wczoraj i dziś, Skarpa Warszawska, Warszawa 2016.