In het Nederlandse parlement zitten veel kleine partijen. Het is dus noodzakelijk dat politieke partijen met elkaar samenwerken en waar nodig een compromis sluiten, om een meerderheid in zetels te behalen.

De PVV en Forum voor Democratie zijn echter erg kritisch over de Nederlandse consensuspolitiek. Zij zeggen dat de politiek een uitdrukking moet zijn van de wil van het volk. Maar door het compromis blijft daar nog maar weinig van over: Ten eerste moeten kiezers stemmen op een politicus waar ze het vrijwel nooit compleet mee eens zijn. Die politicus moet het ten tweede weer eens worden met zijn of haar partijgenoten. Tot slot moeten die partijen ook nog met elkaar een akkoord sluiten in de Tweede Kamer.

Ondanks het succes van deze populistische partijen is het echter niet duidelijk in hoeverre het electoraat ook een negatieve houding heeft ten opzichte van consensuspolitiek en het “partijkartel”. Wat vinden kiezers eigenlijk van een Tweede Kamer met veel kleine politieke partijen? Sterker nog: hoe zou hun ideale Tweede Kamer er uit zien?

De Kamerstem

In samenwerking met het Kieskompas hebben wij zo’n 8.000 respondenten gevraagd om te stemmen met een zogenaamde ‘Kamerstem’: de kiezer kan dan 150 zetels verdelen over de partijen op het stembiljet, waarbij elke zetel staat voor 1/150e van een stem. Met een Kamerstem kunnen kiezers dus aangeven hoe hun ideale Tweede Kamer eruit komt te zien. Als een persoon het met twee partijen evenveel eens is, kunnen beide partijen de helft van de zetels gegeven worden. Of een partij krijgt er honderd, en vijf partijen elk tien. Een verdeling zoals hieronder aangegeven is ook mogelijk.

Figuur 1. Een voorbeeld van hoe een kiezer zou kunnen stemmen

In het huidige systeem bestaat de Kamerstem in principe ook al, maar dan moeten alle zetels naar één partij: Stel dat er maar één kiezer komt opdagen bij de Tweede Kamerverkiezingen, dan zullen in het huidige kiesstelsel namelijk alle zetels naar de partij gaan waar deze ene kiezer op heeft gestemd. Figuurlijk gesproken krijgen kiezers nu dus een kleurplaat, zoals hierboven afgebeeld, met 150 rondjes – oftewel zetels – en die moet worden ingekleurd met slechts één kleur. Een Kamerstem is diezelfde kleurplaat, maar mag wél met meer ‘kleuren’ worden ingekleurd.

Als respondenten hun eigen ideale Tweede Kamer invullen geven ze ook meteen aan in hoeverre een consensuspolitiek nodig zal zijn: Zit er maar één partij in (want dat mag natuurlijk ook!), dan hoeft er niet met andere partijen een compromis gesloten te worden. De kiezer heeft dan ook duidelijk geen voorkeur voor consensuspolitiek. Zitten er veel partijen in, waarvan er niet één een meerderheid heeft? Dan zullen partijen met elkaar moeten samenwerken. Een respondent geeft met zijn of haar ideale parlement zodoende aan dat hij of zij voorkeur heeft voor een zekere mate van consensuspolitiek.



Kiezers zijn niet voor één partij

De meeste respondenten hebben veel partijen in hun ideale Tweede Kamer! In de grafiek hieronder is afgebeeld hoeveel partijen (horizontale as) zetels krijgen van hoeveel respondenten (verticale as).

Figuur 2. Het gros van de respondenten verdeelt haar stem over minimaal 3 partijen

Gemiddeld krijgen zes a zeven partijen zetels in een ideaal parlement. We zien verder dat het percentage kiezers dat alle zetels aan één partij geeft onder de één procent ligt. De fanatieke partijaanhanger is kennelijk zeldzaam.

Ook populistische kiezers gaan voor meer dan één partij

Hoe zit het voor kiezers die populisten steunen? Populisten hebben een sterke afkeur van consensuspolitiek, en kiezers die het eens zijn met populisten vermoedelijk ook. We verwachten bij populistische kiezers dus geen voorkeur voor veel kleine partijen in de Tweede Kamer.

Met een aantal vragen hebben we vastgesteld hoe populistisch iedere respondent is. Dit varieert van “niet populistisch” naar “erg populistisch” op een 1 tot 5 schaal[EV(1] . Kiezers die populistisch(er) zijn, hebben niet minder partijen in hun ideale Tweede Kamer. Ze geven wel significant [EV(2] meer zetels aan de grootste partij. Op de figuur hieronder zien we dat erg populistische respondenten (zie horizontale as) de grootste partij gemiddeld meer dan 40 procent van de zetels geven (zie verticale as). Voor minder populistische respondenten is dit gemiddelde net iets hoger dan 30 procent.

Figuur 3. Populistische attitudes en aantal stemmen

Populistische kiezers lijken dus inderdaad meer geneigd om tegen consensuspolitiek te zijn dan minder populistische kiezers, omdat ze de grootste partij groter maken in hun ideale Tweede Kamer. Maar niet in zoverre dat die ene partij een meerderheid van de zetels krijgt. Zelfs voor de meest overtuigde kiezers van de PVV is dit het geval.

Ook PVV’ers willen een beetje partijkartel

We hebben gevraagd hoe groot een kiezer de kans inschat dat hij of zij op de PVV zou stemmen bij de Tweede Kamerverkiezingen op een schaal van 0 (zeer onwaarschijnlijk) tot 10 (zeer waarschijnlijk). Hoe waarschijnlijker een stem op de PVV (horizontale as), hoe groter percentage van de zetels naar PVV gaat (verticale as). Maar zelfs van de kiezers die aangaven dat ze zeer waarschijnlijk op de PVV zouden stemmen krijgt de PVV gemiddeld ‘maar’ net iets boven de veertig procent van hun stem. Een minderheid dus. Zelfs van de eigen achterban krijgt de PVV geen vrijbrief het land alleen te regeren. De overige zetels worden door sterk overtuigde PVV aanhangers (8 of hoger) hoofdzakelijk verdeeld over de VVD (16%) en het CDA (10%).

Figuur 4. Percentage van zetels naar de PVV

Het valt op dat kiezers die normaal gesproken niet op de PVV stemmen de partij met een Kamerstem wel een aantal zetels geeft. Een kwart van de groep respondenten die bijvoorbeeld aangaf dat het zeer onwaarschijnlijk was dat ze op de PVV zouden stemmen, gaf de PVV gemiddeld toch zes zetels. Veel kiezers willen een beetje PVV. Veel PVV’ers willen op hun beurt ook een beetje partijkartel.

Noot: Dit blog is geschreven in samenwerking met André Krouwel, universitair hoofddocent politicologie en communicatie aan de Vrije Universiteit van Amsterdam en directeur van het Kieskompas