W Wiedniu, dawnej stolicy wielkiego imperium, nie brak wysokich budynków. Znajdują się tam przecież liczne pałace i kościoły znakomicie urozmaicające panoramę miasta. Żaden z nich nie dorównuje jednak pod względem tajemniczości sześciu żelbetowym wieżom otaczającym ścisłe centrum miasta.

Flakturm (wieża przeciwlotnicza, lm. flaktürme) – pod tym krótkim określeniem kryją się wielotonowe konstrukcje sięgające ponad 50 m wzwyż i uzbrojone (w wypadku wież artyleryjskich) w działa przeciwlotnicze kalibru 128 mm. Ich pomysłodawcą i współprojektantem był sam Adolf Hitler, niespełniony malarz i architekt, pragnący przebudować największe europejskie miasta według swoich gustów.

„Głowy cukru” Winkela i „baszty” Zombecka i Dietela

W połowie lat 30. XX wieku Niemcy rozpoczęli program budowy betonowych wież przeciwlotniczych przeznaczonych do ochrony ludności cywilnej. Argumentowano, że schrony naziemne są tańsze w budowie (przeliczając środki zużywane na zapewnienie bezpieczeństwa jednej osobie) od podziemnych, a dzięki przyjęciu stożkowatej formy będą zabezpieczone przed bombami lotniczymi spadającymi z dużej wysokości. Liczono też, że konstrukcje takie będą lepiej znosić eksplozje ciężkich bomb, wbijających się zazwyczaj w grunt przed detonacją i oddziaływujących przez to z największą mocą na struktury podziemne.

1 z 2

Najpopularniejszym modelem wznoszonych wież były te zaprojektowane przez Leo Winkela w 1934 roku. Pierwsze z nich miały kształt zbliżony do stożka, późniejsze warianty, wznoszone przy użyciu mniejszej ilości stali, miały jednak o wiele mniej smukły kształt, kojarzący się obserwatorom z krótkim cygarem lub też głową cukru.

Najpotężniejsze z nich miały prawie 30 m wysokości i 18,6 m średnicy przy podstawie, a pomieścić mogły około 600 ludzi, choć firma L. Winkel & Co. miała w swej ofercie także mniejsze warianty, w których schronić się mogło od 164 do 500 osób. Wszystko zależało od dostępnej powierzchni zabudowy, jak również finansowych możliwości zamawiającego. Firma chętnie godziła się również na rozmaite modyfikacje na życzenie, stąd też w literaturze można spotkać różne typy i podtypy tych wież. Z około 200 wzniesionych budowli do dziś przetrwało 70–80 sztuk.

W 1937 roku na rynku tego rodzaju schronów przeciwlotniczych pojawił się Paul Zombeck ze swoimi przysadzistymi, okrągłymi budowlami (do 22,2 m. wysokości przy 12,2 m średnicy) przypominającymi swym kształtem basteje z przełomu średniowiecza i nowożytności; mniej historycznie nastawiony obserwator mógłby równie dobrze wziąć je za duże wieże ciśnień. Zombeck poświęcił smukłość konstrukcji na rzecz objętości, przez co jego schrony mogły pomieścić do 1000 ludzi.

1 z 2

Pewną nowością były konstrukcje wznoszone przez Dietel –Gesellschaft m.b.H. W odróżnieniu od reszty opisywanych schronów, budowle tej firmy wyposażone były w strzelnice dla broni maszynowej, a na szczycie znajdowała się niewielka platforma pozwalająca na instalację działka kal. 20 mm. Dzięki temu wieże te mogły pełnić (w ograniczonym stopniu) rolę stanowiska artylerii przeciwlotniczej i stały się w pewnym sensie prekursorami prawdziwych flaktürme.

Prócz wspomnianych trzech typów istniało także wiele rozmaitych lokalnych odmian wieżowych schronów przeciwlotniczych, jak również plejada „pudełkowatych” schronów naziemnych, przyjmujących rozmaite kształty i formy. Żadne z nich nie mogły się jednak równać z konstrukcjami zrodzonymi w głowie Adolfa Hitlera jesienią 1940 roku.

1 z 2

Żelbetowe zamki Hitlera

Pierwsze alianckie bomby spadły na Berlin w nocy z 7 na 8 czerwca 1940 roku, kiedy to nad niemiecką stolicę nadleciał samotny francuski bombowiec NC 223.4 o nazwie własnej Julius Verne. Francuzi zrzucili osiem bomb o wadze 250 kg i osiemdziesiąt bomb zapalających po 10 kg każda (plus but wściekłego bombardiera), a potem bez większych przeszkód wrócili do bazy.

Co ciekawe, niemieckie władze zdołały w dużej mierze zatuszować ten incydent, twierdząc, że były to tylko ćwiczenia obrony przeciwlotniczej. Kiedy jednak w nocy z 25 na 26 sierpnia 1940 roku nad Berlinem pojawiły się brytyjskie bombowce, nie można było dalej ukrywać prawdy. Berlin, wbrew zapowiedziom niemieckiej propagandy, stał się polem bitwy.

9 września 1940 roku Adolf Hitler wydał polecenie budowy wież obrony przeciwlotniczej na terenie niemieckiej stolicy. Führer posunął się nawet do osobistego stworzenia zarysów proponowanej budowli, opierając swój projekt na XIII-wiecznych zamkach, choćby Castel del Monte. Ostateczny kształt nadał jednak flaktürme profesor Friedrich Tamms.

Nowe budowle miały być centrami dowodzenia, schronami i stanowiskami ogniowymi połączonymi w jedną funkcjonalną całość, jednak na ich projekty i umiejscowienie miały wpływ także pewne względy propagandowe. Raz zbudowane, te wielkie żelbetowe monstra, miały stać się częścią tkanki miejskiej już na zawsze. Stąd też przy ich projektowaniu uwzględniono także pewne wymagania estetyczne. Po wojnie ich fasady miały zostać ozdobione marmurem i innymi rodzajami kamienia, a na ścianach zamierzano umieścić nazwiska poległych bohaterów. W ten sposób flaktürme przekształciłyby się w coś na kształt nazistowskich pałaców wojennej chwały

Póki co przeważały jednak względy praktyczne. Aby zapewnić wieżom skuteczność, musiały być one wyposażone w ciężkie działa przeciwlotnicze największego dostępnego kalibru, w tym wypadku 12.8 cm Flak 40 (tymczasowo używano dział 10.5 cm Flak 38 i 39). Umiejscowienie takiego uzbrojenia w mieście na poziomie gruntu mijałoby się z celem, jako że okoliczne budynki znacząco ograniczałyby pole ostrzału, a fala uderzeniowa powstała przy wystrzale zgruchotałaby szyby w całym sąsiedztwie. Stąd brał się wymóg wysokości – wieże musiały być na tyle wysokie, by górować nad otoczeniem.

Kolejnym problemem napotkanym na etapie projektowania flaktürme były zakłócenia w pracy radarów wywoływane przez wstrząsy i podmuchy generowane przez ciężkie działa przeciwlotnicze podczas prowadzenia ognia. Umiejscowienie i jednych i drugich w obrębie jednej konstrukcji było po prostu niemożliwe, stąd też decyzja o budowie wież w parach. Radary i dalmierze instalowano na „Leitturm” (L-Turm), tak zwanej wieży kierowania ogniem, a uzbrojenie główne montowano na „Gefechtsturm” (G-Turm), czyli wieży artyleryjskiej (początkowo instalowano tam także dalmierz zapasowy. Oba rodzaje tych budowli wyposażano przy tym w lekką broń przeciwlotniczą (20–37 mm) do obrony bezpośredniej i łączono podziemnymi przewodami. Para taka była z funkcjonalnego punktu widzenia nierozłączna.

1 z 2

Flaktürme wzbijają się w niebo

W połowie października 1940 roku rozpoczęły się prace nad pierwszą wieżą G, tzw. wieżą ZOO. Ten żelbetowy kolos miał 39 m wysokości i 70,5 m szerokości. Pod koniec listopada rozpoczęto budowę wieży L (wysokość 39 m, wymiary podstawy 50 na 23 m). Dzięki wytężonej pracy 3250 robotników i więźniów obie konstrukcje ukończono do początku kwietnia 1941 roku, choć działa 105 mm wymieniono na docelowe 128 mm dopiero w sierpniu 1942 roku. Niebawem rozpoczęto pracę nad parą wież we Friedrichshain (kwiecień–październik 1941) i Humboldthain (październik 1941–kwiecień 1942). Wszystkie zalicza się do tzw. I generacji. Każda z wież G miała załogę liczącą 166 ludzi, wieże L obsadzało 106 żołnierzy.

Po Berlinie przyszedł czas na Hamburg. Prace nad pierwszą parą flaktürme, umiejscowioną w Heiligengeistfeld, rozpoczęto w kwietniu, a zakończono w październiku 1942 roku. Był to czwarty zestaw wież zbudowany w Niemczech, a jako że praktykowano tu numerację ciągłą, nadano im oznaczenia IV-G i IV-L.

Pod koniec 1942 roku rozpoczęto budowę kolejnej pary wież, oznaczonej jako VI. Tym razem były to konstrukcje tak zwanej II generacji. Różnice najbardziej rzucały się w oczy w wypadku wież „G”, mniejszych (szerokość boku 57 m, wysokość 41,6 m) od swych kuzynów pierwszej generacji. Na tym etapie wojny III Rzesza odczuwała już pewne braki surowcowe, więc idee Hitlera musiały się lekko skurczyć do bardziej ekonomicznych wymiarów.

Choć mniejsze, wieże G II generacji były równie potężnie uzbrojone jak berlińskie. Na ich szczycie zaprojektowano miejsce dla czterech podwójnie sprzężonych dział 128 mm, zapewniających załodze większe bezpieczeństwo dzięki zastosowaniu specjalnych żelbetowych stropów przykrywających część stanowiska.

Co ciekawe, w Hamburgu nigdy nie zbudowano trzeciej pary wież, choć przewidziano je w pierwotnych założeniach. Wszystkie tropy prowadzą do generała Ludwiga Wolffa, oficera Luftwaffe odpowiedzialnego za bezpieczeństwo tego rejonu. Nie wierzył on w skuteczność flaktürme i argumentował, że działa 128 mm mogą być równie dobrze posadowione na wzgórzu czy w innym odpowiednim miejscu, co będzie tańsze i szybsze. Na jego polecenie zbudowano serię połączonych ze sobą platform osadzonych na palach wbitych w dno zbiornika Außenalster, na których rozstawiono baterię dział 105 mm (czyżby 128 mm były zbyt ciężkie?). Takie posadowienie zapewniało odpowiednie pole ostrzału, choć bezpieczeństwo obsługi pozostawiało wiele do życzenia.

Choć może to zaskakiwać, Berlin i Hamburg były jedynymi miastami na terenie „starej” Rzeszy, które otrzymały swoje wieże – sześć stanęło w stolicy, cztery zaś w Hamburgu. Zamierzano co prawda zbudować kolejne w Bremie, Norymberdze czy Monachium, jednak nic z tych planów nie wyszło. Trzecim miastem, w którym pojawiły się flaktürme, stał się… Wiedeń.

Artystyczne marzenia Führera

Hitler uwielbiał sztukę. To proste stwierdzenie nie jest niczym odkrywczym, jednak fakt ten odegrał olbrzymią rolę w historii wiedeńskich wież przeciwlotniczych. To na osobiste polecenie Adolfa Hitlera zbudowano w tym mieście sześć wież przeciwlotniczych. Co więcej, sam Führer ingerował w ich lokalizację.

Przyczyna tego stanu rzeczy jest bardzo prosta, jeśli tylko pamięta się o zamiłowaniu wodza III Rzeszy do sztuki i architektury. Widząc narastającą groźbę nalotów, Hitler pragnął za wszelką cenę ochronić bezcenne zabytki Wiednia, starej stolicy wielkiego cesarstwa pełnej pałaców czy kościołów. Zażądał, by kolejne pary flaktürme (V, VII, VIII) zbudowano właśnie w tym mieście, by strzegły jego ścisłego centrum.

1 z 3

Wieże ogniowe ustawiono w trójkącie, którego centrum znajdowało się mniej więcej w rejonie katedry św. Szczepana. Co więcej, jedną z wież G posadowiono w taki sposób, by znajdowała się w jednej osi widokowej z najznamienitszymi zabytkami starego Wiednia. W umyśle Hitlera budowle te po odpowiednim dopieszczeniu artystycznym miały być uzupełnieniem czy też kolejnym etapem rozwoju urbanistycznego pięknego miasta.

Polecenie budowy wydano we wrześniu lub listopadzie 1942 roku, pierwszą zaś parę wzniesiono w Wiedniu latem 1943 roku. Nosiła ona numer VIII, zlokalizowana była w Arenbergpark, a powstała zgodnie z założeniami typu II. Dalsze dwie pary (V, ukończona w listopadzie 1943 roku, oraz VII, ukończona w styczniu 1945 roku) reprezentowały już typ III, w którym wieże G również poddano uproszczeniom i ograniczeniom ze względów materiałowych. Po dawnej pudełkowatości nie został praktycznie żaden ślad, a trzony budowli przybrały formę wieloboków, zbliżając się do walca.

1 z 2

Co ciekawe, na wielkość tych obiektów olbrzymi wpływ miała wysokość okolicznych budynków (niektóre wieże ulokowano praktycznie w centrum miasta) i rzeźba terenu, przez co powstały pewne anomalie, np. wieża V-G ma zaledwie 45 m wysokości (VII-G, teoretycznie tego samego typu, ma ok. 54 m wysokości).

Podobnie jak w Berlinie i Hamburgu, uzbrojeniem wiedeńskich flaktürme (zarówno typu II jak i III) miały być działa 128 mm, jednak z powodu trudności produkcyjnych również w Wiedniu musiano się początkowo zadowolić działami 105 mm, a przezbrojenie na armaty docelowe zakończono dopiero w wrześniu 1944 roku. Nie wiadomo też, czy wszystkie wieże wyposażono w przewidziane w planach działka 20 mm.

Kłopotliwe pomniki

Wszystkie wybudowane podczas wojny wieże oddały nieocenione usługi ludności cywilnej, która znajdowała w nich schronienie podczas ciężkich bombardowań, charakterystycznych dla drugiej połowy wojny. Nigdy nie da się tego precyzyjnie obliczyć, niemniej przyjmuje się, że każda z berlińskich (najlepiej opisanych) wież G pierwszej generacji mogła pomieścić do 30 000 ludzi, choć przewidywano „zaledwie” 8000. Nawet zmniejszone wieże G trzeciej generacji zapewniały schronienie 15 000 cywili, a dodatkowo znajdowały się w nich magazyny (wykorzystywane choćby do ratowania dzieł sztuki) oraz szpital polowy do 800 łóżek.

Biorąc pod uwagę wymiar militarny, flaktürme przyczyniły się do strącenia kilkudziesięciu maszyn wroga, były też wykorzystywane w walkach lądowych, jednak nie były w stanie obronić żadnego z miast przed nalotami, co odczuli zwłaszcza mieszkańcy Berlina i Hamburga.

Powojenne losy tych żelbetowych gigantów znacznie się od siebie różniły. Berlińskie wieże ZOO przestały istnieć, a dwie pozostałe wieże G zostały częściowo wysadzone i zasypane; ich wieże L zniszczono. Obie hamburskie wieże L również przestały istnieć, jednak G ocalały i stoją do dziś. W Wiedniu udało się zachować wszystkie flaktürme, przez co turyści mają unikalną możliwość obejrzenia całego systemu obrony przeciwlotniczej opartego o te konstrukcje.

Najbardziej malowniczo prezentuje się para VII znajdująca się w parku Augarten. Wieża G została uszkodzona w 1946 roku (bawiące się dzieci doprowadziły do detonacji znajdującej się w niej amunicji), a w 2007 roku trzeba było usunąć część stanowisk lekkiej artylerii przeciwlotniczej grożących zawaleniem. Stojąca niedaleko wieża L jest w dobrym stanie technicznym. Uważny obserwator bez problemu zauważy, jak próbowano wkomponować obie wieże w założenia barokowego parku, tak by (po wykończeniu fasad) cieszyły oko spacerowiczów i okolicznych mieszkańców.

Para VIII znajduje się w parku Arenbergpark. Obie wieże (typ II) stoją nietypowo blisko siebie, wciśnięte pomiędzy okoliczne budynki. Wieża G jest wykorzystywana jako magazyn dzieł sztuki, L stoi pusta.

Los V jest za to najbardziej złożony. Wieża L stojąca w Esterházypark jest wykorzystywana od 1957 roku jako akwarium i ściana wspinaczkowa, co wiązało się ze znaczną przebudową i ingerencją w jej wygląd. Wieża G jest za to niedostępna dla turystów nawet z zewnątrz, jako że położona jest na dziedzińcu dawnego kompleksu koszarowego Stiftskaserne i wykorzystywana jest przez armię austriacką. Na szczęście niektóre sklepy znajdujące się wokół wieży mają okna nie tylko od strony ulicy, lecz również od strony podwórza.

Obecnie większość wiedeńskich flaktürme czeka na określenie swej przyszłości, jeśli będą takową miały. Te betonowe kolosy są pomnikami pewnego mrocznego okresu w historii Europy, lecz równocześnie stanowią szare ciernie w tkance miejskiej Wiednia, a samo miasto nie ma, jak się wydaje, pomysłu na ich zagospodarowanie i wykorzystanie. Jak zwykle w takich wypadkach bywa, wokół obiektów krzyżują się kwestie bezpieczeństwa i finansowe, jak również interesy miasta i prywatnych przedsiębiorców. Warto śledzić tę sprawę, jako że rozwiązania przyjęte przez wiedeńczyków mogą (acz nie muszą) stanowić ważną wskazówkę w metodach adaptacji betonowych pozostałości czasów wojny, wzniesionych na polecenie jednego z najokrutniejszych zbrodniarzy w historii, do bardziej pokojowych czasów i celów.

1 z 4

Bibliografia