Is het deze donderdag barsten of buigen? Een ‘psychologisch meetmomentje’ is het wel, zeggen de betrokken partijen: na vier weken formeren nemen ze volgende week vrij om uit te puffen. Mocht je ermee willen stoppen, dan is het wel zo netjes om dat nu te zeggen.

Duidelijk is dat VVD, CDA, D66 en GroenLinks in een serieus stadium van de onderhandelingen beland zijn. Zó serieus dat het zo nu en dan „knettert”, zei VVD-leider Mark Rutte woensdag tegen journalisten. In ieder geval één partij heeft deze week van informateur Edith Schippers (VVD) de opdracht gekregen om een onderwerp uit te werken en aan de anderen te presenteren. Doel is om te kijken waar de ruimte zit voor concessies – en of er überhaupt een compromis mogelijk is. Het ligt voor de hand dat het gaat om een ‘moeilijk’ onderwerp: inkomensverdeling, asielbeleid of integratie.

Het blijft een formatie, zeggen betrokkenen. De logica van het onderhandelen schrijft voor: de prijs die je wilt betalen voor regeringsdeelname houd je zo lang mogelijk geheim. Vandaag kan het goed gaan, morgen kan het klappen.

Maar als je goed kijkt, zie je dat zich kleine verschuivingen aftekenen. Niet bij D66: voor de democraten was deze ‘regenboogcoalitie’ de absolute favoriet en dat is hij nog steeds. Maar bij de VVD is de reserve jegens GroenLinks de afgelopen tijd geslonken. Bij de start van de onderhandelingen benadrukten de liberalen vooral hoe groot de verschillen tussen de twee partijen waren. Inmiddels is voorzichtig het besef gegroeid dat een coalitie met GroenLinks misschien wel de enige serieuze optie is. En de achterban houdt zich ook koest, constateren ze bij de VVD met enige tevredenheid. De vorige keer dat de partij met GroenLinks onderhandelde, in de zomer van 2010, werd de fractie overstelpt met negatieve mailtjes en telefoontjes.

Wil CDA wel met GroenLinks?

Een belangrijke vraag voor de VVD: bestaat er een alternatief dat beter te verdedigen is? Als GroenLinks plaats maakt voor de ChristenUnie, moet de VVD zaken doen met een partij die „net zo links” is op onderwerpen als klimaat en asielbeleid, zegt een betrokken VVD’er. Bovendien beschikt die coalitie maar over een meerderheid van één zetel in de Tweede én Eerste Kamer – geen aanlokkelijk vooruitzicht. Dat Ruttes vertrouweling Henk Kamp dit vorige week hardop zei bij een Haagse debatavond, wordt aan het Binnenhof als een duidelijk signaal gezien: het is de VVD menens met deze combinatie.

Ook bij GroenLinks zie je het voorzichtig schuiven. De partij begon, net als de VVD, met de nodige scepsis aan de onderhandelingen. Partijleider Jesse Klaver wil „Nederland veranderen”, en dat wordt lastig met twee rechtse partijen als VVD en CDA. Maar de partij zal in deze coalitie veel kunnen binnenhalen op het gebied van klimaat en duurzaamheid, hebben de anderen duidelijk gemaakt. Dat betekent concessies op andere terreinen, en misschien zetelverlies bij de volgende verkiezingen. Maar wie zegt dat GroenLinks vanuit de oppositie automatisch door zal groeien? Op de langere termijn zou regeren de partij juist sterker kunnen maken – en de dertigjarige Klaver heeft de tijd.

Blijft over: het CDA. Daar zit nog de meeste scepsis, zo valt op te maken uit de informatie die doorsijpelt uit de Stadhouderskamer. Die partij levert straks niet de premier, zoals de VVD, maar zou zich na een uitgesproken rechtse campagne wel moeten verbinden aan GroenLinks.

Verstandhouding Klaver en Buma

Voor zo’n sprong in het duister is meer nodig dan een uitstekende verstandhouding tussen Klaver en CDA-leider Buma. „GroenLinks zal enorm moeten inleveren”, zegt een CDA’er. De verwachting is dat de vier partijen na hun verlof verder praten. Niet alle onderwerpen zijn aan bod geweest, wat wel de afspraak was: ze ‘wegen’ alles pas als alles is langsgekomen. Een echt onoverbrugbaar verschil hebben ingewijden nog niet ontwaard aan tafel in de Stadhouderskamer.

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 20 april 2017