Slopen die oud-Rotterdamse zooi!

Rotterdam profileert zichzelf graag als de stad waar na het bombardement van 14 mei 1940 niets meer overeind stond. De realiteit was anders. Zo’n 144 beeldbepalende gebouwen konden gered worden, alleen men wílde dat niet. Op deze Throwback Thursday beklaag ik de ongebreidelde sloopdrift van de Rotterdamse stadsplanners. Deze duurt tot op heden voort. As we speak wordt op het Noordereiland weer een stukje historie neergehaald.

Ik voelde me heel erg verdrietig toen ik vanmorgen op het Rotterdamse Noordereiland stond. Nog even en het blok dichtgetimmerde huizen op de hoek van de Prins Hendrikkade en de Van der Takstraat is niet meer. Stadscoörporatie Woonstad Rotterdam gaat ze bruut slopen. Ondanks het feit dat deze negentiende-eeuwse panden, in de volksmond Ons Blok genoemd, het vernietigende bombardement van 14 mei 1940 overleefden. Ondanks het feit dat ze in 2008 nog werden aangewezen als beschermd stadsgezicht. Ondanks de felle protesten vanuit de buurt. En ondanks een motie van GroenLinks tot behoud van het complex, een motie die nota bene in 2013 werd omarmd door alle politieke partijen in de Rotterdamse gemeenteraad.

De kwestie sleepte al jaren, maar toen toverde Woonstad Rotterdam een bekend argument uit de hoge hoed waarmee critici bij zulke omstreden projecten wel vaker de mond wordt gesnoerd. De funderingen van de huizen zijn ‘te slecht’ om ze te kunnen behouden. Bovendien heeft een armoedig uitgevoerde renovatie tijdens de jaren tachtig ook veel kwaad gedaan. Conclusie: de huizen zijn óp. Tijd voor iets nieuws, wat omwonenden ook vinden. Ons Blok is niet langer van hen maar van Woonstad Rotterdam. Het wordt nu Hun Blok.

Al heeft men, coulant als men is, de buurt vanzelfsprekend ‘inspraak’ gegund bij het ontwerp van de tweeverdienerhuizen die op deze plek verrijzen. Hof aan de Hef zal het blok voortaan gaan heten en de panden krijgen een zogenaamd historiserend karakter. Ze zullen oud lijken, maar zijn het niet. En daarmee is de kous af voor Woonstad Rotterdam. Dat deze zielloze neppanden nooit de sierlijke details van hun illustere voorgangers zullen hebben (want te duur) en dat je zo alle herinneringen en geschiedenis die binnen de muren van Ons Blok liggen finaal uitwist, lekker belangrijk. Out with the old, in with the new.

Lelijk in de weg

Terwijl ik zag hoe de prachtige geglazuurde tegels al uit één van de hoekpanden waren gebeiteld door mensen die nog iets van Ons Blok willen bewaren, wond ik me weer op over de sloopcultuur die Rotterdam al vele decennia kenmerkt. Waar andere steden zuinig zijn op hun cultuur erfgoed, ramt men in de havenstad het liefst overal de sloopkogel in. Dit begon al voor de Tweede Wereldoorlog. In het kader van stadsvernieuwing werden middeleeuwse pandjes neergehaald, wegen dwars door historische kwartieren getrokken en pittoreske grachten één voor één gedempt. Rotterdam moest mee in de vaart der volkeren, grootstedelijk en modern zijn. En die binnenstad was toch maar ‘lelijk’. Het is een raar idee dat de Rotterdammers zich hebben aangepraat en dat tot op heden hardnekkig voortleeft. Het vooroorlogse Rotterdam was een onooglijke, stinkende stad die het verdiende om opgeruimd te worden.

Je hoeft er echter maar een paar oude reisbeschrijvingen bij te pakken om te beseffen dat Rotterdam helemaal niet lelijk was, maar dat het zichzelf lelijk heeft gemaakt. In het boeiende boek Vier eeuwen Rotterdam uit 1942 (zorg dat je een exemplaar te pakken krijgt!) zijn de beste gebundeld. En wat lezen we? Voor 1850 gold Rotterdam als het Venetië van het noorden en had de stad meer grachten dan Amsterdam. Francesco Belli, secretaris van de Venetiaanse gezant Giorgio Giorgi, jubelt in 1626: “Rotterdam, een belangrijke dicht bij de zee gelegen stad, had de eer ons des avonds te herbergen. De Maas komt er in door vele grachten. Zij heeft breede, aangename kaden, op vele plaatsen nog mooiere dan de Venetiaansche.”

Nikolaj Alexandrowitsj Bestoesjew, conservator van het scheepvaartmuseum in Sint-Petersburg doet er in 1815 nog een schepje bovenop: “De stad is van steen gebouwd en heel mooi. Niet heelemaal rechte straten, vaak door pleinen onderbroken, geven voortdurend nieuwe gezichten op de havens. Mij komt dit alles veel mooier voor dan de straten in regelmatig gebouwde steden. Het is een prachtige stad! Men voelt er de nabijheid van de zee met al haar wonderen en schatten…”

Weg met die oude troep

Toch is het een ander fabeltje dat Rotterdam veel erger verminkte. Namelijk dat er na het bombardement bijna niets meer van de oude stad overeind stond. De meesten van ons kennen de foto’s van het lege centrum wel. Een troosteloze vlakte met een handjevol gebouwen, waaronder het Stadhuis en de nieuwe Beurs aan de Coolsingel plus de ruïne van de Laurenskerk die als een zwartgeblakerde vinger naar de hemel reikt. Alles weg. Maar was dat wel zo? Nee, totaal niet. Wat weinig mensen zich beseffen: we kijken naar een stad die door de Duitsers, maar ook door de gemeente zélf kaalgeslagen is. Waarmee ik de officiële cijfers van de schade die onze oosterburen aanrichtten – 850 doden, 2.000 gewonden, 258 hectare stad in puin, 25.000 woningen en 11.000 andere panden verwoest, 80.000 mensen dakloos – niet wil bagatelliseren. In een kwartiertje tijd werd het gezicht van Rotterdam onherroepelijk veranderd.

Maar het is een nauwelijks bekend feit dat niet alles verloren was. Na een grondige inventaris van de gebombardeerde en uitgebrande stadsdriehoek stelde de Bouwpolitie vast dat ongeveer 144 panden met klein of groot herstelwerk zouden kunnen blijven staan. Op die lijst stond een aantal monumentale bouwwerken die in sommige gevallen het gezicht van de binnenstad al eeuwen bepaalden, zoals de Marinierskazerne, het oude Raadhuis aan de Botersloot, Plan C, de Delftsche Poort, de Oude Beurs, Café Loos op het Hofplein, de Sint Rosaliakerk, de Joodse synagoge aan de Boompjes en de Groote Schouwburg.

De secretaris-generaal van het departement van kunsten, onderwijs en wetenschappen vond behoud echter een vies woord. Dit was dé kans voor Rotterdam om met een schone lei te beginnen. Hij schreef aan de burgemeester: “Het is onbegonnen werk temidden van de algemene ruïne enkele gebouwen in stand te houden. Er moet een nieuwe stad komen en men binde den nieuwen stedenbouwer niet aan bestaande gebouwen.” En dus ging er een dikke rode streep door al deze gebouwen. Dat de fabelachtige schouwburg in de Aert van Nesstraat eenvoudig in oude luister hersteld kon worden en dat het theaterbestuur daar ook het geld voor had, kon de gemeente geen fluit schelen. Het meesterwerk van architect J. Verheul paste niet in het ambitieuze, nieuwe Rotterdam. En met het puin kon men fijn fraaie binnenwateren zoals de Blaak en Kolk dempen. Zelfs over de middeleeuwse Laurenskerk werd getwijfeld. Het was nota bene de Duitse bezetter die de sloop tegenhield. Zucht, vooruit dan maar.

Opgeruimd staat netjes

Die rigoureuze breuk met het verleden zou het toekomstige gezicht van Rotterdam bepalen. W.G. Witteveen, directeur van de Gemeentelijke Technische Dienst en de ingenieur die zich als eerste aan een plan voor de wederopbouw zette, wilde nog wel dicht bij de vooroorlogse situatie blijven. Hij stelde weliswaar bredere wegen voor die de verkeersdoorstroming moesten bevorderen, maar de huizen op zijn tekeningen oogden knus en traditioneel. Geen massieve blokken. Een groep invloedrijke Rotterdamse zakenlieden onder leiding van de directeur van Van Nelle en vooruitstrevende architecten van Opbouw, een vereniging van architecten en kunstenaars, vonden dit maar niks. Ze uitten felle kritiek. Het moest moderner en zakelijker.

Witteveen bezweek voor de druk, raakte overwerkt en ging op 1 april 1944 met ziekteverlof. Hij werd opgevolgd door zijn assistent Cornelis van Traa die een radicaal nieuw en functioneel stadsplan maakte: het Basisplan. Van de oude plattegrond zouden alleen de stadsdriehoek van Coolsingel, Goudsesingel en Boompjes nog herkenbaar blijven. De gemeente was euforisch: op 28 mei 1946 werd het Basisplan gretig aangenomen. Witteveen zou Rotterdam de rest van zijn leven mijden. Dat was beter voor zijn hart. Want Van Traa en zijn opvolgers hadden nul historisch besef. Alles moest wijken voor het Basisplan. Lange tijd leek het erop dat het Witte Huis en de Oude Haven zouden wijken voor een enorme verkeersrotonde.

De eigen glazen ingegooid

Het idiote rotonde-idee werd afgeblazen, maar andere gebouwen die de oorlog en eerste sloopronde ongeschonden waren doorgekomen, vielen wel alsnog ten prooi aan de sloopkogel. Ik denk aan het blok stokoude koopmanspanden op de Hertekade tegenover het Witte Huis, het imposante klooster- en scholencomplex Sint Lucia in de Aert van Nesstraat dat door de zusters tijdens het bombardement nog zo dapper van het vuur was gered, maar vooral de oude Bijenkorf. Dit gigantische glazen warenhuis dat ontworpen was door Willem Dudok werd in mei 1940 voor tweederde platgegooid, maar de directie wilde de boel graag herstellen.

Wederom had de gemeente daar andere gedachten over. Het pand belemmerde het ‘venster op de rivier’ dat men zo graag wilde creëren en versperde bovendien de nieuwe doorgaande weg tussen het Eendrachtsplein en de Blaak die men plande. Daarvoor zouden tevens vele straatjes tussen de Witte de Withstraat en de Nieuwe Binnenweg sneuvelen en een deel van de huizen aan de Westersingel. Wat er nog over was van de eens zo dromerige Nieuwehaven werd eveneens gedempt. Daar zou later één van de kilste betonstraten van Rotterdam gebouwd worden. Dat hier ooit een gracht was met hoge koopmanshuizen is niet voor te stellen.

Koningin onttroond

Ook aan de rand van het centrum en ver daarbuiten klonk volop het geluid van vallende stenen. Er is weleens berekend dat er in Rotterdam meer verdwenen is na de oorlog dan tijdens. In wijken als Rotterdam-Noord en Crooswijk moesten complete stratenblokken eraan geloven. Wie er tegenwoordig doorheen wandelt, ziet buurten die tot een Rotterdamse equivalent van de Amsterdamse Pijp hadden kunnen uitgroeien, maar nu vooral worden gedomineerd door heel veel eighties betonhutten met af en toe wat oude pandjes ertussen. Let eens op de drie 18e-eeuwse huizen die langs de Rechter Rottekade staan. Ze zouden in de jaren zeventig gesloopt worden, de vergunning was al afgegeven, maar ze werden op het nippertje gered.

De Koninginnekerk had minder geluk. De statige Jugendstil kerk moest in 1972 wijken voor een verzorgingstehuis. Buurtbewoners waren hierover zó boos, dat de kerk in de laatste weken voor de sloop bewaakt moest worden door agenten. Actievoerders leverden tot het einde een bloedstollend gevecht om de kerk te behouden. “Rotterdam vernietigt eigen cultuurgrond,” schreeuwden ze in de pers. “Is het bombardement nog niet afgelopen?” Het mocht niet baten. De Koninginnekerk ging met veel geraas ten onder. In 2013 werd het gebedshuis uitgeroepen tot ‘de mooiste gesloopte kerk’ van Nederland, maar wat hebben we eraan? Weg is weg.

Theater met negen levens

Een vreemd gevolg van al dat gesloop is dat een heleboel Rotterdammers zelf zijn gaan geloven dat dit nu eenmaal hun volksaard is. Het is langzaam in het collectieve DNA geslopen om te denken dat sloopkogels en hijskranen staan voor progressie. In het ‘Manhattan aan de Maas’ is geen plaats voor vals sentiment, we moeten vooruit. Nieuwe, spannende torens wachten om de hoek. En wie toch eens héél voorzichtig het woord ‘restauratie’ oppert, wordt aangekeken alsof hij een paar chromosoompjes mist. Ben je wel goed wijs??

Dat merkte ik enige jaren geleden toen ik mezelf hard maakte voor het Oude Luxor. Met het naastgelegen Hotel Central vormt dit theater uit 1917 de enige tastbare herinnering aan de vooroorlogse Kruiskade. Toch stond het al sinds 2001 op de nominatie voor sloop. De directie wilde het vervangen door een fonkelnieuw vermaakpaleis. Mijn verzet leverde me op internetfora een dampende strontkar aan kritiek op. Ik was een zeur, star en het ergste van alles: ouderwets. Hoe kón ik? Men reageerde alsof het behoud van het oudste theater van Rotterdam alle vooruitgang in de weg stond. Dat het gebouw onlangs grootschalig werd gerenoveerd heeft dan ook meer met toeval dan liefde te maken. De crisis, uitgestelde bouwplannen, in de laatste vijftien jaar kwam er steeds wel weer iets tussen waardoor de sloop voortdurend op de lange baan werd geschoven. Totdat het voordeliger en makkelijker bleek om de boel dan maar op te knappen. Let wel: Hotel Central bevindt zich nog steeds niet in de safe zone.

Herbouw Oud-Rotterdam

Ben ik dan zo tegen vernieuwing? Nee, natuurlijk niet. Waar ik wel voor pleit in deze stad waar ik een groot deel van mijn leven doorbracht, is om met zijn allen eens stil te staan bij wat we allemaal slopen. Zelfs na-oorlogse iconen zoals het Centraal Station zijn alweer verleden tijd. Daarmee breken we niet alleen de gebouwen af maar ook een zoveelste stukje geschiedenis van Rotterdam zelf. Dat vindt ook de Rotterdamse kunstenaar Gyz La Rivière. Hij maakte de briljante documentaire Rotterdam 2040 waarin hij zijn visie op de stad honderd jaar na het bombardement schetst. Daarin durft hij het zelfs aan om de woorden (zet je schrap) “gedeeltelijke herbouw” in de mond te nemen.

Zijn boodschap? Laat een stel beeldbepalende gebouwen zoals de Groote Schouwburg uit het graf herrijzen. Natuurlijk zit de geschiedenis van Rotterdam in haar inwoners en niet zozeer in gebouwen, maar het is niet genoeg om het verleden alleen mondeling aan de volgende generatie door te geven, zegt hij. Het verleden moet behalve hoorbaar ook weer zichtbaar worden. “Niet alleen vanwege de historische waarde van die gebouwen zelf, maar vooral vanwege de context die zulke gebouwen geven aan hun moderne omgeving. In mijn visie zijn hun omtrekken vergelijkbaar met rusteloze geesten die, als ze ooit rust willen vinden, door architecten opgeroepen kunnen worden. Door de herbouw van deze gebouwen kan Rotterdam zich eindelijk met haar eigen geschiedenis verzoenen.”

De kritiek van tegenstanders dat zoiets een Disney-versie van de originelen oplevert, wuift hij resoluut weg. Is Café De Unie niet ook in 1985 herbouwd op een hele andere locatie? En is het Schielandhuis, dat het bombardement doorstond nog wel zo origineel dan? Bij een uitslaande brand in 1864 ging het 17e-eeuwse gebouw grotendeels in vlammen op. Oud of stiekem een behoorlijk stukje nieuw, in de omgeving van het Schielandhuis gebeurt tenminste wat. “Terwijl alleen de gevel nog origineel is. Alles erachter is nep. Maar daar hoor je terecht niemand over. In mijn optiek is het enorm modern om terug te kijken.”

Houdt het slopen dan nooit op?

Ik juich de woorden van Gyz La Rivière toe, maar of die herbouw van de Groote Schouwburg, modehuis Gerzon (gesloopt in 1992!), café Pschorr of de oude Bijenkorf er ooit van komt? En of het grootschalige slopen in Rotterdam ooit stopt? Er is weliswaar een voorzichtige kentering waarneembaar – eind 2013 diende de ChristenUnie-SGP een motie in over het gebrekkige historisch besef van de stad en deze zomer vergadert de gemeenteraad over een nieuw monumentenbeleid – maar ik vraag het me af. Op een steenworp afstand van Ons Blok, smeedt men bijvoorbeeld nog steeds plannen voor de sloop van het markante Ooms-pand aan de Maaskade. Waarmee er opnieuw aan een beschermd stadsgezicht getornd dreigt te worden.

Soms wanneer ik door Rotterdam loop, maakt een onredelijke woede zich van mij meester. Dan voel ik zo’n weemoed naar die oude stad die me door de Duitsers én stadsplanners ontnomen is. Een stad die ik nooit gekend heb en ook nooit zal kennen. Een plek die alleen bestaat op oude foto’s en in het langzaam vertroebelende geheugen van de weinige getuigen die nog in leven zijn. Aad Wagenaar verwoordde dit gevoel van intens verlies op prachtige wijze in het boek Rotterdam mei ’40. Daarin schrijft hij: “Nu zoveel jaren na het bombardement, maak ik me nog bij elk bezoek aan het centrum van Rotterdam kwaad over de nietsontziende sloopdrift van de wederopbouwers van weleer, hun gebleken radicale afwezigheid van liefde voor de ziel van Rotterdam en hun hemelschreiend gebrek aan eerbied voor de souvenirs van haar geschiedenis. Door het rigoureuze geweld van de vroege wederopbouwers van Rotterdam kan ik bijna nergens in de stadsdriehoek het verleden nog aanraken.”

Op het Noordereiland raken ze binnenkort weer een stukje van hun historie kwijt.

Deel dit artikel!

