



Kubizm w architekturze? Takie rzeczy tylko w Pradze.

O tym, że Czesi są ciekawym narodem przekonywać nikogo nie trzeba, o tym, że Czechy są interesującym turystycznie krajem zapewne również nie. Dlatego pewnie mało kogo zadziwi fakt, że Praga nie dość, że się podoba, to naprawdę może być doskonałym wyborem na krótsze i dłuższe urlopy dla każdego.

Mnie jednak w tej stolicy naszych południowych sąsiadów urzekło nie tylko to, po co każdy do Pragi jedzie - Wyszehrad, Hradczany, Most Karola. Choć oczywiście niesamowite i piękne oraz jak najbardziej godne uwagi, to jednak mnie osobiście zaciekawiło coś nieco innego: kubizm w architekturze, którym Praga jest fantastycznie wypełniona.

KUBIZM

Na temat samego kubizmu można by zapewne napisać wiele. Jednak większość tego co bym tu przytoczyła to albo będą to definicje słownikowe, albo encyklopedyczne sformułowania. Aby zrozumieć czym tak naprawdę jest kubizm dla Czechów trzeba tego kubizmu doświadczyć. Pewnie większość z Was słyszała kiedyś o Pablo Picasso i jego słynnych geometrycznie uproszczonych, futurystycznych obrazach. To właśnie malarski przykład kubizmu, który zrywał z perspektywą, naturalnymi kształtami i zamieniał wszystko co opisywał na proste figury.





KUBIZM W ARCHITEKTURZE

Niemal te same zasady co w innych dziedzinach sztuki zaczęto stosować również w przypadku projektowania i budowania oraz tworzenia elementów użytkowych. Jeżeli chodzi o zastosowanie kubizmu w architekturze, to trzeba przyznać, że Czesi, a wcześniej Czechosłowacy stali się w tym prawdziwymi mistrzami. Zresztą nie bez racji na ten styl mówi się "styl praski". Jego głównymi przedstawicielami byli Pavel Janák, Josef Gočár, Josef Chochol i Vlastislav Hofman. W zasadzie tylko oni w pełni wykorzystali ten awangardowy styl w projektowaniu i budowaniu nie tylko domów, ale również budynków użyteczności publicznej, małej architektury, a nawet wyposażenia, mebli i innych drobnych sprzętów. Modernizm - który już był znany i dość szeroko rozpropagowany uzupełnili o elementy, które urozmaicały przede wszystkim fasady, tworząc geometryczne i interesujące budowle, same w sobie stanowiące dzieło sztuki. Najbardziej charakterystyczne, diamentowe fasety i wykorzystywanie w kształtowaniu bryły budowli kątów innych niż proste oraz wielobocznych figur - to wyróżniało kubizm na tle całej architektury modernistycznej. Fasady są podkreślone krawędziami, a powierzchnie pełne dynamizmu, gdyż nie ma tu jednej zamkniętej przestrzeni, jest za to wiele przenikających się, połączonych ze sobą na różnych poziomach płaszczyzn.

Formy budynków były krystaliczne i czyste, z ostrymi krawędziami, bez zbędnego wydziwiania i nienaturalnych podziałów. Widać to szczególnie dobrze we wnętrzach, które ciekawe i intrygujące, miały przede wszystkim się podobać, a nieco mniej być funkcjonalne. Wyróżniają się one niczym niezaburzonymi otwartymi przestrzeniami, dużymi oknami, gęsto usiatkowanymi szprosami, wysokimi kondygnacjami, symetrią. Próżno tu szukać filarów, słupów czy sklepień. Konstrukcje są proste, a może raczej wykonane z prostych elementów, acz wyszukane. Majstersztykami są tu niesamowicie wijące się klatki schodowe, najczęściej z kutymi balustradami i duszą, która to właśnie sprawia, że klimat tego typu budowli jest niesamowity. Wzornictwo tego stylu wykorzystuje geometrię, proste i powtarzalne wzory. Na rzecz jednak formy, rezygnuje nieco z wygody.





DOM CZARNEJ MADONNY (Dům u Černé Matky Boží, Celetná 569/34 i Ovocný trh 569/19)

Dům u Černé Matky Boží, czyli Dom Czarnej Matki Bożej (Czarnej Madonny). Swoją nazwę dom zawdzięcza barokowej, czarnej figurze Matki Boskiej z Dzieciątkiem, ubranej w złote wdzianko, która została wkomponowana w jedno z naroży budynku. Posążek, jakże podobny do naszych przydrożnych kapliczek, zaburza symetrię budynku, jednak jest pięknym ukłonem w stronę historii. Jest to bowiem oryginalna figurka, która znajdowała się w fasadzie pierwszego domu, będącego wcześniej w tej lokalizacji.

Dom Czarnej Madonny to w zasadzie pierwszy kubistyczny dom na świecie. Został zbudowany w latach 1911-1912 na rogu ulic Celetnej i Targu Owocowego (Celetná i Ovocný trh), na miejscu pierwotnego barokowego domu mieszczańskiego rycerzy z Granowa. Zaprojektował go jeden z najbardziej znanych architektów czeskich Josef Gočár. Spośród otaczającej go zabudowy wyróżnia go geometria, bryła, fasada, kolorystyka - generalnie wszystko. Jest on monumentalny, a jednak ma w sobie pewną delikatność. Dzięki wykorzystaniu elementów architektury barokowej w kubistycznej formie, budynek doskonale harmonizuje z pozostałą zabudową tego terenu - co zresztą było wymogiem jaki postawiło Josefowi Gočárowi miasto - miał wtopić się w historyczną lokalizację. Choćby właśnie z tego powodu zdecydowano się na dach z lukarnami oraz klasyczne okna i pilastry na trzeciej kondygnacji, którym bliżej do secesji lub baroku, aniżeli czystego kubizmu. Stosując zbrojony beton do zbudowania żelbetowego szkieletu uzyskano obszerne przestrzenie wewnątrz budynku bez potrzeby podpierania sufitu ścianami lub słupami.

Perłą w koronie praskiego kubizmu jaką możemy oglądać w tym pięknym mieście jest bezapelacyjnie, czyli(Czarnej Madonny). Swoją nazwę dom zawdzięcza barokowej, czarnej figurze Matki Boskiej z Dzieciątkiem, ubranej w złote wdzianko, która została wkomponowana w jedno z naroży budynku. Posążek, jakże podobny do naszych przydrożnych kapliczek, zaburza symetrię budynku, jednak jest pięknym ukłonem w stronę historii. Jest to bowiem oryginalna figurka, która znajdowała się w fasadzie pierwszego domu, będącego wcześniej w tej lokalizacji.Dom Czarnej Madonny to w zasadzie pierwszy kubistyczny dom na świecie. Został zbudowany w latach 1911-1912 na rogu ulic Celetnej i Targu Owocowego (Celetná i Ovocný trh), na miejscu pierwotnego barokowego domu mieszczańskiego rycerzy z Granowa. Zaprojektował go jeden z najbardziej znanych architektów czeskich. Spośród otaczającej go zabudowy wyróżnia go geometria, bryła, fasada, kolorystyka - generalnie wszystko. Jest on monumentalny, a jednak ma w sobie pewną delikatność. Dzięki wykorzystaniu elementów architektury barokowej w kubistycznej formie, budynek doskonale harmonizuje z pozostałą zabudową tego terenu - co zresztą było wymogiem jaki postawiło Josefowi Gočárowi miasto - miał wtopić się w historyczną lokalizację. Choćby właśnie z tego powodu zdecydowano się na dach z lukarnami oraz klasyczne okna i pilastry na trzeciej kondygnacji, którym bliżej do secesji lub baroku, aniżeli czystego kubizmu. Stosując zbrojony beton do zbudowania żelbetowego szkieletu uzyskano obszerne przestrzenie wewnątrz budynku bez potrzeby podpierania sufitu ścianami lub słupami.

Josef Gočár zaprojektował swoje dzieło na zlecenie bogatego kupca Františka Josefa Herbsta. Od samego początku budynek miał łączyć funkcje domu handlowego i mieszkań. Sklepy Herbsta zajmowały parter i drugie piętro, a na pierwszym ulokowano kawiarnię w kubistycznym stylu: Grand Café Orient. Co prawda w późniejszym okresie powierzchnie handlowe zamieniono na biura, niemniej przez dziesięciolecia istnienia Czarnej Madonny, kubistyczny charakter całego domu się nie zmienił. W 1993 roku ten jeden z najważniejszych zabytków czeskiej architektury przeszedł gruntowną przebudowę według projektu Karela Pragera, podczas której przywrócono go do pierwotnego stanu, usuwając stare warstwy farb i kończąc część szklanego dachu zgodnie z pierwotnym projektem Gočára. Dzisiaj w przestrzeniach tego imponującego domu działa sklep z pamiątkami kubistycznymi oraz Muzeum Kubizmu Galerii Narodowej w Pradze z wystawą przedstawiającą dzieje i dokonania czeskiego kubizmu. Od 2010 roku Dom Czarnej Madonny widnieje w spisie Narodowych Zabytków Kultury Republiki Czeskiej.



Jeżeli zaś chodzi o kawiarnię Grand Café Orient, to od 2005 roku działa ona ponownie w swoim pierwotnym miejscu. Według mnie jest to obowiązkowy punkt programu dla zwiedzających Pragę, który polecam każdemu. Nie dość, że można nacieszyć oczy wnętrzami - zaprojektowanymi również przez Josefa Gočára i będącymi jedynymi zachowanymi kubistycznymi wnętrzami na świecie - to jeszcze można naprawdę bardzo dobrze zjeść. Rozsiadając się na przestronnych kanapach nie trudno doznać uczucia luksusu i przedwojennego blichtru, które to wrażenie potęgują repliki mebli oraz żyrandole będące namacalnym przykładem bogatych form kubizmu obecnego w sztuce użytkowej w Czechach.

DOMY POD WYSZEHRADEM (Trojdům, Rašínovo nábřeží 6–10)

Trojdům, czyli budowla składająca się z trzech budynków, z których dwa są bliźniacze, a trzeci je łączy (lub jak kto woli rozdziela) i jest zlokalizowany pośrodku nich. Kompleks ten, budowany w latach 1912-13, zaprojektował kolejny znany, wielki czeski architekt Josef Chochol dla aktorki Marie Rosůlkovej oraz jej brata Jana. Tak naprawdę domy jakie podziwiać można u stóp Wyszehradu, nad Wełtawą, nieopodal Tunelu Wyszehradzkiego, na skarpie Rašín to tak zwany, czyli budowla składająca się z trzech budynków, z których dwa są bliźniacze, a trzeci je łączy (lub jak kto woli rozdziela) i jest zlokalizowany pośrodku nich. Kompleks ten, budowany w latach 1912-13, zaprojektował kolejny znany, wielki czeski architektdla aktorki Marie Rosůlkovej oraz jej brata Jana.

Środkowy dom jest nieco wyższy niż boczne, które do niego przylegają z obu stron. Został on również wykończony w innej, szarej kolorystyce aby podkreślić jego pewnego rodzaju odrębność. Wrażenie nieco socjalistycznego ducha przydaje mu płaskorzeźba ze scenami z mitologii staroczeskiej, znajdująca się w tympanonie frontonu, a monumentalizmu dodaje wystający poza lico ściany ryzalit. Domy boczne natomiast wyróżniają się masywnymi, wielokątnymi wykuszami w mansardowych dachach. Całość uzupełnia stylowe ogrodzenie po obu stronach tych łososiowych budowli. Nie trudno zwrócić uwagę również na ciekawe okna. Sześciokątne w górnych częściach ścian szczytowych lub długie i wąskie, wypełnione skomplikowanym układem geometrycznym szprosów w ryzalicie nad bocznymi wejściami. To bez wątpienia piękny i naprawdę wart zobaczenia budynek, który zresztą również bardzo malowniczo jest położony. Rozciąga się stąd wspaniały widok na praskie mosty oraz Tunel Wyszehradzki, który jest też zresztą nie tylko architektonicznym, ale również budowlanym majstersztykiem.

WILLA KOVAROVICA (Kovařovicova vila, Libušina 3)

Kovařovicova vila. Ten trzypiętrowy dom na skarpie Rašín - nieopodal zresztą Trojdůmu, zbudowany w latach 1912-1913 dla przedsiębiorcy budowlanego Bedřicha Kovařoviča, również zaprojektował Josef Chochol. Tym razem jednak nie ograniczył się on jedynie do samej willi, ale zaprojektował również jej werandę, ogrodzenie, ogród, a nawet małą architekturę - słowem całą posesję właściciela.

Główna fasada willi wychodzi na ulicę Libušina, a tył, który miał być reprezentatywny, na przylegający doń pięciokątny, stylizowany ogród o nieregularnym kształcie. Elewację ogrodową wyróżnia sześciokątny ryzalit ciągnący się od podnóża, aż do pierwszego piętra, który wieńczony jest przez górny taras. Wraz z przystrzyżonym żywopłotem i alejkami wszystko razem robi niesamowite wrażenie. Formy geometryczne się przenikają, diamentowe fasetowania ścian w słoneczny dzień są doskonale widoczne, a szprosy w oknach i szklonych drzwiach zachwycają bogactwem wzorów.

Na nieszczęście wszystkich miłośników kubizmu, w 1944 roku gruntownie przebudowano wnętrze willi usuwając wszystkie kubistyczne elementy za wyjątkiem poręczy przy wejściu. W latach 1960–1995 budynek pełnił funkcję przedszkola, po czym został gruntownie przebudowany, zrewitalizowano również ogród. Przywrócono jego oryginalne elementy, nawiązujące do kubistycznego charakteru budynku i obecnie jest on w rękach prywatnych i niestety nie jest udostępniony do zwiedzania. Od 1958 roku budynek, a od 1964 roku ogród są wpisane na listę nieruchomych zabytków kultury w Czechach. Gdybym miała wybierać, to według mnie najbardziej kompletną budowlą kubistyczną w Pradze jest. Ten trzypiętrowy dom na skarpie Rašín - nieopodal zresztą Trojdůmu, zbudowany w latach 1912-1913 dla przedsiębiorcy budowlanego Bedřicha Kovařoviča, również zaprojektował. Tym razem jednak nie ograniczył się on jedynie do samej willi, ale zaprojektował również jej werandę, ogrodzenie, ogród, a nawet małą architekturę - słowem całą posesję właściciela.Główna fasada willi wychodzi na ulicę Libušina, a tył, który miał być reprezentatywny, na przylegający doń pięciokątny, stylizowany ogród o nieregularnym kształcie. Elewację ogrodową wyróżnia sześciokątny ryzalit ciągnący się od podnóża, aż do pierwszego piętra, który wieńczony jest przez górny taras. Wraz z przystrzyżonym żywopłotem i alejkami wszystko razem robi niesamowite wrażenie. Formy geometryczne się przenikają, diamentowe fasetowania ścian w słoneczny dzień są doskonale widoczne, a szprosy w oknach i szklonych drzwiach zachwycają bogactwem wzorów.Na nieszczęście wszystkich miłośników kubizmu, w 1944 roku gruntownie przebudowano wnętrze willi usuwając wszystkie kubistyczne elementy za wyjątkiem poręczy przy wejściu. W latach 1960–1995 budynek pełnił funkcję przedszkola, po czym został gruntownie przebudowany, zrewitalizowano również ogród. Przywrócono jego oryginalne elementy, nawiązujące do kubistycznego charakteru budynku i obecnie jest on w rękach prywatnych i niestety nie jest udostępniony do zwiedzania. Od 1958 roku budynek, a od 1964 roku ogród są wpisane na listę nieruchomych zabytków kultury w Czechach.

KAMIENICA NA NEKLANOVEJ (Kubistický dům v Neklanově ulici, Neklanova 30)

Kamienica Františka Hodka z 1913 roku - również projektu Josefa Chochola - to jeden z ciekawszych przykładów wykorzystania kubizmu w praktyce architektonicznej. Ta narożna, pięciokondygnacyjna budowla, stojąca u podnóża Wyszehradu, przy ulicy Přemyslovej i Neklanovej bardzo stromo biegnącej ku górze, swoją bryłę ma de facto wymuszoną warunkami miejscowymi w jakich się znalazła. I może dobrze, bo właśnie dzięki tym trudnościom jakim musiała sprostać, jej kształty są tak ciekawe i niespotykane. Uwagę przykuwa swoimi ukształtowanymi na wzór diamentów gzymsami i nadprożami, oknami o intrygującym kształcie, ostrym narożnikiem podkreślonym ośmiokątną kolumną podtrzymującą balkony oraz odwagą w projektowaniu bryły całej budowli. Nawet takie drobne detale jak drzwi i klamki zaprojektowano zgodnie z zasadami kubistycznego designu. Dzięki temu wszystkiemu cały budynek sprawia wrażenie bardzo delikatnego, smukłego i lekkiego.

Od 1964 roku Kamienica Františka Hodka znajduje się na liście Narodowych Zabytków Kultury Republiki Czeskiej.