Een risico voor het kabinet-Rutte III was D66 al een tijdje. Door de slechte resultaten bij de gemeenteraadsverkiezingen in maart en vooral ook door het steeds grotere verlies, bijna een halvering, in de peilingen. Partijen worden daar vaak nerveus van, ze willen opvallen, het verlies koste wat het kost stoppen. D66 zonder leider, nu Alexander Pechtold afgelopen weekend bekendmaakte te vertrekken, kan een nog veel groter risico worden voor Mark Rutte’s derde kabinet.

D66 zal zo goed als zeker minder voorspelbaar worden. Een vanzelfsprekende opvolger voor Pechtold is er nu niet. Wie ervoor in aanmerking denkt te komen, zal zich moeten bewijzen en de aandacht trekken met een ‘eigen verhaal’ – D66’ers vinden de partij nu te onzichtbaar als regeringspartij. En als het kandidaten zijn die in de Tweede Kamerfractie zitten, kan zo’n verlangen naar zichtbaarheid een direct gevolg hebben voor het stemgedrag van D66.

Lees ook: ‘Tijd voor nieuwe generatie’, aldus Pechtold – maar wie? D66 kan kiezen tussen jonge Kamerleden en ervaren ministers

Daar komt bij dat er maar twee D66’ers zijn die precies weten wat vorig jaar in de kabinetsformatie met VVD, CDA en ChristenUnie is afgesproken over hun samenwerking. Dat zijn de onderhandelaars van toen, Pechtold zelf en Wouter Koolmees, nu minister van Sociale Zaken.

Pechtold voelde zich voor die afspraken verantwoordelijk en hij had het gezag in de fractie om af te dwingen dat iedereen zich eraan hield. Koolmees zit niet dagelijks bij de fractie, hij is er ook niet de man naar om met zijn vuist op tafel te slaan om de Kamerleden op het rechte coalitiepad te houden.

Hoe de vlag erbij hangt

NRC De Haagse Stemming Het belangrijkste nieuws van het Binnenhof en een inkijkje in de politieke dag die komen gaat. Inschrijven

Voor de coalitiepartners was Pechtold meestal makkelijk in te schatten – lag iets moeilijk voor D66, moest er per se een punt worden binnengehaald of kon het een andere partij worden gegund? „Als Alexander een kamer binnenkomt”, schreef premier Mark Rutte (VVD) zaterdag op zijn Facebookpagina, „kan ik vaak aan zijn gezicht al zien hoe de vlag erbij hangt.”

Rutte noemde Pechtold ook „de grondlegger en steunpilaar” van het kabinet. De kans dat de andere D66-grondlegger van het kabinet, Koolmees, de volgende politieke leider wordt, lijkt klein. Hij staat bekend als degelijk en betrouwbaar, maar ook als bescheiden. En hij is veel minder politiek uitgesproken dan zo’n beetje alle andere D66’ers op en rond het Binnenhof.

Extra ingewikkeld kan het worden als het kabinet begin volgend jaar, bij de verkiezingen voor de Provinciale Staten die de Eerste Kamer kiezen, zijn krappe meerderheid in de Eerste Kamer verliest. De peilingen wijzen erop dat dat gebeurt. Rutte III zal op zoek moeten naar steun van andere partijen. De PvdA ligt voor de hand en dat zal D66 wel zien zitten, het kan helpen bij het uitvoeren van de plannen voor het klimaat.

Maar ook van de SGP kan in de Eerste Kamer steun nodig zijn en die partij zal naar verwachting in elk geval eisen dat de experimenten met gereguleerde wietteelt niet doorgaan. Het is lang niet zeker dat D66 dat wil meemaken.

Pia Dijkstra

Hoe het kabinet de onrust bij D66 doorstaat, zal ook afhangen van de keuzes die de partij de komende tijd maakt. Op dinsdag kiezen de Tweede Kamerleden in hun fractievergadering een nieuwe fractievoorzitter. Kiezen ze een oudere, ervaren collega, zoals Paul van Meenen of Pia Dijkstra die allebei niet de ambitie lijken te hebben om bij de volgende Tweede Kamerverkiezingen lijsttrekker te worden? Dan kan dat geruststellend zijn voor de andere drie regeringspartijen.

Al weet je dan nog steeds niet zeker of aanstaande lijsttrekkerskandidaten – veel genoemd worden de Tweede Kamerleden Rob Jetten, Jan Paternotte en Sjoerd Sjoerdsma – de tijd die het kabinet nog rest, zullen gaan gebruiken om scherp duidelijk te maken wat voor D66 je krijgt als je hén neemt als leider.

Lees ook: D66, het zorgenkindje van Rutte III

Minstens zo belangrijk zal het worden welke thema’s de nieuwe (en mogelijk tijdelijke) D66-leider zal kiezen om te proberen de partij weer aantrekkelijk te maken voor kiezers. Als het medische ethiek wordt – GroenLinks en PvdA komen met een initiatiefwet om de abortuspil verkrijgbaar te maken bij de huisarts en D66 zou ervoor kunnen kiezen om die te steunen – is er een acuut probleem met de ChristenUnie.

In het tv-programma Buitenhof zei minister Ingrid van Engelshoven (Onderwijs, D66) zondag dat het bij haar partij vooral zal draaien om klimaat. Als de opvolger van Pechtold wil dat Rutte daarin ambitieuzer wordt, kan dat tot problemen leiden met VVD en CDA.

‘Missie voltooid’

Pechtold zelf zei zaterdag dat hij al in maart wist dat hij zou vertrekken. De leiders van de drie andere coalitiepartijen hoorden het op zaterdag aan het eind van de ochtend, zo’n vijf uur voordat Pechtold ermee kwam op zijn congres in Den Bosch. Ze kwamen met vriendelijke woorden. Er was bij bronnen in de coalitie ook bewondering voor de manier waarop de partij het afscheid had geregisseerd en in de media kreeg: als het vertrek van een leider die 12,5 jaar alles had gegeven voor de partij, die D66 had grootgemaakt en nu – ‘missie voltooid’ – in een regering achterliet. En niet als de leider die privé in de problemen raakte, van wie de reputatie was aangetast door een appartement dat hij had gekregen en niet had gemeld in het geschenkenregister van de Tweede Kamer, en die al meer dan een jaar vaak een vermoeide indruk maakt.

Pechtold zei op zaterdag dat hij niet „het Orakel van Wageningen” wilde worden. Geen columns, geen optredens in talkshows, niks om zijn opvolger voor de voeten te lopen. Maar of de collega’s uit de coalitie dát geloven? „Ik twijfel er niet aan”, schreef Rutte op Facebook, „dat we nog veel van hem gaan horen.”

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 8 oktober 2018