Piotr Włoczyk: Jaki los czekał w czasie okupacji chorych psychicznie obywateli II RP?

Tadeusz Nasierowski: Totalna zagłada. Byli oni bestialsko i masowo mordowani już w pierwszych tygodniach wojny. Za Wehrmachtem podążały jednostki Einsatzgruppen, które miały likwidować inteligencję, Żydów i chorych psychicznie. Ta ostatnia kategoria ofiar poszła jednak na pierwszy ogień.

Niemcy mieli tu chyba o tyle ułatwione zadanie, że akurat tej grupy ofiar nie musieli jakoś specjalnie szukać...

Dokładnie – wiadomo było od razu, gdzie można było ją znaleźć. Niestety, o ile o mordowaniu naszej inteligencji kolejne pokolenia pamiętają, o tyle o zagładzie chorych psychicznie, którzy np. w Piaśnicy byli wrzucani do tych samych masowych grobów co przedstawiciele inteligencji, praktycznie nikt w Polsce nie ma pojęcia. Nazistowska ideologia określała ich jako „niezdolnych do współżycia społecznego i wiodących żywot niegodny życia”. Polacy byli traktowani przez Niemców jako podludzie, Żydzi stali w tej hierarchii jeszcze niżej, ale chorzy psychicznie zostali umieszczeni na samym dole.

Jaka była skala tej zagłady?

W sumie oprawcy (pamiętajmy, że obok Niemców w mordach brało też udział wielu Austriaków) zamordowali ok. 20 tys. obywateli II RP cierpiących na choroby psychiczne. 13 tys. chorych zabili w dużych zakładach psychiatrycznych, natomiast resztę stanowili m.in. pensjonariusze zakładów opieki społecznej, a także dzieci upośledzone z kościelnych ośrodków opiekuńczych. Dodatkowo wielkie straty poniosła polska psychiatria: niemal połowa członków Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego nie przeżyła wojny.

Dlaczego nazywa pan mordy dokonane przez Niemców na chorych psychicznie obywatelach II RP „poligonem” dla Holokaustu?

Ponieważ to właśnie wtedy Niemcy i ich pomocnicy opracowali i udoskonalili metody pozwalające na jak najbardziej efektywne zabijanie w sposób masowy. Pamiętajmy, że pierwszymi ofiarami gazowania przez Niemców byli właśnie polscy chorzy psychicznie. Te same metody były stosowane potem podczas Holokaustu. Żydów zabijali na masową skalę ludzie, którzy rozpoczęli swoją ludobójczą działalność właśnie od mordowania pacjentów szpitali psychiatrycznych. To wówczas, na samym początku wojny, ci mordercy „oswoili się” z masowym zabijaniem.

Od czego to wszystko się zaczęło?

Mordy rozpoczęto od dwóch dużych szpitali na Pomorzu – w Świeciu nad Wisłą oraz w Kocborowie obok Starogardu Gdańskiego. Szpital w Świeciu był najprawdopodobniej pierwszą ofiarą: do mordów doszło tam już w trzecim tygodniu września. Niestety, w tej historii z uwagi na braki w dokumentacji istnieje wiele luk.

W szpitalu tym przebywało ok. 1,3 tys. pacjentów. Większość stanowili Polacy, ale byli tam też Niemcy i Żydzi. Ostatecznie zabito wszystkich, bez względu na pochodzenie. Wśród ofiar znalazły się także dzieci – Niemcy powiedzieli im, że pojadą autobusami na wycieczkę. Pacjenci byli wywożeni do lasu i rozstrzeliwani, a następnie zakopywani w masowych mogiłach.

Część budynków szpitala, jeszcze gdy byli w nim chorzy, zamieniono na areszt, w którym tymczasowo przetrzymywano Polaków uznanych za zagrożenie. Ich także zabito. Do 3 listopada szpital został kompletnie opróżniony i przekształcony w dom pomocy społecznej dla bałtyckich Niemców. To samo będzie się działo w przypadku innych szpitali – Niemcy wykorzystywali te placówki do swoich celów. Zamieniali je m.in. w koszary dla SS czy Hitlerjugend.

Nawiasem mówiąc, w Świeciu wraz z pacjentami zamordowany został również dyrektor tego szpitala, Józef Bednarz. W młodości pełnił ważną funkcję w PPS. Niemcy zabili go właśnie za jego działalność niepodległościową.

Drugi był szpital w Kocborowie. Tam ofiar było jednak więcej.

To był większy szpital. W Kocborowie mordy zaczęły się 22 września. Pojawił się tam wówczas Erich Grossmann, eugenista, który był biegłym w sądach eugenicznych. Jego rola sprowadzała się do tego, że wydawał opinie w sprawach o to, czy ktoś może mieć dzieci albo czy ma żyć lub zostać zabity. Grossmann był osobistym lekarzem Alberta Forstera i sprawował pieczę nad służbą zdrowia w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie.

Od 22 września 1939 do 21 stycznia 1940 r. z jego rozkazu esesmani zabili 1692 pacjentów zakładu w Kocborowie: 854 mężczyzn i 838 kobiet. Jakie było kolejne zadanie tych esesmanów? Tworzenie obozu w Stutthofie. To jest stały schemat: esesmani najpierw „oswajają się” z zabijaniem na skalę przemysłową w czasie mordów ludzi chorych psychicznie, a następnie gotowi są zabić inne grupy ludności.

Fala mordów dotarła w końcu do Kraju Warty, gdzie jednak pacjentów było zdecydowanie więcej. Jak Niemcy „udoskonalili” technologię masowego mordowania chorych psychicznie?

W Kraju Warty było najwięcej szpitali psychiatrycznych – zachodnia część Polski była po prostu najlepiej rozwinięta. Pacjentów z Zakładu Psychiatrycznego w Owińskach wywożono do lasów w okolicach Obornik Wielkopolskich i tam ich rozstrzeliwano. Niemcy szybko stwierdzili jednak, że jest to mało efektywne i wiąże się to ze zbyt dużymi komplikacjami. Pomyślano więc o gazowaniu.

W połowie listopada 1939 r. Niemcy przygotowali prowizoryczną komorę gazową w bunkrze 17 w poznańskim Forcie VII. Była to ich pierwsza komora gazowa w historii. Zamordowano wówczas być może nawet 400 pacjentów z Owińsk.

W grudniu 1939 r. Niemcy zaczęli zabijać chorych ze szpitala w Dziekance w Gnieźnie. To właśnie tam po raz pierwszy wykorzystano zupełnie nową metodę.

Mobilne komory gazowe.

Tak. Ofiary były przewożone do lasu i tam, na miejscu, duszono je w prototypie samochodu-komory gazowej skonstruowanym przez dr. Beckera z berlińskiej firmy Saurer. Ta technologia mordowania nie była jeszcze na tyle sprawna, by zabijać ofiary już podczas drogi do dołów śmierci. Możliwość ta pojawiła się dopiero później.

Mordercami byli członkowie Sonderkommando Lange pod dowództwem Herberta Langego. Ten człowiek w owym okresie stał się największym specjalistą ds. masowego zabijania ludzi. Jego grupa została wyposażona w trzy samochody-komory gazowe. Nie jest więc prawdą, że mobilną metodę gazowania ludzi po raz pierwszy zastosowano podczas Holokaustu na terenie ZSRS.

Już wiosną 1940 r. komando Langego jeździło po Kraju Warty od szpitala do szpitala i gazowało chorych. Był to dla Langego „trening” przed kolejnym zbrodniczym zadaniem – utworzeniem obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem. Powtórzył tam ten sam schemat, który wypróbował podczas zabijania chorych psychicznie.

Na pewno nie można o nim powiedzieć, że robił to tylko dla „idei”. Za odebranie jednego życia dostawał 10 marek. To nie było wcale dużo. Lange traktował to jak pracę – po zlikwidowaniu chorych psychicznie w Kraju Warty jego grupa była „wynajmowana” w tym samym celu w innych okręgach, np. w Prusach Wschodnich, gdzie zabijano chorych psychicznie Niemców. Natrafiłem na dokumenty, w których Lange domaga się wypłaty zaległych 15,5 tys. marek za zabicie 1550 chorych psychicznie rodaków.

To samo działo się w Generalnym Gubernatorstwie?

Eliminacja tej grupy ludzi w GG wyglądała inaczej. Pierwszym szpitalem w GG, który zlikwidowali Niemcy, był szpital psychiatryczny w Chełmie w woj. lubelskim. 12 stycznia 1940 r. przyjechała tam grupa esesmanów. Kazali się rozejść personelowi do domów, zostawili na miejscu tylko 10 sanitariuszy, których zmusili do wyprowadzenia pacjentów. Byli oni następnie zabijani strzałem w tył głowy. Ci, którzy stawiali opór, byli wyrzucani przez okna. Doszło tam do potwornej masakry. Zamordowano tam tego jednego dnia ok. 300 mężczyzn, 124 kobiety oraz 17 dzieci.

Czytaj także:

Polska karząca. Przed tymi egzekutorami nie było ucieczki

W przeciwieństwie do polskich ziem włączonych do III Rzeszy Niemcy w GG zlikwidowali jeszcze tylko dwa szpitale: krakowski szpital w Kobierzynie oraz Szpital dla Umysłowo i Nerwowo Chorych Żydów Zofiówka w Otwocku. Pacjentów z Kobierzyna wywieźli do Auschwitz-Birkenau i zagazowali w Birkenau w komorze nr 1. Część pacjentów z Otwocka zabili na miejscu, natomiast resztę wymordowali w Treblince.

Nie oznacza to jednak, że w szpitalach, które nie zostały zlikwidowane, życie pacjentów nie było zagrożone. Przykładowo w dużym zakładzie w Tworkach nie stosowano metody bezpośredniego zabijania, czyli rozstrzeliwania, ale uciekano się do pośrednich metod eliminacji: głodzenia oraz niedbania o warunki higieniczne, co powodowało szerzenie się chorób zakaźnych wśród pacjentów.

Szczególnie potworną skalę głód przybrał w szpitalu w Kulparkowie koło Lwowa, który pod koniec wojny opróżniono na potrzeby SS-Galizien. Od lipca 1941 do maja 1942 r. zmarło tam z głodu 1179 chorych. 15 stycznia 1943 r. w szpitalu pozostało ich tylko 260.

Jak reagowała na to dyrekcja szpitali?

Niemcy wymieniali dyrektorów tych placówek na swoich ludzi, którzy często nie mieli z medycyną nic wspólnego. To pokazywało intencje: w ogóle nie chodziło o leczenie pacjentów, szpitale psychiatryczne w GG traktowano jako ostatnie miejsca, którymi trzeba się zajmować.

Pamiętajmy jednak, że każda wojna to dla psychiatrii prawdziwa tragedia. Dość powiedzieć, że w poprzednim wielkim konflikcie, w czasie I wojny światowej, w samych Niemczech z głodu zginęło ponad 130 tys. pacjentów szpitali psychiatrycznych. Oczywiście było wśród nich wielu Polaków. Teraz zresztą, podczas wojny na Ukrainie, sytuacja chorych psychicznie również jest tragiczna.

Niemcy dużo bardziej brutalnie przeprowadzili zagładę chorych psychicznie w Polsce niż u siebie. Wydaje się, że u nich wszystko odbywało się według określonych procedur, natomiast u nas nikt się nawet nie przejmował stwarzaniem pozorów?

Oczywiście. Niemcy aż tak brutalnie nie zachowywali się wobec swoich pacjentów. U nas wszystko odbywało się w atmosferze wojennego, okupacyjnego gwałtu. Jednak pamiętajmy, że w III Rzeszy w ramach akcji „T4” zamordowano ponad 200 tys. ludzi chorych psychicznie, czyli jednak skala tych mordów była większa u nich niż u nas.

Po wielu latach badań doszedłem do wniosku, że na to, co się działo w Polsce, trzeba patrzeć jako na proces oddzielny od akcji „T4”. Istniały oczywiście pewne punkty styczne, ale w Niemczech była to planowo przeprowadzana eutanazja, oparta na procedurach medycznych. Chociaż, prawdę mówiąc, bardziej pasuje tu słowo „tanazja” niż „eutanazja”, ponieważ to wszystko z „dobrą śmiercią” nie ma nic wspólnego.

Jak to się właściwie stało, że stanął pan na czele komisji historycznej przy Polskim Towarzystwie Psychiatrycznym i tak poważnie zajął się pan tym tematem?

Widziałem, że brakuje dobrego opracowania tego tematu. Na początku mojej pracy zawodowej współpracowałem z psychiatrą Zdzisławem Jaroszewskim, który był świadkiem wywózki na śmierć dzieci w szpitalu w Owińskach. Dążył on do tego, żeby to wszystko gruntownie przebadać. Poszedłem tym tropem, ponieważ był to – i wciąż zresztą w znacznej mierze jest – właściwie niechciany temat.

Dlatego dziś potrzebne są dwie rzeczy. Pierwsza nic nie kosztuje: Polska powinna ustanowić dzień pamięci o pomordowanych w czasie II wojny światowej chorych psychicznie. Dobrym dniem jest 22 września – początek mordowania chorych w Kocborowie. Druga rzecz: trzeba postawić im pomnik, ponieważ zawsze jest to punkt wyjścia do prawdziwego upamiętnienia.

Ma pan jakąś propozycję, gdzie taki pomnik powinien stanąć?

Najlepsze byłoby miejsce między pomnikiem Powstania Warszawskiego a pomnikiem Poległym i Pomordowanym na Wschodzie. W czasie wojny mieścił się tam szpital psychiatryczny św. Jana Bożego. Dziś nie ma już po nim śladu, w czasie powstania warszawskiego szpital został zrównany z ziemią, a pacjenci zabici.

Ziemia już jest zabezpieczona: ojcowie bonifratrzy zgodzili się oddać kawałek terenu pod pomnik. Teraz trzeba tylko zebrać pieniądze na projekt i realizację. Liczę, że Polacy nie zawiodą i uda nam się upamiętnić tragiczny los tych 20 tys. bezbronnych obywateli II RP, którzy zostali zgładzeni w imię barbarzyńskiej pogoni za doskonałością.

Dr. hab. n. med. Tadeusz Nasierowski jest pracownikiem Katedry i Kliniki Psychiatrycznej Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, przewodniczącym Komisji Historycznej przy Polskim Towarzystwie Psychiatrycznym, autorem książki „Zagłada osób z zaburzeniami psychicznymi w okupowanej Polsce”.