Begrotingsoverleg Premier Rutte vorige week bij het ministerie van VWS. Beeld Jerry Lampen / ANP

Als het wetsvoorstel eind dit jaar ook de Eerste Kamer overleeft, heeft premier Rutte bijna in zijn eentje de dividendbelasting afgeschaft. CDA-leider Buma heeft zich constant een enthousiaste secondant getoond op dit dossier, maar zijn idee was het niet. Het idee kwam van – daar doet niemand geheimzinnig over – VNO-NCW, Shell, Akzo en Unilever. Maar het was Rutte die het plan tijdens de formatie het regeerakkoord in eiste. Het was Rutte die in de recente begrotingsonderhandelingen het machtswoord sprak (afspraak is afspraak!). Had hij dat niet gedaan, dan was de dividendbelasting in Nederland waarschijnlijk nog een lang leven beschoren.

De dividendbelasting wordt nu afgeschaft, terwijl twee van de vier regeringspartijen dat niet willen. De overgrote meerderheid van de Tweede Kamer staat er dus niet achter, want de oppositie raakt al een jaar niet uitgeschuimbekt over de maatregel. Uit peilingen blijkt dat een nog overgrotere meerderheid van de bevolking er ook niks van moet hebben. Het afschaffen van de dividendbelasting stond bovendien in geen enkel verkiezingsprogramma, ook niet in dat van Ruttes VVD.

Hoe democratisch is het als één man, of één partij, een omstreden maatregel doordrukt tegen de wil van de overgrote meerderheid in? Functioneert de democratie in Nederland nog wel behoorlijk, als dat zomaar kan? Voormalig D66-leider Jan Terlouw stelde die vraag vrijdagochtend in de politieke podcast Betrouwbare Bronnen. ‘Het is toch te gek: 17 procent van de Nederlanders heeft begrip voor het afschaffen van de dividendbelasting. Zéventien procent. Een meerderheid van de Tweede Kamer is ertegen. En dan gaat het toch gebeuren! Wat heeft dat nog met democratie te maken?’

Roemrucht poldermodel

Hoogleraar staatsrecht Wim Voermans (Universiteit Leiden) wijst in een reactie op de specifieke kenmerken van de Nederlandse democratie, het roemruchte poldermodel. ‘In een representatieve democratie kiest het electoraat vertegenwoordigers met verschillende belangen. Die moeten vervolgens met elkaar gaan ruilen. En ruilen is altijd huilen voor de kiezer. In dat ruilproces komen onverwachte dingen tot stand. Eén plus één blijkt dan soms drie te zijn.’

Voermans vindt het afschaffen van de dividendbelasting een prachtig voorbeeld van de Ostrogorski-paradox: in het kansspel van geven en nemen tussen meerdere partijen ‘wint’ een minderheidsstandpunt het vaak van de meerderheidsopinie. Die kans is groter bij een onderwerp dat de meeste kiezers niet hoog op hun prioriteitenlijstje hebben staan, zoals de dividendbelasting.

D66 en ChristenUnie voelen zich gebonden aan het regeerakkoord. Beide partijen zijn eigenlijk hartstikke tegen het dividendplan van de VVD en CDA, maar zo werkt de Nederlandse polderdemocratie nu eenmaal. Regeren in een coalitie vereist het doorslikken van meloenen en het verloochenen van (sommige) principes.

Gerrit Voerman, hoogleraar politicologie in Groningen: ‘Formeren is compromissen sluiten. Het is niet de eerste keer dat er dingen worden doorgevoerd waar een Kamermeerderheid tegen is. Mijn grootste bezwaar is dat het in geen enkel verkiezingsprogramma stond. Het afschaffen van de dividendbelasting is op geen enkel moment aan de kiezers voorgelegd.’

Maatschappelijke discussie

Voermans vermoedt dat als het afschaffen van de dividendbelasting in het VVD-programma had gestaan, het al voor de verkiezingen was gefileerd. ‘Dan was die maatschappelijke discussie al voor de formatie gevoerd en hadden CDA en VVD eerder gemerkt hoeveel weerstand dit plan oproept. Dat die discussie niet heeft plaatsgevonden is des te kwalijker, omdat die bedrijven dit buiten het zicht van iedereen om hebben doorgedrukt bij de VVD.’

Relevant is ook dat de dividendbelasting kiezers niet rechtstreeks in de huishoudportemonnee raakt. Dat geeft CDA en VVD het idee dat ze er wel mee wegkomen, dus zonder al te veel electorale schade. ‘Over een paar maanden heeft niemand het er meer over’, zei een CDA’er een paar weken geleden in de wandelgangen van het Kamergebouw. Een pensioenmaatregel of hypotheekmaatregel had de VVD waarschijnlijk niet durven doordrukken zonder substantiële steun in de Kamer.

In het regeerakkoord van Rutte-II, het kabinet van PvdA en VVD, stond de inkomensafhankelijke zorgpremie. Die nivellerende maatregel leidde onmiddellijk tot een storm van protest in de VVD-achterban. Het kabinet voelde zich daardoor gedwongen de maatregel schielijk in te trekken, regeerakkoord of geen regeerakkoord.

Voerman: ‘Dat dit nu niet gebeurt komt doordat Rutte zich zo enorm verbonden heeft met dit voorstel. Hij heeft het zo lang verdedigd, dat hij niet meer zonder gezichtsverlies terug kan. Hij ‘voelde tot in al zijn vezels’ dat dit het juiste was om te doen. Ik dacht: ‘In al je vezels? Waar heb je het nou helemaal over? Over de dividendbelasting!’ Als een premier de bevolking op die manier moet overtuigen, zit hij iets te bepleiten waar hij kennelijk geen echte argumenten voor heeft.’ Ondemocratisch wil Voerman de gang van zaken niet noemen, want ‘formeel mag dit gewoon’. Hij houdt het op ‘weinig democratisch’. ‘Er is hier macht gebruikt om iets door te drukken en dat ziet er niet fraai uit.’