Nederlandse militairen patrouilleren in de Afghaanse provincie Uruzgan, mei 2009. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Dagblad Trouw bericht zaterdag over een onderzoek door Light House Reports, een collectief van freelance-onderzoeksjournalisten. De verslaggevers spraken met enkele Afghanen die in 2007 en 2008 door Nederlandse militairen werden opgepakt en daarna overgedragen aan Afghaanse veiligheidsdienst NDS. Zij getuigen dat er sprake was van systematische marteling en afpersing.

Mondelinge vragen aangemeld om opheldering te krijgen over vermeende martelingen van door Nederland aan Afghanistan overgedragen Uruzgan-gevangenen. Zie @trouw vandaag. pic.twitter.com/IkDUx7DUEp Joël Voordewind

Die berichten rakelen het debat op dat elf jaar geleden al breed werd gevoerd, toen de missie van de Task Force Uruzgan nog in volle gang was. In Nederland en bij de meeste westerse bondgenoten bestonden aanhoudend zorgen over het lot van de gevangenen die zij maakten. Die werden volgens een afspraak met de Afghaanse autoriteiten steeds binnen enkele dagen overgedragen aan de lokale politie of aan de veiligheidsdienst. Die had een slechte reputatie in de omgang met gevangenen. Internationaal recht schrijft voor dat krijgsgevangenen niet worden overgedragen aan partijen die hen mogelijk niet goed zullen behandelen.

Al in 2007 sprak de Canadese krant Globe and Mail met krijgsgevangenen die na de overdracht werden geslagen met vuisten, geweerkolven en elektriciteitssnoeren, in de kou werden gelegd, verstikt, uitgehongerd of met stroomstoten bewerkt. Ook over gevangenen die Denemarken maakte in Afghanistan, kwamen zulke berichten.

Dat leidde in Nederland tot de herhaalde belofte van de toenmalige kabinetten Balkenende I en II dat er scherp zou worden toegezien op het lot van de door Nederland opgepakte Afghanen. Nederland organiseerde controles in de Afghaanse gevangenissen, onder meer door het Rode Kruis en VN-mensenrechtenambassadeurs. Ook sprak Nederland af dat gevangenen konden klagen bij een onafhankelijke Afghaanse mensenrechtencommissie.

Dat theorie en praktijk mogelijk uiteen liepen, bleek in 2010 al uit berichten in de Britse krant Sunday Times, waarin twee ‘Nederlandse’ krijgsgevangenen spraken over hun gewelddadige behandeling door de NDS. Nu er opnieuw zulke verhalen naar buiten komen, eisen diverse fracties in de Tweede Kamer komende week opheldering van de ministers Bijleveld van Defensie en Blok van Buitenlandse Zaken.

Die houden vandaag in hun eerste reactie vast aan de lijn die door hun voorgangers is uitgezet. In de eindevaluatie van de Uruzganmissie in 2011 schreef het kabinet Rutte I dat de afspraken met de Afghaanse autoriteiten ‘over het algemeen’ goed zijn nageleefd. ‘De door Nederland overgedragen gevangenen zijn niet gemarteld of onmenselijk behandeld. Bij klachten van de gevangenen zorgde Nederland dat deze behandeld werden door de Afghaanse autoriteiten. Tijdens de missie zijn geen klachten gegrond verklaard. Er was een goede toegang voor de monitoringsorganisaties en de ambassade om de gevangenen te bezoeken.’

Ook wees het kabinet erop dat mensenrechtenorganisatie Amnesty International in 2007 vaststelde dat de Nederlandse afspraken met de Afghaanse autoriteiten beter leken te functioneren dan die van veel andere landen.