Jeśli sprawa trafi do sądu, będzie to największy proces o prawa autorskie w historii polskiej kinematografii. Od wielu miesięcy tą awanturą żyje cała branża filmowa w Polsce.

Długo wyczekiwany film „Pan T.” trafi do kin pod koniec grudnia br. Poprzedzony będzie komunikatem: „Ta opowieść nie została oparta na żadnej biografii”. Sami twórcy od wielu miesięcy przekonują, że Tyrmandem się co najwyżej inspirowali, a tego nie zabrania im żadne prawo. Zarzutami o kradzież są oburzeni.

Miliony na wyciągnięcie ręki

Jest 2007 rok. Polski Instytut Sztuki Filmowej (PISF) prowadzi konkurs na scenariusz filmu fabularnego o życiu Leopolda Tyrmanda. Zwycięża projekt pt. „Tyrmand 1954” napisany przez Andrzeja Gołdę na podstawie jednego z najważniejszych utworów pisarza – „Dziennika 1954”. Autor otrzymuje nagrodę w wysokości 20 tys. zł.

Mija dziewięć lat. Do PISF wpływa wniosek o dofinansowanie filmu „Pan T.” w reżyserii Marcina Krzyształowicza na podstawie scenariusza Gołdy. Zarówno z wniosku, jak i z późniejszej korespondencji wynika, że ich dzieło opiera się na biografii Leopolda Tyrmanda.

Szanse na uzyskanie pieniędzy są duże, bo oczekiwanie na porządny film o jednym z najważniejszych i najbarwniejszych polskich pisarzy XX w. jest olbrzymie.

Projekt zapowiada się obiecująco, zwłaszcza że tytułową rolę ma zagrać powracający na wielki ekran Paweł Wilczak. PISF jest gotowy podpisać umowę, ale stawia warunek: skoro twórcy bazują na „Dzienniku 1954”, to muszą uzyskać do niego prawa autorskie. Leopold Tyrmand od dawna nie żyje, więc trzeba zwrócić się do jego syna Matthew Tyrmanda.

Dyrektor PISF Radosław Śmigulski: – Dla wszystkich było jasne, że powstaje film o Tyrmandzie bazujący na jego autobiograficznym „Dzienniku 1954”. Dlatego takie żądanie z naszej strony było oczywistością. Wystarczyło dogadać się z jedynym spadkobiercą pisarza, a film otrzymałby od nas kilkumilionową dotację.

Zwiastun filmu "Pan T.":

Bez personalnych odniesień

– Kiedy w ogóle dowiedział się pan, że powstaje film o pana ojcu? – pytamy Matthew Tyrmanda, syna Leopolda, mieszkającego na stałe w Nowym Jorku, ale często odwiedzającego Polskę.

– W mediach zaczęło się robić o tym głośno wiosną 2017 r. Wtedy się dowiedziałem. Nie podejrzewałem twórców o żadne złe intencje, ale zdziwiłem się, że nikt się ze mną nawet nie skontaktował. Postanowiłem dowiedzieć się czegoś na własną rękę.

W sierpniu 2017 r. pełnomocnicy Tyrmanda piszą list do producenta filmu, firmy Skorpion Arte. Proszą o przesłanie informacji na temat powstającego dzieła, o którym usłyszeli w mediach. Wkrótce otrzymują odpowiedź.

Przedstawiciele Skorpiona zapewniają w korespondencji, że jeśli kiedykolwiek będą kręcić film o Leopoldzie Tyrmandzie, to z chęcią poinformują o tym jego syna. Tyle że akurat „Pan T.” z życiem ani twórczością pisarza nie ma nic wspólnego. Sprawę stawiają jasno: „Scenariusz nie wykorzystuje ani jednego fragmentu twórczości Tyrmanda”.

Pod koniec listu dodają jeszcze: W celu zaspokojenia państwa ciekawości, o czym jest nasz film, posłużymy się jednym zdaniem z eksplikacji reżysera: „Pan T.” jest uniwersalną opowieścią napisaną w duchu kafkowskim (stąd skojarzenie w tytule z Józefem K.) o walce inteligenta z komunistycznym systemem bez personalnych odniesień.

Foto: Sławomir Kamiński / Agencja Gazeta

Spór o film "Pan T.". O co chodzi

Matthew i jego pełnomocnicy są zdziwieni. Nie znają scenariusza, wtedy jeszcze nie wiedzą nawet, że twórcy filmu starając się o dofinansowanie z PISF, wprost powoływali się na twórczość jego ojca. Ale to, co już wiedzą, i tak budzi ich niepokój.

W mediach pojawia się coraz więcej wzmianek na temat filmu. Grający główną rolę Paweł Wilczak w „Dzień dobry TVN” opowiada o swojej roli, a tuż po nim znawca literatury Sławomir Koper rozprawia o życiu Tyrmanda.

Serwisy internetowe piszą, że powstaje film oparty na biografii pisarza.

„O co tu, do cholery, chodzi?” – myśli w swoim mieszkaniu na Manhattanie Matthew, którego sprawa zaczyna wciągać bez reszty.

Paweł Wilczak opowiada o swojej roli w "Panu T.":

Zwodzenie Tyrmanda

Wymiana listów ze Skorpionem utyka w martwym punkcie. Wkrótce dochodzi jednak do zmiany producenta.

Do gry wchodzi Jarosław Boliński, szef firmy Propeller Film. Teraz to on wraz z reżyserem Marcinem Krzyształowiczem odpowiada za cały film.

Nowy producent nie zmienia narracji poprzednika. Twierdzi, że „Pan T.” jest uniwersalną opowieścią, niemającą związku z biografią Leopolda Tyrmanda. Zgadza się jednak podjąć dialog z jego synem.

Matthew: – Dialog to może za dużo powiedziane. W pewnym momencie powiedziałem im, że skoro opierają się na pamiętnikach mojego ojca, to ja chcę mieć wpływ na kształt tego filmu. Miałem dość okłamywania mnie. Oni to zignorowali, więc osobiście poszedłem do ich biura. Pan Boliński stwierdził, że nie bazują na „Dzienniku”, ale równocześnie zaoferował współpracę.

Była jesień 2018 r., w branży o filmie zrobiło się jeszcze głośniej. W końcu przedstawiciele Propellera obiecali Matthew prywatny pokaz, który miał rozwiać jego obawy. Dziś on sam twierdzi, że przez kolejnych kilka miesięcy był przez nich zwodzony. Bywał w Polsce kilkukrotnie, ale za każdym razem twórcy mieli unikać spotkań.

– Czemu tak długo zwlekali z pokazaniem panu tego filmu? – pytamy Matthew.

– Możliwe, że w tym czasie zmieniono film tak, aby usunąć zbieżności z twórczością bądź osobą mojego ojca. W ostatecznej wersji filmu niektóre wątki wyglądają na dziwnie pocięte.

Jarosław Boliński zaprzecza takiej wersji zdarzeń. Mówi, że Tyrmand otrzymał "bezprecedensową propozycję" obejrzenia filmu przed zgraniem go do publikacji.

Przekonuje, że synowi Tyrmanda wychodzili daleko naprzeciw. - Zaproponowaliśmy mu pokaz filmu w Warszawie lub w Nowym Jorku. Jeszcze wcześniej pokazaliśmy film w całości jego pełnomocnikom. Oni zrobili notatki i nie otrzymaliśmy jakichkolwiek konkretnych wskazówek czy argumentacji o prawnym podłożu. Wówczas powiedziano nam, że to wystarczy. Byliśmy otwarci na możliwość każdej dodatkowej prezentacji filmu. Taka prośba nie została nam przedstawiona - mówi Boliński.

- Prace nad montażem przebiegały bez żadnych problemów czy paniki - kontynuuje producent filmu. - To są kolejne wyobrażenia pana Tyrmanda dotyczące tego projektu. Nikt nie wpływał na montaż i nikt nie wycinał materiałów. Jeśli zajdzie taka potrzeba, ktoś może poświęcić 105 godzin (52 wersje montażowe) i zobaczyć na własne oczy, że nic z tego, co twierdzi pan Tyrmand, nie miało miejsca - ucina Boliński.

To brzmi znajomo

Obejrzeliśmy film. Komunikat, według którego fabuła „nie ma nic wspólnego z żadną biografią”, nie wytrzymuje zderzenia z rzeczywistością.

Podobnie zresztą, jak oświadczenie na stronie Propeller Film. Producent „Pana T.” pisze, że film „nie dotyczy Leopolda Tyrmanda ani nie wykorzystuje jego twórczości, a w szczególności nie odnosi się do książki »Dziennik 1954«”.

Zerkamy na stronę internetową CinEast Festival 2019 odbywającego się co roku w Luksemburgu. Zamieszczony tam opis filmu jest sprzeczny z wcześniejszym komunikatem producenta. O „Panu T.” czytamy: „Inspiracją było życie Leopolda Tyrmanda, jednego z najbardziej emblematycznych pisarzy polskiego okresu powojennego”.

Przeanalizowaliśmy sceny „Pana T.” i porównaliśmy z treścią biograficznego „Dziennika 1954”.

To, że dziennik miał charakter biograficzny, ma tutaj kluczowe znaczenie. Tyrmand przeszedł do historii jako osobliwa postać. Był celebrytą swoich czasów. W „Dzienniku” główną postacią uczynił samego siebie. Opisał wiele zdarzeń znanych publicznie, ale też sporo takich, o których wiedział tylko on – bo czerpał je wprost ze swego prywatnego życia.

W filmie widzimy ten sam świat, bardzo podobny wątek głównego bohatera oraz miejsce i czas akcji.

Podobnie jak w Tyrmandowskim pamiętniku, wydarzenia dzieją się zimą lub wczesną wiosną 1953 r. w Warszawie. Grany przez Pawła Wilczaka główny bohater wygląda jak Leopold Tyrmand (nosi płaszcz, ciemne okulary, szalik) i zajmuje się tym, co on. Pan T. jest skazanym na niebyt bezrobotnym pisarzem, który zmaga się z systemem, pisze książkę, ale przez dłuższy czas nie może znaleźć pracy. Chodzi do kawiarni literatów, słucha jazzu. Dokładnie tak samo jest w książce.

Podobnie jak w „Dzienniku 1954” główny bohater udziela korepetycji maturzystce, która zakochuje się w swoim mentorze. Historia ich relacji jest niemal identyczna jak w książce. Uczą się w pokoju wynajmowanym przez pisarza w domu artystów. Na jego ścianie wisi zdjęcie hotelu w Nowym Jorku – to jeden z wielu szczegółów zaczerpniętych z książki. Para pojawia się też na balu dziennikarzy, co jest spełnieniem marzeń nastolatki. Dokładnie takie samo marzenie miała młoda kochanka Tyrmanda opisana w „Dzienniku”. Sam opis balu także znajdziemy w książce.

W filmie pojawia się też m.in. książkowy wątek przesłuchania głównego bohatera przez Urząd Bezpieczeństwa oraz scena, w której Tyrmand zostaje poproszony przez przyjaciela o napisanie dla magazynu krajoznawczego tekstu pt. „O Leninie w Poroninie”.

Także bohaterowie pojawiający się w obrazie Marcina Krzyształowicza nie są przypadkowi. To opisani w książce przyjaciele Tyrmanda. Oczywiście mowa o postaciach publicznych, opisywanych wielokrotnie w wielu publikacjach. Jednak szczegóły relacji łączącej ich z pisarzem są wzięte wprost z „Dziennika”.

Przykład: w filmie widzimy scenę, w której Pan T. odwiedza swojego kolegę Kazika, poukładanego z władzą dziennikarza. To postać inspirowana Kazimierzem Koźniewskim, o którym Tyrmand wielokrotnie wspomina na łamach swej książki.

Filmowy Kazik pokazuje Panu T. gazetę, którą właśnie wydał za zgodą komunistycznych mocodawców. Czasopismo jest jak na czasy przedstawione w filmie bardzo nowatorskie. Ma kolorowe duże zdjęcia, zawiera sensacyjne artykuły, plotki. Pan T. zdaje sobie sprawę, że to pomysł PRL-owskiej cenzury na dotarcie do młodych ludzi.

Kazikowi mówi z udawanym uznaniem: — Sensacje, ciekawostki, to co lubię… I bez smrodku dydaktycznego. Czyli komuniści zrozumieli, że chcąc dotrzeć do młodych ludzi, nie mogą przynudzać. Brawo, Kaziu! Jak wam się udało to wydać? – pyta ironicznie.

— Rzecz w tym, żeby znaleźć rozsądny kompromis między tym, czego chce młodzież, a czego my chcemy, żeby chciała – odpowiada Kazik, po czym Panu T. składa propozycję pisania na łamach magazynu: — Możesz nieźle zarobić. Otwierają się piękne widoki dla zdolnych i władających językami. (...) Taki facet jak ty nie może się marnować.

Pan T. oczywiście ani myśli dawać swoje nazwisko wydawanej przez reżim gazetce.

Foto: Tadeusz Kubiak / PAP

W książce Tyrmand dokładnie opisał swoją rozmowę z Kazimierzem Koźniewskim na temat redagowanego przez niego w latach 50. pisma dla młodzieży: „Miałem już od nich propozycję współpracy. Kazik Koźniewski jest tam redaktorem literackim. Zdziwiła mnie trochę ta oferta, bo Kazik wie, co o mnie myśleć. (...) Powiedział: »Możesz przyzwoicie zarobić. Piękne widoki dla takich, co potrafią to, co ty«”.

W dziele Krzyształowicza jest też taka scena: Kaziu podchodzi do zasiadającego przy stole w jadłodajni Pana T. i pyta: „Można do stolika czołowego reakcjonisty?”.

— Co tam Kaziu? - odpowiada Pan T.

— A trochę się dzieje. Wydają mi nową książkę. Z poprzedniej robią film. Jadę na festiwal do Cannes.

W książce Tyrmand pisze: „Kazik opowiadał mi długo o swych powodzeniach. Wydają mu książki, robi filmy, jedzie na festiwal do Cannes”.

Przyjacielem Leopolda Tyrmanda był też Zbigniew Herbert, który żeby przetrwać w PRL, pracował m.in. w fabryce zabawek. Przebywał tam z innymi literatami, którzy byli w podobnej sytuacji finansowej. Wspólnie toczyli filozoficzne dyskusje o Kancie i Sofoklesie. To były dość niecodzienne rozmowy jak na pracowników fabryki. Tyrmand pisze o tym w swoim dzienniku, podkreślając absurd PRL-owskiej rzeczywistości. Motyw ten został wykorzystany w filmie, z tym, że w rolę rozprawiających o życiu literatów wcielili się m.in. Leszek Balcerowicz i śp. Kazimierz Kutz.

Ale to nie wszystko. W filmie znaleźliśmy jeszcze jedną scenę niemal w całości wziętą z książki.

Pan T. spaceruje po ulicznym targu wraz ze swoim sąsiadem, niezbyt zdolnym, ale aspirującym dziennikarzem. Ten żali się mu, że nie ma pomysłu na swoją twórczość. Pan T. radzi mu, by uważnie przyglądał się otaczającej ich rzeczywistości i z niej czerpał tematy. Akurat przechodzą obok stoiska ze szczoteczkami do zębów. Pan T. mówi, że nawet one mogą posłużyć za inspirację.

Swojemu sąsiadowi mówi: — Komunizm jest przeciw zębom. Spójrzmy na fakty: w Polsce nie wytwarza się normalnych szczoteczek, tylko takie, które ranią dziąsła. Żeby czyścić zęby zgodnie z instynktem samozachowawczym, trzeba kupować je u pokątnych sprzedawców, a oni skąd je biorą? Z przemytu. Ludzie ryzykują ciężkie wyroki, żeby przewieźć do Polski kawałek nylonu. I za to żądają równowartość 10 obiadów w pracowniczych stołówkach.

Otwieramy „Dziennik 1954”. Pojawia się tam niemal bliźniaczy fragment:

„Komunizm jest przeciw zębom. (...) Spójrzmy na fakty. W Polsce nie wytwarza się szczoteczek do zębów, które mogłyby być pomocą, ratunkiem, podtrzymaniem zębów. Produkuje się takie, które po kilku dniach używania musi się wyrzucić, aby uniknąć poranienia dziąseł. Aby czyścić zęby zgodnie z instynktem samozachowawczym, trzeba nabywać amerykańskie szczoteczki do zębów u pokątnych sprzedawców. Skąd je mają? Z paczek od amerykańskich krewnych, ale – uwaga! – także ze szmuglu. (…) Ludzie ryzykują wyroki więzienne (…), by w tajemnicy przed władzami przetransportować do tego kraju kawałek nylonu. (…) I za to żądają w pełnym tajemnic procederze handlowym po czterdzieści złotych od sztuki! Czyli równowartość czterech przyzwoitych obiadów w pracowniczych stołówkach”.

Tomasz Raczek, znany krytyk filmowy, oglądał „Pana T.” kilka miesięcy temu. – Uważam, że twórcy znaleźli się w potrzasku i teraz próbują zaklinać rzeczywistość – mówi dzisiaj. – Prawdziwy bohater i prawdziwe pochodzenie tej historii są maskowani ze strachu przed procesem o prawa autorskie – uważa.

Jak mówi, on sam nie wierzy twórcom. – Gdybyśmy się wszyscy umówili, że im wierzymy, byłoby im na pewno lżej, a i festiwalowe nagrody dla "Pana T." świeciłyby weselszym blaskiem. Jednak moim zdaniem Pan T. to Tyrmand. Jedynie trochę zuniwersalizowany, żeby uniknąć kłopotów prawnych w sporze z wrogo nastawionym do filmu spadkobiercą Tyrmanda – twierdzi Raczek.

Polityczne naciski

Gdy o powstającym filmie robi się coraz głośniej, kwestia praw autorskich zaczyna rodzić wątpliwości w Polskim Instytucie Sztuki Filmowej i w Łódź Film Commission. Obie te instytucje wspierają finansowo rodzimą kinematografię. Do obu wnioski o finansowanie kierują twórcy „Pana T”.

Łódź Film Commission odmawia przekazania pieniędzy. Dowiedzieliśmy się, że wartość artystyczną filmu komisja oceniła bardzo wysoko. O nieprzyznaniu finansowania zdecydowały jednak obawy związane z nieuregulowaniem kwestii prawnych z Matthew Tyrmandem.

Dofinansować filmu nie chce także PISF, z dokładnie tych samych powodów.

Dyrektor PISF Radosław Śmigulski: – Chciałem, żeby ten film powstał. Mediowałem między stronami, liczyłem na to, że się dogadają. Ale wszystko skończyło się fiaskiem. Twórcy nie wykupili praw do „Dziennika 1954”. Czy musieli to robić? Nie mnie to oceniać. Nasi prawnicy ocenili, że jeśli dojdzie do procesu między stronami tego sporu, to może dojść nawet do zablokowania dystrybucji „Pana T.”. Gdybym jako dyrektor podpisał z twórcami umowę i przekazał im środki, a sąd uznałby, że złamali prawo, mógłbym naruszyć ustawę o finansach publicznych. Na coś takiego w sposób oczywisty nie mogłem sobie pozwolić.

Poirytowani brakiem finansowania ze strony PISF-u, producenci filmu „Pan T.” interweniują u posłów, w tym partii rządzącej. Śmigulski odbiera to jako próbę politycznego nacisku. Politycy pytają, czy szef PISF miał wystarczające przesłanki do tego, żeby wstrzymać finansowanie projektu. Sugerują, że podjął złą decyzję.

W sprawie filmu – na prośbę twórców „Pana T.” – interweniuje wicepremier Piotr Gliński. – Minister kultury zwrócił się do PISF o przekazanie pełnej dokumentacji. Chodziło o wyjaśnienie, czy dyrektor Instytutu działał z należytą starannością – potwierdza nam rzeczniczka resortu.

Próbujemy dowiedzieć się, jakie były efekty analizy, której podjął się minister Gliński. Na to pytanie nie otrzymujemy odpowiedzi. W ministerstwie słyszymy tylko: – My nie jesteśmy stroną tego sporu. Jeśli sprawa zostanie skierowana na drogę sądową, to ostateczne rozstrzygnięcie będzie należało do sądu.

Z naszych informacji wynika, że twórcy „Pana T.” o interwencję prosili także prezesa PiS Jarosława Kaczyńskiego. Oni sami nie zaprzeczają. Pytamy o to Radosława Fogla, bliskiego współpracownika prezesa: – W biurze prezesa nie ma o tym żadnej wzmianki. To jest jednoznaczne z tym, że żadna korespondencja od nikogo takiego do biura nie wpłynęła. W związku z tym sprawie nie został nadany żaden bieg. Jeśli jednak twórcy sami temu nie zaprzeczają, to jest to dla mnie dziwne. Być może ktoś podczas spotkania towarzyskiego coś mówił panu prezesowi. Często jest tak, że ktoś próbuje się powoływać na nazwisko pana prezesa Kaczyńskiego, by załatwić swoje sprawy – mówi Fogiel.

PISF ostatecznie nie przekazuje ani złotówki, choć początkowo na konto producentów miały trafić 3 mln zł. Odmowa instytutu sprawia, że producent filmu Jarosław Boliński musi na własną rękę wziąć kredyt, by skończyć film.

Foto: Jan Graczyński / East News

Zarzuty absurdalne

Dlaczego strony po prostu się nie dogadały?

— Zarzut stawiany nam przez Matthew Tyrmanda jest absurdalny – przekonuje Marcin Krzyształowicz, reżyser „Pana T.”, który podkreśla, że nie było żadnych powodów, by podpisywać jakąkolwiek umowę z synem pisarza. – „Dziennik 1954” to pasjonujący utwór, ale nie wyobrażam sobie filmu zrobionego na jego kanwie. A „Pan T.” to integralne, autorskie dzieło filmowe z trzyaktową konstrukcją i punktami zwrotnymi. Z wymyślonymi postaciami, dialogami, intrygą obyczajową i kryminalną. „Pan T.” w zapisie scenariuszowym jest zrobiony według podręcznikowych zasad. Ta praca zajęła trzy lata i u wszystkich, którzy się znają na kinie i literaturze, nie budzi żadnych wątpliwości co do tego, kto jest jej autorem – tłumaczy.

— Ale bohaterów, motywy, konkretne sceny zaczerpnęliście wprost z „Dziennika 1954” — pytamy.

— Jakie motywy i jakich bohaterów? Oryginalny „Dziennik 1954” to po prostu dziennik, czyli zapis refleksji z mijających dni. To nie jest powieść z fabułą, bohaterami i dialogami. To jest afabularny tekst, trochę jak strumień życia, w którym brodził nie tylko autor. Do pewnych wydarzeń w dzienniku (każdym dzienniku!) inni też mieli dostęp. Jesteśmy wyposażeni w kilkadziesiąt stron ekspertyzy prawnej wykonanej przez dwie wiodące kancelarie prawne w naszym kraju, specjalizujące się w prawie autorskim. Porównały one twórczość Tyrmanda, nasz film i nasz scenariusz. Powiem tylko tyle: jesteśmy bardzo zadowoleni z wyników tej analizy. Nie nakręciliśmy adaptacji „Dziennika 1954”, więc nikogo o żadną zgodę nie musieliśmy się prosić.

POLECAMY: Przeczytaj napisany specjalnie dla Onetu komentarz Andrzeja Gołdy, scenarzysty filmu "Pan T."

Marcin Krzyształowicz i scenarzysta Andrzej Gołda w sprawie widzą drugie dno. Ich zdaniem Matthew Tyrmand i Radosław Śmigulski działają w ścisłym porozumieniu w celu wymuszenia od nich pieniędzy. Uważają, że dyrektor PISF zmusza ich do podpisania umowy z synem pisarza, a co za tym idzie, do wypłacenia mu honorarium.

— Śmigulski tworzy swoje własne prawo, w ramach którego mamy się podporządkować jego woli, zapłacić astronomiczną kwotę Matthew Tyrmandowi, a w nagrodę on podpisze z nami umowę. To rodzaj przymusu — komentuje Krzyształowicz.

Andrzej Gołda: — Śmigulski rozsiadł się w fotelu sędziego i z wyżyn swego urzędu wydał wyrok: "Mój kumpel ma rację. Musicie mu zapłacić”. Gdy pytamy, za co konkretnie, to nie otrzymujemy odpowiedzi. Pojawia się tylko głos spoza kadru: „Bo ja tak każę”. Koniec dyskusji.

Krzyształowicz pyta: — Dlaczego dyrektor Śmigulski ustawił się w pozycji rzecznika Matthew Tyrmanda? Dlaczego traktuje nas jak złodziei i to jemu daje wiarę?

POLECAMY: Przeczytaj cały wywiad z Marcinem Krzyształowiczem na temat sporu o film "Pan T."!

Andrzej Gołda zwraca uwagę, że w Polsce było już ponad 20 publicznych projekcji „Pana T.” na trzech festiwalach. Teraz film jest pokazywany w USA: — A Tyrmand i jego prawnicy, choć widzieli go pół roku temu, nie odważyli się złożyć pozwu do sądu, żeby zablokować te pokazy. Dlaczego się nie odważyli? Bo wiedzą, że tak naprawdę nie mają nic poza bezpodstawnym żądaniem, a to żądanie prędzej czy później wybuchnie im w twarz.

Wszystkie wypowiedzi Andrzeja Gołdy i Marcina Krzyształowicza były przez nich autoryzowane. W naszych rozmowach z nimi padały jednak znacznie poważniejsze zarzuty. Twórcy mówili wręcz, że prawnicy Tyrmanda i on sam – w porozumieniu ze Śmigulskim – chcą wymusić od nich „haracz” w wysokości 1 mln zł. Te pieniądze, jak tłumaczą, oficjalnie miałyby stanowić zapłatę za prawa autorskie do „Dziennika”.

Pytamy producenta filmu Jarosława Bolińskiego, czy czuł presję ze strony PISF, by dogadać się z Matthew Tyrmandem. – Nie będziemy spekulować o czyichkolwiek intencjach. Odmawiamy dogadywania się niezależnie od sytuacji - mówi nam. - Nie wiemy, co się stało, że pan Śmigulski w pewnym momencie zmienił zdanie i to na tak krytyczne. Minął ponad rok, a my nadal nie mamy wypłaconych pieniędzy - rozkłada ręce.

– Zorganizowaliśmy pokazy filmu dla instytutu oraz rozmawialiśmy kilkukrotnie z panem dyrektorem. Za każdym razem przedstawialiśmy stosowne wyjaśnienia oraz deklaracje zgodności z prawem wszelkich naszych prac dotyczących filmu. Wiele razy deklarowaliśmy chęć porozumienia. Za każdym razem próbowano nas niestety zbywać. Nigdy nie otrzymaliśmy również konkretnej odpowiedzi na nasze argumenty do czasu, kiedy pan dyrektor oficjalnie odmówił jakichkolwiek kontaktów z nami i to także z niezrozumiałych dla nas względów - ubolewa Boliński.

Fragment filmu "Pan T.":

Granice inspiracji

Obowiązujące w Polsce prawo autorskie nie zabrania inspirowania się twórczością innych. Problem pojawia się dopiero wtedy, gdy twórca decyduje się na adaptację cudzego dzieła i robi to bez zgody pierwotnego autora lub jego spadkobierców.

Maciej Kubiak z Kancelarii Leśnodorski, Ślusarek i Wspólnicy, specjalista od prawa autorskiego, tłumaczy nam, że jeżeli w filmie pojawiają się te same postaci co w książce, te same historie i wątki, a producent nie ma praw do ekranizacji, to istnieje duże prawdopodobieństw naruszenia prawa.

– Trzeba jednak pamiętać, że nie będzie to takie oczywiste, jeśli podobieństwo będzie dotyczyć zdarzeń czy postaci historycznych, zjawisk społecznych czy specyfiki epoki. Autor książki nie nabywa bowiem monopolu na opisywaną przez siebie rzeczywistość. Producent może zatem teoretycznie zrobić legalnie film, nie nabywając praw do ekranizacji reportażu czy pamiętników tak długo, jak nie czerpie z ich warstwy twórczej i formy wypowiedzi, a jedynie z faktów i opisu rzeczywistości – mówi prawnik.

Prosimy go także o komentarz do scen zaczerpniętych wprost z „Dziennika 1954” – fragmentu o szczoteczkach do zębów i tych samych słów wypowiadanych przez Kazika i w filmie, i w książce.

– Prawo autorskie chroni sposób wyrażenia, a nie temat, czy myśl, którą wyraża. Zwłaszcza jeśli jest to krótka myśl. Natomiast jako element wielu podobieństw takie fragmenty mogą świadczyć na niekorzyść producenta – mówi mec. Maciej Kubiak.

„Mój ojciec nie był komunistą!”

Spór między Tyrmandem a twórcami filmu nie dotyczy tylko praw autorskich, ale także ewentualnego naruszenia dóbr osobistych.

Według Matthew Tyrmanda część widzów po obejrzeniu filmu może nabrać przekonania, że jego ojciec – a zatem w jego opinii prawdziwy bohater dzieła Krzyształowicza – poszedł na układ z komunistami. Chodzi o scenę, w której Pan T. zaraz po przesłuchaniu na UB podpisuje kwit zobowiązujący go do dyskrecji.

Obejrzeliśmy tę scenę. Nie wynika z niej, by tytułowy bohater podjął się współpracy z bezpieką. Na podsuniętym mu dokumencie nie podpisuje się nazwiskiem. Scenę można raczej interpretować jako sprytną i konieczną grę artysty z komunistycznym aparatem opresji.

– Jestem zażenowany wnioskiem pana Matthew Tyrmanda. Jeśli uważa on, że w naszym filmie główny bohater sprzedaje się komunistom, to jest to absurd roku albo zwykła prowokacja. W jednym i drugim wypadku ręce opadają – mówi Krzyształowicz.

Matthew Tyrmand widzi to inaczej: – Widziałem wcześniejszą wersję scenariusza, na podstawie którego powstawał film. Ostateczna wersja została złagodzona. W mojej opinii ta pierwsza pozwalała na interpretację niekorzystną dla mojego ojca. Mogła sugerować, że główny bohater zachował się jak „Bolek” [to nawiązanie do Lecha Wałęsy, któremu zarzuca się współpracę z SB pod takim pseudonimem].

– Nie osądzam, która ze stron ma rację, ale na pewno postać Pana T. w filmie została spłycona względem postaci Leopolda Tyrmanda - mówi nam Marcel Woźniak, pisarz i scenarzysta, autor książki „Biografia Leopolda Tyrmanda. Moja śmierć będzie taka jak moje życie”. – Pan T. nie jest przedstawiony jako radykalny antykomunista, jakim Tyrmand był w rzeczywistości. Tymczasem Tyrmand był człowiekiem, który nagrabił sobie i u władzy, i w środowisku, które było mocno konformistyczne, dlatego w końcu musiał opuścić Polskę. Przez lata był podsłuchiwany, szpiegowany przez służby, sprowadzany do roli kolorowego pajaca. Potem został ocenzurowany i wygumkowany z historii – opowiada.

– Autorzy filmu mogą bronić się licencja poetica, ale szkoda, że w Roku Leopolda Tyrmanda w filmie tej prawdziwej historii nie ma. Jeśli czerpie się z Tyrmandowskiego świata, to warto nie sprowadzać go tylko do ekranowych sztuczek, ale pokazać całą prawdę o czasach, które były straszne, a które dziś możemy przetrawić tylko dlatego, że niektórzy mieli wtedy jaja, by systemowi się oprzeć i nie dać mu się zgnoić. To się Tyrmandowi po prostu należy – twierdzi autor biografii pisarza.

Foto: Radek Pietruszka / PAP

Środowisko huczy

Wrzesień 2019 r. Trwa 44. Festiwal Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni. Jednym z prezentowanych filmów jest „Pan T.”. Obraz zostaje uznany za jeden z najlepszych w konkursie.

Jednak na konferencji prasowej pierwsze pytanie ze strony publiczności dotyczy nawiązań do życia Leopolda Tyrmanda.

Marcin Krzyształowicz zaczyna tłumaczyć: – Andrzej Gołda przyszedł do mnie z tekstem o nazwie „Tyrmand, 54”. Po przeczytaniu tego tekstu wyraziłem swoje zainteresowanie, ale również szereg obiekcji. Na starcie podkreśliłem, że nie jestem zainteresowany filmem biograficznym. (...) Po drugie, powiedziałem, że zrobienie dziś filmu o Tyrmandzie jest niemożliwe, ponieważ wchodzi się w bezpośrednią kolizję z synem Leopolda Tyrmanda, który ma skłonność do kasowania (wszelkich) inicjatyw i projektów.

– Zaczęliśmy się zastanawiać, co zrobić, żeby zrobić świat, który jest światem Tyrmandowskim, ale po naszemu. Coś w rodzaju reinterpretacji postaci Tyrmanda i ludzi z nim stowarzyszonych. Stworzyliśmy więc everymana. Pan T. to nie jest Pan Tyrmand, Pan Twardowski, Pan Towarnicki, czy Pan Tadeusz – mówi Krzyształowicz w trakcie konferencji.

Aktor Sebastian Stankiewicz podpowiada: – Pan Talent.

Krzyształowicz: – Pan Talent... Super, bardzo mi to odpowiada. Pan Talent jest kimś, kto jest symbolem pewnej niepodległości emocjonalnej i artystycznej, gotowym na bierny opór mimo ogromnych walorów, który nie blatuje się z systemem, nie wchodzi z nim w komitywę.

Głos zabiera także Andrzej Gołda: – Prawda jest taka, że od początku scenariusz był tylko inspirowany „Dziennikiem 1954”. Dziennik opowiada o trzech miesiącach życia literata, który jest bezrobotny, gapi się w sufit, chodzi na miasto jeść obiad, wraca i zapisuje swoje wrażenia. Ale tam nie ma akcji, nie ma struktury dramaturgicznej, nie ma gotowych wątków. Pisząc pierwotny scenariusz, ja to musiałem wszystko wymyślić. I wcale nie zamierzałem zwracać się do Tyrmanda o zgodę, bo polskie prawo autorskie odróżnia utwór inspirowany od adaptacji.

Krzyształowicz wcina się: – Mówisz tak, jakbyś musiał się tłumaczyć. To cudowna gra skojarzeń. Ja korzystałem z własnych doświadczeń, Andrzej z własnych, pogodziliśmy to i wyszła nasza wersja wydarzeń.

Reżyser w Gdyni ostro krytykuje też Tomasza Raczka, który w trakcie festiwalu nagrał wideorecenzję „Pana T.”. Krytyk w nagraniu stwierdził wprost, że to film na podstawie dzienników Leopolda Tyrmanda.

Raczek wspomniał też o konflikcie, jaki narósł między twórcami filmu a szefem PISF. – Krzyształowicz skarżył się, że Śmigulski nawet się z nim w hotelu nie przywitał, mimo że jest dziesięć lat od niego młodszy. Czy czują państwo te emocje? Powiedział to ze sceny Teatru Muzycznego, zapowiadając pierwszą projekcję swojego filmu – opowiadał w nagraniu zamieszczonym na YouTubie.

– Rozmawiałem z reżyserem parę minut w swoim życiu, ale naprawdę nie pamiętałem, jak wygląda. Przepraszam go za to i proszę przekazać zaległe „dzień dobry” – mówi nam wywołany do tablicy Radosław Śmigulski.

Krzyształowicz w trakcie konferencji rzuca, że wideorecenzję Raczka słuchał „z niemałym zaskoczeniem". – Usłyszałem, że ja niby bogato i gęsto cytuję „Dziennik 1954” Leopolda Tyrmanda. A w moim filmie z twórczości Tyrmanda nie ma ani jednego słowa – stwierdza reżyser.

Niewiele brakowało, by gdyński pokaz „Pana T.” się w ogóle nie odbył.

– W osobistej rozmowie z dyrektorem festiwalu w Gdyni przekazałem mu moje wątpliwości związane z tym filmem – przyznaje Śmigulski. – Ostrzegłem przed możliwymi konsekwencjami. On dopytywał, czy ma ten film zdjąć z harmonogramu. Odpowiedziałem: „To już twoja decyzja”. Ja bym się na pokazywanie go nie odważył.

Andrzej Gołda nie kryje oburzenia: - Głównym zadaniem PISF jest wspieranie polskiej kinematografii. Celem dyrektora Śmigulskiego jest unicestwienie naszego filmu.

Poprosiliśmy Radosława Śmigulskiego, by odniósł się do wielu zarzutów stawianych mu w tym tekście przez twórców filmu „Pan T.”. Odmówił. Nie zgodził się także autoryzować swoich wypowiedzi, które padły w naszej rozmowie.

C'est la vie

– Czy to prawda, jak mówią twórcy, że nie da się z panem współpracować? – pytamy Matthew Tyrmanda.

– Wielu ludziom na całym świecie dobrze się ze mną współpracowało w wielu dziedzinach, w biznesie, inwestycjach, polityce, zarządzaniu non profit, mediach i komunikacji oraz promocji sztuki. Poza „Panem T.”, jedynym innym przykładem tego, że "usuwam jakąkolwiek inicjatywę", do której prawdopodobnie nawiązują, jest zwolnienie Xawerego Żuławskiego z reżyserowania „Złego”. Jego wizja była dyskusyjna dla projektu, jego postmodernistyczny pogląd był zupełnie sprzeczny z konserwatywnymi i klasycystycznymi poglądami mojego ojca. I szczerze mówiąc, był trudny w pracy, a ja nie mam cierpliwości do takiego zachowania – mówi Tyrmand.

– Czy uważa pan, że ta historia została panu ojcu skradziona?

– Uważam, że mam dość poważne podstawy, by mieć taką opinię. I byłoby smutne, gdyby te podstawy zostały ocenione w sądzie, ale c'est la vie.

– Sprawa skończy się procesem?

Wielka ironia polega na tym, że z radością zawarłbym z nimi umowę, gdyby przeszli przez dobrze ugruntowane kanały prawne i uzyskali licencję w honorowy sposób. Byłoby to kosztem znikomym i symbolicznym, ponieważ byłbym podekscytowany, że jest producent chcący przenieść pamiętnik na duży ekran. Zamiast tego… cóż, smutne jest to, że tak się dzieje, ale prawa nadużywane muszą być chronione.

O możliwy proces dopytujemy reprezentującą Tyrmanda mec. Annę Kruszewską. Na ten moment nie przesądza sprawy. – Ciągle jesteśmy w trakcie negocjacji z drugą stroną – mówi tylko.

Premiera na Rok Tyrmanda

Obraz wejdzie na ekrany kin pod koniec grudnia. Już teraz jest obsypywany nagrodami, m.in. za najlepszy polski film na festiwalu Camerimage 2019. Otrzymał też nagrodę specjalną podczas Festiwalu Filmu Polskiego w USA

Kilka dni po premierze – 1 stycznia 2020 r. – w Polsce rozpocznie się ogłoszony przez Sejm Rok Leopolda Tyrmanda. Będzie to 100. rocznica urodzin i równocześnie 35. rocznica śmierci pisarza.

Czytaj także: "Pan T.". Quo vadis Polsko? [Recenzja Dawida Dudko]

Chcesz porozmawiać z autorami? Napisz! kamil.turecki@redakcjaonet.pl, janusz.schwertner@redakcjaonet.pl