Een politicus die al te zeer op het eigen principe blijft benadrukken, krijgt al gauw het verwijt te zeer te hameren op het eigen gelijk, terwijl tegelijkertijd bon ton is te constateren dat politici zonder uitzondering handelen uit eigenbelang. Als hij of zij al niet uitsluitend en alleen in de politiek zit om de eigen zakken te vullen.

Mocht een politicus aan het ideaalbeeld voldoen van de belangeloos opererende idealist, die met het algemeen belang voor ogen bereid is met politieke opponenten zaken te doen, dan is het een watje, een zonderling uit vervlogen tijden, die de eigen zaak verraadt.

Door deze tegenstrijdige verwachtingen ontstaat een toenemende spanning op het stelsel van evenredige en vertegenwoordigende democratie. Anders dan in andere stelsels wordt in dat stelsel uitgegaan van de onvermijdelijkheid van samenwerkende minderheden. Het automatische gevolg is dat geen minderheid ooit permanent uitgesloten is van de macht of, indien de macht ver weg is, volledig genegeerd kan worden.

Daar staat tegenover dat in de publieke verwachtingen meer en meer wordt uitgegaan van het winner takes all-principe: compromissen zijn niet nodig en als ze dan toch gesloten moeten worden, dan kan het wel op een achternamiddag. Elke noodzaak tot samenwerking vermindert de directe invloed van de kiezer. Dat was altijd al zo, maar de laatste jaren wordt daar aan gekoppeld dat het dus ondemocratisch is.

Tegenstellingen

Het uitgangspunt dat Nederland uit meerdere minderheden bestaat is sowieso aan het vervagen. Zeker als tegenstellingen nog louter en alleen worden beschreven in termen van de christelijk-humanistische traditie tegenover 'nieuwe' levensbeschouwingen als de islam. Als die tegenstelling allesoverheersend is, wordt elk verschil van mening tussen groepen die niet langs die tegenstelling kunnen worden gedefinieerd onbetekenend en is elk uurtje dat wordt besteed aan het zoeken naar een basis voor samenwerking dus weggegooid.

De verkiezingsuitslag heeft de tegenstelling tussen de uitgangspunten van het Nederlandse politieke stelsel en de verwachtingen rond de politiek verhevigd. Compromissen zijn meer dan ooit nodig door het wegvallen van een werkelijk dominante factor in de Nederlandse politiek, terwijl die versnippering het maken van werkbare afspraken tegelijkertijd heeft bemoeilijkt. Je kunt wel in arren moede roepen dat de kiezer wijzer had dienen te zijn, maar hoe had die dan moeten stemmen om dit te voorkomen?

Hier wreekt zich de al een aantal jaren door het Sociaal en Cultureel Planbureau in onderzoek geconstateerde tegenstelling tussen het vertrouwen dat de kiezer nog altijd heeft in politieke instituties en het wantrouwen dat hij voelt tegenover individuele politici en politieke partijen. Een formatie is nu niet bepaald de periode waarin politici aan meer vertrouwen kunnen werken. Alles vindt noodzakelijkerwijs in besloten bijeenkomsten plaats om de kans op een compromis in ieder nog een beetje in stand te houden. Tegelijkertijd zou meer openheid wellicht meer begrip kweken voor de onderhandelende partijen. Een onoplosbaar dilemma.