Beeld Rhonald Blommestijn

'Ik was 23 jaar toen mij is gevraagd om voor deze prachtige stad te komen werken. Het dossier radicalisering en polarisatie moest helemaal van scratch worden opgebouwd. Met veel drive en passie heb ik mij ingezet. Maar nu is het tijd om een nieuw hoofdstuk open te slaan.'

In een mail, die Saadia A.-T. (33) op 30 juni vanuit haar telefoon verzendt aan het Amsterdamse Strategisch Netwerk Radicalisering en Polarisatie (SNRP), meldt zij dat ze per 1 september gaat vertrekken bij de gemeente. Dezelfde dag stuurt de afdeling radicalisering van Amsterdam een e-mail aan Saadia's collega's. Daarin wordt zij bedankt voor haar 'bevlogen inzet'. Er zal nog goed afscheid van haar worden genomen.



Voor veel deelnemers aan het SNRP komt Saadia's vertrek als een donderslag bij heldere hemel. Zij is toe aan een nieuwe uitdaging? Ze hebben er niks van gemerkt en er in de gemeentelijke wandelgangen ook niets over gehoord.

Nog geen drie weken later wordt de programmamanager, de rechterhand van burgemeester Eberhard van der Laan op het terrein van radicalisering, geschorst door de gemeente. Ze wordt verdacht van fraude en belangenverstrengeling. Een tip daarover was binnengekomen bij het Bureau Integriteit. Als het bureau eind juli de politie inschakelt, brengt de burgemeester het nieuws van haar schorsing naar buiten.



Wie is Saadia A.-T.? En wat is in Amsterdam mis bij de strijd tegen radicalisering?



Op 14 september houdt de gemeenteraad een spoeddebat over de affaire-A.T. Volgens berichten in de media zou het antiradicaliseringsbeleid in de hoofdstad deels worden vormgegeven door Saadia's 'vriendenclubje', die opdrachten in kleine kring houdt. Daardoor zou de gemeente belangrijke signalen van radicalisering hebben gemist. 'De berichten zijn dermate verontrustend, dat de raad de uitkomst van het strafrechtelijk onderzoek niet wil afwachten', licht D66-fractievoorzitter Reinier van Dantzig begin augustus in de Volkskrant het raadsbrede debatverzoek toe. Hij zegt dat in deze tijd van voortdurende terroristische dreiging dergelijke aantijgingen tot de bodem moeten worden uitgezocht.

De kleine club

Voor menig speler in het radicaliseringsveld komen de berichten over Saadia's 'vriendenclubje' niet als een verrassing. Zelfs buiten de hoofdstad wordt daar al jaren over gerept. De namen van Fatima Elatik, voormalig stadsdeelvoorzitter van Amsterdam-Oost, Elatiks partner Mounir Dadi, jongerenwerker Hicham Darif en Naoual Dinia vallen geregeld. Dinia is co-auteur van het boekje De Sleutelfiguren-methode, had een eigen bureautje (Mangostone), tot ze zich in 2014 als partner aansluit bij Scholten & Partners, een adviesbureau en netwerkorganisatie in het sociale domein.



Dat 'clubje' komt vaak privé bij elkaar over de vloer. Ze eten en drinken samen en treffen elkaar op bruiloften en bij rouwplechtigheden, vertelt een bezorgde radicaliseringsambtenaar in het najaar van 2014 aan de Volkskrant. De ambtenaar zegt dat signalen van radicalisering die vanuit de stadsdelen worden doorgegeven aan de centrale stad, door 'Saadia's team' lang niet altijd worden opgepikt. Trainingen worden gegeven door een bureautje uit Utrecht (Mangostone), dat geen wortels heeft in de wijk. 'Veel geld wordt gepompt in organisaties waar wij niets van afweten.' Door zijn collega's wordt hij gewaarschuwd geen kritische mailtjes meer te sturen aan Saadia. Wees voorzichtig, kritiek wordt niet gepikt, zo komt je eigen positie in gevaar, krijgt hij te horen.

Rondvraag in het antiradicaliseringsveld levert verder niets op. Niemand wil met de Volkskrant praten, maar de geruchten over 'het kliekje' houden aan. Saadia's schorsing verlaagt de drempel. Veertien personen uit het veld - de meesten van Marokkaanse komaf, een enkeling van buiten 'de eigenzinnig republiek Amsterdam' - doen nu wel hun verhaal. Ze zijn, om verschillende redenen, nog altijd voorzichtig. Ze willen niet met hun naam in de krant.



Op de verdenking van fraude reageren de bronnen unaniem geschokt. Dat is ook nieuws voor hen. Wel zijn er verhalen over 'urenschrijvers', die de benodigde expertise ontberen. Hun analyses komen in grote lijnen overeen: in Saadia's 'koninkrijkje' gaat loyaliteit boven kwaliteit en dat is spelen met vuur.

De moord op Van Gogh

Saadia is omhoog gevallen, ze is slachtoffer van de omstandigheden: deze observatie duikt in de gesprekken steeds op.



Dat zit zo. Na de moord op Theo van Gogh in 2004 door de geradicaliseerde moslim Mohammed B., is Amsterdam een van de eerste steden die serieus werk maken van een integraal antiradicaliseringsbeleid. In het actieplan 'Wij Amsterdammers' worden kort na de moord twee hoofddoelen gesteld: het voorkomen van nieuwe aanslagen door terreur te bestrijden en radicalisering tegen te gaan; de samenleving weerbaar maken tegen polarisatie. Repressie en preventie gaan hand in hand.

De subsidieruif wordt flink opengetrokken. De gemeente moet in alle haarvaten van de samenleving doordringen, 'ogen en oren' creëren in alle wijken. Moskeebesturen, jongerenwerkers, wijkagenten, docenten, vrijwilligers worden bij het strijdplan betrokken en getraind. Amsterdam loopt voorop. Het hoofdstedelijk beleid krijgt in diverse Europese steden navolging.



In die bloeitijd komt Saadia in dienst bij de gemeente. Als jonkie is ze al in beeld als ze zich, kort na de moord op Van Gogh, meldt voor de 'empowermenttrainingen' van het Samenwerkingsverband Marokkaanse Nederlanders. Ze werkt bij Oportuna, een bureautje dat wordt gerund door jongeren uit het stadsdeel Amsterdam-West en niet door professionals van buitenaf.

Daar leert Saadia buurtactivist Hicham Darif kennen. Darif heeft tijdens zijn opleiding tot buschauffeur een melkertbaan aangeboden gekregen bij het experimentele jongerencentrum. Hij werkt daar vier jaar en stapt in 2002 over naar zijn huidige werkgever, de welzijnsorganisatie Spirit.



Rond 2011 zakt de bestuurlijke aandacht voor radicalisering in Nederland volledig in. Het Hofstadnetwerk is uitgeschakeld, radicalisering is over het hoogtepunt heen, denkt men. De paar radicale groepjes die Nederland nog telt, zijn bij de diensten in het vizier. Politiek is moslim-extremisme geen belangrijk thema meer. Projecten worden geschrapt, er wordt flink bezuinigd.



Ook in Amsterdam. De ambtelijke radicaliseringstop krijgt andere functies. De een gaat met PvdA-wethouder Lodewijk Asscher mee naar Den Haag. De ander wordt vertegenwoordiger van de gemeente in Brussel, weer een ander stapt over naar het Top-600-project, gericht op jonge veelplegers. Helemaal ontmanteld wordt de afdeling niet. 'Er brandt nog een klein geiservlammetje', zegt een bron. Saadia blijft.

Eind 2012 wordt Nederland ruw wakker geschud, als de eerste moslimjongeren naar Syrië vertrekken. In maart 2013 schroeft de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) het dreigingsniveau op naar stand 4. Dat wil zeggen dat de kans op een aanslag groot, maar er geen acute dreiging is. Op dat niveau zit Nederland nog steeds.



In die hernieuwde bestuurlijke urgentie komt Saadia bovendrijven. Ze heeft 'street credibility', kent veel jongerenwerkers, maar heeft geen bestuurlijke ervaring. De ene bron noemt haar gedrag 'handelingsverlegenheid', de andere 'gespeelde arrogantie' of 'overlevingsdrang'. Ze wijzen op het risico van cliëntelisme bij leidinggevenden die te licht zijn voor hun functie. Die organiseren geen tegenspraak, zijn geneigd critici weg te duwen.

Beeld Rhonald Blommestijn

Gebrek aan kennis

Saadia gaat sterk leunen op het netwerk van haar vriendin Elatik. Ze haalt Elatiks echtgenoot Mounir Dadi binnen, die ook uit de hoek komt van het maatschappelijk werk. Dadi zit in de Sportraad Amsterdam en heeft een eigen adviesbureautje. Ze gunt opdrachten aan Darif, haar voormalige collega bij Oportuna en aan andere vriendinnen van Elatik, onder wie Naoual Dinia.



Elatik, die ook de politie adviseert, wordt geschetst als de regisseur op de achtergrond. Officieel houdt ze zich niet met radicalisering bezig, althans niet in dienst van de gemeente. Ze leidt wel radicaliseringsbijeenkomsten. Of ze daarvoor betaald krijgt, is onduidelijk. In elk geval doet ze dat soort klussen ook wel gratis.

Zorgelijk vinden de critici de qua expertise nogal eenzijdige samenstelling van Saadia's netwerk. Diepere kennis van de radicale islam, van stromingen als de Moslimbroederschap, Hizb-ut Tahrir (in Duitsland verboden, in Nederland niet) en het salafisme ontbreekt.



Jongerenimam Yassin Elforkani raakt daar dermate gefrustreerd over, dat hij vorig voorjaar publiekelijk aan de bel trekt. In een interview met Het Parool en aan tafel bij De Wereld Draait Door, vertelt hij over potentieel terroristische netwerken in Amsterdamse wijken. Veel bewoners zijn daarvan op de hoogte, zegt hij. Maar ze houden hun mond vanwege een gebrek aan vertrouwen in de gemeente en de veiligheidsdiensten. Als niet hard wordt ingegrepen staat Amsterdam binnen anderhalf jaar een aanslag te wachten, waarschuwt Elforkani.

In het raadsdebat naar aanleiding van deze noodkreet haalt Van der Laan fel uit naar de jongerenimam. Bezorgde politici moeten zich niet door Elforkani lagen 'opfokken'. De burgemeester ontvouwt een heel pakket aan maatregelen: de instelling van meldpunten, het netwerk van 150 sleutelfiguren, dialooggesprekken in de buurt, weerbaarheidstrainingen.



Elforkani is kwetsbaar met zijn kritiek, omdat hij zelf een antiradicaliseringsbureautje (Vizea) heeft en door Saadia aan de kant is geschoven. Bovendien schiet hij met zijn voorspelling van een aanslag stevig door. Maar in de kern heeft hij gelijk, zeggen de bronnen unaniem. Ze plaatsen de kanttekening dat uitreizen van geradicaliseerde jongeren en aanslagen niet altijd te voorkomen zijn. De ambtenarij kan daar ook niet direct verantwoordelijk voor worden gehouden. Waar het geregeld misgaat in Amsterdam is bij de vroegtijdig signalering van extremisme en salafistisch activisme.

Vader Farid van de minderjarige Achraf die eind 2013 naar Syrië vertrok en daar in januari 2015 sneuvelde, maakte herhaaldelijk melding van de radicalisering van zijn zoon, van de foute contacten die hij had met 'mannen met baarden'. Er werd veel te traag gereageerd, zoals ook bij het uitreizen van sommige andere jonge Amsterdammers of bij jongeren die flirten met IS. Dat kan en moet veel beter.



Neem het netwerk van sleutelfiguren, waar Van der Laan zo trots op is. Het is een 'placebo', zegt een bron die veel Amsterdamse wijken kent als zijn broekzak. Sommige sleutelfiguren zelf zeggen dat het netwerk weinig voorstelt. Het is te eenzijdig samengesteld, niet divers genoeg. Er zouden meer docenten, portiers, conciërges, winkeliers, fietsenmakers in moeten zitten. Of de baas van een bruin café, die geluiden van rechts-radicalen zou kunnen opvangen. Je kunt jongeren met dure trainingen niet opleiden tot sleutelfiguur. Als je een natuurlijke achterban hebt, ben je er een.

Voorzichtig gloort er bij betrokkenen hoop dat de gemeente door de affaire de verdedigende houding eindelijk laat varen, de netwerken anders gaat inrichten en actief tegenspraak gaat organiseren.

Waarom liet Van der Laan Saadia A.-T. haar gang gaan?

Alle bronnen van de Volkskrant worstelen met de rol van de burgemeester. Hoe kan een krachtig bestuurder als Van der Laan 'blind' achter Saadia zijn aangegaan? De burgemeester staat bekend als eigenzinnig, als een man die niets voor zoete koek slikt. Waarom zijn dan het gezoem over Saadia's vriendenclubje en de publiekelijk geuite kritiek niet tot hem doorgedrongen? Partijgenoot, toen nog Tweede Kamerlid Ahmed Marcouch, brak eind 2014 in Het Parool een lans voor meer transparantie over subsidies voor de bestrijding van radicalisering. De juiste experts moeten worden ingehuurd, schreef hij, niet dure consultants en trainingsbureaus. Jongerenimam Elforkani luidde de noodklok.

Weerwoord De gemeente Amsterdam wil hangende het onderzoek en in aanloop naar het debat van 14 september' niet reageren.

Saadia A.-T. laat alle verzoeken tot weerwoord van haarzelf of haar advocaat onbeantwoord.

Mounir Dadi laat via de gemeente weten 'nooit te reageren op mediaberichten, ook niet als ze positief zijn'.

Peter Scholten van Scholten & Partners wil met zijn commentaar wachten tot het onderzoek van de gemeente is afgerond. 'Anders komt er alleen maar meer ruis op de lijn'. Dat geldt ook voor zijn partner Naoual Dinia.

Hicham Darif sluit zich hierbij aan.

Fatima Elatik weigert, na herhaalde verzoeken, de auteur van dit verhaal te woord te staan. Haar visie op de affaire staat in de Volkskrant van 26 augustus. 'Het is een heksenjacht, een Marokkanenjacht', zegt ze in een interview met Robert Vuijsje (+).

En waarom nam hij het omstreden besluit om een debat tussen de radicale voorman Okay Pala van Hizb-ut Tahrir en jongerenimam El Forkani bij jongerencentrum Argan te ontmoedigen en zo te tornen aan de vrijheid van meningsuiting? Daar ontstond eind 2014 veel ophef over.



Van der Laan wilde Pala's optreden niet faciliteren, omdat deze 'openlijk een extremistische ideologie uitdraagt', schreef hij in een brief aan de gemeenteraad. Argan krijgt subsidie en zo zou de gemeente de verspreiding van dat gedachtengoed indirect bekostigen. Vreemd, want dezelfde Pala mocht wel debatteren in de eveneens gesubsidieerde Balie. Bij Argan komen kwetsbare jongeren, wierp hij tegen. Maar Argan heeft grote ervaring met dergelijke debatten en was sinds de moord op Van Gogh een strategisch partner van de gemeente in de strijd tegen radicalisering.



Misschien is Van der Laan te zeer gefocust op veiligheid en te weinig op preventie en ideologie, wordt geopperd. Op 14 september debatteert de Amsterdamse gemeenteraad over de mogelijke steken die het 'vriendenclubje' heeft laten vallen. Wellicht wordt dan een tipje van de sluier opgelicht.