Vorige week had ik een bevriende Britse journalist op bezoek die zich afvroeg waarom iedereen in Nederland zo boos over Brexit is. Tijdens het maken van een reportage had iedereen hem erop aangesproken. „Jullie lijken soms bozer dan de Britten zelf.”

Toen de Conservatieven donderdag een eclatante verkiezingsoverwinning boekten en de Brexit onvermijdelijk werd, viel die woede mij ineens ook op. Wij Nederlanders lijken ervan overtuigd dat die hele Brexit op een misverstand berust. Brexit is veroorzaakt door kiezers die hun feiten niet op een rijtje hebben, omdat ze bewust zijn voorgelogen door politici, online – en offline media en nepnieuwscampagnes, of omdat ze gewoon dom zijn.

Die overtuiging zie ik veel voorkomen in politiek en intellectueel Nederland. Columnist Jan Kuitenbrouwer twitterde dat Britse kiezers „de weg kwijt zijn”, Joris Luyendijk schreef in deze krant dat „de leugen regeert in het Verenigd Koninkrijk”. Men lijkt het met elkaar eens: Brexit is een geopolitieke blunder in plaats van een democratisch besluit door een vrij land.

Bovenal is het een vergissing die simpelweg voorkomen had kunnen worden door betere educatie, informatie, communicatie, of – zoals politici wel eens badinerend kunnen zeggen – het allemaal beter uit te leggen.

Eerlijk gezegd geloof ik er niets van. Het komt me voor als een politiek frame waar je met een grote boog omheen moet lopen. Zijn die Britse kiezers echt zo irrationeel? Bijna de helft van de Britten gaf in het jaar van het Brexit-referendum aan vooral immigratie als topprioriteit te zien voor hun land. Engeland is historisch gezien gewend de ophaalbrug omhoog te halen wanneer er veel mensen voor de deur staan – maar als EU-lidstaat kan dat niet meer.

Sinds de grenzen met Oost-Europa open zijn, vindt er een immense toestroom plaats. In vijftien jaar vertienvoudigde het aantal Polen in het Verenigd Koninkrijk, tot 910.000 in 2016. In tien jaar vertienvoudigde het aantal Roemenen, van 42.000 in 2009 tot 411.000 nu. Ik zou het tot massa-immigratie bestempelen als die term in Nederland niet door engnekken zou zijn gekaapt.

Maar, hoor ik u roepen, ook over immigratie worden louter leugens verspreid. U haalt bijvoorbeeld een rapport aan van de London School of Economics and Politics dat laat zien dat EU-migranten meer opleveren dan ze kosten, dat ze niet oververtegenwoordigd zijn in criminaliteitscijfers en dat ze keihard werken in banen die Britten laten liggen. Als Engeland iets nodig heeft, is het méér van dit soort immigratie. Dát is hun eigenbelang – niet Brexit.

En u heeft gelijk. Maar er is één probleempje. Mensen stemmen niet vanuit macro-economisch perspectief. Ze stemmen niet met harde data in hun hand. Er is ook een realiteit die niet in getallen is vast te leggen: cultuur, identiteit, cohesie. De taal die er in de supermarkt wordt gesproken, de gewoontes van de nieuwe buren, welke feesten ze vieren, tot welke god ze bidden. Dingen die uitmaken. Niet voor de kosmopolitische metropool Londen die stemde tegen Brexit, maar wel voor kleinere gemeenschappen waar minder mensen naar de universiteit zijn geweest. Hoe sneller het aantal immigranten toenam in de kiesdistricten, hoe meer er op Brexit werd gestemd. Economisch gezien allemaal hoogst onverstandig, maar er is meer in het leven dan economie.

Het is een demagogisch spelletje om de migrant de schuld te geven van het slecht functionerende openbaar vervoer, problemen op de huizenmarkt of in de gezondheidszorg. Maar het is niet alleen demagogie om tegen immigratie te zijn. Sterker, ik houd er rekening mee dat die liegende politici helemaal niet zo belangrijk zijn geweest in de uitslag. Dat de kiezer hier gewoon zelf, op eigen houtje, zijn voorkeur heeft uitgesproken, consistent met wat hij al jaren in onderzoeken aangeeft als prioriteit te zien.

Dat is mijn vermoeden: de mensen die in 2016 Brexit fluisterden, en deze week uitschreeuwden, zijn niet dom en hebben hun keuze niet op leugens en nepnieuws gebaseerd. Ze willen dolgraag uit de EU. Ze willen hernieuwde soevereiniteit en de ophaalbrug omhoog. Of dat een verstandige keuze is, daar kunnen we over twisten, maar het is in ieder geval een legitieme keuze. Geen enkele reden om daar zo boos over te zijn.

Rosanne Hertzberger is microbioloog.

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 14 december 2019