Φίλοι συνυπνοβάτες,

Τα αίτια της οικονομικής κρίσης αποτελούν σημαντικό πεδίο έρευνας στα περισσότερα ακαδημαϊκά περιβάλλοντα. Μάταια όμως οι ερευνητές αναπτύσσουν θεωρίες και επιδιώκουν να τις επιβεβαιώσουν ή να τις καταρρίψουν μελετώντας οικονομικούς και κοινωνιολογικούς παράγοντες μέσα από απλοποιημένα μοντέλα που δυστυχώς αγνοούν ουσιαστικά χαρακτηριστικά της πραγματικότητας. Άλλωστε, θα ήταν πιθανόν αδύνατο να μελετηθούν όλοι οι παράγοντες που στοιχειοθετούν ένα κοινωνικό φαινόμενο, ταυτόχρονα.

Οι επικρατέστερες θεωρίες (όπως προβάλλονται και από τα Μέσα) φαίνεται να τονίζουν ως αίτιο της κρίσης ένα μείγμα από επισφαλή στεγαστικά δάνεια (ΗΠΑ), τοξικά ομόλογα ή κακούς οικονομικούς χειρισμούς. Σε αυτό το άρθρο όμως θα ήθελα να ρίξω λίγο φως σε τρεις εναλλακτικές ερμηνείες του φαινομένου που παρατηρούμε καθημερινά: της κατάρρευσης του τρέχοντος καπιταλιστικού μοντέλου.

1) Το παράδοξο των δίδυμων κορυφών

Η θεωρία αυτή αποδίδεται στον Yani Varoufaki και την αντλώ από το βίντεο: Capitalism will eat democracy — unless we speak up (Δεκ. 2015), αν και την αναφέρει και άλλες φορές τόσο γραπτά όσο και σε βίντεο.

Σύμφωνα με το παράδοξο των δίδυμων κορυφών (twin peaks), ένα βουνό από χρέη και ένα βουνό από αδρανή χρήματα δημιουργούν δύο δίδυμες κορυφές, οι οποίες όμως αρνούνται να ακυρώσουν η μία την άλλη μέσα από την κανονική λειτουργία των αγορών. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα την στασιμότητα των μισθών και την χαμηλή ζήτηση, τα οποία ενισχύουν την απαισιοδοξία των δυνητικών επενδυτών. Δημιουργείται έτσι μια σπατάλη στη χρήση των διαθέσιμων πόρων, όπου πολλά χρήματα χαρμίζονται στην αδράνεια, ενώ θα πρέπει να ενεργοποιούνται για την ανάπτυξη των ανθρώπινων ταλέντων.



2) Πλασματική ευμάρεια

Η θεωρία αυτή αποδίδεται στον Πέτρο Δίπλα και την αντλώ από το άρθρο του: Η οικονομική κρίση οφείλεται στην παραγωγή του Τρίτου Κόσμου και στην πονηριά του Δυτικού – (Απρ. 2016). Σύμφωνα με τη θεωρία αυτή, “το βαθύ αίτιο της κρίσης είναι η εδώ και πάνω από 30 χρόνια συνεχής υποκατάσταση της παραγωγής αγαθών των αναπτυγμένων χωρών από αντίστοιχη παραγωγή στις αναπτυσσόμενες χώρες.” Με άλλα λόγια έχουμε μια ακατάσχετη διαρροή πλούτου από τις “ανεπτυγμένες” χώρες στις “αναπτυσσόμενες”, με στόχο της αναζήτηση φυσικών πόρων, νέων αγορών και φθηνότερου εργατικού δυναμικού.

Όμως, οι πολιτικοί των “αναπτυγμένων” χωρών, για να μην καταψηφιστούν από τους φτωχοποιούμενους πολίτες τους σκαρφίστηκαν το “χρηματικό αεικίνητο“. Δηλαδή: τον πολλαπλασιασμό του πλούτου, όχι μέσω του πολλαπλασιασμού της παραγωγής, αλλά μέσω του πολλαπλασιασμού των χρηματο-οικονομικών προϊόντων που λέγονται “παράγωγα” (derivatives).

Έτσι, όσο διατηρείται με τεχνητό τρόπο η πλασματική ευμάρεια του “αναπτυγμένου” κόσμου και δεν αφήνεται ελεύθερη η οικονομία να αυτορυθμιστεί (και να πέσει σε χαμηλότερο επίπεδο) η οικονομική κρίση θα συνεχίζεται.

3) Η 4η Βιομηχανική Επανάσταση

Η θεωρία αυτή αποδίδεται στον Jeremy Rifkin και την αντλώ από το βίντεο: The Fall of Capitalism and the Internet of Things (Απρ. 2014). Σύμφωνα με τη θεωρία, το βασικό στοιχείο ενεργοποίησης της παρατηρούμενης οικονομικής σύγχησης είναι η εμφάνιση του μηδενικού οριακού κόστους (marginal cost). Η ελαχιστοποίηση δηλαδή του οριακού κόστος της παραγωγής μιας επιπλέον μονάδας ενός αγαθού, ως αποτέλεσμα της εισόδου στην ψηφιακή εποχή.

Γενικά, κάθε βιομηχανική επανάσταση χαρακτηρίζεται από μια τριάδα παραγόντων:

την κυρίαρχη μορφή ενέργειας,

το βασικότερο τρόπο επικοινωνίας, και

το κυριότερο τρόπο μεταφοράς ή παραγωγής.

Δημιουργείται επομένως, ο παρακάτω πίνακας.

Τον Ιανουάριο του 2016, περισσότεροι από 40 αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων συναντήθηκαν στο Νταβός στο Διεθνές Οικονομικό Φόρουμ. Εκεί έγινε αρκετός λόγος για την “τέταρτη βιομηχανική επανάσταση.” “Ο στόχος της συνάντησής μας φέτος είναι να αποκτήσουμε ένα κοινό σύστημα αντίληψης” για αυτή την “βιομηχανική επανάσταση”, αναφέρει ο Κλάους Σβαμπ, πρόεδρος και ιδρυτή του Φόρουμ. Ο όρος “τέταρτη βιομηχανική επανάσταση αναφέρεται στην συγχώνευση των τεχνολογιών», ειδικά στον ψηφιακό κόσμο, η οποία “έχει πολύ σημαντικές επιπτώσεις στα πολιτικά, οικονομικά και κοινωνικά συστήματα“.

Τελικά, ανεξάρτητα από την ποικιλία των ερμηνειών που προτάσσονται και των αιτιών που προβάλλονται για να εκλογικευτεί και να επεξηγηθεί η οικονομική κρίση, είναι μάλλον εμφανές πως μιλάμε για τους επίτοκους πόνους μιας πρωτοφανής, ιστορικής ανατροπής του υπάρχοντος πολιτισμικού μοντέλου και μιας ολοκληρωτικής μεταμόρφωσης του τρέχοντος χρηματοπιστωτικού συστήματος.

Μπορούμε μονάχα να ελπίζουμε, πως το καινούργιο που θα εμφανισθεί θα είναι δικαιότερο, ποιοτικότερο, καλύτερο.

Κουράγιο.