Alexander Pechtold bij het partijcongres van D66 Beeld ANP

'Waar we wél voor zijn', sprak D66-leider Alexander Pechtold tot zijn partijgenoten, 'is het échte referendum.' Echt was het raadgevend referendum, waarvan D66-minister Kajsa Ollongren de afschaffing voor haar rekening neemt, kennelijk niet. Er klonk geen boe-geroep toen Pechtold zaterdag bij het partijcongres in Rotterdam over het afscheid van dat referendum sprak. Er sprongen geen radeloze, doorgewinterde D66'ers met protestborden op Pechtolds podium, er was alleen applaus. En stevig ook. D66 leek het sliep-uit van alle andere politieke partijen hard van zich af te willen klappen.

'Wij waren, zijn en blijven de kampioen van de democratische vernieuwing'

Thom de Graaf is zo'n geknede en gelooide D66'er die zich kan verzetten tegen het einde van het raadgevend referendum. 'Een lastig punt. Zeker voor mij, ik zal dat niet verhelen', bekende De Graaf de congresgangers. Niettemin zei de voorzitter van de D66-fractie in de Eerste Kamer plechtig: 'Wij waren, zijn en blijven de kampioen van de democratische vernieuwing.' Dat uitgerekend D66 dat nauwelijks beproefde raadgevende referendum nu al met de vuilnisman meegeeft, daar is helemaal niets raars aan, zei De Graaf onder opvallend luide bijval. 'Wie nu doet alsof de afschaffing van het raadgevend referendum verraad aan onze eigen geboortepapieren is, heeft die nooit gelezen.'

De Graaf zag bijna twintig jaar geleden, in 1999, als partijleider van D66 het echte, want beslissende referendum in de senaat sneuvelen op één stem van VVD'er Hans Wiegel. De D66-coryfee wilde met zijn 'geboortepapieren'-oneliner maar zeggen: voorstellen zoals een gekozen minister-president, een ander kiesstelsel, het referendum zijn niet de kern van D66. 'We hoeven ons niet zomaar een ééndimensionaal etiket op te laten plakken.'



Het echte referendum is volgens Pechtold 'het correctieve referendum'. Dat maakte de zaak er voor zijn staatsrechtelijk vermoedelijk goed onderlegde gehoor van D66'ers er niet eenvoudiger op. Want het referendum dat gaat verdwijnen als De Graaf en zijn senaatsfractie niet dwarsliggen, is ook een correctief referendum: het correctief raadgevend niet-bindende referendum.

Een 'echt' referendum is volgens Pechtold bindend

Het referendum kent nogal wat varianten. Het kan raadplegend zijn zoals in 2005 toen de regering de kiezer raadpleegde over de Europese 'grondwet'. Of raadgevend, waarbij het initiatief voor een referendum bij de burger ligt. Het is meestal correctief, bedoeld om genomen of voorgenomen besluiten te corrigeren. En de uitslag kan bindend of niet-bindend - adviserend - zijn. Pechtold doelt met 'echt' op een correctief, bindend, raadgevend referendum waarmee wetten kunnen worden teruggedraaid en waarvoor de grondwet moet worden aangepast.

'Hebt u nog andere vragen'?

Na het echec van 1999 met precies zo'n 'echt referendum' is D66 met de vele varianten gaan knutselen, moest De Graaf toegeven - 'ik ook'. Linksom of rechtsom wilde D66 Nederland kennis laten maken met wat democratische vernieuwing vermag. 'We dachten: dan heb je tenminste toch wat.' Het leidde tot het raadgevend referendum. 'Eigenlijk vanaf de start was niemand er echt gelukkig mee.'



Pechtold was zaterdag wel zo'n beetje klaar met alle media-aandacht erover - 'hebt u nog andere vragen?'. Het raadgevend referendum vindt hij na één poging bij nader inzien 'een schijnoplossing, ontoereikend, verwarrend en vals in gebruik'. Want bij het Oekraïne-referendum ging het de initiatiefnemers niet om het Oekraïne-verdrag, maar om 'het ondermijnen van de Europese Unie'.

'Honderdduizenden handtekeningen: totaal achterhaald'

Uiteindelijk, zei De Graaf, begrijpt hij nu waarom het raadgevend referendum niet is wat D66 zoekt. 'Als je alleen maar een adviesrecht aan kiezers geeft en geen echte beslissingsmacht, vatten ze dat op als schijndemocratie.' Bovendien bedacht D66 wel hoge drempels voor het doorgaan van het referendum, maar dat was in het pre-internettijdperk. 'Honderdduizenden handtekeningen: totaal achterhaald door internet en social media. Nu is dat nog maar een klein klusje.'