Może się wydawać, że w czasie I wojny światowej nie działo się zbyt wiele. Żołnierze siedzieli w okopach, a raz wyznaczone linie frontów zmieniały się tylko nieznacznie. Listy żołnierzy pokazują jednak, że wojna ta ma wiele nieodkrytych jeszcze wątków. Wśród nich jest i ten turystyczny.

I wojna światowa zmieniła wiele w życiu nie tylko europejskich państw i narodów. Wpłynęła na sytuację kobiet, rozwój techniki i sposób myślenia mieszkańców kontynentu. Odcisnęła swoje piętno na setkach tysięcy rodzin, okaleczając lub zabijając braci, synów i ojców. Ale konflikt ten dał również żołnierzom możliwość odwiedzenia odległych, często egzotycznych miejsc, do których w normalnych warunkach być może dotarłoby niewielu z nich.

Wśród tych żołnierzy byli także Polacy, którzy w sierpniu 1914 roku wyruszali z dworców kolejowych w Poznaniu oraz innych miejscowości w nieznane, w towarzystwie Niemców i Żydów, podobnie jak oni ubranych w mundury niemieckie. Wcześniej przechodzili obowiązkowe szkolenie wojskowe, któremu podlegali wszyscy młodzi mężczyźni, którzy ukończyli 21 rok życia. Teraz mieli walczyć za cesarza i niemiecką ojczyznę. Poza wojaczką zabrali się za pisanie listów do bliskich, w których wspominali nie tylko o walkach, ale też o tym, co jedli, gdzie mieszkali… i co zwiedzali.

Na zachodzie i na wschodzie. Turystyka religijna

Oddziały, w których służyli Polacy, trafiały zarówno na front zachodni, do Belgii i Francji, jak i wschodni, na tereny byłego zaboru rosyjskiego. Po przekształceniu się wojny manewrowej w pozycyjną i ustabilizowaniu służby, przyszedł czas na poznawanie okolicy. Sprzyjało temu wycofywanie z rowów strzeleckich na tyły dla odpoczynku oraz urlopy. Powracający z tych ostatnich mieli nieraz okazję poznać inne miasta niemieckie, przesiadając się z jednego pociągu do drugiego. Skorzystał z tego Józef Iwicki, student z Prus Zachodnich, który na krótko zatrzymał się w Dreźnie:

Wiele czasu nie miałem, ale zdołałem choć tylko okiem rzucić na różne cuda architektury drezdeńskiej. Tak więc podziwiałem Zwinger, zamek królewski, kaplicę nadworną, operę, akademię sztuk pięknych, kościół św. Anny i wiele innych wspaniałych gmachów […]. Był to więc niespodziewany, ale bardzo przyjemny dar wędrówki wojennej.

Katolicy w wolnych chwilach, szczególnie w niedziele czy w okresie świąt, odwiedzali liczne kościoły, które w wielu wioskach Belgii i Francji nie były zniszczone. Przede wszystkim korzystali z możliwości, by się pomodlić, nieraz zwracali jednak również uwagę na architekturę czy dekoracje świątyń. Wierny poznańskiej parafii archikatedralnej, żołnierz Franciszek S., opisał obszernie w liście do swojego proboszcza katedrę w Płocku, w której miał okazję uczestniczyć w nabożeństwie. Ten bystry i ciekawy obserwator odnotował m.in., że:

Świątynia położona nad Wisłą na górach tumskich, przedstawia z mostu na Wiśle śliczny widok. Za nią na wysokim brzegu Wisły stoją duże drzewa, tworzące miejsce pięknych przechadzek. […] Z obszernej kruchty wchodzi się do nawy głównej, której sklepienie wspiera się z każdej strony na trzech filarach. […] W nawach bocznych znajdują się ołtarze. Takich kaplic jak nasza Katedra Poznańska, świątynia nie posiada. […] W wieży północnej znajduje się kaplica królów polskich: Władysława Hermana i Bolesława Krzywoustego. Na przeciwległej stronie katedry stoi dzwonnica podobno z XII stulecia.

Kolejnym przystankiem podczas wojennej tułaczki Polaków, o którym z pewnością warto było wspomnieć w liście, był klasztor paulinów na Jasnej Górze, który nie pozostawiał nikogo obojętnym:

Pojęcia nie miałem dotąd o podobnem bogactwie; złotem błyszczy cała świątynia. Byłem na nieszporach; procesya takie na mnie zrobiła wrażenie, że jej nie zapomnę do śmierci.

W czasie wojny msze dla żołnierzy odprawiano nie tylko w kościołach, ale też w innych miejscach, które zostały do tego celu przystosowane. Dzięki temu niektórzy mieli okazję odwiedzić m.in. dawną siedzibę cara w Spale. Dla nabożeństw udostępniono jadalnię myśliwskiego pałacyku, która:

jest bardzo prosto i skromnie zbudowana i urządzona zupełnie w guście łowieckim, ozdobą jadalni jest prześliczny pająk z rogów jelenich, na końcu każdego rogu znajduje się lampka elektryczna. Przez środek jest ustawiony stół […] w około stołu duże wyściełane krzesła z herbami rosyjskiego cara.

Co słychać w Polsce?

Dla Polaków z zaboru pruskiego pobyt na froncie wschodnim był niezwykłym doświadczeniem. Mieli nie tylko okazję do kontaktu z rodakami, ale mogli się również przekonać, jak rozwinęły się ziemie polskie pod władzą Rosji. Wysłanie jednostki na wschód było dla wielu marzeniem, jak dla druha Stanisława J., który żalił się w liście do redakcji tygodnika „Praca”:

Zazdroszczę tym w wschodnich pułkach, że […] te nasze śliczne historyczne okolice przebiegają, o których wiele czytałem, a widzieć je nie było sposobności. Nawet byłbym i na ochotnika się odważył, gdyby był transport tamdotąd […].

Jednak niewiele można było w tej sytuacji zrobić. A ci, którzy trafili w polskie strony, w pełni z tego korzystali, by poznać kraj. Landwerzysta spod Jarocina opisywał z pewnym niedowierzaniem tereny, nietknięte jeszcze przez działania zbrojne, na których panowała jednak

nędza ogólna. […] Rolnictwo jest tam strasznie zaniedbane. […] Pytałem się pewnego urzędnika dlaczego oni nie nauczą gospodarzy lepiej w polu pracować; ten mi odpowiedział, że gdy ich się chce uczyć, to oni odpowiadają, że ich ojcowie i dziadowie tak robili, więc i oni tak pracują na polu. Nasz gospodarz z Księstwa do tamtejszego, to jakby dziedzic […].

Były oczywiście i takie miejsca, które wywoływały pozytywne wrażenia. Żołnierze ciekawi byli dużych miast i znanych każdemu Polakowi obiektów. Podróżujący na front rumuński lekarz wojskowy Aleksander Majkowski zatrzymał się na kilka dni w Krakowie. Nie mógł sobie odmówić poznania tego królewskiego miasta:

publicznych gmachów z wnętrza nic jeszcze nie oglądałem, czekam, aż kogoś znajomego złapię, który mnie oprowadzi. Na ogół Kraków robi miłe wrażenie. Jest jednak dużo polskiego niedbalstwa, a ruch uliczny nie nosi tak bardzo piętna wielkomiejskiego […] Wawel tylko, kościół Mariacki ogromne na mnie robiły wrażenie. Co do cielesnych przyjemności, to bardzo dobrą tu w Kr. piłem kawę, bardzo dobre ciastka się zajadało.

Polacy ciekawi byli także stolicy, Warszawy, którą w wolnych chwilach wimezapewne planowało zwiedzić, nawet w towarzystwie znajomych. Nie wszystkim było jednak dane zatrzymać się w tym mieście. Niektórzy zmuszeni byli podziwiać ją jedynie z daleka. Pewien poznaniak zanotował to, co zdołał dostrzec, przemierzając ziemie polskie pociągiem:

Od strony Pragi rzucał się w oczy nasze wspaniały widok Warszawy; złoto – koprowe pokrycia cerkiew lśniły w promieniach słońca, wywołując w wyobraźni wspaniałe obrazy.

Sympatię ponadto wzbudzały mniejsze miejscowości i wsie, a panujący w nich porządek, jak i uroda okolicy, potrafiły tak zachwycić, że niektórzy snuli już plany przeprowadzki po zakończeniu wojny.

Tak mnie się w Polsce podoba, że sobie przedsięwziąłem, że po wojnie […] osiedlę się tam. Ślicznie w Polsce, miło i swojsko! Gościnność panuje wielka, czystość i porządek wzorowy, a kobiety – śliczne. Nawet Niemcy przyznają, że „Polki to najpiękniejsze kobiety”.

Na krańce Europy

Żołnierze pisali listy nie tylko do najbliższych, ale również do redakcji gazet i proboszczów swoich parafii. Za ich pośrednictwem także inni, ciekawi wojennej rzeczywistości, mogli wraz z autorami dotrzeć w najdalsze zakątki Europy i poznać nieznane im miasta. Kolejnym ważnym ośrodkiem na tej specyficznej turystycznej mapie było Wilno. Miał je okazję zwiedzić ksiądz Piotrowski pełniący służbę wojskowego kapelana. Parafianom kościoła Bożego Ciała w Poznaniu opisał swoją wędrówkę po mieście. Przede wszystkim zobaczył

słynny cudowny obraz M. Boskiej Ostrobramskiej […] Obraz ten […] znajduje się w kapliczce ponad bramą jednej z ulic miasta […] Zwiedziłem potem jeszcze kilka kościołów […], a mianowicie śliczny kościół katedralny.

Inny poznaniak, żołnierz znany jedynie z inicjałów T. Cz., stacjonował we Władysławowie, również na Litwie, mieście założonym przez króla Władysława IV, przed wojną liczącym 6 tys. mieszkańców, gdzie znajdowały się

trzy kościoły, katolicki, rosyjski i niemiecki. Kościół katolicki powstał kosztem królowej Bony […] Kościół jest podobny do Fary Poznańskiej, lecz ucierpiał wielce od pocisków armatnich.

Posuwająca się z każdym rokiem coraz dalej na wschód armia niemiecka dawała jednak znacznie więcej możliwości. Teraz już nie tylko opisy Warszawy i Wilna, ale także Kijowa czy Charkowa dostępne były poznaniakom. A sami żołnierze byli ciekawi nie tylko zabytków czy pięknych krajobrazów. Odnotowywali liczbę ludności, wyznawców różnych religii, a nawet porównywali to, co znali z Wielkopolski, z tym, co widzieli po raz pierwszy w życiu. W marcu 1918 roku pewien żołnierz pisał z Ukrainy do księdza proboszcza:

Kijów jest dużem miastem, liczy 700 tysięcy mieszkańców. Elektryczne tramwaje chodzą, ale wozy jeszcze raz takie długie, jak u nas w Poznaniu. Podziwiałem też most na rzece Dnieprze, most ten jest długi na tysiąc metrów […]. Widziałem mosty w Warszawie, ale nie można je porównywać z mostem na Dnieprze w Kijowie. Całe miasto pięknie jest położone i bardzo jest okazałe.

Trochę egzotyki

To jednak nie wszystko, gdyż ówczesne Niemcy to nie tylko Europa. W swym posiadaniu miały afrykańskie kolonie oraz bazę morską na terytorium chińskim. W związku z tym żołnierze mogli pełnić służbę w egzotycznych miejscach poza Europą. Pewien Polak stacjonujący na Dalekim Wschodzie został schwytany przez Japończyków, którzy zaatakowali wspomnianą bazę na początku września 1914 roku. Trafił do niewoli, skąd napisał list, w którym odnotował swoje wrażenia z pobytu w Kraju Kwitnącej Wiśni. Kilka miesięcy później o jego przygodach mogli przeczytać czytelnicy „Dziennika Poznańskiego”:

Śliczny kraj ta Japonia. Wiele gór i lasów; doliny bardzo żyzne. Wszędzie są plantacje ryżu i warzyw. Dojrzewają tutaj mandarynki, które są wyborne. Kultura wielka. Wiele kolei żelaznych i elektrycznych. Naród uprzejmy i bardzo porządny, nie tak jak Chińczyk, który jest strasznie brudny. […] chciałbym z Japonii wiele rzeczy zabrać do Europy.

Drugim egzotycznym dla wielu kierunkiem była Turcja, wówczas sojusznik Niemiec. Służba w tym państwie była znacznie przyjemniejsza i bezpieczniejsza niż na innych frontach, na których toczyły się krwawe i ciężkie walki. Pobyt nad Bosforem dawał możliwość, jak pisał we wspomnieniach Franciszek Rogowski, zwiedzenia „dalekiego kraju”. Uwagę tego 24-latka przykuły nie tylko zabytki architektury, ale też ludzie, szczególnie kobiety: „są zgrabne i ładne, często spotyka się nieskazitelnie piękne kobiety, o dużych niebieskich oczach, ślicznej nieopalonej cerze”. Sam Stambuł zaś „mimo swej ciasnoty i brudu jest miłem orientalnym widokiem, rojny i barwny”.

Realizacji zainteresowań nawet wojna niestraszna

I to właśnie kontakt z ludźmi był dla niektórych cennym, wojennym doświadczeniem. Chodzi o tych żołnierzy, którzy w okresie pokoju interesowali się etnografią, a teraz mogli z bliska obserwować ludzi o odmiennej niż polska kulturze. Aleksander Majkowski, który był nie tylko lekarzem, ale także działaczem kaszubskim, zakupił w Krakowie szkicownik i specjalnie zamówił z Poznania „jakie pół tuzina dobrych ołówków Coh-i-noor i farby akwarelowe”, by uwiecznić elementy ruskiej i rumuńskiej kultury ludowej.

Przedstawiciele innych narodowości, różniący się kolorem skóry czy obyczajami, wzbudzali ciekawość również wśród niewykształconych w tym zakresie żołnierzy. Służący we Francji jako sanitariusz parafianin z kościoła Bożego Ciała, Łuczak, zafascynowany różnorodnością spotykanych ludzi, pisał:

jestem bardzo zadowolony, poznałem rozmaitych ludzi, rozmaite typy moskali, polaków, mahometan, turkosów – i jakąś mi nieznaną rasę ludzi, podobnych zupełnie z wyglądu i obyczajów do zwierząt, nienadających się do współżycia z ludźmi kultury.

Co ciekawe, zachwyt wzbudzali nie tylko obcokrajowcy, ale też rodacy z pozostałych dwóch zaborów. W jednym z listów pewien żołnierz z entuzjazmem relacjonował swój pobyt na polskich ziemiach:

Rozmawiam tu z każdym napotkanym chłopem czy dziewczyną […] i bardzo oni tym się cieszą. Kiedyś, spotkawszy grupę kilku dziewcząt, mówię: „jakie tu ładne u was dziewuchy!”. A jedna z nich: „dyć i pan galantny!”.

Wojacy mający własne aparaty fotograficzne robili zdjęcia ludności wiejskiej, tak innej od tej, którą znali z zaboru pruskiego. Ich niemieccy koledzy dziwili się niekiedy:

że ja wolę sfotografować starego wieśniaka […] niż jednego z nich. […] zrobiłem cztery zdjęcia z ludu przybranego odświętnie. Takie to zachwycające, że napatrzyć się nie sposób. W kościele aż się ćmi w oczach, tłum jakby najwspanialszych motyli.

Coś na pamiątkę

Tak jak my dzisiaj, tak i żołnierze ponad sto lat temu pragnęli sprawić sobie pamiątki z odwiedzanych miejsc. Zdjęcia nie były jedynymi, zresztą nie każdy miał przy sobie sprzęt do ich wykonywania. Na potrzeby wojaków odpowiadali miejscowi, dla których był to sposób na zarobienie pieniędzy w trudnym czasie wojny. I to zarówno na zachodzie, jak i na wschodzie. Jeden z żołnierzy opisywał, jak to wyglądało we Flandrii:

Znakomity interes robią składy, które sprzedawają pamiątki. Dalej kobiety i dziewczęta tu wyrabiają koronki, znane daleko i szeroko, ładne wzory i wielce tanie. […] Pierścionki z francuskich 10 centymówek wyrabia kowal lub ślusarz wiejski i dość ładnie, za markę sztukę. Dalej broszki z pieniążków belgijskich i inne pamiątki kupują żołnierze masowo.

Gdy nie było w okolicy sklepu, żołnierze radzili sobie w inny sposób. A mianowicie zbierali i suszyli okoliczne rośliny. Taki też prezent otrzymała od żołnierza z frontu francuskiego redakcja „Wielkopolanina” w grudniu 1914 roku:

Nie mam kochanej Redakcji co posłać jako podarek gwiazdkowy, tylko dwa kwiatki, fiołki prasowane i listek. Gdym je zerwał przed paru dniami pachniały ładnie. Dzisiaj niestety już nie.

Podobny drobiazg sprezentowali dwaj inni żołnierze, którzy wysłali z Belgii redakcji „Dziennika Bydgoskiego”: „w pudełeczku próbki żyta i owsa”.

Wielu żołnierzy pisało, że gdy powrócą do domów, opiszą więcej swoich wrażeń wojennych. Z pewnością nie mieli tutaj na myśli krwawych scen z placów boju. Dowodzi to, że świat, mimo wojny, wciąż budził w ludziach ciekawość. Sam obraz konfliktu zmienia się, gdy obierzemy nową perspektywę. W tym wypadku konkretnych żołnierzy, którzy zajmowali się nie tylko wojaczką.

Bibliografia

Prasa

„Dziennik Bydgoski”, r. 1915.

„Dziennik Poznański”, r. 1915.

„Kurier Poznański”, r. 1915.

„Postęp”, r. 1915, 1916.

„Praca. Tygodnik polityczny i literacki, ilustrowany”, r. 1915, 1916, 1917.

„Przewodnik Katolicki”, r. 1914, 1915.

„Tygodnik Kościelny dla Parafii Bożego Ciała”, r. 1916, 1917.

„Tygodnik Kościelny dla Parafii Świętego Marcina”, r. 1918.

„Wiadomości Parafii Archikatedralnej”, r. 1915.

„Wielkopolanin”, r. 1915.

Inne