Ad Melkert heeft een printje gemaakt. Daarop staan verticaal alle politieke partijen. Horizontaal zijn de behaalde zetelaantallen bij Tweede Kamerverkiezingen sinds 1986 genoteerd. Helemaal onderaan zijn Excel-sheet is in lichtblauw de omvang van ‘centrum-rechts’ (VVD, CDA, ChristenUnie en SGP) weergegeven in de loop der tijd. Centrum-links (PvdA, D66, GroenLinks en SP) heeft hij rood gekleurd. Daartussen in donkerblauw staat ‘E-rechts’ (PVV, LPF, Leefbaar Nederland en Centrum Democraten). Melkert ter verduidelijking: „‘E-rechts’ staat voor extreem-rechts”. Hij kijkt er vies bij.

Ad Melkert (61) was voor de PvdA Kamerlid, fractievoorzitter en minister van Sociale Zaken. Na zijn vertrek uit de politiek werkte hij bij de Wereldbank, was hij vicepresident van het Ontwikkelingsprogramma van de Verenigde Naties en fungeerde hij voor die organisatie twee jaar als speciaal gezant in Irak. Momenteel is hij onder meer adviseur bij de Raad van State en commissaris en geeft hij lezingen.

Het is woensdagavond kwart voor negen. Over een kwartier maakt de NOS de uitslag volgens de exitpoll bekend en is duidelijk wie de winnaars en de verliezers zijn van de verkiezingen. De voormalig PvdA-leider ontvangt bij hem thuis in Den Haag en serveert thee. Een verzoek van NRC om met en bij hem de uitslagenavond te bekijken, heeft hij na een nacht slapen vriendelijk ingewilligd. „Je bent welkom.” Wel tempert hij de verwachtingen aan de telefoon. Schalks: „Ik weet niet of het gezellig gaat worden.”

Zijn PvdA staat dan al tijden op dik verlies in de opiniepeilingen. En als iemand weet hoe het is om dan de laatste campagnedagen door te komen, is het Ad Melkert (61). Onder zijn leiding verloren de sociaal-democraten in 2002, na de opkomst en de moord op Pim Fortuyn, 22 van de 45 zetels. De grootste nederlaag ooit in de geschiedenis van de PvdA. De beelden van een verslagen Melkert staan op menig netvlies gebrand. In de rij bij de stembus eerder op de dag werd hij nog herkend. Melkert: „Maar er is inmiddels ook een hele generatie die me niet meer kent, hoor.” Wat hij wil zeggen: mijn leven is niet opgehouden na 2002, al lijkt heel Nederland dat te denken. Dat beeld zal nog vaker ter sprake komen gedurende de avond.

Om iets voor negenen gaat hij op de bank zitten. Recht voor de tv, een rood satijnen kussentje in de rug en zijn uitslagenblad op schoot. Maar de weergave van de exitpoll op tv mislukt faliekant. Presentatrice Dionne Stax hakkelt zich een weg door de eerste cijfers. Melkert glimlachend: „Ik ben beter voorbereid dan de NOS.”

Als de uitslagen kort daarna wel goed doorkomen en de PvdA maar negen zetels scoort, mompelt hij: „Jezus. Je-zus.” Melkert zucht diep. „Wat een klap.” In stilte noteert hij de uitslagen van alle partijen. Dan kijkt hij op en wijst op het gat van meer dan tien zetels tussen de VVD en de PVV. „Dat is internationaal een geweldig belangrijk signaal.”

Hij roemt de tactiek van Rutte om de Nederlandse verkiezingen ‘de kwartfinale’ van de strijd tegen het populisme te noemen. Met de aanstaande verkiezingen in Frankrijk (de halve finale) en Duitsland (de finale) op komst, moest Melkert zich afgelopen maanden voortdurend verdedigen tegenover zijn buitenlandse contacten die stelden dat Wilders op het punt stond Nederland over te nemen. „Het geeft vooral aan hoe disproportioneel veel aandacht er weer voor hem en zijn thema was.”

De naam Wilders neemt hij de hele avond niet in de mond. De politieke en journalistieke fixatie op de PVV-leider stoort Ad Melkert zichtbaar. „Zelfs als hij nu 30 zetels had gehaald, waren er nog altijd 120 tégen hem. Toch?” Hij kijkt zijn bezoek indringend aan. „Er is in Nederland echt iets grondig mis met het begrip van feiten.”

Neem de discussie over de integratie van migranten. Het overgrote deel doet het prima, zegt hij. Dus waarom die eindeloze nadruk leggen op de kleine minderheid? Melkert: „Het is noodzakelijk dat mensen willen praten over spanningen die er zijn. Maar die zitten aan twéé kanten.” Dan met nadruk: „Dus het gaat om de inténtie waarmee je discussieert: is dat om te verzoenen of om te polariseren?”

Ziet u in dat opzicht een verschil tussen Fortuyn in uw tijd en Wilders nu?

„Nee.”

De tegenwerping dat Fortuyn op zijn minst een mildere versie van Wilders was, wijst hij af. „Fortuyn wilde artikel 1 van de Grondwet afschaffen, die erin voorziet dat iedereen in gelijke gevallen gelijk wordt behandeld. Daarmee heeft hij de ruimte gecreëerd waarin zijn opvolger is geradicaliseerd.” Met alle gevolgen van dien, volgens Melkert. Hij noemt de diplomatieke rel met Turkije van afgelopen weekend als voorbeeld. „Ik vind het heel benauwend dat er politiek en in menig commentaar vooral escalerende geluiden waren te horen. Waar was de nuance? Dat is niet los te zien van de manier waarop partijen zich de afgelopen jaren hebben laten meevoeren. Onze collectieve normen zijn verschoven. Helaas.”

Hij loopt naar de keuken en komt terug met twee glazen rode wijn en een schaaltje olijven. Heeft zijn PvdA zich voldoende verweerd tegen Wilders in de afgelopen jaren? Melkert trekt zijn rechterwenkbrauw op. Dat doet hij vaak als hij wil zeggen: „Wat denk je zelf?” Ad Melkert communiceert sowieso graag non-verbaal. Pas expliciet gevraagd naar zijn opvatting, deelt hij die. „Als u heel diep in mijn ziel zou kijken, ziet u dat ik vind dat Alexander Pechtold het heel goed heeft gedaan. Het is zuiver en oprecht zoals hij zich positioneert ten opzichte van eng rechts en hoe hij het belang van de Europese Unie benadrukt.”

Niet dat Melkert op D66 heeft gestemd of dat zelfs maar heeft overwogen. Nee, Lodewijk Asscher is zijn man. Al sinds het moment dat de PvdA-leden in december 2016 mochten kiezen tussen Diederik Samsom en Asscher. „Ik herken de inspiratiebronnen van Lodewijk. Een echte sociaal-democraat. Samsom was vooral een regelaar. Meer een extra minister van het kabinet dan een vertolker van het PvdA-geluid.”

David van Dam

Melkert stopt abrupt met praten als zijn partijgenoot en campagnestrateeg Hans Anker in beeld verschijnt. „Het grootste verlies voor de PvdA is opgebouwd in het eerste jaar van de coalitie met de VVD”, zegt Anker. Melkert knikt. „Dat ben ik helemaal met hem eens.” Door zo snel en alleen met de VVD te gaan regeren heeft de PvdA de achterban niet duidelijk gemaakt voor welke punten het echt heeft gestreden, zegt Melkert. Heel dom. „Strijd is het bestaansrecht van de sociaal-democratie.”

Het probleem is, zegt hij, dat het „macroverhaal” van dit kabinet, dat Nederland er als geheel nu beter voorstaat dan in 2012, klopt. Zeker nu de economie aantrekt en er zelfs een begrotingsoverschot is. „Daarmee is de VVD-kiezer tevreden. Maar de PvdA-kiezer merkt er op microniveau nog te weinig van. Want die is zijn vaste contract kwijt, ondervindt problemen in de thuiszorg of betaalt meer huur.”

Wat ook niet hielp is dat Asscher zich presenteerde als premierskandidaat, terwijl de peilingen daar geen moment aanleiding toe gaven.

„Dat scenario heeft inderdaad nooit in de lucht gehangen en dan is het heel moeilijk om nog te schakelen. Hij heeft zich uiteindelijk goed hersteld maar dat was te laat. Toen was Klaver er al met de buit vandoor.”

Melkert pakt ondertussen zijn tabel er nog eens bij en noteert een nieuwe tussenstand. „De SP nog steeds op -1. Dat is frappant.” Glimlachend: „Daar zal ook nog wel wat discussie gaan plaatsvinden.”

Het is Melkert ten voeten uit. De politiek zit onder zijn huid. Nog altijd. Nederland herinnert zich hem – ondanks alle (internationale) functies die hij na zijn vertrek van het Binnenhof nog vervulde – echter vooral als de PvdA-leider die de grootste nederlaag ooit incasseerde. Afgemeten: „Die constatering klopt, denk ik.”

Alsof het zo afgesproken is, gaat het op tv over de afstraffing van de PvdA. Politiek commentator Dominique van der Heyde: „29 zetels verlies. Dat is nog meer dan in 2002 onder Ad Melkert.” Die trekt alleen zijn rechterwenkbrauw op. Ad rem: „Nog iets te drinken misschien?”

Critici zouden een punt hebben als de elite niet toegankelijk was voor mensen die als dubbeltje zijn geboren. Maar dat is echt onzin.

Bent u ergens ook opgelucht dat u niet langer de slechtste score ooit behaalde?

„Nee, dit is echt verschrikkelijk.” Hij is even stil. „Ik heb de druk van de slechtste score wel als een grote last ervaren maar heb het tegelijkertijd altijd gerelativeerd. De omstandigheden waren door de vreselijke moord op Fortuyn zó uitzonderlijk.”

Toch verliest de PvdA nu nóg meer zetels.

„Ja, dat is wel gek. Daar heb ik nog geen afdoende verklaring voor. Ik dacht dat 12 tot 15 zetels echt de ondergrens zou zijn.”

De NOS toont een tweet van de partij GeenPeil, de grootste verliezer van de verkiezingen: „Het einde van de PvdA. Dat pakken ze ons alvast niet meer af.”

Waarom wordt de PvdA door een deel van Nederland gehaat?

„Dat was in 2002 zeker zo. Of dat nu het motief was voor de klap, betwijfel ik.”

Het is kwart over tien. Lodewijk Asscher komt op en spreekt een zaal vol teleurgestelde PvdA’ers toe. Melkert luistert aandachtig. Asscher: „De sociaal-democratie zal terugkomen!” Melkert: „Dat zou mooi zijn.”

In tegenstelling tot Asscher nu kreeg u niet de kans zich te revancheren.

„Daar heb ik destijds zelf voor gekozen want dat leek me, op dat moment, de enige juiste keuze. Daar heb ik later nog vaak aan teruggedacht.” Hij balt zijn vuist. „Het idee van: ik had níet op moeten geven. Ik had moeten knokken, strijden. Het gevoel dat je veel meer te bieden hebt en dat wilt laten zien. Maar dat was pas veel later.” Hij nipt aan zijn wijn. „Ik denk dat het heel goed is dat Lodewijk de kans krijgt om deze ervaring te gebruiken om sterker terug te komen. Dat gun ik hem ook.”

Uiterlijk onbewogen en zonder commentaar laat Melkert vervolgens de hossende zalen van de winnaars en de treurige blikken bij de verliezers aan zich voorbij gaan. Aandrang om er zelf tussen te staan bij de PvdA, had hij niet. Zoals hij ook niet de behoefte heeft om zijn voormalig collega’s Paul Rosenmöller (GroenLinks) en Thom de Graaf (D66) een sms te sturen om ze te feliciteren met de winst van hun partijen. Melkert: „Neeuhh.”

Nog één keer die avond toont hij zijn ergernis over de huidige politiek. Als Marianne Thieme van de Partij voor de Dieren fulmineert over „partijen die hun idealen loslaten” en zich verlagen tot „allerlei compromissen”. „Hè ja, stel je voor,” zegt Melkert spottend. „De kracht van Nederland om samen te werken, wordt gezien en gebracht als een zwakte. Dat is iets waar ik grote moeite mee heb.” Puur populisme, zegt hij. Net als het afgeven op „de elite”.

Daar komt hij na middernacht op terug als hij zijn bezoek uitlaat. Op weg naar de deur lopen we langs een ingelijste zwart-witfoto met daarop drie generaties Melkert, gezeten in de gelijknamige kapsalon in Gouda. Melkert wijst naar de jongste man op de plaat: „Dat is mijn vader.”

Melkert vertelt hoe zijn vader hem en zijn drie jongere broers voorhield om te gaan studeren. Dat deden ze. Met succes. Zichtbaar trots: „Verheffing, in één generatie.” Hij moet er, zegt hij, vaak aan denken als het gaat over de verfoeide elite. „Al die critici zouden een punt hebben als de elite in Nederland ontoegankelijk zou zijn voor mensen die als een dubbeltje zijn geboren. Maar dat is echt onzin.” Op de drempel bedank ik hem voor de sportieve ontvangst, ondanks de aangekondigde nederlaag. Melkert onderkoeld: „Gelukkig wordt Feyenoord kampioen.”

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 17 maart 2017