Haatcampagnes, winkelboycots, zelfs doodsbedreigingen. Ook in ons land zijn de tegenstanders van de Turkse president Erdogan almaar meer aangeschoten wild. Al decennialang doet Ankara er alles aan om de Turkse diaspora in België zo Turks mogelijk te houden. De Belgische politici lieten begaan.

Het terras van het Turkse eethuis Tatli, nochtans centraal gelegen in de hoofdstraat van Heusden-Zolder, ligt er doods bij op deze zonovergoten dag. Binnen is het een stuk koeler en klinken flarden Turkse muziek. Maar ook daar valt niemand te bespeuren, op enkele obers na. ‘Een gezelschap van tien, dat vorige week een tafel had gereserveerd, heeft vanmorgen afgebeld. Ze hebben schrik gekregen.’

Eigenaar Hassan Yitik oogt vermoeid, maar strijdbaar. ‘Het begon zondag in de wat latere namiddag’, vertelt hij. Enkele jongeren stopten voor het restaurant en begonnen de klanten op het terras op te ruien. Waarom ze hier aan het eten waren, in een restaurant dat de terrorist Gülen steunt? Kort daarna stroomden meer jongeren toe. In een mum van tijd stond er 100 man voor de deur en werd mijn personeel verbaal belaagd. We hebben de politie gebeld, maar het kwaad was geschied.’

Hassan toont ons berichten op Facebook. ‘Ik word omschreven als een terrorist. Alle Turken krijgen de raad mijn zaken te mijden. Ik heb iets verderop een goed draaiende winkel en de voorbije dagen heb ik daar uitsluitend Belgische klanten over de vloer gekregen. Waar halen ze het recht vandaan om ons te bedreigen en onze business kapot te maken?’

‘Wie tegen Erdogan is, moet kapot. Ik heb keihard gewerkt om iets op te bouwen. Dat kan je doorgaans niet zeggen van al die Erdogan-fans. De hele dag vergapen ze zich, onderuitgezakt in de zetel, aan Turkse satellietzenders. Eens per maand strijken ze hun werkloosheidsvergoeding op. Erdogan is hun god, zolang je hun maar niet voorstelt naar Turkije te verhuizen. Dan wordt het plots een ander verhaal.’

Er broeit iets in de Turkse gemeenschap in België. Dat kwam de voorbije dagen in een aantal Limburgse gemeenten pijnlijk tot uiting. Het is een wonde die al veel langer ettert, maar nogal wat politici en beleidsverantwoordelijken deden liever alsof hun neus bloedde. Niet in het minst de politici met een Turkse achtergrond, al zijn zij veruit het best geplaatst om de oplopende spanningen in de Turkse gemeenschap te ontmijnen. Velen steken hun sympathieën voor Erdogan amper weg of spelen minstens een dubieuze rol tijdens de protesten. Anderen kunnen het zich om electorale redenen niet veroorloven de Erdogan-aanhang in België al te hard tegen de schenen te schoppen. En dus zwijgen ze liever, net zoals een aantal partijvoorzitters die politici van Turkse komaf omwille van hun electoraal potentieel een verkiesbare plaats hebben aangeboden.

Sociale controle

Of we het normaal vinden dat de voorzitters van een aantal lokale moskeeën de voorbije dagen sms-berichten stuurden naar gelovigen met de vraag geen stap meer in een bepaalde Turkse winkel te zetten?, vraagt Berk (schuilnaam, red.), een bekende stem in de Turkse gemeenschap in Limburg. Hij en zijn gezin ontvingen de voorbije week tientallen haatberichten via de sociale media, het ene al dreigender dan het andere. Zijn familie zou worden ‘uitgezuiverd’, waarna zijn woning in brand zou worden gestoken.

‘Verstuurd vanop pas aangemaakte Twitter- en Facebook-accounts, onder een valse naam’, zegt hij. ‘Toen die sms’jes begonnen te circuleren, is een vriend van me naar de voorzitter van de moskee gestapt. Hij vroeg hem waarom hij dat deed. ‘Instructies vanuit Diyanet’ (de overkoepelende vereniging van Turkse moskeeën in ons land, red.), luidde het antwoord.

Het verhaal is tekenend voor hoe de Turkse gemeenschap in ons land - goed voor ruim 200.000 mensen - al decennialang functioneert en georganiseerd is. Ook vandaag nog, bij de derde of de vierde generatie Turken. De grote meerderheid groeit op met een haast onvoorwaardelijke trouw aan het moederland, in een gemeenschap waar een verstikkende sociale controle en levensgrote dogma’s het maatschappijbeeld bepalen. Kritiek op de Turkse overheid of de islam wordt niet geduld. Dat resulteert vaak in een extreem nationalistische visie. Wie anders denkt of bedenkingen bij een figuur als Erdogan heeft, wordt weggezet als een landverrader of terrorist.

Waar halen ze het recht vandaan om ons te bedreigen en onze business kapot te maken? Hassan Yitik Limburgs-Turkse zaakvoerder

In die zin is de sterke polarisering van de voorbije dagen amper een verrassing. In de aanloop naar de recente verkiezingen in Turkije resulteerde die zwart-witvisie in fysieke bedreigingen van Turkse Belgen die zich openlijk kritisch durfden uit te laten over de geliefde leider of een onafhankelijk intellectueel discours hanteerden. Een aantal van hen wil liever niet meer reageren.

Berk wil wel praten. Uit boosheid om wat er de voorbije dagen is gebeurd, maar net zo goed omdat hij vreest dat de Turkse gemeenschap in ons land in ijltempo het moeizaam opgebouwde krediet aan het verspillen is. ‘Ik geef al jaren islamles in België en probeer me te profileren als een bruggenbouwer tussen de islam en de niet-islamitische wereld. Daarbij steek ik mijn sympathie voor de Gülen-beweging en mijn kritische houding tegenover Erdogan niet weg. Maar in mijn lessen rep ik met geen woord over de politiek. Nu Gülen sinds de staatsgreep plots staatsvijand nummer één is, ben ik loslopend wild geworden.’

‘Erdogan heeft de voorbije jaren een wij-zijverhaal opgebouwd. De Gülen-beweging heeft nochtans geen politieke agenda. Ze heeft altijd mensen of organisaties gesteund die pleiten voor meer rechten en vrijheden of die willen investeren in beter onderwijs. Die houding botst onrechtstreeks met de islamistische politieke agenda van Erdogan. Ik heb zelf ook nog op Erdogan gestemd. Hij heeft het land economisch weer op de kaart gezet. Maar het is fout beginnen te lopen toen hij te veel macht kreeg.’

‘We moeten zeker niet dulden dat de politieke strubbelingen vanuit Turkije naar hier worden geïmporteerd, met alle kwalijke gevolgen vandien. We werden bedreigd, de ruiten van onze verenigingslokalen werden ingegooid, deuren van Gülen-sympathisanten werden beklad.’ Berk toont ons een map met foto’s en screenshots van haatboodschappen op Facebook en Twitter. ‘Kijk naar die volledig bekladde deur. ‘Honden, we willen jullie niet in onze wijken.’ Dat zijn praktijken die aan de jaren 30 doen denken. Waar zijn we in godsnaam mee bezig?’

Propaganda-instrument

Om te begrijpen waarom zo veel Turkse Belgen, die Turkije enkel kennen van hun jaarlijkse vakantie, zo onvoorwaardelijk in die Turkse invloedsfeer blijven, is het belangrijk een inzicht te krijgen in het gigantische netwerk dat Erdogan in het buitenland heeft opgebouwd. Een van de belangrijkste schakels is de Diyanet, het in 1924 opgerichte directoraat voor godsdienstzaken. Het controleert alle moskeeën in Turkije en ressorteert rechtstreeks onder de eerste minister.

Het directoraat vormde oorspronkelijk een soort garantie om de scheiding tussen kerk en staat te handhaven in het toen nog sterk seculiere Turkije. Erdogan bouwde de Diyanet geleidelijk om tot een machtig propaganda-instrument ten dienste van zijn politieke islam.

De Diyanet beschikt over een budget van haast 2 miljard euro en telt tienduizenden personeelsleden. In België maakt zowat twee derde van de Turkse moskeeën deel uit van het netwerk, dat naast een religieuze ook een sterk uitgebouwde sociale werking heeft. Officieel zijn de voorzitters ervan vrijwilligers, maar de moskeeën worden financieel ondersteund vanuit Turkije, onder meer via het ministerie dat bevoegd is voor de Turkse diaspora.

Neutraal kan je de Diyanet bezwaarlijk noemen. Bij de cruciale Turkse verkiezingen vorig jaar werden vanuit de Diyanet-moskeeën bussen ingelegd naar de Turkse consulaten in ons land, in het besef dat zowat alle moskeegangers trouwe Erdogan-sympathisanten waren. Toen Erdogan eerder vorig jaar aanwezig was op een fel gemediatiseerde massabijeenkomst in Hasselt, maakten de Diyanet-moskeeën daar openlijk reclame voor. De voorzitter van Diyanet België werkt overigens op de Turkse ambassade in Brussel.

Schermvullende weergave ©ID/ Mine Dalemans

Die ambassade is ook omstreden. Dat bleek deze week uit de scherpe aanvaring tussen Vlaams minister-president Geert Bourgeois (N-VA) en de persverantwoordelijke van de ambassade, Veysel Filiz. Verschillende Turkse bronnen in Limburg bevestigden dat de man Erdogan-getrouwen in ons land aanspoort om namenlijsten op te stellen van Erdogan-critici en aanhangers van de ‘terroristische’ predikant Gülen.

Hij zou de voorbije dagen - als diplomaat - een rol hebben gespeeld in de verspreiding van haatberichten op sociale media. ‘Die namenlijsten worden aan Ankara doorgespeeld, met alle gevolgen vandien’, wordt gezegd. ‘Het risico bestaat dat je Turkije niet meer in of uit raakt. In België dreig je het doelwit van bedreigingen en intimidaties te worden.’ Een journalist van de Erdogan-kritische krant Zaman, die naar aanleiding van die Turkse verkiezingen eind vorig jaar een reportage wilde maken in het Turkse consulaat in Brussel, werd daar uitgescholden, bedreigd en aan de deur gezet.

Niet enkel Erdogan-kritische Turkse Belgen vallen in ongenade. De Facebook-pagina AKP Belçika stelde vorig jaar een lijst op van ‘Belgische vijanden van de Turkse republiek’. Daarop stonden onder meer Johan Leman, gewezen voorzitter van het centrum voor Gelijkheid van Kansen en Racismebestrijding, en Dirk Vermeiren, jarenlang VRT-correspondent in Istanbul. De pagina was in een mum van tijd goed voor 19.000 likes.

Underdoggevoel

Dat soort campagnes past perfect in de strategie die Erdogan met groeiend succes exporteert. Ze is gebaseerd op zijn binnenlandse ideologie - een populistische mix van sterk leiderschap, religie en ambitieus nationalisme - en speelt in op de islamofobie in Europa en op het underdoggevoel dat bij vele Turken in West-Europa latent aanwezig is. Wie kritisch is voor Erdogan, in Turkije of elders, is automatisch een vijand van Turkije. In de Turkse diaspora staat het ‘externe burgerschap’ centraal. De miljoenen Turken die buiten het vaderland leven, moeten Turkije helpen opnieuw een politieke en economische grootmacht te worden.

Een centrale rol is weggelegd voor de Union of European Turkish Democrats (UETD), een zogenaamde non-gouvernementele lobbyorganisatie die in tal van Europese landen een belangrijke rol speelt. Al dient dat ‘non-gouvernementeel’ met een stevige korrel zout te worden genomen. Verschillende bronnen bevestigen dat de UETD niet meer is dan een mantelorganisatie van Erdogans AKP.

Toen we de voorzitter van UETD België Basir Hamarat een tijdje terug contacteerden, ontkende die dat. ‘Het klopt dat zowat 70 procent van onze leden de AKP steunt, maar we hebben geen enkele link met die partij. Er worden vandaag veel leugens over Erdogan verteld. De weinige Turkse journalisten die in de cel zitten, schreven tegen de Turkse belangen in en planden iets groter.’

Schermvullende weergave ©ID/ Mine Dalemans

Ook Serkan Ozver, een Limburgse Turk die volgens nogal wat mensen een prominente rol speelde bij de acties in Limburg, ziet het probleem niet. Hij riep op zijn Facebook-pagina op de krant Het Belang van Limburg te boycotten, vanwege de in zijn ogen te partijdige berichtgeving. ‘Ik ben geboren en getogen in België, maar ik zie niet in waarom we niet wakker mogen liggen van wat in Turkije gebeurt. Het is correct dat we met een aantal mensen onze landgenoten oproepen medestanders van Gülen te boycotten en hen financieel dood te knijpen. Gülen staat aan het hoofd van een in Turkije erkende terreurorganisatie, waarom moeten we zijn aanhangers steunen?’

‘Fysiek geweld kan uiteraard niet, maar het klopt dat we lijsten opstellen, ook op vraag van Ankara. De meerderheid van de Turkse gemeenschap in België staat achter Erdogan. We begrijpen niet hoe het mogelijk is dat België, een bondgenoot van Turkije, nog altijd de Gülen-beweging de hand boven het hoofd houdt en subsidieert. Het begon enkele maanden geleden met de Koerden van de PKK die in Brussel zomaar een tent mochten opstellen. Maar dit is voor ons de druppel.’