Het is een lastig probleem, die hangjongeren. De gemeente Amsterdam heeft met name weinig zicht op de jongeren van de ‘Vondelgroep’ en de ‘Sarphatigroep’. Het idee om probleemgroepen nader in kaart te brengen via hun Facebook-gegevens ligt voor de hand. Op die manier kunnen potentiële hangjongeren worden gevonden en kunnen rollen van jongeren binnen de groepen worden onderzocht. Zulke inzichten kunnen bijdragen aan de aanpak van dit probleem. Vriendenlijsten van 126 bekende hangjongeren werden gebruikt om twaalfhonderd risicojongeren te identificeren.

Toestemming

Hoewel het idee voor de hand ligt, is het ten strengste verboden. De nieuwe Europese privacywetgeving die sinds mei 2018 ook in Nederland van kracht is, verbiedt het gebruik van persoonsgegevens (waaronder vriendenlijsten op Facebook) als daarvoor geen wettelijke basis is. Die wettelijke basis is er niet. Toestemming van de betrokken jongeren kan dit probleem oplossen, maar de jongeren zijn door de gemeente niet geïnformeerd, laat staan om toestemming gevraagd.

De gemeente mag de privacywetgeving beschouwen als een hindernis in de aanpak van hangjongeren, maar er zijn goede redenen waarom deze aanpak verboden is. Immers, als een jongere die zich keurig gedraagt ooit contact heeft gehad met een overlastgevende hangjongere, kan hij ook in beeld komen van de gemeente. Doordat iemand toevallig (en mogelijk maar tijdelijk) met de verkeerde personen in contact is geweest, kan hij in de verkeerde categorie terechtkomen, zonder dat hij ooit iets heeft misdaan.

Stigmatiseren

Het inschatten van risico’s gebeurt op basis van complexe gegevensanalyses. Daarbij kunnen fouten optreden. De gegevens kunnen onjuist of onvolledig zijn. Ook kunnen de gegevens vooroordelen bevatten. Bijvoorbeeld wanneer de gemeenteambtenaren vooral geneigd zouden zijn naar allochtone jongeren te kijken, dan zullen de datasets ook gevuld worden met allochtone jongeren, hetgeen weer resulteert in verhoogde risico’s voor allochtone jongeren. Dit leidt tot selffulfilling prophecies. Het gebruik van risicoprofielen kan bovendien stigmatiserend werken, wanneer alle jongeren in zo’n groep ­automatisch als probleemjongeren worden gezien.

Welke gegevens worden verzameld en hoe die tot bepaalde conclusies leiden is niet transparant. Daardoor is het voor de jongeren ook moeilijk zich te verweren tegen onjuiste conclusies. Wanneer je niks hebt misdaan, maar toch in een categorie met een hoger risico wordt geplaatst, kun je daarvan hinder ondervinden (zoals regelmatige bezoekjes en allerlei vragen van leerplichtambtenaren, politie en gemeenteambtenaren) zonder te weten wat er aan de hand is.

In feite wordt dan de bewijslast omgekeerd: iemand moet zelf maar bewijzen dat hij geen hoog risico vormt. Dat is praktisch onmogelijk.

Serieuze boete

Na kritische vragen over de rechtmatigheid van deze aanpak van hangjongeren had de gemeente Amsterdam het project in mei al tijdelijk gestaakt. Uit de reactie bleek toen vooral dat de ­gemeente nog steeds geloofde in deze aanpak en met behulp van enkele goede juristen een en ander beter wilde ­onderbouwen. Uiteraard had dat vooraf moeten gebeuren.

Inmiddels heeft de gemeente toegegeven in strijd met de regels te hebben gehandeld. Omdat dit een typisch geval is van vrijblijvend proberen, zou de toezichthouder, de Autoriteit Persoonsgegevens, er goed aan doen een serieuze boete op te leggen, om herhaling te voorkomen.

Los van boetes en juridische regels zou de gemeente ethisch gezien vooral moeten proberen om de hangjongeren niet in zichzelf bevestigende, stigmatiserende hokjes te plaatsen, maar ze juist daaruit te krijgen.

Lees ook:

Europa kan pas groeien als het eerst zijn afschuwelijke misdaden erkent

Wegkijken van het koloniale verleden brengt Europa in grote problemen. Onderzoek is daarom hard nodig, betoogt Bouke S. Nagel, politiek econoom en publicist.