Op gezette tijden laait in ons land de discussie op over vrijheid van meningsuiting. Mag Wilders zeggen dat hij minder, minder, minder Marokkanen wil? Mag De Telegraaf – terecht of onterecht – schrijven dat de zoon van burgemeester Halsema bij een ‘gewapende inbraak’ betrokken is? Volgens Henk Strating geeft Spinoza het antwoord: maak onderscheid tussen denken, spreken en schrijven enerzijds en doen anderzijds.

🔊 Beluister dit artikel

Onderstaande column schreef ik voor de Columnistenjacht van De Volkskrant.

”Botoxbitch of topwijf? Linda de Mol krijgt ze allebei: haat- en steunberichten. Op de sociale media. In haar eigen blad LINDA schrijft ze er over. Over de haattweets die ze krijgt: je bent een rijke snol, een oud wijf, een hoer, een botoxbitch… Op haar Instagrampagina staan ze in kapitalen op haar witte tuniek gedrukt. Ze zegt zich er diep en intens door gehaat te voelen. Maar Linda krijgt ook honderden steuntweets: je bent helemaal niet te dik, we vinden je prachtig, je bent een topwijf… Die zijn niet op haar tuniek gezet, maar geven haar toch een hartverwarmend gevoel. Haatberichten op de sociale media. Hoe gaan we daarmee om? Het woord haat komt er overigens zelden in voor. Ook bij Linda niet. Het gaat volgens haar vaak om ongezouten meningen, kutopmerkingen en pijnlijke grappen. Die wijt ze aan jaloezie, onvrede, eenzaamheid, frustratie en desillusie. Het doet haar denken aan kinderen die pesten op school. Linda vertelt niet waar ze de steunberichten aan dankt. Aan al dan niet blinde bewondering, vleierij of om een complimentje uit te delen, misschien? Zoals dezelfde schoolkinderen dat doen als ze voor een verjaardagspartijtje willen worden uitgenodigd? Je gekwetst of gestreeld voelen is een keuze! Je éigen keuze. Niemand kan je dwingen om je door haattweets gekwetst of door steuntweets gestreeld te voelen! Op die haat- en steunberichten heb je geen invloed. Maar je hebt wél invloed op jouw reactie erop. Of jij je erdoor gekwetst of gestreeld voelt. Dát bepaal jezelf. En niemand anders.”

Gekwetst zijn is je eigen keuze. — Yorien vdH (@Yorienvdh) July 22, 2019

Kwetsende berichten

Ondanks de spelregel dat iedere inzending beoordeeld zou worden heb ik er nooit meer iets van gehoord… Naar de reden daarvoor kan ik alleen maar gissen. Maar het zou zomaar kunnen dat de jury vindt dat wie op deze manier schrijft over kwetsende berichten, ze versterkt en er daarom geen verdere aandacht aan wil besteden. Dat mag men natuurlijk vinden. Maar door vervolgens de daad bij het woord te voegen en de mening van een ander om die reden ter zijde te leggen, wordt een grens gepasseerd. De grens waarop de vrijheid van de éigen mening die van een ánder beperkt en belemmert.

Grens tussen denken en doen

Nederlands grootste filosoof Spinoza heeft die grens volgens Spinoza-kenner Miriam van Reijen in haar boek Spinoza in bedrijf (2013) nauwkeurig aangegeven. Die grens ligt precies daar waar denken, spreken, schrijven, tekenen, schilderen, filmen overgaat in handelen. Onder handelen verstaat Spinoza óók zogenaamde taalhandelingen, taalkundige oproepen, bevelen, uitnodigingen, geboden en verboden tot handelen. Daartoe behoren ook smaad en laster, zoals in de Nederlandse wetgeving omschreven.

Spinoza bepleit een radicale vrijheid van het eerste (het denken, spreken, schrijven…), ongeacht de inhoud ervan. Die vrijheid houdt pas op als er aantoonbaar sprake is van een oproep tot handelen en vanzelfsprekend als er sprake is van de handeling zelf, zoals ook bij smaad en laster het geval is. Maar de in Nederland gebruikelijke beoordeling van de inhoud van geuite meningen, ook in het Wilders-proces, is niet in overeenstemming met de vrijheid van meningsuiting die Spinoza bepleit.

Halsema

Dat heeft vergaande consequenties. Voor de ‘minder, minder, minder’-uitspraak van Geert Wilders en voor zijn uitspraken over een ‘nepparlement’ en een ‘neprechtbank’.

Zolang deze uitspraken niet oproepen tot strafbare handelingen zouden ze op grond van de vrijheid van meningsuiting kunnen worden toegestaan en zouden ze niet beperkt of belemmerd moeten worden.

Dat geldt ook voor de berichtgeving over de aanhouding van de zoon van burgemeester Halsema van Amsterdam in De Telegraaf. Ook die berichtgeving, of we het er nou mee eens zijn of niet, zélfs als die achteraf onjuist zou blijken te zijn, behoort – binnen de grenzen van de geldende wetgeving – als vrije meningsuiting gerespecteerd te worden en niet beperkt of belemmerd te worden.

Grootste uitdaging

Het respecteren van de vrije mening van anderen is misschien wel onze grootste uitdaging. Tolerantie gaat vaak niet veel verder dan de eigen mening en meningen die daarop lijken en slaat vaak om in intolerantie voor tegengestelde meningen. Spinoza zegt daarover: “Er is niets dat wij begeren omdat wij het goed oordelen, doch wij noemen integendeel datgene goed, wat wij begeren”.

Vooral als het gaat om meningen die anderen zouden kunnen kwetsen: Linda de Mol, Marokkanen, burgemeester Halsema en haar zoon… Dan is het vaak gedaan met de vrijheid van meningsuiting en beginnen de moraliserende vingertjes te zwaaien. Maar juist dan komt het er op aan om de vrije mening van een ander niet alleen te accepteren, maar als zodanig te respecteren!

Column: over de kwestie Halsema pic.twitter.com/sbPYMRub5l — Özcan Akyol (@OzcanAkyol) August 15, 2019

Kwetsen doe je zelf

Moeten we het dan maar op de koop toe nemen dat mensen zich door meningen van anderen gekwetst kunnen voelen? Afgezien van smaad en laster: ja!

Want iemand kan alleen door de mening van een ander gekwetst worden door dat zélf toe te laten. Juist door de mening van een ander als vrije mening te respecteren – ongeacht hoe die mening luidt – blijft het de mening van die ánder. Niet minder, maar ook niet meer!

Want wat je met die mening doet, je er aan ergert, er boos over wordt of je er door gekwetst voelt, bepaal je zélf en niemand anders.