Przez ostatnie parę dekad metody działania wywiadu Chin uległy znacznej ewolucji. Dziś służby Chin szukają kontaktu z ludźmi, którzy nie mają z tym krajem żadnych powiązań

Zachodnie firmy nawiązują współpracę z Chińczykami, mimo świadomości wynikających z tego zagrożeń, powodem jest chęć zysku

Strategia taka, w ogólnym rozrachunku, wzmacnia pozycje Chin i stanowi ogromny problem z kontrwywiadowczego punktu widzenia

Chińczycy coraz śmielej próbują penetrować obce służby wywiadowcze, czego przykładem może być też sprawa aresztowanego w styczniu byłego funkcjonariusza ABW Piotra Durbajły

***

Tomasz Awłasewicz: W styczniu br. pod zarzutem szpiegostwa aresztowany został w Warszawie obywatel Chin Weijing Wang, wówczas jeden z dyrektorów w polskim oddziale chińskiego koncernu telekomunikacyjnego Huawei. Jednocześnie zatrzymano obywatela polskiego, z którym utrzymywał on bliską znajomość – byłego funkcjonariusza Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego Piotra Durbajłę. Media coraz częściej donoszą o wykryciu chińskich szpiegów w najrozmaitszych zakątkach świata. Do niedawna niemal nieobecny w świadomości przeciętnego człowieka wywiad Chin coraz mocniej zaznacza swoją pozycję. Co się zmieniło i dlaczego?

Ivian Smith: Nie ulega wątpliwości, że Xi Jinping jest najsilniejszym przywódcą chińskim od czasu, gdy ponad 40 lat temu zmarł Mao Zedong. Wzmożona chęć walki o pozycję na arenie międzynarodowej powoduje, że Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego i wywiad wojskowy odgrywają dziś w Chinach jeszcze bardziej zasadniczą rolę niż wcześniej. W kraju Xi Jinpinga nawet przedstawiane przez FBI niepodważalne dowody pospolitej cyberprzestępczości są zupełnie ignorowane. Chińczycy po prostu mówią, że nic takiego nie ma miejsca i bez wahania kontynuują swoją działalność w niezmienionej formie.

Spójrzmy chociażby na sprawę pięciu członków Jednostki 61398, zajmującej się włamaniami informatycznymi jednostki chińskiej armii, znanej również jako APT1. W 2014 r. Stany Zjednoczone wydały akty oskarżenia przeciwko tym ludziom, pojawiły się nawet plakaty z ich zdjęciami, a tymczasem strona chińska przeszła nad tym do porządku dziennego. W dodatku, rok później Chiny szumnie przedstawiły ambitny plan o nazwie „Made in China 2025”, zakładający potężną modernizację sektora produkcyjnego kraju.

Zauważmy, że samo to stanowi dla chińskich agencji wywiadowczych błogosławieństwo i bodziec do intensyfikacji swojej aktywności w wiadomych sektorach. Należy przy tym pamiętać, że informacje zbierane są nie tylko przez służby, ale i samodzielnie przez chińskie firmy. Teoretycznie odbywa się to bez pomocy wywiadu, ale jednocześnie za wspomnianym przyzwoleniem rządu, który ma układy z każdą firmą, która aspiruje, żeby wypłynąć na szerokie wody.

Foto: Materiały prasowe

Niegdyś oferty współpracy z wywiadem Chińczycy kierowali głównie do ludzi chińskiego pochodzenia. Dziś, jak sugeruje fakt zatrzymania Piotra Durbajły, takiej propozycji spodziewać się może każdy. Skąd ta zmiana metod działania?

To nie zmiana, a po prostu ewolucja metod. Gdy w latach 70. doszło do normalizacji stosunków ze USA, rząd Chiński napędzany był przez ideologię i liczył na lojalność ludzi pochodzenia chińskiego. W mojej opinii władze Chin nie zdawały sobie jednak sprawy z tego, jak bardzo kraj jest zacofany technologicznie względem Zachodu. Wkrótce okazało się więc, że pomoc samych Amerykanów chińskiego pochodzenia nie wystarczy, aby odpowiedzieć na wszystkie pytania.

Najpierw pomagać mieli więc też, chociażby, Chińczycy przyjeżdżający do USA jako studenci. Słali oni do domu taką ilość materiałów, że nasze uczelnie zwróciły nawet uwagę na znaczny wzrost zużycia papieru w kserokopiarkach. Problem polegał jednak na tym, że nie było to odpowiednio skoordynowane, przez co potencjał przekazywanych informacji nie był wykorzystywany tak, jak powinien. Czasem miałem wrażenie, że chińscy studenci robią to wszystko tylko po to, aby udowodnić swoją lojalność, a nie dlatego, że pracują nad zdobyciem autentycznie potrzebnych Chinom technologii.

Problem stanowił też fakt, iż Chińczycy po prostu nie rozumieli Zachodu w wystarczającym stopniu. Proszę pamiętać, że normalizacja stosunków nastąpiła po rewolucji kulturalnej, podczas której Chiny były odizolowane od świata. Podczas gdy zachodnie wywiady miały znaczne trudności ze zdobywaniem informacji o tym kraju, sami Chińczycy wiedzieli jeszcze mniej o tym, co dzieje się za granicą i, właśnie dlatego, nie rozumieli nas. Przykładowo, I Sekretarz Sekcji Politycznej ambasady chińskiej w Waszyngtonie przewidywał w roku 1980, że prezydent Jimmy Carter zostanie wybrany ponownie, mimo że wszystkie znaki na niebie i ziemi wskazywały na to, że tak się nie stanie. Było to dla niego po prostu nie do pojęcia, że urzędujący prezydent może nie pozostać głową państwa.

Dlatego też z czasem metody działania chińskiego wywiadu zaczęły ewoluować i dziś, w odpowiedzi na swoje potrzeby, informacje z zakresu polityki przyjmuje on najchętniej od ludzi niechińskiego pochodzenia. Natomiast ogromna ilość Chińczyków w świecie technologii sprawia, że to właśnie oni pozostają głównym źródłem danych z tego sektora.

POLECAMY: Polacy nie mają świadomości kontrwywiadowczej. To fatalna wiadomość

Wszystko wskazuje na to, że Chiny stawiają największy nacisk właśnie na nowe technologie. Czy można więc zakładać, że także w Polsce w pierwszej kolejności narażeni na próby werbunku są mieszkańcy chińskiego pochodzenia?

Tak, przy czym z mojego doświadczenia wynika, że, jak dotąd, problem dotyczy głównie imigrantów pierwszego pokolenia. Mówimy tu więc o tych, którzy odwiedzają swoją ojczyznę oraz pozostającą tam rodzinę, tęsknią, mają wspomnienia związane z Chinami. Ludzie ci niejednokrotnie są bardzo dumni z tego, co osiągnął ich kraj i, co za tym idzie, szczególnie podatni na argumenty wysuwane przez chiński wywiad. A ten powołuje się przecież na obowiązek pomocy ojczyźnie w dalszym rozwoju. Niejednokrotnie spotkałem się z przypadkami imigrantów z Chin, którzy kończyli amerykańskie uczelnie, zdobywali stosowne doświadczenie, otrzymywali nawet obywatelstwo, po czym otwierali chińską firmę, której działalność opierała się na pomysłach skradzionych Amerykanom.

Wnioski są takie, że zarówno amerykańskie, jak i też polskie przedsiębiorstwa mające do czynienia z cenną technologią powinny przyglądać się zwłaszcza zatrudnianym Chińczykom należącym do grupy imigrantów pierwszego pokolenia. Szczególną uwagę należy zwracać na ich podróże do ojczyzny, jak i, po prostu to, jak szeroki jest ich dostęp do wrażliwych danych firmy. To może prowadzić do oskarżeń o rasizm, dyskryminację i tym podobne, ale może warto stosować po prostu takie same standardy bezpieczeństwa wobec wszystkich pracowników, bez względu na ich pochodzenie.

POLECAMY: Prawie 15 tys. szpiegów, na których nikt nie zwraca uwagi

W ostatnim czasie w mediach wypowiadało się wielu pracowników amerykańskich uczelni, którzy protestowali przeciwko wzmożeniu kontroli swoich gości - chińskich studentów. Pracodawcy nie mają takich oporów?

Chiny pokazują się w coraz gorszym świetle, sytuacja zmienia się dynamicznie. Ich wojowniczość, problemy w Hong Kongu i szereg innych wydarzeń powodują, że przeciętnemu obywatelowi coraz trudniej będzie zarzucić FBI, że zainteresowanie działalnością Chińczyków jest bezpodstawne. W obliczu przykładów kradzieży własności intelektualnej argument dyskryminacji na tle rasowym traci przecież na sile. Pytanie, czy lęk przed chińską penetracją jest silniejszy od chęci zysku. Przecież nawiązywanie współpracy z Chińczykami, mimo wszystko, wielu firmom się opłaca.

Aresztowany w Polsce obywatel Chin Weijing Wang mógł znaleźć się pod lupą ABW nie tylko ze względu na swoje pochodzenie, ale też na ścieżkę kariery. Zanim trafił do Huawei, pracował bowiem w konsulacie chińskim w Gdańsku. Zakładając, że udowodniona mu zostanie działalność wywiadowcza – czy wybór osoby z takim życiorysem na szpiega, bądź też wybór takiego życiorysu dla człowieka będącego od początku oficerem służb specjalnych, zaskakuje pana?

Zgodnie z dostępnymi w tej chwili informacjami Wang ukończył Pekiński Uniwersytet Języków Obcych – prestiżową uczelnię dla dyplomatów, do której trafiają jedynie najlepsi, ale nie każdego trzeba od razu podejrzewać o bycie człowiekiem służb. Nie byłoby wątpliwości, że nim od początku jest, gdyby ukończył Uniwersytet Stosunków Międzynarodowych w tym samym mieście - tę placówkę nazywa się nawet potocznie „Szkołą szpiegów”. Wang mógł teoretycznie być zwykłym pracownikiem konsulatu w Gdańsku. Chociaż, istotnie, ścieżka jego kariery budzi pewne zastrzeżenia.

Z jednej strony twierdzi on, że był wyróżniającym się studentem na swojej, prestiżowej przecież, uczelni. Wiemy też, że w jeszcze w Chinach rozpoczął naukę polskiego, po czym dostał stypendium i został wysłany na niemal rok do Łodzi, aby szlifować język. Z drugiej strony później miał rzekomo zajmować się sprzedażą win. Z kontrwywiadowczego punktu widzenia okres pomiędzy zakończeniem nauki a nagłym pojawieniem się w konsulacie w Gdańsku jest mocno problematyczny. Studenci z jego osiągnięciami i opłaconym szkoleniem językowym w Polsce nie wracają ot tak do Chin, aby pracować jako dystrybutor alkoholu.

Nie mam pewności, że Wang jest oficerem chińskiego wywiadu, ale jednocześnie nie widzę też możliwości, aby otrzymywał od swojego rządu tyle ile dostawał, nie oferując nic w zamian. Co ciekawe, jeśli uda się udowodnić, że Wang jest funkcjonariuszem, to będzie to nie tylko duży cios dla tej służby, ale może przede wszystkim dla samego Huawei. Firma od lat zaprzecza, że jest powiązana z chińskim rządem.

POLECAMY: Ekspert ds. cyberbezpieczeństwa: gdyby Chińczycy chcieli, to już dziś mogliby światu wyłączyć internet

Czy coś w dostępnych na tę chwilę informacjach o Piotrze Durbajle szczególnie przykuwa pańską uwagę?

Podróże do Chin! W naszych krajach nie możemy się ustrzec przed zainteresowaniem chińskich służb wywiadowczych. Zarówno Amerykanie, jak i Polacy mogą znaleźć się pod ich lupą w domu, ale charakterystyczne jest to, że póki nie znajdziemy się na terenie samych Chin, to próba werbunku najpewniej nie nastąpi. Chińczycy dopiero tam, u siebie, składają tego typu propozycje. Tam też dochodzi do szkolenia i ustalenia sposobów łączności z agentem. Dlatego też podróże Piotra Durbajło są bardzo niepokojące. Zwłaszcza, że mówimy tu o człowieku z wiadomą przeszłością. Jak widać Chińczycy wiążą ze sobą takich ludzi, aby sięgać o wiele głębiej, aniżeli tylko do świata technologii.

Penetracja służb specjalnych?

Niestety tak. Piotr Durbajło może i jest specjalistą od różnych, zaawansowanych technologii, ale nie to niepokoi mnie w jego życiorysie najbardziej. Martwiące jest fakt, że pracował właśnie w ABW. Istnieje duża możliwość, że zwerbowano go nie po to, aby pomógł dostarczyć odpowiedzi na pytania o charakterze naukowym, ale przede wszystkim dlatego, aby właśnie penetrować samą służbę i dotrzeć jeszcze dalej. Jak w każdym tego typu śledztwie, trzeba zakładać, że Durbajło zdradził wszystko co wiedział i wszystkich, których znał.

Jednym z istotnych pytań pozostaje przykładowo, czy ABW miała osobowe źródła informacji, w tym Chińczyków, których tożsamość znał Durbajło. Nie jest to wykluczone. Warto też zwrócić uwagę na to, że Durbajło rzekomo pracował nad tajnym systemem łączności dla polskiego rządu. Niestety, Chińczycy coraz śmielej podchodzą do penetracji naszych służb specjalnych. Nie tylko werbują pracujących już oficerów, ale nawet próbują wprowadzić swoich ludzi do CIA, co stanowi działania bardzo długofalowe.

Znany jest nam chociażby przypadek zwerbowanego 15 lat temu Amerykanina imieniem Glenn Duffie Shriver - co istotne, człowieka bez żadnych chińskich korzeni, podobnie jak Durbajło. Jak wspominałem, chińskie służby coraz częściej wyciągają rękę do ludzi, którzy nie są powiązani rodzinnie z Azją i to jest właśnie doskonały przykład takiej osoby. Chińczycy chcieli zobaczyć Shrivera w CIA – przerażający scenariusz. Mężczyzna w końcu nie dostał się do naszego wywiadu, niemniej tak śmiały plan pokazuje jak daleko zaszły zmiany w ich Ministerstwie Bezpieczeństwa Państwowego.

Glenn Duffie Shriver faktycznie nie miał chińskich korzeni, ale jednak posiadał pewne powiązania z tym krajem – studiował tam, uczył się języka, miał do tego miejsca sentyment. Może wybrano akurat jego, bo liczono, że pomimo braku więzów krwi uda się w nim wzbudzić poczucie lojalności wobec Chin, podobnie jak u ludzi chińskiego pochodzenia?

W jego przypadku ideologia i inne tego typu argumenty nie grały absolutnie żadnej roli. Był to dobrze przeprowadzony werbunek z udziałem kobiety, z którą Shriver nawiązał wiadomą relację. Natomiast ostatecznym argumentem, wysuniętym przez Chińczyków oczywiście na ich terenie, były po prostu pieniądze.

Lata temu przeprowadzaliśmy w Stanach Zjednoczonych badania mające na celu ustalenie wspólnych cech u zdrajców – takich cech, które pozwoliłyby nam zawczasu ustalać kto, z kontrwywiadowczego punktu widzenia, może stanowić zagrożenie. Powstały dwie podstawowe grupy. Z jednej strony byli ci, którzy wyciągają rękę do obcych służb pod wpływem niezadowolenia ze swojej kariery, problemów finansowych, czy też osobistych. Drugą kategorię tworzyli natomiast agenci, którzy szpiegują dla czystej adrenaliny. Jak łatwo się domyśleć, tych drugich jest zawsze o wiele mniej. Pamiętam jednak co najmniej jednego, który bardzo nam pomógł.

W latach 80. miałem okazję pracować przy sprawie Larry'ego Wu-tai China – urodzonego w Chinach analityka CIA, który jednocześnie, niestety, szpiegował dla swojej ojczyzny. Zwróciliśmy na niego uwagę właśnie dzięki szukającemu adrenaliny agentowi, który był pracownikiem chińskiego Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego. Nie oczekując od nas niczego w zamian chodził po korytarzach i zaglądał do dokumentów – nawet tych, do których oglądania nie miał prawa na swoim stanowisku. Dziś człowiek ten jest już, naturalnie, na terenie Stanów Zjednoczonych. Larry Wu-tai Chin został natomiast aresztowany, ale popełnił samobójstwo w więzieniu.

POLECAMY: Ballada o szpiegu, który pomylił agenta

Wspomniał pan, że w sprawie Glenna Duffiego Shrivera pojawił się wątek kobiety. Uwzględnianie oficera płci przeciwnej w procesie werbunku jest typowe dla Chińczyków?

Niekoniecznie, ale takie działania nie są im obce. Spójrzmy chociażby na sprawę Katriny Leung – Chinki, która w latach 80. miała dostarczać nam informacje na temat swojego kraju, po czym sama zaczęła szpiegować na rzecz Chin i oszukiwać nas. Kobieta wdała się w relację seksualną z dwoma oficerami FBI, dzięki czemu pozyskiwała cenne dane dla Chińczyków. Nie ma pewności, czy od początku robiła to na polecenie mocodawców w ojczyźnie, czy też samowolnie podjęła taką decyzję, aby wkupić się w ich łaski, niemniej fakty są takie, że wykorzystywała łóżko w tej grze.

Przykładowo, gdy jeden ze wspomnianych funkcjonariuszy FBI na chwilę zostawił ją samą w pokoju po stosunku seksualnym, kobieta uważnie przestudiowała zawartość jego teczki, w której, niestety, znajdowały się tajne dokumenty. Jakby tego było mało, mężczyzna ten sam też przekazywał jej informacje. Tak się składa, że dotyczyły również mnie – w pewnym momencie poinformował Leung, że wybieramy się wspólnie do Chin w celu sprawdzenia ochrony kontrwywiadowczej placówek amerykańskich w Pekinie, Shenyang i Hong Kongu.

Chińczycy wiedzieli, że będę podróżował do ich kraju, to akurat nie było tajemnicą, ale z pewnością interesował ich cel tej wizyty. Jak łatwo się domyśleć, na miejscu ich służby nie odstępowały nas nawet na krok. Podsumowując, nie ma pewności, czy relacja seksualna z oficerami FBI była zainspirowana przez chiński wywiad, ale ta afera szpiegowska miała taki rozdział, a wspomniana wcześniej sprawa Glenna Duffiego Shrivera utwierdza nas tylko w przekonaniu, że tego typu działania nie są Chińczykom obce.

W mediach bezustannie słyszymy o aferach szpiegowskich. Wśród nich są też te, które dotyczą naszego kraju, a jednak świadomość kontrwywiadowcza Polaków pozostaje od lat na niepokojąco niskim poziomie. Czy Stany Zjednoczone zmagają się z podobnym problemem?

Budowanie świadomości kontrwywiadowczej społeczeństwa to frustrujące przedsięwzięcie. Pamiętam rozmowę z mężczyzną zajmującym bardzo wysokie stanowisko w dużej korporacji. Opowiadał mi on, że planuje otwarcie fabryki w Chinach i przyznał, że jest świadom, iż stanowi to zagrożenie dla tajemnic jego firmy. Mimo to uważał jednak, że decyzja o zbudowaniu zakładu produkcyjnego właśnie tam jest słuszna. Czemu? Ponieważ oszczędności i, co za tym idzie, zyski będą tak duże, że nawet jeśli Chińczycy podkradną technologię, to jego firmie i tak się to opłaci.

POLECAMY: "Zwerbowany przez KGB, wsypany przez żonę, zamordowany przez syna"

I zasadniczo miał pewnie rację, tyle że takie postępowanie pogłębia problem.

Dokładnie. Społeczeństwo musi zrozumieć, że ułatwianie Chińczykom poznania tajników nawet tych, powiedzmy, mniej istotnych technologii przyczynia się do wzmocnienia ich ogólnej pozycji. Małymi kroczkami do celu.

Jak więc trafić do tych, którzy bagatelizują problem?

Jak wspominałem, zwiększanie świadomości kontrwywiadowczej obywateli nie należy do łatwych i przyjemnych zadań. Jedną ze stosowanych metod jest pokazywanie społeczeństwu ludzi i firm, którzy już mają status poszkodowanych. Tyle że służby zmagają się z ograniczoną otwartością tych, którzy ucierpieli. Niektórzy biznesmeni dalej współpracują z Chińczykami po tym, jak się sparzyli. Zdarzają się przypadki firm, które nawet pozywają chiński rząd, po czym nagle dochodzą do porozumienia i, jak gdyby nigdy nic, kontynuują działania bazując na umowie, której warunki zostały przecież przez Chińczyków złamane. Trudno to zrozumieć, ale takie są realia.

Jedyne co nas ratuje to to, że przynajmniej te amerykańskie firmy, które chcą współpracować z naszym rządem, mogą mięć wpisany do umów zapis o obowiązkowym uczestnictwie w spotkaniach z przedstawicielami kontrwywiadu. Pozostałych nie można jednak do tego zmusić. Niektórzy są chętni do takich rozmów, dlatego FBI i CIA od lat goszczą w rozmaitych biurach i próbują budować świadomość kontrwywiadowczą, tyle że efekty są bardzo różne. Największym problemem pozostaje ta chęć zysku, która spycha lęk przed obcą penetracją na boczny tor.

Brakuje nam trzeźwego spojrzenia na Chiny. Może ich gospodarka zajmuje drugie miejsce na liście największych na świecie. Może miasta takiej jak Szanghaj, czy Guangzhou robią piorunujące wrażenie. Ale powinniśmy pamiętać, że to, pod wieloma względami, nadal kraj rozwijający się. Taki, w którym z jednej strony mamy twórcę Huawei bilionera Rena Zhengfeia, a z drugiej bardzo, bardzo biednych ludzi. Zarówno Amerykanie, jak i Polacy, muszą być świadomi tego, że Chiny bezustannie próbują wzbogacać się poprzez kradzież własności intelektualnej i innych tajemnic. Wątpię, aby kiedykolwiek wcześniej w historii miała miejsce sytuacja, w której jakiś kraj wzbogacił się aż tak znacząco poprzez nieuczciwe działania wymierzone w inne państwa.

POLECAMY: Wanda N. do końca twierdziła, że wyposażenie szpiegowskie wrzuciła do Bałtyku. Nieznana historia „Niny Polskiej”