W górę!

Andrzej Stasiuk czeka na mnie przy osamotnionym przystanku autobusowym, kilka kilometrów od swojego domu w Wołowcu. Wokół tylko Beskid Niski, góry, lasy, połacie pożerane przez śnieg. Rowy też pochłonął i wyrównał śnieg, więc gdy chcę się zatrzymać za samochodem pisarza, prawe koło pożyczonego pick-upa spektakularnie osuwa mi się w dół. Samochód sam już nie wyjedzie, ale przecież spotykam się z człowiekiem, który od pięciu lat przemierza azjatyckie stepy, wystarcza więc kilka minut nabitych przekleństwami, wstydem, politowaniem, "przecież nic się nie stało", bezwzględnym opanowaniem i pomocą jeszcze jednej dobrej duszy, która akurat nadjechała z przeciwka, by jeden pick-up wyciągnął drugiego. Ruszamy.

Przed płotem gospodarza staję już bez szwanku. Nie ma zasięgu, jest za to prosty dom, a w nim oraz wokół drewno i psy - prawie cały czarny Murzin ("uważam, że to słowo już straciło swój pierwotny desygnat"), kasztanowa Cujka (jak tuică, "rumuński samogon, pity na gorąco do śniadania"). Jest też rudy kot Rydzyk. Cujka to jeden z tych psów, które okazują radość całą sobą. Dostaję łapą w czoło, Cujka idzie biegać wokół domu. Rydzyk, jak siedział, tak dalej będzie w ciepłej sieni. Za to Murzin, o którym trzeba jeszcze napisać, że to "pies znikąd", znaleziony w środku lasu, i trochę przypominający gończego słowackiego, idzie z nami.

Kawa pojawia się po dwóch stronach kuchennego stołu, ale siadam nad nią tylko ja. Andrzej Stasiuk, zaciągając się od czasu do czasu elektronicznym papierosem, tam i z powrotem spaceruje wzdłuż kuchni. Po kilkudziesięciu minutach usłyszę: - Zostało mi z więzienia. Tam się dużo chodziło, żeby zniszczyć opresję murów. Chłopaki chodziły i cały czas ze sobą rozmawiały. Lepiej mi się myśli, kiedy chodzę, to nie jest oznaka zniecierpliwienia.

Stasiuk jak detonator

Po co tu w ogóle jestem? Żeby rozmawiać o Mickiewiczu, Ukrainie i projekcie "Mickiewicz-Stasiuk-Haydamaky", w którym Andrzej Stasiuk śpiewa razem z ukraińskim zespołem Haydamaky. To folk-rockowcy, a w ich muzyce tętnią punk, ska, reggae i ludowa muzyka ukraińska. Teraz grają do Mickiewicza, a Stasiuk melorecytuje, podśpiewuje, rapuje! Sześć na dziesięć kawałków na płycie to wiersze z cyklu "Sonety krymskie" - utwory powstałe po podróży Mickiewicza w 1825 roku na Krym, przesycone orientalizmami, romantyczne do spodu. Na płycie jest też jeden wiersz z cyklu "Liryk lozańskich", jest i "Upiór", poprzedzający II i IV część "Dziadów". Jest ballada "Alpuhara" z "Konrada Wallenroda", no i "Reduta Ordona". Nierówna walka, przeciwstawienie się znacznie liczniejszym siłom carskim, samobójcza, bohaterska śmierć. Analogii z rosyjskim ekspansjonizmem, aneksją Krymu, wojną w Donbasie trudno nie zauważyć - i przecież nie tylko w "Reducie Ordona".

Kiedy, już po spotkaniu z pisarzem, o ten ostatni tekst zagaję Saszę Jarmołę, lidera Haydamaków, powie mi: - To jeden z moich ulubionych utworów. Tekst, napisany o wojnie z Rosją czasów Mikołaja I, doskonale wpisuje się w nasze czasy i naszą rzeczywistość. Znów jest wojna z Rosją, teraz na Ukrainie. I znów "król wielki, samowładnik świata połowicy" siedzi daleko w swojej stolicy i wysyła podwładnych na rzeź. To wszystko już było…

O, widzi pani, demokrata! Byłby, kurwa, komunistą! Żydokomuna - i z pochodzenia, i z poglądów. Pewnie by się zaangażował na początku, a potem by się straszliwie rozczarował - mówi o Mickiewiczu Stasiuk

Andrzej Stasiuk: - Najważniejszy tekst. Kończymy pracę, a Saszka mówi: może to byśmy jeszcze pośpiewali? Odpowiadam: co to jest?! Na Moskwę idziemy, na Moskali? Jasne, że w to wszedłem! Kiedy zobaczyłem, jak oni to grają, jakby naprawdę szli na wojnę… Ciarki mi przeszły po plecach, miałem łzy w oczach. W ogóle wzruszam się po pięćdziesiątce, ale ten tekst wrócił do mnie swoją aktualnością i siłą.

Jarmoła poezję Mickiewicza poznał ze szkolnego programu nauczania starszego syna ("Tak, na Ukrainie też uczą się o Mickiewiczu"). Haydamakom od dwóch lat chodziło po głowie zrealizowanie Mickiewiczowskiego projektu, ale dopiero Stasiuk zadziałał jak detonator.

Pisarz mówi teraz, że wszystko to zrobił przede wszystkim dla polszczyzny - "tak niebywałej, tak płynącej, tak aktualnej". Dla języka, w którym rodzimy się i ostatnie tchnienie z siebie wypuszczamy. - Przecież to się chce czytać, chce się śpiewać, to się w ogóle nie zestarzało, ten trzynastozgłoskowiec jedzie jak normalna potoczna rozmowa. Jeszcze z tą muzyką Haydamaków uwschodnioną… Tam się Bałkany odzywają, Turcja, są motywy tureckie, są fragmenty, które Saszko śpiewa po tatarsku - wylicza pisarz.

Kąpaliśmy się, piliśmy, graliśmy. Co ten suweren zrobi z tą płytą?

- Poza "Stepami akermańskimi", które zrobiliśmy latem, większość materiału tworzyliśmy późną jesienią. Na brzegu Dniepru. Graliśmy, kąpaliśmy się w rzece, piliśmy, znów graliśmy. W takiej atmosferze szkielety utworów pojawiały się niemalże same. Potem była kontynuacja w Wołowcu, u Andrzeja. Pojechałem tam i razem z nim siedzieliśmy i wymyślaliśmy, co gdzie śpiewać i recytować - dopowiada mi później Sasza Jarmoła.

A teraz słyszę: - Z mojej strony to też jest projekt absolutnie polityczny. Na chama i na złość. Przeciwko naszemu czasowi marnemu i żeby się nie odciąć zupełnie od tamtego świata. Islamskie akcenty, wieszcz narodowy zachwycony muslimami… proszę panią! Co ten suweren zrobi z tą płytą?

Stasiuka najbardziej zajmują ostatnie lata życia poety, końcówka w Stambule, czas, w którym wschodniość i orient dopełniły się w tym życiorysie człowieka w wiecznym pędzie, ruchu, działaniu. Mickiewicz umiera w listopadzie 1855 roku (prawdopodobnie) na cholerę, próbując organizować legion żydowski, który ma walczyć w wojnie krymskiej w ramach wielonarodowej, wieloreligijnej i wieloetnicznej armii Sadyka Paszy, czyli Michała Czajkowskiego. Ostatnimi towarzyszami Mickiewicza byli Sadyk właśnie, muzułmanin z własnej woli, i jego otomańscy Kozacy - Polacy, Ukraińcy, Bułgarzy czy Wołosi. Poszukiwacze przygód, zarobku, nierzadko zwykli uciekinierzy.

Historyczni hajdamacy - opryszkowie, werbujący się z Kozaków rozbójnicy na XVIII-wiecznej Ukrainie, w Rzeczpospolitej Obojga Narodów, protestujący przeciwko ciemiężeniu chłopów przez panów - to niezłe symboliczne dopełnienie całego projektu. Pytam, czy Stasiuk trochę się hajdamakiem dzisiaj czuje. - Proszę panią, z moim nazwiskiem…?

Barbarzyńca sika na Wschodzie

Zatem Wschód. Ten wyparty, niechciany, do którego, wydawało się, jest nam bardzo daleko. Tacy byliśmy supernowocześni, superzachodni i superbrukselscy. - Od początku czułem, że to jest jakieś skłamane, że to jest mydlenie oczu. Przez lata zajmowałem się tymi sprawami, które miały zniknąć, zostać wchłonięte, a tymczasem one pokazały wała. Wolimy do Ruskich, na wschód, tak przecież trzeba czytać zmianę polityczną w naszym kraju. Poza tym, jak się pojedzie do Chin i zobaczy tego giganta, kolosa materii, energii, historii, przeszłości, dumy… Oni przetrwali 5 tys. lat swojej cywilizacji, to dlaczego nie mają przetrwać następnych pięciu? I wcale nie przestali się uważać za państwo środka, czyli środek świata. I ja tam byłem raz, i oni w pewnym sensie mają rację - są najważniejsi na świecie i świat nie jest im specjalnie potrzebny.

We wschodnim kierunku poruszał się od zawsze. Na wschód Polski, wgłąb Europy Środkowo-Wschodniej, na Bałkany. Wreszcie na ten wielki i wielką literą pisany Wschód. Jego podróże przemieniały się w kolejne tomy prozy i esejów podróżnych (gatunku własnego Stasiuka), wśród których trzeba wymienić chociażby "Opowieści galicyjskie" (1995), "Duklę" (1997), wyróżnione Nagrodą Literacką Nike "Jadąc do Babadag" (2004, pisarz podróżował po Słowacji, Węgrzech, Słowenii, Albanii, Chorwacji, Ukrainie, Rumunii) czy wydany w 2014 roku "Wschód" (droga przez Rosję, Chiny i Mongolię).

Foto: Cai Caslavinieri

Dlaczego Wschód? Bo Zachód to dyscyplina mocno obsadzona, nie ma już na co patrzeć, każda katedra ściągnęła dziesiątki milionów spojrzeń, a tysiące głów z dłońmi połączonych coś już o niej napisały. Na Zachód jeździ "do roboty" - na spotkania i festiwale literackie. Niebawem pierwszy raz w życiu "do Francji", "do Bretanii" (destynacje wymienia z przeciągłym przekąsem). Ale przynajmniej pojedzie tam samochodem, z namiotem i śpiworem. Rekreacyjnie był dwa razy z rodziną we Włoszech, no i za drugim razem został okradziony, na Bari. - Jedyny raz w życiu mnie okradli, kurwa, w kolebce cywilizacji śródziemnomorskiej.

Coś go tam jeszcze ciekawi na tym Zachodzie, coś chciałby ujrzeć? - Może, wie pani, Portugalię, koniec świata zobaczyć. Ale co ja się będę oszukiwał, lepiej się na tym Wschodzie czuję. On jest dla mnie ciekawszy niż Zachód. Oczywiście, podkreślam za każdym razem, że to nie jest jakaś antyzachodnia postawa, sam jestem człowiekiem Zachodu, ale tu chodzi o wybór, o chemię, o intuicję. Co ja mam tam jechać i świrować "barbarzyńcę w ogrodzie"? Nie potrafię tej książki czytać, jest podszyta takim kompleksem… Nie wiem, o co mu chodziło - mówi o głośnych esejach Zbigniewa Herberta o sztuce Włoch i Francji, po chwili dodaje: - Lubię jeździć tam, gdzie był komunizm i gdzie się można wysikać, wysiadając z auta. Na Zachodzie i we Włoszech ćwiczyłem to. Nie można tego zrobić. Wszędzie jest cudze, wszędzie jest ładnie. Trzeba szukać stacji benzynowej.

Apokalipsa zawsze jest ciekawa. Ale trzeba płacić

Z kwestią sikania trudno polemizować, ale warto podrążyć, dlaczego postkomunistyczny krajobraz tak go zajmuje, dlaczego Stasiuk ciągle i ciągle chce go absorbować? Wschód Mickiewicza, który opisywał chociażby w "Sonetach krymskich", to była dzikość i orient, poszukiwanie jakichś prapoczątków. Wschód Stasiuka bez komunizmu nie istnieje. - Apokalipsa zawsze jest ciekawa, umówmy się. Postkomunistyczny krajobraz jest po prostu interesujący. Jedziesz przez Rosję, Kazachstan i cały czas komunizm. Wjeżdżasz do Chin, a tam komunizm przepoczwarzony, odmieniony, skapitalizowany, ale trwa.

Dlaczego w ogóle chce się jechać? - Po pierwsze, że jechać. W wielu książkach o tym pisałem, nie potrafię o tym mówić, w żadnej nie udzieliłem sensownej odpowiedzi, ale próbowałem.

Jechać trzeba samochodem, po miesiącu przygotowań - siebie i fury. Samolotami Andrzej Stasiuk lata niechętnie i tylko z konieczności. Bo tłumy, bo kontrola bezpieczeństwa, ciasno, masówka, transport bydła. - Poza tym, jak się jedzie na Wschód, to trzeba się w tej przestrzeni umordować, trzeba zobaczyć, jakie to jest wielkie, a nie, że się leci samolotem, ląduje i jest fajnie. Trzeba przejechać ten pieprzony Kazachstan, w którym jest 3 tys. równiny rozpalonej, suchej, na której z naszego punktu widzenia nie ma nic. Doświadczyć tego. I zapłacić za to. Fizycznie i mentalnie.

Przez Rosję zazwyczaj goni - po 500, 600 km dziennie. Zwłaszcza przez rosyjską część Syberii, bo tam mnóstwo komarów, które rzucają się na człowieka, jak tylko wysiądzie z auta (więc z sikaniem też nie jest za łatwo). Ale tam, gdzie krajobraz zmienia się na piękny i bajkowy, a tak robi się już na Ałtaju, nie myśli się o biciu rekordów. Można ujechać 100 kilometrów, zatrzymać się, porozglądać, przespać. Wpłynąć bez pośpiechu "na suchego przestwór oceanu", by tak rzec. - Rosję chciałbym kiedyś całą przejechać. Gdzie ja tam dojechałem, do Ułan Ude, do Czyty, a stamtąd jeszcze 3,5 tys. km do Władywostoku jest. A już się wydawało, że to koniec świata. No i widzi pani, stąd te "Stepy akermańskie". Łatwo mnie było złowić.

Na Wschód jeździ od pięciu lat, odkąd nasycił się Bałkanami ("z całym szacunkiem do Bałkanów, ale tam jest posmak nieskończoności"), lecz w tym roku nie pojedzie. Bo nie można tych wypraw zmienić w rutynę, poza tym pisze powieść, a jak pisze, to nie jeździ, bo tego nie da się pogodzić. - Na sześćdziesiątkę se pojadę sam na cztery miesiące: Kirgistan, Tadżykistan, Pamir Wysoki, Mongolia. Przez Ruskich i Kazachstan sobie wrócę. A rodzina będzie do mnie dolatywała.

To już za dwa lata.

Kawa na stole wciąż stygnie. - Nie szkodzi, mogę wypić każdą.

Będę pisał o świecie pełnym przemocy, w którym nikt nie ma racji

Powieść, zastrzygłam uszami. Wśród wielu tomów prozy Stasiuka powieści były dotychczas trzy ("Biały kruk", "Dziewięć", "Taksim"). Powieść? Western! Jego akcja będzie się toczyć w rodzinnych stronach pisarza, na Podlasiu. Tam, skąd pochodzi jego ojciec. Tam, gdzie się etnicznie splotły Polska, Białoruś i Ukraina. Gdzie formowała się chłopacka tożsamość pisarza, gdzie spędzał wakacje, czuł wolność. Nad Bugiem, w Drohiczynie i okolicach, w jego powieści będą "Niemcy, Ruskie, Żydy i Polacy". Będą strzelaniny i seks. Wyklęci i przeklęci, którzy ciągle w świadomości ludzi mieszkających w tych okolicach są. A to wszystko okraszone malowniczością nadbużańskich stepów. - Co ja poradzę, że ta historia współcześnie się odbija czkawką w polityce? Będę pisał o świecie pełnym przemocy, w którym nikt, kurwa, nie ma racji. A tak naprawdę będę pisał o sobie, czyli o tym, co mi się w głowie dzieje. Używa się do tego narzędzi powieści drogi albo kryminalnej, jak mi się zdarzało, albo bandyckiej. A teraz też trochę historycznej - mówi pisarz. Wyzwanie? - Nie będzie żadnego fiu-bździu, trzeba się zmieścić w realiach. Wiedzieć, jak wyglądał mundur Luftwaffe, że za okupacji od Niemca parabellum kupowało się za 5 tys. złotych. A przewóz Żyda przez Bug w 1942 roku kosztował stówę. Czyli trzeba było pięćdziesięciu Żydów przewieźć, żeby parabellum od Niemca kupić. Każda książka jest wyzwaniem i na każdej się można wypierdolić. I nigdy nie jest taka, jak się chciało.

Książka nie przekroczy dotychczas utrzymywanych przez pisarza objętości, których górna granica to 350 stron. Dłużej to, jak mówi, nudzenie czytelnika. Pisze zazwyczaj codziennie od świtu do południa, no, chyba że trzeba udzielać wywiadów i z rowów dziennikarzy wyciągać. - Słowacy mają fajnie, takie kije na zimę ustawiają, żeby nie zjechać do rowu. Ale nic się nie stało, ja wielokroć w życiu wjeżdżałem, nawet latem mi się zdarzało. To przygoda jest.

Foto: Cai Caslavinieri

W planowanej na przyszły rok powieści będzie też sporo batalistyki i militariów, bo Stasiuk sam o sobie mówi: militarysta (!).

Militarysta, który siedział za pacyfizm, bo z wojska zdezerterował i na półtora roku trafił do więzienia? - Proszę panią! - zaczyna. - Żeby to wojsko było ciekawe, to ja bym w nim został! Przecież nie uciekłem jako pacyfista, tylko mnie wkurwiła rzeczywistość wojskowa w pewnej jednostce.

Czyli co dokładnie?

- Układy w wojsku. Fala. Kontakt z matołectwem ludzkim. Wyszedłem któregoś dnia i nie wróciłem. Potem mnie złapali. A potem sobie dorobiłem i inni mi dorobili, że to z pacyfizmu.

Mózg w gabinecie, Stasiuk drze mordę

Wychował się na warszawskim Grochowie. Do Beskidu Niskiego trafił w 1986 roku. Kolega wyjeżdżał do Ameryki, poprosił go o przypilnowanie domu i baranów w Czarnem. Stasiuk wyjechał, bo co miał, jak mówi, dalej w Warszawie wiersze pisać i wódę łoić? Kolega wrócił po 10 latach. W międzyczasie do pisarza dołączyła jego żona, Monika Sznajderman, urodziła się im córka, założyli wydawnictwo Czarne. Potem przenieśli się za górkę, do Wołowca. Przez lata biuro wydawnictwa to był stół, przy którym właśnie siedzę. Dzisiaj Stasiuk wydawcą aktywnym już nie jest, niemałym przedsiębiorstwem dowodzi Monika Sznajderman. - Mózg jest tam, w gabinecie Moniki - pisarz wykonuje ruch głową pionowo w górę, by za chwilę z lekkim rozrzewnieniem wspomnieć czasy, kiedy codziennie rano - znowu na tym stole - pakował książki i odwoził codziennie na pocztę. - Byłem, kurwa, mistrzem pakowania.

To bym radził wszystkim młodym pisarzom. Jak się napniecie, to się zesracie i nic z tego nie wyjdzie. W moim pokoleniu słowo „kariera” było słowem obciachowym. Chcieliśmy robić ciekawe rzeczy, reszta była niezasłużonym bonusem. W pisaniu tak jest, nikt, kurwa, ci nic nie obiecuje

Moniki Sznajderman w domu akurat nie ma, choć z drugiej strony jest cały czas. Pisarz nie przestaje snuć opowieści w liczbie mnogiej. Mówi też sporo o tym, że żona w przeciwieństwie do niego jest bardziej zachodnia, kontaktowa, internetowa, aktywna społecznie. - Jestem mizantropem. Z jakichś powodów jeżdżę do Azji, gdzie nie ma nikogo, i z jakichś powodów mieszkam na wsi.

Poglądom politycznym daje wyraz w rozlicznych wywiadach i mówiąc najoględniej, nie są one pochlebne względem partii rządzącej dzisiaj w Polsce. Jak sam mówi, pyszczy strasznie wciąż to samo, więc prawica go nienawidzi. Mnie ciekawi, czy Andrzej Stasiuk chodzi na demonstracje. - Wstydzę się. Monika kazała mi iść w niedzielę i zaklejać sobie usta, powiedziałem: są granice. Ale miesiąc temu, kiedy przed sądami były demonstracje i Moniki nie było, bo wyjechała, to poszedłem pod sąd i darłem mordę z osobami starszymi nawet ode mnie. Czad! Zachrypłem, tak się darłem!

Co by zrobił Mick?

Czas wrócić do Mickiewicza. Oczy Stasiuka i wieszcza narodowego ewidentnie zwrócone są w tę samą stronę, choć widziały, widzą przecież co innego. Ciekawe, co by Mickiewicz z komunizmem i postkomunizmem zrobił? - rzucam niewinnie, nie przypuszczając nawet, jaką uruchomię lawinę entuzjastycznych projekcji. - Z jego poglądami, bardzo demokratycznymi i lewicowymi, diabli wiedzą, czy by nie był komunistą. Pewnie by się zaangażował na początku, a potem by się straszliwie rozczarował… Ale jakby wziąć jego doświadczenie z poprzedniego życia, opresji carskiej i rosyjskiej, to różnie mogłoby być. Hm, ciekawa sprawa, co by Mick zrobił? Z drugiej strony w cudowny sposób zaangażował się w oddziały Sadyka Paszy. Co to była za wspaniała zbieranina! Na Kozaka go przyjęli! On się kazał zapisać do najbiedniejszej sotni. O, widzi pani, demokrata! Byłby, kurwa, komunistą! Żydokomuna - i z pochodzenia, i z poglądów.

Ale gdyby pisał dzisiaj o Krymie, wciąż widziałby tam przede wszystkim orient, "słowiki Bajdaru", "Salhiry dziewice", "rubinowe morwy" i "złote ananasy", by wziąć chociaż kilka fraz z "Pielgrzyma"? Wielu pisze, że to Stasiuk orientalizuje Wschód. - Nie mogę tego słuchać, mnie to gówno obchodzi. Jadę doświadczać świata i oddaję mu hołd taki, na jaki mnie stać. Uważam, że dosyć głęboki, bo literacki. Jeżdżę tam zupełnie bez uprzedzeń, bez gotowych recept. Jeżdżę i po prostu mówię, co odczuwam. Jeżdżę, żeby ten świat mnie pierdolnął, żeby mnie odmienił. Nie zajmuje mnie ta współczesna narracja postkolonialna. Ona się skończy - Andrzej Stasiuk wzburza się, choć nie ja jestem tu, by tak rzec, prokuratorem: - To odpowiadam prokuratorom: przecież to jest egzotyka, to jest orient, oni są inni! Tak jak my jesteśmy inni dla nich. Świat składa się z inności i dlatego jest taki pociągający. Usunięcie "Innego" z naszej świadomości przypomina mentalną czystkę etniczną.

Tam, gdzie przychodzą sarny

Wątek nie wygasa:

- Miałem wystąpienie w Przemyślu, w 40. rocznicę akcji "Wisła". Opowiadałem o swojej pierwszej wizycie w Beskidzie Niskim, o prawosławnych krzyżach i cerkwiach, które widziałem. Nagle słyszę głos z sali: coooo, egzotyka? No, kurwa, właśnie, przecież to było cudownie egzotyczne! Obrazili się, chociaż wiedzieli, że jestem prołemkowski, że mieszkam tutaj z wyboru.

Teraz to wszystko wokół jeszcze wydaje się Panu egzotyczne?

- Pewnie już nie, chociaż, umówmy się, to nie jest też do końca moje. Nigdy nie chciałem udawać miejscowego. Przyjechałem tu, uprawiam dziwny zawód. Jestem miejscowy na tyle, na ile mogę być. Tutaj ktoś inny mieszkał. Mówił w innym języku, wyznawał inną religię. Podszedł kiedyś do furtki taki starzec i mówi: a wie pan, ja tu mieszkałem, w tym miejscu, ale ja nic od pana nie chce, tylko mówię, że tu mieszkałem. To ja mu odpowiadam: a chodź pan. Przegadaliśmy dwie godziny przy herbatce, kulturalnie, potem go odprowadziłem do furtki. Tak popatrzył dookoła i mówi: dobrze, że nas stąd wysiedlili. Co tu za życie było...

Foto: Materiały prasowe

W wojskowej akcji "Wisła" między 1947 a 1950 rokiem, z południowo-wschodniej Polski przesiedlono na Ziemie Odzyskane około 140 tys. ludzi, Ukraińców, Bojków, Dolinian i właśnie Łemków. - Wieś za wsią wypalona, wysiedlona, został cmentarz. Wie pani, ilu w Wołowcu było mieszkańców? 140 domów było. Teraz, nie licząc miastowych, stoi siedem.

Czy rozważa jakikolwiek scenariusz, w którym się stąd wyprowadza? - Nie, absolutnie. Nie. Już wiemy, na którym cmentarzu chcemy leżeć. Bardzo pięknym. Nie, nie, chyba że jakieś niedołęstwo na mnie spadnie, to pojadę do Mongolii, umrę na stepie i niech mnie rozdziobią ptaki i rozszarpie zwierzyna.

O wybranym na wieczne spoczywanie cmentarzu Andrzej Stasiuk mówi: - Kurwa, piękne miejsce. To jest za wsią. Sarny przychodzą, jest XVIII-wieczna cerkiew drewniana, nie ma już domów, jest wzgórze. Co, na Wólce Węglowej miałbym leżeć? Dziękuję uprzejmie, kumpli zaproszę i ktoś będzie chciał tam w ogóle przyjść? Jak to w ogóle brzmi: Wólka Węglowa.

W okolicy jest też mnóstwo cmentarzy wojennych z okresu I wojny światowej. W samym województwie małopolskim 344. - Tego jest mnóstwo, wszędzie, w każdej wsi - mówi pisarz. Jeździ na nie czasami dwa razy do roku. Zapala lampki, sprząta wypalone.

Duchy. Wystarczy się nie opierać

Duchy przodków, przeszłości, po prostu duchy i życie wśród nich - to też łączy Stasiuka z Mickiewiczem, nie tylko wtedy, gdy posępnie i melancholijnie podśpiewuje "Na świecie jeszcze, lecz już nie dla świata. Cóż to za człowiek? - Umarły…". - Ja wierzę w duchy - zaczyna pewnie. - To naturalne wierzyć w duchy. Zaskoczeń jest mniej, jak cię duch dopadnie. Nie wpadasz w panikę. Już mi się nie chce opowiadać o tej mojej babce, która wierzyła w duchy. Pisałem o tym w "Grochowie". To jest, wie pani, ta wiocha polska przesycona spirytyzmem ludowym, która ciągle doświadcza śmierci - w zabijaniu zwierząt, umieraniu zwierząt, umieraniu ludzi. Na Podlasiu wszyscy w duchy wierzyli. W Polsce na wschodzie ten "prymitywizm", archaiczność najlepiej się zachowały. Im dalej na zachód, tym tego jest mniej. Dziady przecież są białoruskie.

(Po chwili) - Trudno jest wierzyć w zmartwychwstanie, ono jest kompletnie nie do uwierzenia. W ducha łatwiej. Nie na darmo Miłosz pisał, że największym polskim świętem są Zaduszki. To, że trzeba pojechać w miejsce, gdzie leży trup, czasami kilkaset kilometrów, w listopadzie, po polskich drogach, i stanąć nad nim… To jest dla mnie coś bardzo ważnego. To są, kurwa, dziady! I to jest jedyne święto, które nie zostało jeszcze skomercjalizowane… Chociaż w sumie te znicze coraz większe są.

Wykluczona dotychczas Cujka zostaje wpuszczona i w radości znowu przepuszcza na mnie atak. Nie, żeby mi to przeszkadzało, ale Andrzej Stasiuk jakoś nieufnie się temu przygląda, postanawiając jednak Cujki emocje poskromić. Przysiada z nią na ławce, niedaleko stołu. Żeby plan się powiódł, muszę udawać oziębłość. Więc zaczynam przebąkiwać coś o kocie. - Mogę pani wpuścić tego kota, może pani go doceni. Jest gruby jak świnia, bo mam wyrzuty, że go mniej kocham, więc mu lepiej daję jeść - słyszę. Kota jednak nie wpuszczamy. Szkoda.

Owca swój rozum ma i nie ma co się szarpać. Chodzą sobie, żyją, pociechę niosą. Fajna jest owca rano, przychodzi taki czarny pyszczek, patrzy ci w oczy ze swojego owczego świata, życie inaczej wygląda

To pewnie banalizowanie, orientalizowanie i dorabianie nieznośnie sielskiej gęby temu życiu, ale trudno mi, patrząc na to wszystko wokół, nie pomyśleć, że oto chyba stykam się z naprawdę szczęśliwą egzystencją. Więc pytam, czy pisarz tak właśnie o swoim życiu myśli: - Na ile szczęście może człowieka spotkać w życiu, to wydaje mi się, że tak. Nie wylądowałem najgorzej. Niczym na to sobie nie zasłużyłem. Miałem szczęście - do tego świata, do kobiet… Cujka, siedź… do psów znajdów. Chciałem zamieszkać w górach, zamieszkałem. Chciałem pisać książki, piszę. Chciałem jeździć do Azji, jeżdżę. Wystarczy się nie opierać i nie kombinować.

I nie napinać za bardzo. - To bym radził wszystkim młodym pisarzom. Jak się napniecie, to się zesracie i nic z tego nie wyjdzie. W moim pokoleniu słowo "kariera" było słowem obciachowym. Chcieliśmy robić ciekawe rzeczy, reszta była niezasłużonym bonusem. W pisaniu tak jest, nikt, kurwa, ci nic nie obiecuje. Sorry.

Oboje zgłodnieliśmy, więc Stasiuk podgrzewa zupę. Całkiem wege, bo pisarz, choć z mięsa nie zrezygnował, to je coraz rzadziej. - Ze współczucia dla istot żyjących. Ale co moja postawa zmienia? Nic. To tylko zadowolenie wewnętrzne. Jedziesz do takiej Mongolii i jak masz tam ludziom zaproponować dietę warzywną, jak tam nic nie rośnie? Świat jest bardziej złożony.

W międzyczasie podpinam się pod wi-fi, bo to jedyna droga do świata zewnętrznego, poza telefonem stacjonarnym i tą, przy której są rowy. Stasiuk sprawdza e-maila - to akurat robi często i rozmyślnie. Profili na portalach społecznościowych nie ma, na te informacyjne rutynowo zagląda sprawdzić, "który tam mędrzec co powiedział i czy wojny nie wypowiedzieliśmy jakiemuś krajowi". - Ja to przeczekuję. 25 lat cudu, rozwoju, spokoju, bezpieczeństwa skończyło się, trzeba było spierdolić, bo Polak przecież zawsze spierdoli. Proszę, to jest kompletnie bez przypraw, tylko rosołek wegański wrzucony do tego. A tu jest jogurt, sos rybny albo tabasco, jeśli ktoś lubi.

Nie może pani tego po prostu zapamiętać?

W obejściu jest jeszcze szałas pracownia pisarza i owczarnia. Nie ukrywam, że od początku moim celem są także owce. To idziemy do nich, hurra! Pięknych, czarnych i mocno futrzastych. Andrzej Stasiuk trzyma je na dożywociu, a one zajmują się trawą i swoim życiem, czasem tylko wypożycza je jako temat do felietonów w "Tygodniku Powszechnym", które pisze co dwa tygodnie (ma nawet legitymację prasową!). - Owca swój rozum ma i nie ma co się szarpać. Jedna większy, druga mniejszy, ale owca swoje wie. Głupi jak owca to nieprawda. Słabą mają pamięć, rzeczywiście, wystarcza im tak na 15-20 minut. Jak im zniknę z oczu i się raptem zjawię, to wpadają w panikę, choć wcześniej były zakolegowane. Chodzą sobie, żyją, pociechę niosą. Fajna jest owca rano, przychodzi taki czarny pyszczek, patrzy ci w oczy ze swojego owczego świata, życie inaczej wygląda.

Kiedy wyciągam odruchowo telefon, żeby zrobić im zdjęcie, słyszę: - Nie może pani tego po prostu zapamiętać?

Rzeczy piękne, rzeczy wieczne

Jedźmy, choć nikt nie woła. Ja do Krakowa, bez postojów w rowach. Stasiuk mówi, że odpali samochód i sobie pojeździ po okolicy, muzykę w środku puści. Książek swoich nigdy nie czyta, ale jak jego płyta z Haydamakami przyjdzie, to będzie słuchał, mimo że się wstydzi. Co teraz? Koncerty, estrada, rock and roll? - Proszę panią, ja już stary jestem, ja chcę pisać książkę. Poza tym to są młode chłopaki, ja bym nie nadążył za tym życiem koncertowym. Wiem, jak to wygląda, bo mam mnóstwo kumpli muzyków, pierwszego pisarza poznałem, jak miałem 30 lat. To jest strasznie ciężka praca na scenie, a najcięższa potem. Co nie znaczy, że nie zagramy w jakichś fajnych miejscach. Powinniśmy.

Więc płyta to nie koniec, zresztą do "Stepów akermańskich" ma powstać teledysk. Gdy pytam o scenariusz, słyszę: - Ładujemy się całym zespołem na pakę pick-upa, nie konno, bo to jednak współczesne ma być, i łoimy przez step akermański przebrani za Kozaków. Mamy sztandar z profilem Mickiewicza. Nie no, oczywiście żartuję.

Jeszcze wcześniej zastanawiał się, czy chłopaki z Haydamaków go zaakceptowali. Odpowiedź wydaje się oczywista, ale kiedy mam okazję, pytam o to Saszę Jarmołę: - No a jakżeby inaczej! Andrzej jest dobrym człowiekiem. I lubi Ukraińców, a najbardziej Haydamaków, wolnych ludzi… Ciężko dziś znaleźć nowych znajomych, bo różne formy politycznej manipulacji rozdzielają nas, nastawiając całe narody przeciwko sobie. Dlatego tak ważne, by jednak jednoczyć się i robić razem rzeczy piękne i wieczne.