Topsectorenbeleid

Via NWO blijft 275 miljoen beschikbaar voor programmatisch onderzoek voor de topsectoren, waarbij de publiek-private samenwerking voor excellent fundamenteel onderzoek wordt voortgezet. - Er komt 150 miljoen extra beschikbaar voor versterking van het fundamenteel onderzoek, waarvan 50 miljoen door herprioritering. Een substantieel deel zetten we in om te kunnen meedingen voor extra middelen uit het Europese onderzoeksprogramma Horizon 2020.

Door verschuiving maken we 110 miljoen vrij om samenwerking tussen bedrijven en kennisinstellingen verder te stimuleren. Hier staat tegenover dat generieke (fiscale) subsidies worden verlaagd. Deels gelukt De begroting van Economische Zaken is een bonte verzameling van steeds veranderende subsidiepotjes, regelingen en bijbehorende afkortingen. Het regeerakkoord noemde in het kader van het al in het vorige kabinet gestarte Topsectorenbeleid een specifiek bedrag voor NWO, de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek: 275 miljoen euro. Dat is een van de weinige posten die door de verschillende jaren geïsoleerd te toetsen is. En, inderdaad, het NWO-geld is vanaf 2015 tot 275 miljoen opgelopen – in 2012 bedroeg het nog 90 miljoen. Toch is er op bezuinigd, want aanvankelijk was er voor NWO 350 miljoen euro uitgetrokken. De overige aspecten van het Topsectorenbeleid zijn lastig op succes te verifiëren. Wanneer je het aan verantwoordelijk minister Kamp vraagt begint hij steevast over generieke subsidiemogelijkheden die al veel langer voor álle bedrijven - groot en klein - bestaan en meer dan 1,2 miljard beslaan.

De verschillen in belastingheffing tussen ondernemers en werknemers zijn de afgelopen jaren toegenomen. Om meer evenwicht te bereiken wordt een winstbox ingevoerd in 2015. Niet gelukt Deze fiscale maatregel, die was bedacht door voormalig staatssecretaris Frans Weekers (Financiën, VVD), zou in de plaats komen van bestaande fiscale voordelen voor ondernemers zoals de zelfstandigenaftrek. Weekers’ tussentijdse opvolger, Eric Wiebes, haalde er in 2014 een streep doorheen omdat daarmee „een onzekere weg zou worden betreden waarbij de voordelen, als ze er al zijn, zeer ongewis zijn terwijl de nadelen wel duidelijk zijn”, zo schreef hij in een Kamerbrief.

We willen met bedrijfsleven en onderwijsinstellingen een Techniekpact 2020 afsluiten. Gelukt In vervolg op de eerdere edities (2013 en 2016) sloten ruim veertig overheidsinstanties, onderwijsorganisaties en vertegenwoordigers van het bedrijfsleven en vakbonden vorig jaar een nieuw Techniekpact 2020. Hoewel veel van de gemaakte afspraken naar eigen zeggen waren nagekomen, was dit noodzakelijk omdat de behoefte aan technisch personeel op de arbeidsmarkt „onverminderd groot” is. De afspraken uit 2013 zijn deels verlengd, deels uitgebreid en zien onder meer op het beschikbaar stellen van voldoende stageplekken en het verminderen van schooluitval in het technisch onderwijs.

Duurzame energievoorziening

Wij streven internationaal naar een volledig duurzame energievoorziening in 2050. Niet gelukt Volgens het oordeel van de zogeheten borgingscommissie van het in 2013 gesloten Energieakkoord vraagt deze lange termijndoelstelling de komende decennia nog „een enorme inspanning”. „Daarover moeten afspraken worden gemaakt in het nieuwe Regeerakkoord.” Economische Zaken houdt het erop dat „we op de goede weg zitten om in 2050 tot een economie te komen met nagenoeg geen CO2-uitstoot te komen”.

We kiezen voor een aandeel duurzame energie in 2020 van 16 procent. Niet gelukt In het in 2013 afgesloten Energieakkoord was deze doelstelling naar beneden bijgesteld: 14 procent in 2020. Dat streven ligt inmiddels „binnen bereik”. Volgens de Nationale Energieverkenning 2016 zal het aandeel „hernieuwbare energie” pas in in 2023 op (bijna) 16 procent liggen.

Energiebesparing krijgt prioriteit. De aanpak van de Green Deals wordt uitgebreid met ten minste een besparingsdeal met energiebedrijven en woningbouwcorporaties voor een versnelling in het verduurzamen van de bestaande woningen. Ook voor kantoren, scholen en andere gebouwen wordt energiebesparing via energiebedrijven op deze wijze bevorderd. Niet gelukt Volgens GroenLinks-Kamerlid Liesbeth van Tongeren zijn de aanvullende doelstellingen op het gebied van energiebesparing niet gehaald. „De industrie is nauwelijks begonnen en minister Kamp wil het nu eindelijk gaan verplichten maar pas met ingang van 2018.”

Het kabinet heeft volgens Economische Zaken bepaalde afspraken met bedrijven en maatschappelijke organisaties aangescherpt en de handhaving inmiddels verbeterd.

Het kleinschalig, duurzaam opwekken van (zonne-)energie waarvoor geen rijkssubsidie wordt ontvangen, wordt fiscaal gestimuleerd door invoering van een verlaagd tarief in de eerste schijf van de energiebelasting op elektriciteit die afkomstig is van coöperaties van particuliere kleinverbruikers, aan deze verbruikers geleverd wordt en in hun nabijheid is opgewekt. Gelukt Met de zogeheten ‘Postcoderoosregeling’ geldt sinds 2014 voor coöperaties en Verenigingen van Eigenaren een korting op energiebelasting voor zelf opgewekte schone energie.

Om de kostprijs van windenergie op zee versneld omlaag te brengen zal het kabinet samen met energiebedrijven en de Nederlandse offshore industrie initiatieven nemen om de innovatie in deze veelbelovende sector te stimuleren. Gelukt De kostprijs van windenergie op zee is dermate verlaagd dat de overheid succesvol de eerste grootschalige windmolenparken voor de kust van Borssele heeft weten aan te besteden. Daar worden volgens minister Kamp de komende jaren „vijf van de grootste windmolenparken ter wereld” aangelegd, „tegen recordlage prijzen”.

Elektrisch vervoer biedt veel kansen voor Nederland. Met netbeheerders, energiebedrijven en lokale overheden worden afspraken gemaakt over de laadinfrastructuur om de groei van elektrische mobiliteit verder te stimuleren. Deels gelukt In juni 2015 spraken maatschappelijke organisaties en overheden in de zogenoemde Green Deal af om het aantal openbare laadpalen voor elektrische auto’s te vergroten. Dat aantal is sindsdien iets, maar niet veel toegenomen: van ongeveer zesduizend naar 6.581 in mei 2016. Dat aantal loopt volgens het Nationaal Kennisplatform Laadinfrastructuur „niet gelijk” met de groei van het elektrisch wagenpark – in Nederland rijden inmiddels ruim 100.000 „stekker-oplaadbare auto’s”. Eind 2010 waren dat er nog geen 8.000. Het kabinet heeft fiscale voordelen voor hybride auto’s overigens teruggeschroefd. De populariteit van elektrisch rijden was voor de schatkist iets te ongunstig geworden. De Algemene Rekenkamer becijferde dat het fiscale stimuleringsbeleid in de jaren 2008-2014 zo’n 5 miljard heeft gekost. Het bijtellingstarief voor ‘nieuwe plug-in auto’s’ is met ingang van dit jaar weer opgehoogd tot 22 procent.

Biomassa moet zo hoogwaardig mogelijk worden ingezet (‘cascadering’) en de duurzame productie en herkomst van biomassa gegarandeerd. Gelukt De inzet van biomassa bij het opwekken van energie is vastgelegd in het Energieakkoord. De overheid stimuleert op diverse terreinen het gebruik van biomassa in plaats van fossiele brandstoffen, zoals pyrolyseolie en afval uit de tuinbouw. Volgens EZ zijn de afgesproken duurzaamheidscriteria op dit gebied „de meest vooruitstrevende en verregaande in de wereld”.

Het kabinet streeft naar een circulaire economie en wil de (Europese) markt voor duurzame grondstoffen en hergebruik van schaarse materialen stimuleren. Gelukt Voor dit streven heeft het kabinet enkele initiatieven genomen, waaronder het identificeren van vijf kansrijke circulaire businessmodellen in de maakindustrie die veel energie verbruiken. In overleg met de industrie en TNO zouden deze producten voortaan in lijn met de algehele klimaatdoelstellen worden gefabriceerd. Ook heeft het kabinet aan de Green Deal gerelateerde Citydeals ten behoeve van ‘de criculaire stad’.

De agrarische sector is een belangrijke economische motor. Nederland is de tweede exporteur van agrarische producten ter wereld. Boeren en tuinders verdienen dus de ruimte om te ondernemen en een fatsoenlijke beloning voor hun bijdragen aan het cultuurlandschap en de natuur. Deels gelukt Een nogal obligatie en subjectieve doelstelling. Afgaand op de reactie van de grootste brancheorganisatie LTO Nederland op de laatste Miljoenennota is te concluderen dat de sector zelf weliswaar lof heeft voor het kabinetsbeleid maar niet onverdeeld gelukkig is. Zo „juicht LTO Nederland toe” dat het kabinet jaarlijks 20 miljoen uittrekt „voor het vergroten van duurzaamheid, transparantie en voedseleducatie”, maar vindt het tegelijkertijd „onbegrijpelijk” dat subsidies ten behoeve van duurzame veehouderij en duurzame plantaardige productie worden gekort. Het ministerie erkent dat de melveehouderij het „na een aantal goede jaren” lastig heeft. „Maar inmiddels stijgt de melkprijs weer.”

Regeldruk en toezicht

We koersen aan op een structurele verlaging per 2017 met 2,5 miljard (ten opzichte van 2012) van de regeldruk voor bedrijven, professionals en burgers. Gelukt Al zijn nog niet alle maatregelen voor 2017 al ingevoerd. De teller staat eind 2016 op 2,1 miljard.

De wettelijke winkelsluiting op zondag wordt opgeheven. Het is aan gemeenten om desgewenst nadere regels te treffen. Gelukt Niet geheel op het conto van dit kabinet te schrijven. Kort voor het regeerakkoord van de drukker kwam had de Tweede Kamer op voorspraak van D66 en GroenLinks al een initiatiefwet aangenomen met dezelfde strekking. In juli 2013 is de verruimde Winkeltijdenwet van kracht gegaan. Onlangs stuurde minister Kamp een evaluatie ervan naar de Tweede Kamer. Conclusie: de wet „functioneert naar behoren”.

We gaan de vormgeving van toezicht waar nodig herbezien – ook in samenwerking met de medeoverheden – om met behoud van effectiviteit de toezichtlasten te verminderen. Gelukt Maar ook de belangrijkste doorbraak op dit gebied – de fusie van toezichthouders NMa, Opta en de Consumentenautoriteit tot de Autoriteit Consument en Markt (ACM) in april 2013 – was al bedacht door het vorige kabinet. Hoofdconclusie van een eerste evaluatie eind 2015 luidde: ‘De ACM heeft een significante bijdrage geleverd aan het goed functioneren van markten en aan het beschermen van de consument.’ De Kwinkgroep, die de evaluatie deed had ook kritische kanttekeningen, waaronder eentje over de specifieke doelstelling van het huidige kabinet: ‘Wij bevelen aan aandacht te blijven houden voor het beperken van administratieve lasten.’ Daarnaast zijn er voor sommige sectoren zogeheten ‘toezichtstafels’ opgericht: overleg tussen toezichthouders, ministerie en bedrijven over „slimmer, beter en efficiënter toezicht.

De dienstverlening door overheden moet beter. Bedrijven en burgers kunnen uiterlijk in 2017 zaken die ze met de overheid doen – zoals het aanvragen van een vergunning – digitaal afhandelen. Gelukt Zowel voor ondernemers als voor burgers is tegenwoordig vrijwel alles wat zij van de overheid willen of moeten online af te handelen. De digitale overheid is overal, in Den Haag en lokaal. Beste voorbeeld: het afschaffen van de blauwe envelop door de Belastingdienst (al wist 50Plus hem voor de doelgroep die nog altijd niet digitaal is ingesteld voor onbepaalde tijd te behouden). Uit cijfers van het ministerie van Binnenlandse Zaken blijkt dat voor bedrijven en burgers inmiddels 88 procent „van de veel gevraagde producten” digitaal beschikbaar is.

Er komen tien publiek-private doorbraakprojecten, onder meer gericht op het vergroten van het gebruik en de kennis van ICT door het midden- en kleinbedrijf, in de topsectoren en in sectoren als onderwijs en zorg. Gelukt Van het programma dat in 2013 is gestart zijn inmiddels negen ‘doorbraakprojecten’ afgerond, eentje (dat voor Onderwijs) loopt nog.

Door de ordening en de governance te verbeteren kunnen de belangrijke bijdragen die woningcorporaties, pensioenfondsen, zorginstellingen, scholen en spoorbedrijven aan de welvaart en het welzijn in ons land leveren, vergroot worden. Het kabinet zal hiertoe voorstellen doen. Gelukt Hoewel ondoenlijk om vast te stellen in hoeverre verbetering van ondernemingsbestuur in de (semi)publieke sector bijdraagt aan het vergroten van het welzijn en de welvaart in Nederland, is er onmiskenbaar veel gebeurd op het gebied van het zogenoemde ‘corporate governance’ op de publieke terreinen die het kabinet noemde. In sommige gevallen kwam dat uit de sectoren zelf, in andere gevallen kwam er een nieuwe wet aan te pas. Zo geldt voor het onderwijs vanaf 1 januari 2017 de Wet Versterking Bestuurskracht. Dat een strak geformuleerde corporate governance code nooit meer leidt tot ongewenste excessen bewees de De Nederlandse Spoorwegen. De NS volgt al jaren de gedragscode voor beursgenoteerde bedrijven, toch ging het flink mis bij een aanbestedingsproces in Limburg in 2015. Minister Dijsselbloem greep in, topman Huges verloor z’n baan.

Bedrijfsfinanciering

­De Garantie Ondernemingsfinanciering wordt structureel gemaakt, met een garantieplafond van 400 miljoen per jaar. Zo blijven ondernemers in staat bankleningen aan te trekken en bankgaranties te verkrijgen. Gelukt Via deze zogeheten GO-regeling is sinds 2012 volgens het ministerie van EZ voor 2,5 miljard euro aan leningen aan bedrijven verstrekt.

Om kleine, startende ondernemers beter te kunnen helpen zal het kredietplafond van de microfinancieringsorganisatie Qredits worden verhoogd van 50.000 tot 150.000 euro. Er zal met Qredits en de banken een afspraak worden gemaakt om dit te bewerkstelligen. Gelukt De financieringsgrens is inmiddels opgehoogd tot 250.000 euro. Volgens Economische Zaken zijn in de afgelopen jaren ruim 18.000 ondernemers via Qredits gefinancierd voor in totaal 170 miljoen euro.

We maken binnen het bestaande Innovatiefonds MKB+ ruimte om meer risicodragend vermogen aan jonge innovatieve bedrijven te kunnen verstrekken. Gelukt Dit fonds bestaat uit meerdere financieringsinstrumenten, waaronder het Dutch Venture Initiative (DVI). Na de volle benutting van dat fonds (ter waarde van ruim 200 miljoen euro) besloot het kabinet in maart 2016 tot een tweede fonds van nog eens 200 miljoen. In december rapporteerde minister Kamp over de voortgang van deze financieringsvormen in het rapport Aanvullend Actieplan mkb-financiering.

Nieuwe alternatieve financieringsvormen zoals kredietunies, crowdfunding en MKB-obligaties zullen worden ondersteund via promotie, wegnemen van belemmeringen in de regelgeving en door de inzet van kennis en bestaande instrumenten. Gelukt Aan de lopende band stuurde minister Kamp van Economische Zaken berichten de wereld in (persberichten, Kamerbrieven, speeches) waarin hij de ondersteunende rol van zijn departement bij het financieren van het midden- en kleinbedrijf de wereld in. Boodschap: de banken houden sinds de kredietcrisis de hand op de knip, de overheid zorgt voor alternatieven. De bedragen die het kabinet voor dit stimulerende beleid zijn min of meer wel uitgekomen. Zo werd het kredietplafond voor startende ondernemers eind 2014 zelf nog extra verhoogd tot 250.000 euro. Het Innovatiefonds MKB+ zelf kromp zelf weliswaar in omvang (van 165 miljoen euro in 2013 tot 117 miljoen dit jaar), maar er kwamen inderdaad als beloofd allerlei nieuwe financieringsmogelijkheden voor in de plaats. Ook het promoten van alternatieve financieringsbronnen buiten de overheid, zoals crowdfunding en MKB-obligaties, nam Kamp serieus. Een belangrijk wetsvoorstel over kredietunies kwam overigens niet van hem maar van twee Kamerleden van PvdA en CDA. Of het allemaal geholpen heeft, is lang niet duidelijk. Ondernemers ervaren het organiseren van bedrijfsfinanciering nog altijd als een van hun belangrijkste hobbels.

Financiële sector

De financiële paragraaf van hoofdstuk III uit het regeerakkoord gaat vooral over de bankensector. Na de kredietcrisis van 2008 en de kapitale reddingsacties om de financiële sector overeind te houden heeft het kabinet Rutte II grosso modo twee harde voorwaarden aan de Nederlandse banken gesteld: ze moeten financieel gezond zijn en ze moeten zich gedragen, zodat zij „weer een positieve bijdrage kunnen leveren aan het herstel van de reële economie”. Concreet formuleerde het kabinet hiertoe elf maatregelen.

Er komt een verplichte bankierseed met strenge sancties bij overtreding. Gelukt Voor bestuurders, commissaris en medewerkers met inhoudelijk klantcontact en die het risicoprofiel van een bank wezenlijk kunnen beïnvloeden is het afleggen van de bankierseed met ingang van april 2015 verplicht. Portée: „Ik zweer (of beloof) dat ik mijn functie integer en zorgvuldig zal uitoefenen.”

Niet alleen topbankiers worden door de Autoriteit Financiële Markten en de Nederlandsche Bank gescreend, ook bankmedewerkers verantwoordelijk voor transacties met hoge risico’s. Gelukt

Producten die niet in het belang zijn van de klant mogen niet worden verkocht. De zorgplicht van banken wordt wettelijk verankerd. Gelukt

Op basis van het advies van de onlangs ingestelde commissie structuur Nederlandse banken komen er voorstellen om spaartegoeden van burgers beter te beschermen tegen risicovol bankieren. Niet gelukt Er is consensus hierover binnen de EU, maar de regeling om dit ook daadwerkelijk mogelijk te maken ligt nog bij het Europees Parlement.

Tussen 2013 en 2018 worden de kapitaaleisen voor banken (Basel III) geleidelijk verhoogd om de kans op financiële crises fors te verkleinen. We halen het groeipad voor de additionele buffers voor systeemrelevante banken (SIFI) naar voren om risico’s verder in te perken. Gelukt Nederland heeft voor wat betreft kapitaaleisen voor banken steeds voorop gelopen op Europese afspraken. De verplicht buffers in Nederland zijn de afgelopen periode fors verhoogd; banken hebben de kapitaalpositie versterkt. Het Ministerie van Financiën constateert zelf dat de buffers „in Nederland nu relatief hoog” zijn.

Nederland steunt de stapsgewijze totstandkoming van een Europese bankenunie. Er dient zo snel mogelijk sprake te zijn van effectief Europees bankentoezicht en opschoning van balansen. Onder strikte voorwaarden kan daarbij directe bankensteun uit het Europees stabiliteitsmechanisme (ESM) aan de orde zijn. Sluitstuk is een gemeenschappelijke resolutiemechanisme en een Europees depositogarantiestelsel. Deels gelukt De eerste vier onderdelen van de zogeheten Europese bankenunie zijn in deze regeerperiode tot stand gebracht: Europees bankentoezicht, voorafgegaan door een uitgebreide balansdoorlichting en afspraken over – onder strikte voorwaarden – bankensteun via het het ESM. Het gemeenschappelijke resolutiemechanisme, afgekort SRM, werd in januari 2015 ingevoerd. De onderhandelingen over het vijfde onderdeel, het Europese depositogarantiestelsel (EDIS), zijn nog niet afgerond.

Voor organisaties die (mede) met publiek geld zijn gefinancierd, is het verboden te speculeren met complexe financiële producten zoals derivaten. Verzekeren tegen renterisico’s is wel toegestaan. Toezicht hierop vindt plaats bij de jaarlijkse accountantscontrole. Gelukt

In Europa is een versterkte samenwerking op gang gekomen met het oog op een mogelijke heffing op de financiële sector. Nederland zal zich hierbij aansluiten op voorwaarde dat onze pensioenfondsen hiervan gevrijwaard blijven, er geen disproportionele samenloop is met de huidige bankenbelasting en de inkomsten terugvloeien naar de lidstaten. Niet gelukt Nederland heeft zich niet aangesloten bij de versterkte samenwerking op het gebied van de Financiële transactiebelasting, omdat deze belasting niet voldoet aan de gestelde voorwaarden in het regeerakkoord: Pensioenfondsen konden niet worden gevrijwaard.

ABN AMRO kan pas terug naar de markt als de financiële sector stabiel is. Er moet voldoende interesse zijn in de markt, de onderneming moet er klaar voor zijn en zoveel mogelijk van de totale investering van de Staat moet terugverdiend kunnen worden. Gelukt ABN Amro ging, met vertraging van een half jaar wegens politieke ophef over een voorgenomen (maar teruggedraaide) salarisverhoging voor de top, in november 2015 naar de beurs. De staat heeft nog altijd 70 procent van de aandelen in handen. Met een voorlopige opbrengst van ruim 5 miljard euro heeft de staat nog lang niet de totale investering terug waarmee het de bank in 2008 van de ondergang redde – die redding kostte zo’n 22 miljard.

De hoogte van de maximale variabele beloning binnen de financiële sector wordt wettelijk vastgelegd op 20 procent van de vaste beloning. Gelukt Het bonusplafond van 20 procent van de vaste beloning is in februari 2015 ingegaan. Nederland gaat daarmee verder dan andere Europese landen, al zijn er genoeg uitzonderingsmogelijkheden om onder deze beperking uit te komen.