του Christian Odendahl

Μια συμφωνία μεταξύ της Ελλάδας και των πιστωτών της είναι ακόμη πιθανή. Αλλά αυτό που χρειάζεται στα αλήθεια η χώρα είναι ένα διακομματικό σχέδιο από την πλευρά της Ελλάδας για να αναδιοργανώσει τα θεσμικά της όργανα, και με λιγότερο περιοριστικές δημοσιονομικές πολιτικές.

Οι τρέχουσες διαπραγματεύσεις μεταξύ της Ελλάδας και των πιστωτών της εισέρχονται στην τελική φάση, κάτι που υποδηλώνει και τη συμμετοχή της Angela Merkel και του Francois Hollande. Οι θέσεις τους είναι ακόμη πολύ μακριά, κυρίως στις μεταρρυθμίσεις στην αγορά εργασίας και στο συνταξιοδοτικό, που όχι μόνο ο ΣΥΡΙΖΑ, αλλά και η προηγούμενη ελληνική κυβέρνηση επίσης αρνήθηκε να εφαρμόσει. Η κρίσιμη ημερομηνία είναι τώρα η 30η Ιουνίου, όταν η Ελλάδα έχει υποσχεθεί ότι θα πληρώσει 1,6 δισ. ευρώ στο ΔΝΤ, μετά από την ομαδοποίηση των πληρωμών στο τέλος του μήνα, και ακολουθεί η αποπληρωμή 3,4 δισ. ευρώ στην ΕΚΤ τον Ιούλιο.

Μια συμφωνία για αυτές τις μεταρρυθμίσεις και τους δημοσιονομικούς στόχους πιθανώς επιτευχθεί στο τέλος: ούτε ο Αλέξης Τσίπρας ούτε ο ΣΥΡΙΖΑ, ούτε η Merkel ούτε η ευρωζώνη έχουν συμφέρον από μια έξοδο της Ελλάδας από το ευρώ. Ωστόσο, μια συμφωνία θα είναι μια βραχυπρόθεσμη λύση παρά μια μακροπρόθεσμη. Αντιθέτως, η Ελλάδα πρέπει να διαμορφώσει ένα μακροπρόθεσμο, διακομματικό πακέτο που να αντιμετωπίζει τα θεσμικά της προβλήματα και να υποστηρίζεται από την ελληνική κοινωνία. Οι πιστωτές από την άλλη πλευρά, πρέπει να υποστηρίξουν ένα τέτοιο μακροπρόθεσμο πακέτο και να θέσουν πιο λογικούς δημοσιονομικούς στόχους και ελάφρυνση χρέους στο τραπέζι. Εάν και τα δύο έρθουν μαζί, ίσως μπορούμε να προχωρήσουμε σε μια λύση, όχι απλώς μια συμφωνία.

Η πολιτική μιας συμφωνίας

Το βασικό πολιτικό ερώτημα είναι: μπορεί ο Τσίπρας, η Merkel και οι ηγέτες των άλλων επιφυλακτικών κυβερνήσεων της ευρωζώνης να "πουλήσουν” μια συμφωνία στα δικά τους κοινοβούλια και εκλογικά σώματα; Εάν ο ΣΥΡΙΖΑ απέρριπτε μια συμφωνία περίπου σαν αυτή που συζητείται τώρα, το κόμμα πιθανώς θα διασπαζόταν, ανοίγοντας το δρόμο για νέες εκλογές, και αφαιρώντας από την εξουσία το πιο ριζοσπαστικό κομμάτι του ΣΥΡΙΖΑ. Ενώ οι δημοσκοπήσεις αυτή τη στιγμή υποδηλώνουν ότι ο ΣΥΡΙΖΑ έχει ένα άνετο προβάδισμα, οι συνέπειες της απόρριψης μιας συμφωνίας -που θα μπορούσε να οδηγήσει σε κλείσιμο τραπεζών και capital controls-ίσως έπειθε τους ψηφοφόρους να δώσουν σε πιο μετριοπαθείς φωνές άλλη μία ευκαιρία. Εξάλλου, οι δημοσκοπήσεις ακόμη υποδηλώνουν ότι η πλειονότητα των Ελλήνων θέλει να διατηρήσει το ευρώ, και θέλει μια συμφωνία στο τέλος. Ο ΣΥΡΙΖΑ ως εκ τούτου, είναι πιθανό να υποστηρίξει τον Τσίπρα όταν αυτός αποφασίσει να βάλει σε ψηφοφορία την συμφωνία.

Η Merkel δυσφορεί με τους ευρύτερους κινδύνους από μια έξοδο της Ελλάδας από το ευρώ -η σταθερότητα του ευρώ, η υπόληψη της ΕΕ, αλλά επίσης και οι γεωπολιτικές επιπτώσεις της αποδυνάμωσης ενός κράτους στα κρίσιμα νότιο-ανατολικά σύνορα της Ευρώπης. Δεν θα το αφήσει να συμβεί εκτός κι αν κάτι αναγκάσει το χέρι της. Θα μπορούσε αυτό το κάτι να είναι ο υπουργός της Οικονομικών, Wolfgang Schaeuble, μαζί με τους αντάρτες του CDU; Η απάντηση πρέπει να είναι ναι: τα δημοσιεύματα της διαφωνίας Schaeuble-Merkel είναι υπερβολικά. Ο Schaeuble μπορεί να παίζει τον επιθετικό υπουργό Οικονομικών, κάτι το οποίο ενισχύει την δημοτικότητά του στο εσωτερικό, διότι γνωρίζει ότι η Merkel θα παρέμβει για να μεσολαβήσει για τον συμβιβασμό που χρειάζεται για να αποτραπεί το Grexit. Το CDU έχει το λόγο του που ονομάστηκε Kanzlerwahlverein- το κλαμπ των οπαδών της Καγκελαρίου- από τον γερμανικό Τύπο. Στο τέλος, θα υποστηρίξουν την Merkel εκτός από κάποιους αντάρτες. Άλλα κράτη της ευρωζώνης πιθανώς θα συμφωνήσουν εάν συμφωνήσει η Γερμανία, καθώς είτε τείνουν να ευθυγραμμίζονται με τη Γερμανία, όπως η Φινλανδία, είτε έχουν μια λιγότερο επιθετική στάση από τη Γερμανία, όπως η ΓΑλλία και η Ιταλία. Για την Πορτογαλία και την Ισπανία, είναι σημαντικό η συμφωνία να μην φανεί ως μια εύκολη διέξοδος για την Ελλάδα, καθώς οι κυβερνήσεις στην Λισσαβόνα και την Μαδρίτη, που και οι δύο έχουν πιέσει πολύ σκληρές προσαρμογές και πακέτα μεταρρυθμίσεων, έχουν εκ νέου εκλογές αργότερα φέτος.

Τα οικονομικά μιας συμφωνίας

Τα πιο αμφιλεγόμενα ζητήματα στις διαπραγματεύσεις είναι οι μεταρρυθμίσεις στο συνταξιοδοτικό και στην αγορά εργασίας, και ο ρυθμός της δημοσιονομικής εξυγίανσης. Η Ελλάδα έχει απελευθερώσει σημαντικά την αγορά της από το 2011, και είναι τώρα πιο ευέλικτη από ό,τι η γερμανική, σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ. Εν μέρει ως αποτέλεσμα, το ελληνικό κόστος εργασίας και οι τιμές έχουν μειωθεί σημαντικά (δείτε το Διάγραμμα 1). Και όμως, οι εξαγωγές πλην του τουρισμού έχουν σε μεγάλο βαθμό αποτύχει να αναπτυχθούν, σε αντίθεση με αυτές από άλλες χώρες στη Νότια Ευρώπη. Η ανελαστικότητα της αγοράς εργασίας επομένως, είναι απίθανο να "κρατά πίσω” την ελληνική οικονομία.

Το προηγουμένως πολύ γενναιόδωρο ελληνικό συνταξιοδοτικό σύστημα, έχει ήδη μεταρρυθμιστεί ουσιαστικά. Είναι απαραίτητες περαιτέρω προσαρμογές, αλλά κυρίως διότι τα συνταξιοδοτικά ταμεία έχασαν assets το 2012 με το PSI, και η οικονομία έχει καταρρεύσει, στερώντας το σύστημα από τα έσοδα. Για να καταστεί το σύστημα βιώσιμο μακροπρόθεσμα, θα πρέπει να γίνουν περαιτέρω προσαρμογές, ακόμη περισσότερο με την πρόσφατη απόφαση του δικαστηρίου εναντίον μέρος των περικοπών. Ωστόσο, το κλειδί για να γίνει το συνταξιοδοτικό σύστημα βιώσιμο είναι η οικονομική ανάπτυξη, όχι περισσότερες περικοπές στα επιδόματα. Το πολιτικό κεφάλαιο που θα μπορούσε να δαπανηθεί σε άλλη μία μεταρρύθμιση του συνταξιοδοτικού -με το 45% των συνταξιούχων ήδη κάτω από το όριο της φτώχειας- θα ήταν καλύτερα εάν ξοδευόταν σε μέτρα για την προώθηση της ανάπτυξης και της απασχόλησης.

Η δημοσιονομική προσαρμογή στην Ελλάδα υπήρξε μαζική. Το ΔΝΤ υπολογίζει ότι οι μειώσεις δαπανών και οι φορολογικές αυξήσεις αντιστοιχούν στο 16,5% του ΑΕΠ στο διάστημα μεταξύ 2008-2013, σχεδόν το διπλάσιο από ό,τι η Πορτογαλία ή η Ιρλανδία. Η επίδραση στην ελληνική οικονομία ήταν καταστροφική, αυξάνοντας αντί να μειώσει το ποσοστό του δημοσίου χρέους ως προς το ΑΕΠ. Το ότι οι πιστωτές ακόμη ισχυρίζονται, παρά τις συντριπτικές αποδείξεις για το αντίθετο, ότι η δημοσιονομική ενοποίηση σε μια οικονομική κρίση μειώνει τα επίπεδα χρέους, μπορεί μόνο να εξηγηθεί από τις μεγάλες επενδύσεις τους σε αυτή την ψευδή αφήγηση. Ακόμη και η Σουηδία απέτυχε να εξυγιάνει τα δημοσιονομικά της στις αρχές της δεκαετίας του 1990 προτού ανακάμψει οικονομικά. Η εστίαση στην δημοσιονομική εξυγίανση στην Ελλάδα είναι οικονομικά λανθασμένη.

Τι χρειάζεται στα αλήθεια η Ελλάδα

Αυτό που μεσολαβεί μεταξύ της Ελλάδας και της ευημερίας δεν είναι άλλη μία μεταρρύθμιση στον τομέα της εργασίας ούτε περικοπές μισθών για να καταστεί η οικονομία πιο "ανταγωνιστική”, ούτε περαιτέρω δημοσιονομική εξυγίανση ή μια μεταρρύθμιση του συνταξιοδοτικού συστήματος για να δημιουργηθεί κλίμα εμπιστοσύνης στους επενδυτές. Τα πραγματικά ζητήματα είναι βαθύτερα από αυτά. Προκειμένου να αξιοποιηθεί το δυναμικό της Ελλάδας, οι επιχειρηματικές της δεξιότητες και οι ανεπαρκώς αξιοποιημένοι φυσικοί πόροι, η Ελλάδα χρειάζεται να βελτιώσει τα θεσμικά όργανα που διέπουν την οικονομία της.

Πρώτον, η Ελλάδα πρέπει να μεταρρυθμίσει την γραφειοκρατία του δημοσίου, το οποίο παραμένει αδιαφανές, ανεπαρκές και πελατειακό για δεκαετίες. Οι διαδοχικές προσπάθειες μεταρρύθμισης έχουν σε μεγάλο βαθμό αποτύχει και η ελληνική γραφειοκρατία εξακολουθεί να υπόκειται σε βαθιά πολιτική επιρροή. Από την έναρξη της κρίσης, η Ελλάδα έχει σημειώσει πρόοδο, για παράδειγμα στην καταπολέμηση της διαφθοράς, αλλά το momentum για αλλαγή είχε ξεθωριάσει, ακόμη και πριν ο ΣΥΡΙΖΑ έρθει στην εξουσία. Το πρόβλημα είναι ότι οι θεσμικές μεταρρυθμίσεις δεν μπορούν να συμβούν χωρίς την ευρεία υποστήριξη από την ελληνική κοινωνία, τους πολιτικούς και τους ίδιους τους γραφειοκράτες -και ακόμη και τότε, δεν θα συμβεί εύκολα, και θα χρειαστεί χρόνος.

Δεύτερον, η Ελλάδα έχει ανάγκη από αποφασιστικές μεταρρυθμίσεις του δικαστικού της συστήματος. Ένα λειτουργικό νομικό σύστημα βρίσκεται στην καρδιά μιας οικονομίας αγοράς. Ωφελεί τους επιχειρηματίες, τους επενδυτές, τους εξαγωγείς και μειώνει την ανισότητα. Αυτή τη στιγμή χρειάζονται 1.580 ημέρες για να εκτελεστεί μια σύμβαση στην Ελλάδα, σύμφωνα με την έρευνα της Παγκόσμιας Τράπεζας για την "ευκολία στο επιχειρείν” (ο μέσος όρος του ΟΟΣΑ διαμορφώνεται στις 540 ημέρες). Αυτό τοποθετεί την Ελλάδα στην 155η θέση από τις 189 χώρες παγκοσμίως, ακριβώς μαζί με το Τσαντ, το Πακιστάν και την Ιταλία. Ο ευρύτερος δείκτης του νόμου δικαίου του World Justice Project τοποθετεί την Ελλάδα στο κατώτερο επίπεδο των χωρών με υψηλό εισόδημα, ακριβώς επάνω από τη Ρωσία. Η μεταρρύθμιση της δικαιοσύνης συνήθως διαρκεί μεγάλο χρονικό διάστημα, και ως εκ τούτου χρειάζεται ευρεία πολιτική και λαϊκή στήριξη για να είναι βιώσιμη.

Τρίτον, η Ελλάδα πρέπει να μειώσει την περιττή ρύθμιση και την συμμετοχή του κράτους στις αγορές προϊόντων. Η ρύθμιση εξυπηρετεί τον σκοπό του να κάνει τις αγορές προϊόντων να λειτουργούν καλύτερα και ελαχιστοποιεί τα νομικά κόστη, αλλά μπορεί επίσης να δώσει τη δυνατότητα στις κρατικές επιχειρήσεις να καταπνίξουν τον ανταγωνισμό. Οι ρυθμισμένοι επομένως έχουν ένα κίνητρο να επηρεάζουν τους φορείς χάραξης πολιτικής ώστε να διαμορφώνουν το ρυθμιστικό περιβάλλον προς όφελός τους. Ο κρατικός έλεγχος της οικονομίας, ενώ είναι χρήσιμος σε ορισμένους τομείς, πρέπει να είναι περιορισμένος για τον ίδιο λόγο: οι έλεγχοι των τιμών και οι κρατικές επιχειρήσεις είναι δυνητικά έδαφος που τροφοδοτεί τις πελατειακές σχέσεις. Η Ελλάδα χρησιμοποιεί περισσότερους περιορισμούς στην προϊοντική αγορά και κρατικό έλεγχο της οικονομίας από ό,τι άλλες χώρες της ευρωζώνης, σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, αν και θα πρέπει να επισημανθεί ότι έχει σημειώσει πρόοδο τα τελευταία χρόνια και είναι τώρα εκεί που η Γερμανία ήταν, στο όχι και τόσο μακρινό παρελθόν (βλέπε διάγραμμα 2). Ο ΟΟΣΑ έχει συντάξει έναν κατάλογο με 329 συστάσεις για τη βελτίωση του ανταγωνισμού σε διάφορους ελληνικούς κλάδους, και αυτές οι συστάσεις αποτελούν τμήμα των τρεχουσών διαπραγματεύσεων. Ωστόσο, μια τέτοια απελευθέρωση θα μπορούσε να αποδειχθεί βραχύβια εάν δεν συμπληρωθεί με τη δικαστική και την γραφειοκρατική μεταρρύθμιση.

Η αντιμετώπιση αυτών των προβλημάτων θα χρειαστεί ελληνικές ιδέες, ελληνική αποφασιστικότητα, ελληνική επιμονή, και όχι εξωτερική πίεση. Η υποστήριξη για μεταρρυθμίσεις πάντα θα είναι απρόθυμη εάν γίνεται με την κάννη ενός όπλου. Η ελληνική αστική κοινωνία και ένας ευρύς συνασπισμός πολιτικών κομμάτων πρέπει να ενώσουν τις δυνάμεις τους και να συμφωνήσουν σε ένα πακέτο αλλαγής αυτών των θεσμικών οργάνων, τέτοιας που να εφαρμόζεται ανεξαρτήτως των αποτελεσμάτων των μελλοντικών εκλογών. Η πρόοδος της διαδικασίας μεταρρύθμισης δεν θα πρέπει να εποπτεύεται από εξωτερικό παράγοντα αλλά από ένα συμβούλιο που να αποτελείται από Έλληνες εμπειρογνώμονες, την ελληνική κοινωνία και τα ΜΜΕ, και τα μεγάλα πολιτικά κόμματα στο κοινοβούλιο. Μόνο με πλήρη κυριότητα της διαδικασίας μεταρρύθμισης μπορούν να μεταρρυθμιστούν τα θεσμικά όργανα της χώρας.

Εάν η Ελλάδα δημιουργήσει ένα τέτοιο διακομματικό συμβούλιο και πρόγραμμα, οι πιστωτές θα το αγκαλιάσουν με ενθουσιασμό, και θα προσφέρουν την στήριξη με τη μορφή λιγότερο περιοριστικών δημοσιονομικά στόχων και την ρητή και δεσμευτική υπόσχεση για ελάφρυνση του χρέους με την προϋπόθεση της επιτυχημένης εφαρμογής ενός τέτοιου γνήσιου ελληνικού προγράμματος. Τουλάχιστον, η Ελλάδα χρειάζεται η δημοσιονομική πολιτική να είναι ουδέτερη: δηλαδή, ούτε επεκτατική ούτε υφεσιακή, Στην ιδανική περίπτωση, η δημοσιονομική πολιτική θα είναι επεκτατική μέχρι η οικονομία να ανακτήσει την χαμένη της παραγωγή και η ανεργία να μειωθεί σημαντικά. Η δημοσιονομική πολιτική είναι επίσης ο λόγος γιατί έχει σημασία η ελάφρυνση χρέους: όχι μόνο ένα χαμηλότερο επίπεδο χρέους θα μειώσει την ανάγκη για περαιτέρω εξυγίανση με βάση τους δημοσιονομικούς κανόνες της ευρωζώνης, αλλά τα χαμηλότερα επίπεδα χρέους θα αυξήσουν επίσης την ικανότητα απορρόφησης κραδασμών της ελληνικής οικονομίας σε μια μελλοντική κρίση, επιτρέποντας στην κυβέρνηση να αποφύγει τις προ-κυκλικές δημοσιονομικές πολιτικές που ήταν υποχρεωμένη να εφαρμόσει τα τελευταία πέντε χρόνια.

Ασφαλώς, η Ελλάδα θα χρειαστεί χρόνο για να φτιάξει ένα τέτοιο πακέτο, το οποίο εξηγεί γιατί μια βραχυπρόθεσμη συμφωνία στην παρούσα συγκυρία κρίνεται απαραίτητη. Μετά από τη συμφωνία ωστόσο, η Ελλάδα και οι πιστωτές της θα πρέπει να αρχίσουν να εργάζονται για μια λύση, όχι απλώς μια συμφωνία.

Μπορείτε να δείτε το κείμενο εδώ: http://www.cer.org.uk/insights/greece-after-deal-work-solution