De cijfers liegen er niet om. Arme mensen lopen meer risico op covid-19-besmetting en ze worden harder geraakt. Belangrijker nog dan een vaccin zijn een eerlijk zorgsysteem en investeringen in medicijnen – voor iedereen, zegt Chris de Ploeg.

Update 27 augustus 2020: Wie wordt het hardst getroffen door corona? Sinds de uitbraak van het coronavirus zijn wereldwijd zeker 24 miljoen besmettingen geteld. 822.000 personen zijn aan covid-19 overleden. Op veel plekken laten de cijfers zien dat het virus niet iedereen even hard raakt. Zo worden in de VS zwarte Amerikanen hard getroffen: volgens de laatste cijfers ligt het percentage besmette personen onder hen drie keer zo hoog als onder witte Amerikanen, het sterftecijfer twee keer zo hoog. In Groot-Brittannië worden mensen van kleur ook hard geraakt; zwarte Britten lopen volgens de statistieken vier keer zoveel risico om te overlijden aan het virus dan witte mensen. wisselt Het sterftecijfer wisselt er ook per regio: in armere regio’s lag het sterftecijfer in mei op 55 per 100.000 mensen, tegenover 35 per 100.000 in rijkere gebieden. Ook in Nederland overlijden meer mensen van kleur dan witte Nederlanders. Onder mensen met een niet-westerse achtergrond lag het sterftecijfer, zes weken na de uitbraak, op 47 procent, tegenover 38 procent onder Nederlanders zonder migratieachtergrond. In Latijns-Amerika, zo blijkt uit een rapport van Oxfam Novib, is sinds de uitbraak van het virus de ongelijkheid gegroeid. Ook hier geldt dat lagere inkomens harder worden getroffen, bijvoorbeeld doordat mensen het zich niet kunnen veroorloven om thuis te werken, of afstand te houden. In sommige landen, zoals Brazilië en Chili, geldt zelfs dat het sterftecijfer aan covid-19 in publieke ziekenhuizen hoger is dan in particuliere ziekenhuizen. En ook in Zuid-Afrika, het hardst getroffen land op het continent, ligt het besmettingspercentage opvallend veel hoger in de grotendeels zwarte townships. Tussen landen onderling wordt de ongelijkheid eveneens zichtbaar: rijkere landen hebben een aanzienlijk grotere testcapaciteit, waarschijnlijk door de schimmige deals die eerder dit jaar werden voltrokken tussen overheden en producenten, waarbij armere landen aan het kortste eind trokken. De kans bestaat dat met een vaccin precies hetzelfde zal gebeuren; tot nu toe lijken vooral rijkere landen subsidies te verlenen aan nog lopende projecten ter ontwikkeling van een vaccin, in ruil voor toegang als het beschikbaar is. Dit artikel verscheen eerder op OneWorld.nl in april dit jaar.

Honderdduizenden mensen zullen waarschijnlijk overlijden aan het nieuwe coronavirus. Toch zal niet iedereen gelijk worden getroffen. Je kunt je handen immers niet wassen zonder toegang tot schoon water; geen afstand houden als je met acht mensen op een kamer woont. Je behoort tot een risicogroep als je, zoals veel mensen met lagere inkomens, lijdt aan diabetes.

“ Ongelijkheid is, meer nog dan ziektes en virussen zelf, de grootste moordenaar van onze tijd

We hebben jarenlang toegestaan dat bezuinigingen tot doden leiden, en dat de farmaceutische industrie verzaakt om essentiële medicijnen te ontwikkelen waar geen winstgevende markten voor zijn. Ongelijkheid zorgt zo al decennia voor grote verschillen in levensverwachting en toegang tot gezondheidszorg. Ongelijkheid is, meer nog dan ziektes en virussen zelf, de grootste moordenaar van onze tijd. Dit was zo vóór deze pandemie, het geldt tijdens deze pandemie en als we niets doen, zal het ook zo blijven.

Ongelijke zorg in Nederland

Eerst even een sprong in de tijd: naar de dodelijkste pandemie sinds de zwarte dood. De Spaanse Griep veroorzaakte in 1918-1919 naar schatting 50 miljoen doden. In Europa en de Verenigde Staten stierf gemiddeld een half procent van de bevolking, maar die sterfgevallen waren niet gelijk verdeeld. De griep trof vooral armere regio’s en wijken door een combinatie van ondervoeding en overvolle en onhygiënische huisvesting. In Nederland heerste in die tijd grote voedselschaarste. In Drenthe, toen een arme arbeidersregio, lag het sterftecijfer ruim twee keer zo hoog als het landelijk gemiddelde.

“ Verschillen in levensverwachting tussen de hoogste en laagste inkomensgroepen liggen op 6 tot 7 jaar

Ook corona treft ons in een context van ongelijkheid. Verschillen in levensverwachting tussen de hoogste en laagste inkomensgroepen liggen hier op zes tot zeven jaar en verschillen in gezonde levensjaren lopen zelfs op tot zestien jaar. Bijna de helft van de armste 65-plussers van Nederland rapporteert een slechte gezondheid – veel meer dan rijkere leeftijdsgenoten. Sinds de stijging van zorgkosten en het eigen risico zijn steeds meer Nederlanders zorg gaan mijden, en negeren zij om financiële redenen het advies van hun huisarts. Dit zijn vooral mensen met lagere inkomens, die al een lagere levensverwachting hebben. Dat is volgens de overheid hun eigen schuld (vanwege een ‘ongezonde levensstijl’) – die daarmee voorbij gaat aan de relatie tussen een ongezonde levensstijl en sociaaleconomische omstandigheden als stressvol werk en gebrek aan geld of tijd om gezond te koken. Die ongelijkheid komt terug in de dodencijfers van corona. Bij vrijwel alle relevante statistieken rond de epidemie zie je de extra risicofactoren voor corona: lagere inkomensgroepen hebben vaker obesitas of chronische ziekten, en leven vaker met meer mensen in een huis. Het hoge sterftecijfer in Italië wordt deels toegeschreven aan ‘de cultuur’ waarin meerdere generaties samenwonen. Dat is deels inderdaad een cultureel gebruik; maar armoede speelt ook mee in de keuze om bij ouders en grootouders te blijven wonen.

Geen markt voor essentiële medicijnen

Elk jaar sterven wereldwijd meer dan 10 miljoen mensen onnodig aan ondervoeding en behandelbare ziektes zoals malaria, diarree, tuberculose en aids. Garry Leech noemt dit in zijn boek Capitalism: A Structural Genocide een ‘structurele genocide’. Omdat overdraagbare ziektes vooral mensen in extreme armoede raken, wordt er nauwelijks geïnvesteerd in onderzoek. Slechts 11 procent van de medicijnen waar de farmaceutische industrie in 2008 aan werkte, richtte zich op overdraagbare ziektes. Het overige onderzoeksgeld werd besteed aan ouderdomsziekten als hart- en vaatziekten en kanker, maar ook aan medicijnen tegen kwaaltjes als impotentie, kaalheid en voetschimmel. Negen van de tien grootste farma-multinationals gaven in 2014 meer uit aan marketing dan aan onderzoek.

“ De hoge prijzen van medicijnen zullen vooral grote gevolgen hebben voor armere bevolkingsgroepen

Als er wel medicijnen worden ontwikkeld tegen overdraagbare ziekten, dan worden die tegen woekerprijzen verkocht. De WHO berekende dat er in 2010 7 miljard dollar nodig was om levensreddende aids-medicijnen te verstrekken aan mensen in sub-Sahara Afrika die deze niet konden betalen. 1,3 miljoen aidsdoden hadden voorkomen kunnen worden, als de grootste Amerikaanse farmaceutische bedrijven genoegen hadden genomen met een jaarwinst van 6,8 miljard per bedrijf in plaats van 7,7 miljard dollar, zo berekende Leech. Ook nu zetten banken farmaceutische bedrijven onder druk om woekerprijzen te hanteren, zodat hun investeringen veel dividend opbrengen. Net als tijdens de aidsepidemie van de jaren 90 zullen die hoge prijzen vooral grote gevolgen hebben voor armere bevolkingsgroepen in het globale zuiden.

Dodelijke bezuinigingen

Na de SARS-epidemie in 2003 zeiden virologen dat vaccinatie-onderzoek moest doorgaan. Maar daar zag de farmaceutische industrie geen verdienmodel in: te weinig gevallen, te weinig zekerheid over toekomstige besmettingen. Onderzoek was daarom afhankelijk van publieke financiering, waar nu juist steeds minder van was. Veelbelovende onderzoeken werden stopgezet. Virologen waarschuwden ook al jaren dat landen een voorraad beschermingsmaskers en ontsmettingsmiddelen moesten inslaan omdat een pandemie onvermijdelijk was.

“ Nederlandse veiligheidsdiensten trokken in 2016 al aan de bel vanwege een tekort aan IC-bedden in geval van een pandemie

Nederlandse veiligheidsdiensten trokken in 2016 aan de bel vanwege een tekort aan IC-bedden in geval van een pandemie. De maskers zijn nooit ingekocht; het aantal IC-bedden daalde alleen maar. In 2012 hing Nederland al onderaan het gemiddelde van Europa wat betreft IC-bedden per hoofd van de bevolking, net boven landen als Portugal en Griekenland, die jaren van gedwongen bezuinigingen achter de rug hadden. De dodelijkste bezuinigingen deed de Nederlandse overheid echter andere landen aan. Sinds de financiële crisis van 2008 is Nederland een van de strengste EU-stemmen bij bezuinigingseisen. Griekenland is een van de meest dramatische voorbeelden, daar liepen bezuinigingen in de publieke gezondheidszorg op tot wel 40 procent. Het gevolg: een verhoogde toename van de sterftecijfers tussen 2011 en 2016, die omgerekend neerkwam op 52.500 onnodige doden op een bevolking van ruim 10 miljoen.

Bezuinigen: risico voor volksgezondheid Gezondheids-experts David Suckler en Sanjay Basu vergeleken in hun boek The Body Economic: Why Austerity Kills een reeks landen die gelijktijdig een economisch crash meemaakten, maar tegengesteld beleid voerden: bezuinigen versus stimuleren. Telkens zagen Suckler en Basu dat het land dat bezuinigde een gezondheidscrisis doorging; het land dat juist stimulerende maatregelen nam niet. Zo troffen aids- en malaria-uitbraken Griekenland nadat budget voor muggenverdelging en gebruikersprogramma’s voor drugsverslaafden geschrapt werd. Veel Europese landen zagen vanaf 2010 toegenomen ‘zorgmijding’ onder armere inkomensgroepen, waardoor veel ziektes niet op tijd ontdekt werden, wat tot onnodige doden leidde. Zelfmoordcijfers stegen omdat veel mensen in een armoedeval terechtkwamen terwijl het sociale vangnet wegviel. Ook in Nederland hebben bezuinigingen grote gevolgen gehad. Tussen 2002 en 2007 steeg de levensverwachting nog met vijf maanden per jaar door investeringen in de gezondheidszorg – het ‘Nederlandse wonder’. Die vooruitgang is vrijwel gestagneerd na latere bezuinigingen; inmiddels hoort Nederland bij de slechter presterende landen.

Gezondheidszorg verslechtert

“ Europa is nu de brandhaard, maar het is niet uitgesloten dat in de armste delen van het globale zuiden de grote ramp nog zal plaatsvinden

In de armste delen van het globale zuiden is weinig ruimte voor isolatie, zijn te weinig middelen voor goede hygiënische maatregelen en is gezondheidszorg beperkt beschikbaar. En ook daar heeft de staat van gezondheid en armoede veel te maken met de opstelling van westerse landen. Leningen van het IMF en de Wereldbank komen al decennia met keiharde bezuinigingseisen. Het aantal mensenlevens dat in grote delen van Afrika, Zuid-Amerika en Azië verloren is gegaan door bezuinigingsbeleid, privatisering en vrijhandel is onmogelijk te berekenen, maar ligt mogelijk in de tientallen miljoenen.

Misplaatste arrogantie

“ Westerse superioriteitsgevoelens weerhielden ons ervan te leren van de situatie in Oost-Azië

Europa had twee extra maanden om zich voor te bereiden toen de ernst van het virus al duidelijk werd, maar westerse superioriteitsgevoelens weerhielden ons ervan te leren van de situatie in Oost-Azië. Zelfs toen Zuid-Europa werd geraakt, uitte Nederland vooral misplaatste arrogantie en vooroordelen. Zo suggereerde het hoofd van de GGD dat Italiaanse sterftecijfers kwamen door gebrekkige hygiëne. Het tegendeel blijkt waar: Nederland was het minst hygiënische land in Europa als het aankwam op handen wassen na toiletbezoek, volgens een peiling uit 2015. Onderzoek uit maart dit jaar bevestigde nog eens dat 80 procent van de Nederlanders zich niet aan de hygiënemaatregelen houdt.

Solidariteit is het enige medicijn

Door gebrekkige maatregelen hebben talloze Europese reizigers het virus over de wereld verspreid. Toen die reizigers strandden, probeerden regeringen ze met man en macht naar huis te halen. Dit staat in schril contrast met alle vluchtelingen in Griekenland die volgens afspraken allang herplaatst hadden moeten zijn. In het Griekse kamp Moria zijn de omstandigheden intussen erbarmelijk: voeding, hygiënische middelen, ruimte en medische voorzieningen zijn gebrekkig. Corona is er nog niet gesignaleerd, maar áls dat gebeurt zijn de gevolgen niet te overzien.

“ Het Westen heeft andere landen ongekend veel leed aangedaan door financiële sancties