Een boot met Griekse bemanning patrouilleert de Egeïsche Zee tussen Griekenland en Turkije, op zoek naar migranten. Beeld Getty Images

De lof van de regeringsleiders woensdagavond voor Europees Commissievoorzitter Juncker gaat, zoals wel vaker, gepaard met een net iets te harde klap op zijn schouders. Heel goed Jean-Claude, dat voorstel om het Europese grensagentschap op te tuigen tot tienduizend man om de migratie te beteugelen. Mooi plan, interessant, alleen: niet in 2020 zoals jij wilt! En zeker niet met de macht die de Commissie zich toe-eigent.

Natuurlijk, tijdens hun informele diner woensdagavond in Salzburg zullen de leiders het grenswachterplan ‘verwelkomen’. Dat kunnen ze ook moeilijk anders, afgelopen juni moedigden ze Juncker nog aan snel met zo’n plan te komen. Maar wat nu op tafel ligt, gaat de meeste leiders te ver. Zoals premier Rutte vorige week zei: ‘Wel een beetje wild’. En ook wat te duur volgens hem: 11,8 miljard euro de komende 9 jaar.

Rutte is vanavond niet bij het diner, hij zit bij het Prinsjesdagdebat in de Tweede Kamer, maar de meeste EU-collega’s delen zijn zorgen. Het Europese grensagentschap bestaat pas sinds 2016, met een – nog nooit gebruikte! – pool van nationale grenswachters van 1.500 man. Dat nu optuigen tot 10.000, deels EU-staf (3.000), deels verplicht (7.000) aan te leveren door de lidstaten? Zonder deugdelijke onderbouwing van dat aantal? Maar wel met bewapening, inclusief de aanschaf van eigen boten en vliegtuigen? En met de Commissie die beslist over de inzet ervan? Te betalen uit de volgende EU-meerjarenbegroting waarover nog geen begin van overeenstemming bestaat? De Hongaarse premier Orbán vergeleek de geplande Europese grenswachten afgelopen vrijdag met ‘huurlingen’ die de grenzen openzetten voor migranten.

De leiders zullen het Commissievoorstel subtiel doorschuiven naar hun ambtenaren voor ‘technische uitwerking’. ‘Het gaat hier over grensbewaking, het hart van de nationale soevereiniteit. Dat geef je niet zomaar uit handen’, stelt een nauw betrokken EU-ambtenaar.

Politieke crisis

Nu is er ook tijd: het aantal migranten dat deze maanden via de Middellandse Zee naar Europa komt, is een fractie van het piekjaar 2015. Er is geen migratiecrisis, bezweren EU-ambtenaren en diplomaten, er is een politieke crisis over migratie. De asielquota (de verplichte spreiding van vluchtelingen) waartoe de lidstaten in 2015 in paniek besloten, hebben de sfeer tussen de landen zwaar vergiftigd. ‘De hoge prijs die we daarvoor betalen is de totale impasse in het Europese asielbeleid sindsdien’, zegt de EU-ambtenaar.

Hoe bitter de verdeeldheid is, bleek afgelopen week weer eens toen de Italiaanse minister van Binnenlands Zaken Salvini migranten wegzette als ‘slaven’ om het kindertekort in Europa tegen te gaan, wat zijn Luxemburgse collega Asselborn (die destijds de asielquota erdoor duwde) tot een ongebruikelijke interruptie bracht: ‘Merde alors!’ (gvd). Nieuwe asielquota komen er sowieso niet meer, de leiders in Salzburg wachten tot dit plan van de Commissie een stille dood sterft. Ook Juncker trekt er niet meer aan.

De uitbouw van het Europees grensagentschap komt er wel, alleen niet in 2020. Overigens: in de ontwerpplannen van de Commissie was de volledige operationele slagkracht met 10 duizend man pas in 2027 voorzien. Het was de rechterhand van Juncker – secretaris-generaal Selmayr – die dit niet ambitieus genoeg vond en er 2020 van maakte. In allerijl werden vakantieverloven van betrokken Commissieambtenaren deze zomer ingetrokken om het nieuwe idee uit te werken.

Een speedboat met Nederlandse bemanning verplaatst 25 migranten van het Griekse eiland Pasas naar het nabijgelegen Griekse eiland Oinousses. Beeld AP

Andere Commissievoorstellen wacht eveneens een korzelige ontvangst door het diepgewortelde wantrouwen. Zo wil de Commissie de nationale asielprocedures veel meer op elkaar afstemmen om het ‘asielshoppen’ en ‘verdwijnen’(lees: doorreizen) van migranten tegen te gaan. Geen overbodige luxe: in Italië staat een migrant drie dagen na zijn registratie op straat in afwachting van een procedure die al snel drie jaar duurt, terwijl in het nieuwe nieuwe systeem in Nederland zo’n aanvraag meestal binnen enkele maanden wordt afgewerkt, inclusief beroepsmogelijkheden.

Soevereiniteitsverlies

Voor deze harmonisering moet het huidige EU-asielbureau EASO (nu vooral bedoeld voor de ondersteuning van de lidstaten) worden omgebouwd tot een echt Europees Asielagentschap (1,5 miljard euro de komende jaren) en dat stuit op weerstand vanwege soevereiniteitsverlies. De recente Commissieplannen om investeringen in Afrika aan te jagen (van enkele tientallen miljarden naar honderden miljarden euro’s) zijn überhaupt nog niet tot de hoofdsteden doorgedrongen. Ook hier voorzien experts moeizame discussies tussen de lidstaten over geld en toezicht.

Eind juni besloten de regeringsleiders hun nachtelijke en tumultueuze EU-top over migratie met twee opmerkelijke plannen: ‘ontschepingsplatforms’ buiten de EU om migranten te weren, en ‘gecontroleerde centra’ binnen de EU om illegalen vast te houden. Nationale ambtenaren zijn nog steeds bezig uit te zoeken wat hun leiders nu precies bedoelden.

De beoogde Afrikaanse gastheren voor de ontschepingsplatforms zijn überhaupt niet van plan mee te werken als daar geen flinke zak met geld tegenover staat, alsook een veel ruimere legale arbeidsmigratie van Afrika naar Europa. ‘Elk hek, hoe hoog ook, wordt beklommen als er geen deur in zit’, beaamt de Duitse europarlementariër Weber (CSU), leider van de christendemocratische fractie. ‘Die deur heet gereguleerde economische migratie.’ De poging van Juncker afgelopen week zijn oude ‘Blue Card’-plan nieuw leven in te blazen (de werkvergunning, een Europese versie van de Amerikaanse Green Card)heeft tot nog toe nul respons gekregen. De meeste leiders durven er niet aan, uit vrees hun populistische concurrenten in de kaart te spelen. ‘Terwijl de lidstaten jaarlijks 3 miljoen verblijfsvergunningen verstrekken. Er is dus ruimte voor een stevig migratieplan’, merkt een Commissieambtenaar op.

‘Het wordt een interessant diner woensdag’, verzekert een EU-diplomaat. Aan een verwachting over de sfeer waagt hij zich niet. EU-president Tusk waarschuwt de leiders alvast in zijn uitnodigingsbrief: als politici migratie blijven misbruiken voor electoraal gewin, zijn nieuwe crises en doden in de Middellandse Zee onvermijdelijk.