Na dzień przed odejściem ze stanowiska Rzepliński zaapelował jeszcze do prezydenta Andrzeja Dudy, by ten wstrzymał się z podpisaniem nowych ustaw uchwalonych przez PiS. Chodzi o przepisy regulujące organizację i tryb postępowania przed TK, dotyczące statusu sędziów oraz przepisy wprowadzające obie te ustawy. Wczoraj prezydent podpisał ustawy.

Z konstytucjonalistami: prof. Wiktorem Osiatyńskim i prof. Markiem Chmajem, a także wspierającym działania obozu władzy prof. Kamilem Zaradkiewiczem rozmawiamy o tym, co stanie się z Trybunałem w najbliższym czasie i jak oceniają prof. Andrzeja Rzeplińskiego.

Co dalej z Trybunałem?

Prof. Wiktor Osiatyński: – Prezes Rzepliński odchodzi po wykonaniu swojej 9-letniej misji. To naturalne, on sam pewnie wróci do pracy naukowej. Mam wrażenie, że pomimo obaw, władza nie będzie chciała się na nim mścić. A co dalej z Trybunałem? Niewątpliwie władza będzie szła dalej drogą niekonstytucyjnych ustaw, które przyjęła. Cel jest jeden: albo podporządkować sobie, albo spacyfikować TK.

Prof. Marek Chmaj: – Nie ma prostych scenariuszy. Z jednej strony, mamy wiceprezesa, który ma pozycję wskazaną przez konstytucję, określone kompetencje i gdybyśmy trzymali się prawa, a tak niestety się nie dzieje, to w jego ręce powinno przejść zarządzanie Trybunałem. Z drugiej – obecna większość uchwaliła tzw. ustawę naprawczą, która wskazuje, że gdy nie ma prezesa TK, to sędzia o najdłuższym stażu staje się "pełniącym obowiązki". Zatem ustawa tworzy zupełnie nowy, pozakonstytucyjny organ. Obawiam się, że dojdzie do dwuwładzy.

Prof. Kamil Zaradkiewicz: – Przed nami niebezpieczeństwo nowego sporu – dotyczącego roli wiceprezesa Trybunału Konstytucyjnego. W świetle obecnych przepisów osoba sprawująca tę funkcję nie ma samodzielnych kompetencji, one nie są określone w konstytucji. Stanowisko prezesa Trybunału to funkcja głównie organizacyjna i reprezentacyjna, bo jako sędzia co do zasady nie zajmuje on szczególnej pozycji. Przepisy konstytucji ani ustawy z 22 lipca 2015 r. nie przewidują, co się dzieje w przypadku zwolnienia się stanowiska prezesa.

Kto przejmie władzę w TK?

Prof. Wiktor Osiatyński: – Są przepisy, które wyraźnie regulują tę kwestię. Zgromadzenie Ogólne powinno wysunąć dwóch kandydatów, ale sędziowie pisowscy odmówili wykonania swojego obowiązku. Teraz władza ma zamiar powołać nowego prezesa w sposób niezgodny z konstytucją. Trudno w takich okolicznościach cokolwiek przewidywać, bo nie poruszamy się już w granicach prawa.

Prof. Kamil Zaradkiewicz: – Po podpisaniu przez Andrzeja Dudę nowych ustaw dot. TK obowiązki prezesa powinien przejąć sędzia z najdłuższym stażem. Należy wnikliwie przeanalizować wymagania zawarte w ustawie.

Jak oceniać kadencję prof. Andrzeja Rzeplińskiego?

Prof. Wiktor Osiatyński: – Był wspaniałym prezesem. Jestem pełen ogromnego szacunku wobec niego. W niezwykle trudnych czasach wykazał się siłą, odwagą cywilną i poświęceniem w obronie wartości. To bardzo kompetentny prawnik, co także pozwalało mu radzić sobie w momencie, gdy stał się solą w oku obozu władzy. Gdy pyta pan o prof. Rzeplińskiego, to mogę jedynie wyrazić swój podziw wobec jego postawy.

Prof. Marek Chmaj: – Jego kadencja to czas wielu sukcesów, ale też niemałej liczby zaniechań. Prof. Rzepliński stał się symbolem oporu wobec "dobrej zmiany", równocześnie mając na koncie kilka kontrowersyjnych działań. Mogę wymienić dwa: polityka informacyjna polegająca na osobistym komentowaniu wydarzeń w mediach oraz zawahanie się ws. nadwyżkowych sędziów wybranych w grudniu tamtego roku.

Prof. Kamil Zaradkiewicz: – Ostatni rok naznaczył całą kadencję prof. Rzeplińskiego. Wcześniej nie wykazywał się jakąś szczególną aktywnością, jego dorobek orzeczniczy to przeciętnie cztery wyroki jako sprawozdawcy rocznie. Jednak niezależnie od tego, opinia publiczna będzie go oceniać przez pryzmat wydarzeń, w których brał udział. Moja opinia o jego działalności jako prezesa jest bardzo negatywna.

Czy Trybunał stanie się bliższy obywatelom?

Prof. Wiktor Osiatyński: – Już jest bliższy. Proszę zwrócić uwagi na sondaże opinii publicznej, które wskazują na większą świadomość obywateli. I to też ogromna zasługa niezłomnej postawy prof. Rzeplińskiego. Trybunał zawsze był odległy od świadomości pojedynczego obywatela, ale dziś to się zmienia. To bardzo ważne, bo w tym sporze naprawdę chodzi o nasze prawa.

Prof. Marek Chmaj: – Zgadzam się z prof. Osiatyńskim, świadomość konstytucyjna rośnie w naszym społeczeństwie każdego dnia. Nie tylko zwiększa się sprzedaż książeczki z zapisami Konstytucji RP, ale też można ją nabyć teraz w wielu kioskach, sklepach, hipermarketach. To napawa optymizmem. Czytamy ją, staramy się zrozumieć i widzimy sens jej obrony. To naprawdę ważne, bo jeśli konstytucja zostanie podważona, to cały gmach systemu prawnego runie.

Prof. Kamil Zaradkiewicz: – Obywatele są coraz bardziej świadomi roli Trybunału Konstytucyjnego. Niezależnie od ocen, wielu Polaków przez ostatni rok uzmysłowiło sobie, jaką rolę pełni TK. Niegdyś nawet posłowie mylili ten Trybunał z Trybunałem Stanu. Dziś to już nie do pomyślenia.

Czy Trybunał przestanie istnieć?

Prof. Kamil Zaradkiewicz: – Likwidacja Trybunału wymagałaby zmiany konstytucji albo uchwalenia nowej. Czy to byłoby złe rozwiązanie dla Polski? Nie przesądzałbym tego, z pewnością model kontroli konstytucyjności prawa wymagałby dużej, pogłębionej debaty społecznej. W różnych systemach demokratycznych znane są także inne mechanizmy kontroli działań parlamentu. U nas ukształtowała się koncepcja z Trybunałem Konstytucyjnym, ale warto pamiętać, że w wolnej Polsce nigdy nie poświęcono tej kwestii żadnej publicznej debaty.

Prof. Wiktor Osiatyński: – To zależy od trwałości obecnej władzy i stopnia jej akceptacji przez społeczeństwo. Moim zdaniem to poparcie właśnie zdecydowanie maleje, zwłaszcza po ostatnich wydarzeniach dotyczących ograniczenia swobody mediów i zgromadzeń publicznych. Wierzę, że Trybunał się obroni, ale odwracanie szkód będzie bardzo długie i nawet trudniejsze niż osądzanie winnych.

Prof. Marek Chmaj: – Trybunał będzie istniał, ale czy będzie sprawował rolę, do jakiej został powołany? Tu mam obawy. Musimy o to walczyć, bo TK broni nas przed zbyt daleko idącą władzą parlamentu. Wygląda na to, że orzeczenia będą podważane przez obóz władzy, a to dla Polski, dla naszej demokracji, bardzo zły scenariusz. Jeśli Trybunał straci swoją wagę, to nikt już go nie zastąpi.

(jsch)