In september 1941 worden 101 Russische krijgsgevangenen, als levend nazi-propagandamateriaal door de straten van Amersfoort gevoerd. De aanblik van in lompen gehulde Russen moet de Nederlandse bevolking ervan overtuigen dat zij beter de zijde van nazi-Duitsland kunnen kiezen in de strijd tegen het bolsjewisme. Maar de Amersfoorters, hevig onder de indruk van het schouwspel, tonen vooral medelijden. In Kamp Amersfoort komen 24 van de 101 Sovjetsoldaten door honger, ziekte en mishandeling om het leven. De overige 77 gevangenen worden op 9 april 1942 gefusilleerd. Het blijkt de op één na grootste massa-executie in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog te zijn. Zowel getuigen van de tocht van de Russen door Amersfoort als oud-kampgevangenen komen aan het woord in deze uitzending van Andere Tijden.

De 101 Russen van Kamp Amersfoort Bekijk Video 30 min

De 865 Russen van Amersfoort

De 101 Sovjetsoldaten liggen begraven op het Russische Ereveld in Leusden, een paar kilometer onder Amersfoort. Ze liggen daar niet alleen. In totaal zijn 865 oorlogsslachtoffers uit de voormalige Sovjet-Unie begraven op het ereveld. Waar kwamen deze honderden andere Russen vandaan? Zij waren vrijwel allemaal soldaten in het Rode Leger, maar wat is hun verhaal?



Krijgsgevangenen

Daarvoor moeten we terug naar 22 juni 1941. Op die dag breekt nazi-Duitsland het niet-aanvalsverdrag met de Sovjet-Unie. Met meer dan vier miljoen soldaten, 3600 tanks en meer dan 4000 vliegtuigen verrast Hitler het Rode Leger op drie fronten tegelijkertijd.



Het Duitse leger verovert in een razend tempo terrein, nog geen half jaar na de inval staan de Duitsers voor Moskou en Leningrad. Onderweg maken de Duitsers ruim vijf miljoen krijgsgevangenen onder de soldaten en de bevolking. Een groot deel gaat per trein naar Duitsland waar ze als dwangarbeider worden uitgebuit.

Russische krijgsgevangenen moeten "zum Tot arbeiten".

De Russen van Amersfoort belanden bijna allemaal in het Ruhrgebied, onder meer in de kampen Stalag VI A in Hemer en Stalag VI K in Stukenbrock. De omstandigheden zijn onmenselijk. Vanuit de nazi-ideologie zijn de Slavische krijgsgevangenen Untermenschen waardoor hun positie slechter dan slecht is. In tegenstelling tot bijvoorbeeld de Nederlandse dwangarbeiders moeten de Russische krijgsgevangenen "zum Tot arbeiten".

Russische krijgsgevangenen in Stalag VI C Bekijk Video 1 min

Zij die het niet overleefden

Van de in totaal ruim vijf miljoen Russische krijgsgevangen blijft nog niet de helft in leven. Wrang is dat veel Sovjetsoldaten die begraven liggen bij Amersfoort in leven weten te blijven tot de laatste dagen van de oorlog. Ze sterven vlak voor of in de weken na de bevrijding.



Tuberculose is de belangrijkste doodsoorzaak. De ziekte waart al jaren door de kampbarakken in Duitsland. Het Amerikaanse leger neemt de Russische krijgsgevangenen nog op in Duitse ziekenhuizen, maar voor de Russen van Amersfoort is het tevergeefs.



Als laatste eerbetoon aan hun bondgenoten willen de Amerikanen voorkomen dat de laatste rustplaats van de Sovjetsoldaten op vijandelijk grondgebied is. Daarom kiezen ze voor de dichtstbijzijnde begraafplaats over de grens: het Limburgse Margraten. Daar krijgen de Russen een plek naast de gevallen Amerikaanse soldaten.

“Nederland zal het als een eer beschouwen ook deze graven met toewijding te verzorgen.”

Opnieuw begraven

Twee jaar na de bevrijding besluiten de Amerikanen dat de lichamen van de Russen toch ook in Margraten niet op hun plek zijn. Het zou een begraafplaats voor uitsluitend Amerikaanse soldaten moeten zijn. Voor alle niet-Amerikaanse doden moet Nederland een andere plek zoeken.



De voorkeur gaat uit naar de plek waar ook de 101 Russen van Kamp Amersfoort begraven liggen. Hier krijgen alle Russische slachtoffers in Nederland een eigen begraafplaats. De officiële opening van het Russische Ereveld in Leusden is op 18 november 1948. Het Polygoonjournaal is hierbij aanwezig: “Nederland zal het als een eer beschouwen ook deze graven met toewijding te verzorgen.”

Opening van het Russische Erekerkhof Bekijk Video 1 min

Vergeten

Ondanks dit voornemen raken de Russische oorlogsgraven in de vergetelheid. Nabestaanden van de Sovjetsoldaten weten bovendien niet dat hun zonen, mannen, broers en vaders op deze plek in Nederland zijn begraven.



Tot juni 1998. Dan trekt de 22-jarige student Remco Reiding zich het lot aan van de Russen in Amersfoort. Hij begint aan een zoektocht naar de identiteit van de slachtoffers en de nabestaanden. Na twee jaar onderzoek, vindt hij de eerste achtergebleven families. In 2012 vertelt hij aan de NCRV wat het voor hem betekent dat hij na al die jaren de weduwes, broers, zussen, kinderen en kleinkinderen kan vertellen waar hun familieleden zijn begraven.

Op zoek naar nabestaanden, NCRV Bekijk Video 43 min

Stichting Russisch Ereveld

In 2010 richt Reiding met een paar anderen de Stichting Russisch Ereveld op om te verzekeren dat de zoektocht blijft doorgaan. Inmiddels zijn 199 families opgespoord en bekommeren meer dan 400 mensen zich nu om een Sovjetsoldaat via grafadoptie. Met het geld betaalt de stichting het onderzoek en het eventuele grafbezoek voor nabestaanden.



U kunt bijdragen aan de zoektocht of het in leven houden van de herinnering aan deze soldaten door een graf te adopteren via deze stichting.