Dat de motivatie van jongeren in het voortgezet onderwijs over het algemeen beperkt is, is al geruime tijd bekend. En tegelijkertijd zijn hun schoolprestaties niet zo heel veel slechter dan die van jongeren uit andere westerse landen. Veel jongeren halen op school niet het beste uit zichzelf. Nee, dan China, daar wordt veel harder en meer gewerkt door scholieren. De Chinese scholen hebben een veel zwaarder curriculum en ouders regelen vaak ook nog bijlessen voor hun kroost in de avonduren.

Hoe komt dat nou, die geringe motivatie bij de Nederlandse jeugd? Niet zelden leidt het tot frustratie bij docenten die in de docentenkamer wanhopig uitroepen: „Ze willen niets, ze doen niets, zowel thuis als op school niet. En leuker of spannender en uitdagender kan ik de les echt niet maken.”

Twee antwoorden, gebaseerd op mijn eigen observaties en een analyse van psychiater Dirk de Wachter uit België. Ten eerste denk ik wel eens dat jongeren vaak een luxe en makkelijk leven hebben. Ze hoeven zich meestal niet te ontworstelen aan armoede. Ze zijn niet bang voor toekomstige armoede, voor laag betaald, ongeschoold en onzeker werk, voor wonen in een goedkope huurwoning in een achterstandswijk. Zo ver denken ze niet vooruit. Hun toekomstbeeld is een vorstelijk salaris, mooi huis en dito auto voor de deur. Dat zijn velen gewend van hun ouders.

Lees ook: De Nederlandse school: wanorde, onrust en lawaai

Directe bevrediging

Een andere verklaring heeft te maken met de tijd waarin wij leven en de cultuur in het welvarende Westen. Dirk de Wachter beschrijft in zijn boek Borderline Times: het einde van de normaliteit bepaalde tendensen van deze tijd. Alles moet altijd leuk en spannend zijn: directe bevrediging van wat men wil. Maar de lessen op school zijn (ondanks al het online beschikbare beeldmateriaal dat in het klaslokaal kan worden getoond) niet altijd leuk. Alles begint snel te vervelen en telkens weer zoekt men een nieuwe kick en nieuwe afleiding. Leren en vaardigheden verwerven is een langzaam proces, en dat botst met onze cultuur van directe bevrediging waarin alles snel moet en kort mag duren.

Leren heeft ook alles te maken met discipline, doorzetten en de teleurstelling van een onvoldoende te boven zien te komen. Als het goed is worden er op school bepaalde grenzen gesteld en dat betekent in de praktijk dat jongeren beperkingen worden opgelegd en eisen aan hen worden gesteld. Dat botst soms, want thuis mag veel meer. Hoeveel ouders raken niet gefrustreerd omdat zoon of dochter de hele dag met de mobiele telefoon bezig is, op het obsessieve af. Maar ja, ouders willen het graag gezellig houden thuis en zijn terughoudend in het stellen van grenzen. Het kind moet vooral gelukkig zijn en omdat het financieel mogelijk is, is daarvoor veel te koop. Kleding, sportclubs, vakanties, stedentrips en allerlei gadgets.

Lees ook: Leren hoeft niet leuk te zijn

Verbrokkelde samenleving

We leven in een verbrokkelde samenleving. De moderne mens dus ook deze generatie tieners heeft moeite met verbindingen. We staan met de hele wereld via internet in contact, maar toch zijn velen eenzaam. Directe bevrediging is vaak mogelijk in deze tijd. Alles en iedereen is inwisselbaar als het even niet meer bevalt. Relaties, werk, de kerk, woonplaats en school, alles moet leuk zijn en een bron van genot. Zo veel mogelijk genieten is het adagium. Dat betekent dat leerlingen zich minder dan vroeger verbonden voelen met de school. De bindingen van de moderne mens zijn zwakker geworden, mede als gevolg van het individualisme.

Consumentisme is iets wat wij docenten veel zien op school. „Vertelt u het maar en als ik tijd en zin heb, dan luister ik wel even, maar vraag me niet zelfstandig aan het werk te gaan, zelf na te denken over lastige vraagstukken… want daar heb ik niet altijd zin in en dat vind ik niet leuk. U wordt er toch voor betaald om het mij uit te leggen!”

Ik overdrijf hier misschien een beetje, maar helemaal vreemd zal veel docenten dit toch niet voorkomen. Hoe nu verder? Ik zie Nederlandse jongeren niet snel de Chinese ijver voor school en studie overnemen. Toch is een cultuuromslag misschien nodig. Een verandering van denken. Niet alles hoeft leuk te zijn, want dat is de toekomstige baan ook niet altijd elke dag. Geef leerlingen, zeker in de bovenbouw, meer vrijheid en laat ze de regisseur zijn van hun eigen leerprestaties. Verantwoordelijk voor hun eigen leerproces, met daarbij de nodige ondersteuning.