Je hebt dit TPO+ artikel cadeau gekregen van Kris Flores. Neem ook een abonnement en steun TPO, dan kun je alle TPO+ artikelen altijd lezen. Een abonnement nemen op TPO Plus is makkelijk en snel. Bovendien zorg je er zo al voor 40 Euro per jaar voor dat TPO als onafhankelijk nieuwsmedium kan blijven bestaan.

Onlangs vond een episch Kamerdebat plaats waarin Martin Bosma (PVV) het woord voerde over het voorstel van D66 om de Kamerleden uit te rusten met meer ondersteunend personeel. In vergelijking met een Europarlementariër wordt een Kamerlid karig ondersteund, met slechts één persoonlijk medewerker die vaak agendabeheer doet. Verder is het Kamerlid aangewezen op expertise van beleidsmedewerkers – die worden aangestuurd door de fractie, terwijl Europarlementariërs doorgaans budget hebben voor onafhankelijk onderzoek.

Dit inzicht staat echter haaks op de Nederlandse mediawerkelijkheid: een bubbel waarin Den Haag nog steeds in het centrum staat. Dit is omdat nationale politici voor de kijkers meer herkenbaar zijn, wat leidt tot hogere kijkcijfers; de soevereiniteit heeft zich ondertussen verplaatst. Bekend is dat Zihni Özdil en Jesse Klaver (GroenLinks) elkaar bestreden op het vlak van ondersteuningsmiddelen voor Kamerleden. Het is tegen deze achtergrond – de ophopende werkdruk – dat we het voorstel van D66 moeten zien.

Het voorstel leidde tot een informatief debat tussen Martin Bosma (PVV) en Thierry Baudet (FvD). Zij boorden door tot de kern: “Waar is het niveauverlies van de Tweede Kamer begonnen?”

Bosma merkte op dat de SGP een kleine fractie is die in de Kamer niettemin deskundig overkomt. Wat dit betreft, zo liet hij optekenen “overwint de christelijke werkethiek van de SGP het postmodern-hedonistische arbeidsethos van het genderneutrale D66”. De volksvertegenwoordigers debatteerden serieus over het raadsel van het politieke niveauverlies – toch kwamen ze er niet uit. Format noch voorzitster bood ruimte aan een al te uitputtende discussie. Dit artikel onderzoekt hoe het komt dat het parlementaire niveau is verdampt.

Ten eerste is het Kamerlidmaatschap een juniorfunctie geworden, een opstapje naar een hogere functie. Daarom zijn de parlementariërs niet kritisch op hun toekomstige collega’s en ook niet op hun huidige superieuren, die hen binnen de partij een verkiesbare lijstplek hebben gegund en dus groen licht hebben gegeven voor het Kamerlidmaatschap.

Afgelopen zomer discussieerde ondergetekende hierover met een Kamerlid. Die zei: “Een kieslijst en de volgorde van de kandidaten daarop, daar zit een visie achter. Daar moet niet een partijraad of iets dergelijks doorheen lopen, dat werkt verstorend.” Maar als dat het geval is, was de repliek van ondergetekende, geef dan gewoon toe dat je Geert Wilders bent – of in ieder geval dat je het werven van Kamerleden op dezelfde wijze doet. Het Kamerlid verzonk in een diep gepeins en het gesprek veranderde van onderwerp. De vraag bleef zweven hoe ‘duaal’ een parlementariër zijn of haar controlerende rol kan vervullen, als een partijleider tegelijk bewindspersoon is.

Ten tweede zijn zowel de regering als de coalitiepartijen bang voor populisme: dit leidt tot brede monotone coalities die elkaar toch wel steunen, want populisme is in hun beleving erger dan een tandeloos parlement. Wat dit betreft geeft het te denken dat een motie van wantrouwen tegen premier Rutte door de SP, niet werd gesteund door GroenLinks noch de PvdA, die dit kabinet kennelijk in het zadel willen houden. Met rubberen Rutte kunnen die linkse partijtjes er dealtjes uit slepen terwijl zij huiverend vooruitdenken aan formatieonderhandelingen met Wilders of Baudet.

Tekenend is dat de uitslagen van de laatste Provinciale Statenverkiezing (FvD de grootste) of van het Oekraïne-referendum, de mainstream partijen geen seconde aan het twijfelen brachten. Misschien willen ze te snel, te hard vooruit met de EU? Misschien past de islam toch niet bij Europa? Misschien is er geen klimaat-Apocalyps aanstaande? NEEN! Die uitslagen worden verklaard door de kortzichtige en xenofobe starheid van provinciale kleinburgers die weigeren wereldburgers te worden. Door proleten die nepnieuws kijken. De mainstream partijen hebben de fatsoenlijke samenleving te verdedigen: zij voelen zich de underdog en hun oplossing is om de bevolkingsgroepen die het met hen oneens zijn, nóg verder buiten de instituties te zetten, nóg verder te verwijderen van de maatschappelijke macht. Omroep Ongehoord Nederland is de respons hierop.

Ten derde gaan debatten niet meer over visie. De sfeer die over de Tweede Kamer hangt is dat technische discussies aan de hand van beleidsdetails, hoger worden aangeslagen dan debatten over visie. Opmerkelijk is dit niet – mensen zonder visie zijn immers handige trekpoppen voor veel partijleiders, en als je zelf geen visie hebt dan is het wel zo fijn als je niet met je eigen leegheid wordt geconfronteerd.

Als we dan een visie moeten aanwijzen voor de regeringscoalitie, dan hangen zij het Fukuyama-wereldbeeld aan: we zouden op een grote consensus zijn uitgekomen waarin we gestaag wereldburgers worden. De grote conflicten rond religie, identiteit en natie behoren tot het verleden; we zijn geen volk meer maar een amorfe massa consumenten, ieder van ons gewijd aan onze persoonlijke welvaart. Vanuit deze consensus hoef je niet meer over visie te debatteren. En als je geen debatten over grote lijnen en de stip op de horizon hoeft te voeren, dan verdrink je in geouwehoer over technische details. Dit laatste zal hooguit verergeren als er meer technische onderzoekers aan de Kamer worden toegevoegd.

Ten vierde – dit weten we feitelijk al sinds Aysso Reudink hierover publiceerde – het internationale kapitaal bepaalt het politieke speelveld en beslist over het lot van de maatschappij en haar burgers. Politici komen niet meer met visies op sociaal-economische kwesties omdat de media weten dat dit nauwelijks invloed heeft: zij fixeren de aandacht op morele verontwaardiging en BN’er achtige hypes. ”Wie sluit wie uit?” Politiek debat gaat nauwelijks nog over de grote thema’s zoals de welvaartsoverdracht vanuit de ECB van Noord op Zuid, maar wél over relletjes rond de Blauwe Moskee en Zwarte Piet – herkenbare zaken die het straatbeeld raken.

‘Kenmerkend voor de esthetische wending van de politiek is dat geurvlaggen boven inhoud gaan’

De globalisering van (arbeids)migratie, mensenrechtenverdragen, monetaire politiek, grenzeloze software op het internet – dit alles maakt dat de politiek over steeds minder gaat. De inhoudelijke macht verdampt: hierom wordt het effectiever om debatten inderdaad te gebruiken als zendkanaal en wervingsmethode in plaats van als inhoudelijke controle om iets tastbaar te bereiken. Vandaar de fixatie op morele verontwaardiging en termen als ‘theekransje’ en ‘bemensing’. Zulke termen – en de verontwaardiging over die termen – zijn geurvlaggen: kenmerkend voor de esthetische wending van de politiek is dat geurvlaggen boven inhoud gaan.

Bij punt vier hebben we voorts de fictie van het ‘maatschappelijk middenveld’. Dit wil zeggen dat politici stiekem macht weggeven aan bijvoorbeeld klimaattafels om zo zichzelf buiten spel te zetten. De politicus Geert Bourgeois (N-VA) maakte hier onlangs een opmerking over. Aanhangers van Guy Verhofstadt willen allerlei experts naar het Europarlement halen om zo ‘met de burgers’ in gesprek te gaan over de toekomst van de EU. Bourgeois stelde de vraag hoe representatief deze mensen zouden zijn. Het is niet uit te sluiten dat deze burgers en experts gerekruteerd worden uit de echoputten van dezelfde linksliberaal-kosmopolitische orde.

‘Wat er dus nu gaat gebeuren – als wij punt één tot en met vier optellen – is de opkomst van het slag politicus dat geen verstand meer heeft van het ‘aan de knopjes draaien’ en dat evenmin een visie heeft’

In mijn proefschrift De Democratie en haar Media (2017) kenschets ik een politicus als een vertaler tussen enerzijds de taal van het volk op straat, en anderzijds het administratieve jargon van de bureaucratische instituties. Hij of zij bemiddelt tussen deze werelden. Maar een politicus vervult nog andere rollen.

Hij of zij draait aan de knopjes van de maatschappij, hierin gestuurd door een visie ‘waar moet Nederland uiteindelijk naartoe’. Daarnaast vervult een politicus een kanaliserende rol – als het volk ontevreden is worden politici naar huis gestuurd. In die zin vervult een politicus een ontladende rol, een soort kanaliserende carnavalsfunctie, wat betreft het weggeleiden van maatschappelijke onvrede.

Wat er dus nu gaat gebeuren – als wij punt één tot en met vier optellen – is de opkomst van het slag politicus dat geen verstand meer heeft van het ‘aan de knopjes draaien’ en dat evenmin een visie heeft. Omdat ze hun positie eerder danken aan volgzaamheid dan aan bewezen kunde, hebben zij geen kennis van de administratieve instituties en ze hebben liever dat niet bekend wordt dat zij die kennis ontberen. Dit is waarom zij opteren voor deze ‘burger-inspraak’ modellen, die tegelijkertijd nooit echte inspraak bieden.

‘Al met al verworden politieke partijen tot antidemocratische vehikels en de meeste politici tot zielloze consultants’

De functie van ‘werkelijk iets in gang zetten’ wordt overgeheveld aan klimaattafels en dergelijke. We hebben het dan over het slag politicus dat meer bezig is met filmpjes opnemen dan met dossiers doorploegen en de inhoud overdraagt op ongekozen organen. Dit slag politicus gaat zich steeds meer identificeren met de kanaliserende rol die hij of zij vervult – de beeldvormingsfunctie. Dit is een bijzonder interessant mechanisme: want als je mensen gaat afrekenen die het niet werkelijk voor het zeggen hebben, hoewel we publiekelijk pretenderen dat ze het wél voor het zeggen hebben… Ja, dan wringt ergens de schoen… dit zal leiden tot Caesarisme.

Hier komt bij dat het ‘afrekenen’ niet eens echt afrekenen is. Hun politieke baan wordt dikwijls opgevolgd met een baan die véél lucratiever is dan een politieke functie. Ad Melkert (PvdA) kan hierover meepraten: hij bouwde mee aan de maatschappelijke sfeer die leidde tot de moord op Fortuyn.

Al met al verworden politieke partijen tot antidemocratische vehikels en de meeste politici tot zielloze consultants. ‘Zonder last of ruggespraak’ is ver te zoeken – volksvertegenwoordigers lijken te denken dat ze in loondienst zijn bij een politieke partij: het fenomeen van de aangestelde liberalen. De mate waarin het trekpoppen zijn geworden die niet eens meer de wil hebben om over hun eigen situatie, mandaat en handelingsperspectief na te denken is schrijnend.

‘Wil je iets blijvends neerzetten dan moet je eigen instituties scheppen: die gaan langer mee dan een zandkasteel’

Ook het idee dat een stel ijdeltuiten, dat op zoek is naar een volgende baan en de Nationale Vergaderzaal als wachtkamer beschouwt, ook maar een zier geeft om iets als het landsbelang, is lachwekkend. Minder dan twee procent der Nederlanders is lid van een politieke partij. Uit deze kleine groep worden doorgaans de grootste meelopers geselecteerd om te doen alsof ze volksvertegenwoordigers zijn. In de praktijk krijgen zij dikwijls – op zijn vroegst nét voor een debat of zelfs bij de ingang van de plenaire zaal – de tekst aangereikt die ze mogen voordragen. Niemand van die lege pakken, van die pratende stropdassen heeft ook maar enig benul dat dit niet deugt.

Velen van hen zullen dit ontkennen en wellicht volhouden dat ze zelf hun teksten schrijven. Er zijn ook Kamerleden die iets hoger in de pikorde staan en de teksten eerder krijgen. Al met al drijft hun politiek op PR-oorlogen tussen ingegraven standpunten en het uitdelen van voordeeltjes aan de eigen achterban: dit leidt tot politieke apathie en corporatisme, waarbij de gevestigde belangen meer zeggenschap hebben over beleid en wetgeving dan burgers. Hierover maakte Baudet onlangs een belangrijke opmerking tijdens zijn speech in Zweden. De grillen van kiezers komen en gaan – verkiezingsuitslagen zijn zoals het spoelen van golven op een strand. Maar wil je iets blijvends neerzetten dan moet je eigen instituties scheppen: die gaan langer mee dan een zandkasteel.

U kunt Sid Lukkassen volgen door u in te schrijven op zijn nieuwsbrief www.sidlukkassen.com