De plannen waren veelbelovend begin dit jaar. Werkgevers, werknemers en pensioenfondsen zouden kort na de verkiezingen in maart een plan voor een nieuw pensioenstelsel presenteren. Werkgevers en vakbonden onderhandelen daar al over sinds begin 2015. Maar het plan kwam er niet. Sterker: ook over andere gevoelige onderwerpen als het ontslagrecht hebben de partijen elkaar nog altijd niet gevonden. Het vaak geroemde ‘poldermodel’ hapert. Het overleg zit muurvast, leert een rondgang.

De tijd dringt: woensdag gaan VVD, CDA, D66 en ChristenUnie door met de onderhandelingen om een kabinet te vormen. De partijen zijn opvallend eensgezind over de arbeidsmarkt: het pensioenstelsel moet anders, de uit 2015 daterende regels rond ontslag en tijdelijke contracten werken niet en ondernemers lopen te veel risico als werknemers ziek worden.

Als werkgevers en vakbonden nog invloed willen hebben op de nieuwe kabinetsplannen, moeten ze snel zijn. Een nieuwe coalitie heeft belang bij zo’n polderakkoord. Veranderingen doorvoeren is nu eenmaal makkelijker als bedrijven én vakbonden erachter staan. Van de vier partijen hecht het CDA daar nog het sterkst aan. Achter de schermen zijn werkgevers en werknemers dan ook nog altijd hard aan het onderhandelen. In de hoop binnenkort gezamenlijke plannen op tafel te kunnen leggen bij de kabinetsformatie.

In de polder wordt gewerkt aan twee adviezen: één over pensioen en één over de arbeidsmarkt. Beide onderhandelingen staan onder leiding van Mariëtte Hamer, voorzitter van de Sociaal-Economische Raad. De grote vraag is: waarom duurt het zo lang? Officieel laten betrokkenen weinig los. Uit achtergrondgesprekken blijkt dat de onderhandelaars van werkgevers en vakbonden al wel „een concepttekst” hebben voor een nieuw pensioenstelsel. De kern van het plan: waar de meeste mensen nu nog hun pensioen opbouwen in één grote, collectieve pensioenpot doen ze dat straks individueel.

Deze ‘persoonlijke pensioenrekening’ is ook precies wat VVD, CDA, D66 en ChristenUnie willen. Toch durft niemand de concepttekst al een akkoord te noemen. De vakbonden willen bijvoorbeeld meer zekerheid over de financiële gevolgen voor werknemers. Voor hen staat voorop dat niemand er met een nieuw systeem op achteruit mag gaan. Pensioenfondsen zijn de financiële gevolgen nu aan het uitrekenen aan de hand van allerlei scenario’s: voor mensen van verschillende leeftijden, met verschillende inkomens, in verschillende sectoren, en voor tijden van economische bloei en neergang.

Maar zelfs als al deze berekeningen positief uitvallen, is het nog onzeker of vakbonden hun handtekening eronder durven zetten. Pensioen is een gevoelig onderwerp bij de grootste vakcentrale FNV, dat daar al tot meerdere crises leidde. Nu is er net een nieuw bestuur en is de achterban opnieuw kritisch over de plannen. Veel actieve kaderleden, veelal 50-plussers, willen het collectieve stelsel behouden. Die kritiek klinkt ook in het onstuimige ledenparlement, zeggen bronnen. Dat kan nog lastig worden voor het FNV-bestuur: het ledenparlement heeft instemmingsrecht.

Een nieuwe coalitie heeft belang bij een polderakkoord.

Daarmee zijn de problemen van de FNV de problemen van de politiek. De vier onderhandelende partijen willen het pensioenstelsel veranderen, maar dat is lastig zonder steun van de vakbonden; zij zitten in de leiding van de pensioenfondsen, samen met werkgevers.

Arbeidsmarkt

Dat ligt anders bij dat andere polderadvies, over de arbeidsmarkt. Daarover kan een nieuw kabinet prima zelf bepalen wat er moet veranderen. De vier onderhandelende partijen vinden allemaal dat de arbeidsmarkt niet goed functioneert: er worden te weinig vaste contracten uitgedeeld en kleine ondernemers lopen te veel risico als ze personeel inhuren. Daarom moeten de regels voor zzp’ers en werknemers, en voor ziekte, arbeidsongeschiktheid en ontslag veranderen.

Vooral op deze onderwerpen zit het overleg helemaal vast. Vakbonden willen niet inleveren op verworven rechten van werknemers, zoals ontslagbescherming. Zij willen vooral flexwerk ontmoedigen. Werkgevers willen juist wel veel veranderen, maar zij vormen niet één front.

Kleine ondernemers, verenigd in MKB-Nederland, hebben de meeste behoefte aan verandering. Zij vinden twee jaar loon doorbetalen voor zieke werknemers te lang. En ze vinden dat het te veel geld en gedoe kost om een werknemer te ontslaan. Dat kleine ondernemers het zwaar hebben, vinden VVD, CDA, D66 en ChristenUnie ook.

Lees ook: Politieke tweestrijd om koeien, kolen, auto’s en ‘Parijs’

Het ontslagrecht veranderen is voor de bonden onacceptabel, omdat MKB-Nederland daarmee af wil van recente afspraken in de polder. In 2013 sloten werkgevers, vakbonden en het kabinet-Rutte II ‘het sociaal akkoord’. Waarom zouden de bonden het strenge ontslagrecht dat ze toen binnen sleepten alweer opgeven?

De grote bedrijven, verenigd in VNO-NCW, hebben minder last van ontslagrecht en ziektewet. Zij willen vooral dat het pensioenstelsel verandert. Bovendien hebben ze het minste belang bij een akkoord met vakbonden. De plannen van VVD, CDA, D66 en de ChristenUnie komen goeddeels overeen met hun wensen. Waarom dan nog concessies doen aan de bonden?

Is er dan geen akkoord mogelijk? Jawel. Als een nieuw kabinet dichtbij is, kan alles veranderen. Het kabinet kan de vakbonden helpen door met geld nadelen voor hun achterban te compenseren. Of het kan druk zetten, door met regels te komen waarvan de vakbonden schrikken, die dan snel willen onderhandelen om pijnlijke plannen terug te draaien. Zo ging het ook in 2013, toen Rutte II de werkloosheidsuitkering drastisch dreigde te versoberen.

Daarom is de vertraging van een akkoord geen ramp, zeggen veel betrokkenen. Want deze formatiepoging kan nog altijd mislukken. Als de FNV nu al publiekelijk allerlei toezeggingen doet, heeft de politiek een vrijbrief om daar vervolgens in te gaan ‘shoppen’.

Eind juni bezocht Hamer de onderhandelende partijen. Ingewijden verwachten binnenkort nóg zo’n gesprek, met andere kopstukken uit de polder: werkgeversvoorman Hans de Boer en FNV-voorzitter Han Busker. De hoop in de polder is nog steeds dat ze dan wél met een concreet plan kunnen komen.

Dossier 1: Pensioen Het pensioenstelsel is aan verandering toe, vinden vakbonden, werkgevers én de formerende partijen. De manier waarop werknemers nu sparen voor hun aanvullende pensioen (boven op het staatspensioen AOW) is te onzeker. Premies gaan nu in één collectieve pot van het pensioenfonds. Zo worden beleggingsrisico’s gedeeld tussen alle deelnemers. Werknemers zien wel hoeveel geld ze krijgen als ze met pensioen gaan, maar dat is slechts een voorspelling, die lang niet altijd wordt waargemaakt. Dat bleek tijdens de economische crisis, toen telkens kortingen dreigden. Hoe een nieuw stelsel eruit moet zien, staat nu in een concepttekst die is uitonderhandeld in de Sociaal-Economische Raad (SER), het polderorgaan waarin werkgevers, vakbonden en onafhankelijke, vaak deskundige kroonleden met elkaar overleggen. Iedereen krijgt een persoonlijke pensioenrekening. Maar er is wel een gezamenlijke buffer om tegenvallers te compenseren. De SER wilde dit voorstel al direct na de Tweede Kamerverkiezingen presenteren, maar de werkgevers en vakbonden zijn nog niet definitief akkoord. Vakbonden willen eerst weten hoe dit nieuwe pensioen uitpakt voor werknemers in verschillende situaties en in verschillende economische omstandigheden. Deze ‘maatmensberekeningen’ moeten aantonen dat niemand erop achteruitgaat. Alleen zo kunnen vakbonden hun kritische achterban overtuigen. Wat de onderhandelingen ook moeilijk maakt: een nieuw stelsel kost veel geld en moet juridisch helemaal kloppen. Daar moet een nieuw kabinet bij helpen. De politieke partijen aan de formatietafel willen nóg meer veranderen. D66 en VVD willen dat werknemers zelf hun pensioenfonds kunnen kiezen. ChristenUnie en D66 vinden dat het opgebouwde pensioengeld ook gebruikt moet kunnen worden om bijvoorbeeld de hypotheek mee af te lossen. ChristenUnie, VVD, D66 willen dat zzp’ers zich kunnen aansluiten bij pensioenfondsen. Dossier 2: Ziekte Als een werknemer ziek wordt, moet zijn werkgever twee jaar lang zijn loon doorbetalen. Die wet uit 2004 is op zichzelf een succes: het ziekteverzuim daalde, en doordat werkgevers zich inspannen om zieke mensen weer aan het werk te krijgen, daalde ook het aantal mensen dat na twee jaar arbeidsongeschikt raakt. Toch willen VVD, CDA, D66 en ChristenUnie de wet veranderen. Kleine ondernemers met hooguit tientallen mensen in dienst durven geen vaste contracten te geven omdat ze het loon van zieke werknemers twee jaar moeten doorbetalen. Dat moet voor hen één jaar worden, schrijven de vier in hun verkiezingsprogramma. Dossier 3: Vaste banen Iedereen is het erover eens: meer mensen moeten een vast contract krijgen. Ook de VVD, ook de werkgevers. De discussie gaat over hoe je dat doel bereikt. Door de starre regels rond het inhuren en ontslaan van personeel te versoepelen, vindt de VVD. Schaf bijvoorbeeld de cao af. Ontslag mag soepeler, vinden ook CDA, D66 en ChristenUnie maar dan moet daar volgens deze partijen ook meer bescherming van flexkrachten en zzp’ers tegenover staan. Ook ondernemers willen af van de ontslagbescherming zoals die sinds 2015 geregeld is in de Wet werk en zekerheid van PvdA-minister Lodewijk Asscher. Ontslag is moeilijker geworden en vooral kleine ondernemers hebben daar last van. Voor de vakbonden is een verandering van het ontslagrecht onbespreekbaar, maar de werkgevers hebben de politiek aan hun zijde. Dossier 4: Zzp Er ligt sinds 2015 een helder advies van ambtenaren van diverse ministeries: werknemers en zzp’ers worden ongelijk behandeld. De belastingdruk op zzp’ers is lager, bijvoorbeeld doordat zij en hun ‘werkgevers’ geen premies voor sociale regelingen hoeven af te dragen. En doordat zelfstandigen een speciale belastingaftrek krijgen. Precies die ongelijkheid maakt zzp’er zijn zo aantrekkelijk. Zelfstandigen moeten weer even duur worden als werknemers, vinden CDA, D66 en ChristenUnie. Dat kan op verschillende manieren. Als het aan het CDA ligt, krijgen zzp’ers alleen nog belastingaftrek als ze sparen voor hun pensioen. D66 wil dat werknemers eenzelfde belastingvoordeel krijgen als zzp’ers. Ook moeten zelfstandigen zich verzekeren tegen arbeidsongeschiktheid, vinden CDA en ChristenUnie. Vakbonden zijn in de regel enthousiast over dit soort plannen. Werkgevers willen zo min mogelijk verplichtingen voor zzp’ers. Dossier 5: AOW Op dit dossier willen vakbonden hetzelfde als een deel van de werkgevers. De AOW-leeftijd gaat te snel omhoog, zeggen zij. Werknemers met zware beroepen, zoals als stukadoors en havenarbeiders, halen die hogere pensioenleeftijd niet, zien ook werkgevers in de bouw, de metaal en de installatiebranche. Is hier een oplossing voor te bedenken? Er circuleren verschillende voorstellen. De FNV wil de AOW-leeftijd voor iedereen minder snel verhogen. Een andere optie is de AOW-leeftijd flexibel maken: dan mag je zelf kiezen wanneer je met pensioen gaat. Maar dat is allebei duur voor het nieuwe kabinet. Ook kan er een uitzondering worden gemaakt voor mensen met zware beroepen, maar dat is lastig: want wat is een zwaar beroep?

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 7 augustus 2017