„Goed gewerkt!” D66-senator Joris Backer drukt zijn ChristenUnie-collega Roel Kuiper de hand in de foyer van de Eerste Kamer. Het is maandag, de dag dat de nieuwe senaat wordt gekozen, en daarom drukker dan anders in de statige hal. De Eerste Kamerleden van de regeringspartijen steken hun opluchting niet onder stoelen of banken. Ze weten hoe krap het was, maar het is ze gelukt.

Bij normale verkiezingen geldt: een stem meer of minder doet er niet toe, het effect is verwaarloosbaar. De individuele kiezer mag zijn of haar plicht doen, voor de totale uitslag is-ie een druppel in een oceaan. Maar de Eerste Kamerverkiezingen zijn geen normale verkiezingen. De invulling van de 75 zetels die de senaat telt, is in handen van de 570 Provinciale Statenleden en van de 19 kiesmannen die Caribisch Nederland vertegenwoordigen. Dan is plots elke kiezer van belang en heeft iedere stem strategische waarde.

Al sinds de Provinciale Statenverkiezingen wisten alle partijen dat met slim rekenwerk nog een zetel te winnen viel. Wie niet goed bij de les bleef, wisten ze ook, kon zo een zetel kwijtraken. Wekenlang was paaien, appen en koffiedrinken het devies. Dissidenten, zoals een groep ontstemde PVV-Statenleden en de Drentse ex-50Plusser Frank Duut, die vrijwel direct na de Statenverkiezingen voor zichzelf begon, waren een geliefd doelwit. Hetzelfde gold voor de Groningse Partij voor het Noorden, die vorig jaar boos opstapte uit de Onafhankelijke Senaatsfractie (OSF), het verbond van provinciale partijen. Wie zou het spel het slimste spelen?

Lees ook: Onderhandelen voor extra zetel

Rekenkundig kunst- en vliegwerk

Die prijs gaat naar de coalitie. Leek de score in de senaat na de Provinciale Statenverkiezingen nog uit te draaien op een magere minderheid van 30 zetels, door diplomatiek en rekenkundig kunst- en vliegwerk hebben VVD, CDA, D66 en ChristenUnie er straks 32. Dissidenten en regionalen kwamen er niet aan te pas, de winst werd geboekt door onderlinge akkoordjes. Een aantal Statenleden van CDA en VVD gaf zijn stem aan D66 en ChristenUnie, waardoor die partijen allebei een extra senaatszetel vergaarden.

Met diplomatiek rekenkundig kunst- en vliegwerk haalde de coalitie twee zetels meer

De zetel voor de ChristenUnie viel te verwachten: die partij kwam na 20 maart nét te kort voor een vierde zetel. De zevende zetel voor D66 was verrassender. De VVD was dichter bij een extra zetel, maar zag af van de dertiende zetel die in het verschiet lag en die van de VVD de grootste senaatsfractie gemaakt had.

Door D66 de extra zetel te gunnen, hoefde die partij niet op de ChristenUnie te stemmen. Dat was voor de huidige coalitie handig geweest, maar als toekomstscenario voor die partijen minder aantrekkelijk. De nu gekozen Eerste Kamer blijft immers nog een tijd zitten als de dagen van Rutte III, uiterlijk in 2021, geteld zijn.

Greep naar de restzetels

Er was meer goed nieuws voor de kabinetspartijen. Niet alleen viel het zetelverlies mee, de onderhandelingspositie in de nieuwe Eerste Kamer had niet beter kunnen uitvallen. De coalitie is weliswaar gedwongen samen te werken met de oppositie, maar kan kiezen uit Forum voor Democratie (12 zetels), GroenLinks (8 zetels) en PvdA (6 zetels). Die zijn alle drie goed voor een meerderheid.

„Dat wordt politiek-strategisch interessant”, dacht Paul Rosenmöller al toen hij voor GroenLinks het lijsttrekkerschap op zich nam. „Het kabinet kan het nu niet meer in z’n eentje af en móet wel met de oppositie rekening gaan houden.” Natuurlijk, zegt hij, de toetsing van wetgeving staat voorop. „Maar de Eerste Kamer is ook een politiek orgaan.”

Het kabinet kritisch volgen én een sterk oppositiegeluid laten horen: dat is ook de missie van Mei Li Vos, die de bankjes betreedt als fractievoorzitter van de PvdA. Als voorbeeld noemt ze de arbeidsmarktwet van minister Wouter Koolmees (Sociale Zaken, D66), die het kabinet dinsdag met een uiterst kleine meerderheid door de Eerste Kamer wil laten goedkeuren. „Kat in ’t bakkie, dacht de coalitie. Nou, dat kan straks niet meer. Ze moeten eerst maar eens met Lodewijk [Asscher] en Jesse [Klaver] koffie gaan drinken. En dan met ons in de Eerste Kamer.”

Hetzelfde sentiment klinkt door bij Paul Cliteur, de nummer twee van Forum voor Democratie. Het politieke spel, zegt hij, hoort nu eenmaal bij de Eerste Kamer. „De wereld is wel veranderd hè. De senaat is niet alleen een chambre de réflection.”

Bij de oppositie kwam de bonus van de coalitiepartijen niet meer als een verrassing, zegt SGP-voorman Kees van der Staaij. „Wij waren natuurlijk driftig op zoek, want voor een tweede zetel hadden we genoeg aan één Statenlid in een stevige provincie.”

De SGP had al snel door dat het kabinet zijn zetelaantal door onderling stemmen uit te ruilen zou optimaliseren. Van der Staaij wist dat een greep van twee coalitiepartijen naar twee restzetels ten koste zou gaan van de zetels van PvdA en Forum voor Democratie. Hij wist ook dat FVD daardoor stemmen over zou hebben, om een ander te bevoordelen. En dat Forum in Zuid-Holland stond te springen om met de SGP een provinciale coalitie aan te gaan.

De rekensom was snel gemaakt. „Het is een investering van Forum in de samenwerking”, aldus Van der Staaij, „en voor ons een aanmoediging om ook van onze kant ons best te doen die te laten slagen.”

Het overleg tussen beide partijen vond op het hoogste niveau plaats, maar dat kon de onzekerheid niet wegnemen. „Het was tot het laatst spannend. Eerst was het wachten op definitief uitsluitsel van Forum, en toen op de afspraken die andere partijen hadden gemaakt.”

Op andermans beweegredenen had hij geen invloed. Twee van de boze PVV’ers in de Utrechtse Statenfractie stemden uiteindelijk op Forum voor Democratie. Het is een teken dat de kritiek op partijleider Geert Wilders binnen de eigen gelederen verder escaleert, maar Forum leverden de stemmen geen extra zetel op. Ex-50Plusser Duut gaf zijn Drentse stem, na wikken en wegen, aan het CDA, vertelt hij. „Maar dat was mijn eigen keuze!” Ook zijn stem bleek niet doorslaggevend.

De FVD-stem op de SGP in Zuid-Holland was dat wel. Met het binnenhalen van die stem slaagde Van der Staaij in zijn missie: de SGP sleepte zijn tweede zetel binnen. De hechte samenwerking die de twee partijen nu al in de Tweede Kamer tonen, kan zo in de Eerste Kamer – en in de Zuid-Hollandse Staten – een vervolg krijgen.

Linkse samenwerking

De gevolgen van de uitslag echoën door buiten de foyer. „Dit betekent ook een nieuwe fase voor de samenwerking met de PvdA”, zegt Rosenmöller, die GroenLinks bij de Europese Parlementsverkiezingen kleiner zag worden dan de PvdA, maar in de Eerste Kamer juist de grootste van de twee is. „We zitten straks in dezelfde positie, dan kunnen we er samen tegenaan.”

Voordat die linkse samenwerking een succes is, moet er nog wel iets verbeteren ten opzichte van de Eerste Kamercampagne. PvdA en GroenLinks zagen allebei een restzetel verdampen, en van samen optrekken was geen sprake. Tot opluchting van Kees van der Staaij. „Als links optimaal had samengewerkt, was het allemaal heel anders gelopen.”

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 28 mei 2019