Publié le 07/08/2016 à 15:31 par diaperdia









Uei, que’vs volerí parlar de çò qui’s passa en gascon quan duas vocalas e’s tròban en contacte, en especiau la darrèra vocala d’un mot e la prumèra deu mot seguent, quan aqueste e comença per ua vocala.





En francés, quan arriba que duas vocalas e’s tròben en contacte en aquera configuracion, qu’ei abituau de las prononciar de faiçon separada, qu’ei a díser en duas sillabas distintas, quan serà en parlant viste: Il est à Artix, [il ˈe ˌa arˈtiks], cinc sillabas.

En gascon, n’ei pas briga atau : quan la darrèra vocala d’un mot ei en contacte dab la vocala iniciau deu mot seguent, qu’ei abituau que’s pronóncien amassa, qu’ei a díser en ua sola sillaba: Qu’ei a Artics [ˈkej ˈaːɾˈtiks], tres sillabas, dab ua a mei longa que de costuma.

Se prononciatz Qu’ei a Artics [ˈkej ˌa aɾˈtiks]en quate sillabas, que cometetz un francisme de prononciacion qui cau pensar de corregir. Arrés non vs’ac avè dit? Ne vse’n detz pas, los faus saberuts de uei lo dia que’ns saben batanar las aurelhas dab los francismes lexicaus, mes que desbromban sovent los francismes sintaxics, e tostemps los francismes fonetics (1).





Aqueste fenomèn fonetic qu’ei sistematic en gascon, mes que pertòca tanben au catalan, au castelhan, au basco e a l’italian (2). Un còp de mei, lo francés que’s desmarca, que’s diferencia dens l’ensemble romanic. E com sovent, en parlant un occitan de qualitat que’vs preparatz a parlar un catalan, un castelhan e un italian de qualitat… e autanplan un basco de qualitat, entaus qui sian interessats.





Estudi sistematic:





1) Quan un mot e’s feneish per ua a o ua e atòna e qui lo seguent e comença ua auta vocala (o un diftongue): de manièra sistematica aquera a o aquera e que despareish dens la prononciacion: ací arren d’estranh, au mens entaus qui an drin l’aurelha de la lenga nosta.

a) “Un còp que la vacada arremiava aus golets…” (Miquèu de Camelat): 12 pès;

b) “La craba la bèra premèira / gaha un cèrv ab iva estrivèira.” (Fablas causidas): ueit pès au prumèr vèrs, ueit pès au segond;

c) “… leugèirament. L’aut animau / portava iva saca de sau.” (ibid.) : ueit pès au prumèr vèrs, ueit au segond;

c) “… e deu son can tustemps alèrte. / L’un e l’aut èran fòrt hardits. / — Trèva donc a la guèrra obèrta…” (ibid.): ueit, ueit e ueit pès;

d) “Qu’as tot juste quinze ans de primtemps escricats, / e quandes n’as au cèu enqüèra de mercats?...” (Simin Palai): 12 pès au prumèr vèrs, 12 au segond ;

e) “Lo lendoman matin, lo praube caperan / que’t cor entà la pòcha on avè la moneda, / vedè pas lo moment de la tornar compdar. / “On son los quinze escuts? Aquesta qu’ei drin reda!”” (Jan Palai) : 12 pès a cada vèrs ;

f) “Curiós tròp indiscret, qui’vs dé la hantesia / d’anar méter enavant ua tan hòla eresia!” (Teofile de Bordèu): 12 pès a cada vèrs (ací ua que’s pronóncia en ua sola sillaba);

g) “E puish? — La fabla qu’ei finida. — E la morala? / — En aqueste istoeròt, qu’ei aisit de trobar-la…” (Pascau Abadia): 12 pès a cada vèrs;

h) “Se uelhs òm a, que s’i cau véier… / E que ns’agrade o que ns’avege…” (Filadèlfa de Gèrda) [ˈe ke nzaˈyraðˈu ke nzaˈweʒe] : ueit pès a cada vèrs ;

i) quate òras [ˈkwatˈɔɾɔs], praube òmi [ˈpɾawˈβɔmi], lo noste òmi [luˈnustˈɔmi].





2) Quan un mot e’s feneish, dens la prononciacion, per ua a tonica, e qui lo mot seguent e comença per a o e, qu’ei abituau qu’aquesta a o aquesta e e càdian. Qu’apèran aquò ua aferèsi (caduda de la vocala iniciau d’un mot). Los poètas qui escrivón en vèrs rimats qu’ac sabèn pro:

a) “as lors pès, tà escotar es lors paraules a dret / jo que m’assietarè dessús aqueth banquet.” (Bernat Sarrieu, Pirena) 12 pès dens lo prumèr vèrs, dotze dens lo segond.

D’aulhors, a bèths còps l’aferèsi qu’èra notada dens la grafia (3):

b) “Òh ! granmercés, ma berogina, d’estar ‘ntà jo tan charmantina!” (Jan Èit, Floquet aussalés): 12 pès.

En aqueth cas, la prononciacion d’aquera a o d’aquera e que s’alonga leugèrament, entà mercar dens la prononciacion qu’ua vocala ei caduda. En alfabet fonetic internacionau (AFI), aqueth alongament que’u marca lo signe ː e que’s tròba donc [aː], [eː], etc (dab las autas vocalas).





3) Quan un mot e’s feneish, dens la prononciacion, per ua e o ua è tonica, e qui lo mot seguent comença per e, qu’ei abituau qu’aqueste e càdia:

a) “Praube de mi! Qué hèr en aquesta incertituda? / Quauqua idèa deth Cèu que’m serié bienvenguda!” (Bernat Sarrieu): 12 pès a cada vèrs;

b) “E podossi amassar pro de gents tà hèr enténer / la votz deus miserós. Que poderem hèr géner…” (Jan Loís Lavit): 12 pès a cada vèrs;

En aqueth cas, la prononciacion d’aquera a que s’alonga leugèrament, entà mercar dens la prononciacion qu’ua vocala ei caduda:

c) Qu’arribè de darrèr enlà [kariˈβɛ ðe ðaˈrɛː nˈla]





4) En los autes cas, que i sòl aver lòc ua diftongason:

— quan un mot e’s feneish, dens la prononciacion, per ua a o ua e tonica, e qui lo mot seguent e comença per ua i, ua o, ua ò e ua u:

a) “Que’u prepausè de’u s’amiar de tira tà lor tà i cercar libes.” (Albèrt Peirotet): [taj serˈka ˈliβes];

b) Hèras que pensan que d’ací pòc de temps la Catalonha que serà independenta [keseˈrajndepenˈdentɔ]

b) “Tot cadun que serà obligat de’s plàser ad aqueras pajas de descripcions e de scènas plan trobadas…” (Miquèu de Camelat) [keseˈɾawβliˈɣat];

— quan un mot e’s feneish, dens la prononciacion, per ua auta vocala que a o e.Qu’ei lo cas dens l’exemple dejà vist, enter podossi e amassar: “E podossi amassar pro de gents tà hèr enténer…” [epuˈðusjamaˈsa]. Qu’ei sistematicament lo cas quan los pronoms i o qui son seguits per ua vocala:

Que se n’i a parlat hèra[kese'ɲa parˈlat ˈhɛɾɔ] (n’i a que’s pronóncia com se i avè escriut nha) ; « Un quidam, òmi pro sensat, / aimava (qui ac auré pensat?)… » (Fablas causidas) : ueit pès au prumèr vèrs, ueit au segond.

Remarca 1: n’i ei, qui ei que’s pronóncian donc [ɲej], [kjej].

Remarca 2: que i a que’s pronóncia [keˈja] o [keˈʒa] (Auloron, Aussau…), mes tanben [kija], en especiau en Oèst-Bearn. Per’mor de ‘quò que pòden tanben escríver qu’i a.

Remarca 3: qui i que’s pronóncia [kjej] quan ei seguit d’ua consonanta: lo qui i va [ˈlu ˈkjej ˈβa]; quan ei seguit d’ua vocala, que cau prononciar [kij]: quauqu’un qui i entrava, [kawˈkũ ki jentraˈβɔ] ≠ quauqu’un qui entrava, [kawˈkũ kjentraˈβɔ].





5) Mentavem quauques cas particulars.

a) Quan lo mot ei la preposicion a sola, las règlas dejà vistas que s’aplican: a Artics [aːɾˈtiks], a Escaunets [aːskawˈnets], a Idron [aːjðɾũ]. E com ac sabetz, a trucas de prononciar a Oloron [aːwluˈrũ], lo nom de la comuna qu’ei deviengut Auloron.

Qu’existeish ua solucion originau entà Òussa (en francés ‘Osse-en-Aspe’): los aspés que disen ad Òussa.

b) Qu’ei parièr quan lo mot (conjoncion) e ei seguit d’un mot qui comença per e: “ Lo parelh malastruc e ‘nvesat poderà” (Miquèu de Camelat), o quan lo mot o d’un mot qui comença per e o o: “envià’n guitnet o ‘strepilhada” (ibid.), dètz o onze ans [ˈdɛts ˈuːnzans].





Mes quin prononciar diftongues com ae, ea, oe, etc.? He donc, se ne sabetz pas, per exemple, quin prononciar a finau e e iniciau deu mot seguent en ua medisha sillaba, n’avetz pas qu’a escotar quin pronóncian los ancians, o quin parlan los catalans e los castelhans. E entà fenir dab drin de musica, que’vs prepausi aquesta cançon en castelhan: Esta es mi fiesta.



https://www.youtube.com/watch?v=4jVLDW4vX2c



Se l’escotatz de plan, que i enteneratz las prononciacions seguentas:

— 2 mn 22: se acabó [se͡akaˈβo] tanto currar;

— 2 mn 43: tanto esperar [ˈtant͡oespeˈɾaɾ];

— 3 mn 09: esta es mi fiesta [ˈest͡aˈezmiˈfiesta];

— 3 mn 25 : esta es mi gente [ˈest͡aˈezmiˈxente];

etc.







(1) Sordeish qu’aquò, l’Academia autoproclamada que prepausa un occitan estandard [utsiˈtãstaːnˈdaɾ] escriut, mes arren a l’orau. Per aquò n’ei pas estonable de las parts de monde qui an formolizat l’occitan despuish hèra, com Joan Salas Lostau qui parla occitan dab l’accent franchimand.Quousque tandem?





(2) Ne sèi pas qué n’ei en portugués, en sarde e en romanés.



(3) Tà plan díser, Bernat Sarrieu que la notava sistematicament, autanplan en pròsa, mes dens la transcripcion de la soa òbra en grafia classica, qu’èi pres lo partit d’ac escríver tot com hèn los aranés: shens notar las cadudas de vocalas devudas a la fonetica sintactica.