Het is eigenlijk verbazingwekkend dat de vraag niet eerder centraal stond in de heftige discussies over de Nederlandse identiteit en de wens om meer grip te krijgen op immigratie: hoe vol is vol?

Tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen, die de Tweede Kamer vrijdag voortzet, kwam het onderwerp schijnbaar plotseling ter sprake. Klaas Dijkhoff (VVD) vroeg woensdag: „Is er een kritische grens aan het aantal Nederlanders dat hier kan wonen? En zo ja, waar ligt die dan?” Hij wil een onderzoek naar bevolkingsprognoses en hun mogelijke impact op „de economie, de verzorgingsstaat, duurzaamheid, onderwijs, zorg en onze vrije Nederlandse waarden”.

Dijkhoff leek het onderwerp te kapen van Sybrand Buma (CDA), die afgelopen dinsdag in NRC sprak over schattingen van bevolkingsgroei, oplopend tot 20 miljoen mensen in 2050 en veroorzaakt door migratie. Die kan Nederland volgens hem „niet of nauwelijks” dragen.

D66 en PvdA sloten zich woensdag aan bij de roep om zo’n onderzoek, bijvoorbeeld door een staatscommissie van deskundigen, waardoor er een Kamermeerderheid voor bestaat.

Eerder onderzoek leidde tot niets

Helemaal nieuw is het onderwerp niet aan het Binnenhof. In de jaren zeventig deed een staatscommissie Bevolkingsvraagstuk onderzoek naar de bevolkingsgroei en pleitte voor „een afremming van de immigratie en een stimulering van de emigratie”. Met de conclusies werd niets gedaan: de commissie werd ingehaald door populariteit van de anticonceptiepil, die het veronderstelde probleem van dreigende overbevolking oploste.

Nu roepen Geert Wilders (PVV) en Thierry Baudet (FvD) om het vrijwel volledig sluiten van de grenzen voor migranten. Met het schrikbeeld dat Nederlanders een minderheid zullen vormen in eigen land. VVD en CDA willen migratie strakker beheersen. En ook de traditioneel ruimhartiger partijen SP en PvdA neigen daar sinds de migratiegolf van 2015 naar.

Kamerleden hebben het nu voorgestelde onderzoek niet zelf bedacht: in juni had publicist Paul Scheffer voor de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid laten berekenen welk impact verschillende migratiesaldi zouden kunnen hebben op de bevolkingsomvang. „De instelling van een regeringscommissie met mensen van buiten de politiek zou kunnen helpen om een duurzaam migratiebeleid te ontwikkelen en meer richting te geven aan de integratie.” Kort daarna deed afzwaaiend CBS-demograaf Jan Latten hetzelfde. „Waarom buigt niemand zich over de bevolkingsgroei? Die overkomt ons gewoon. Elk jaar staan we er weer van te kijken.”

Paul Scheffer verbaast zich erover dat op allerlei beleidsterreinen, van klimaat tot huisvesting, wordt gewerkt met scenario’s, „maar op dit gebied kent Nederland geen enkel ijkpunt”, zegt hij aan de telefoon. „We discussiëren al twintig jaar over integratie, maar een immigratiepolitiek hebben we niet – terwijl migratie op een historisch hoogtepunt is. Een verschil van twintigduizend extra migranten per jaar, kan in 2060 1,2 miljoen mensen uitmaken. Dat zijn enorme langetermijngevolgen. Als je die kent, kun je beargumenteerd keuzes maken.

„Partijen die voor een restrictief migratiebeleid zijn dat leidt tot krimp, zullen moeten uitleggen waarom dat ook in de toekomst goed is. Hetzelfde geldt voor partijen die voor een ruimhartig beleid zijn: hoe combineert een bevolking van twintig miljoen mensen met ideeën over duurzaamheid en integratie?”, aldus Scheffer.

Geen consensus over opdracht

Volgens Buma is zo’n onderzoek essentieel om „dit thema niet over (te) laten aan de extreme partijen”. Hij wil „zo apolitiek mogelijk een paar serieuze problemen op tafel leggen”.

Toch zal een onderzoekscommissie ook aanbevelingen doen, waar de Kamer vervolgens politieke conclusies aan zal willen verbinden. Dat maakt dat partijen het oneens lijken te zijn over de precieze onderzoeksopdracht. Die is niet controversieel wanneer het gaat om vragen over de impact op het soort woningen dat gebouwd moet worden. Maar dat Dijkhoff ook de veronderstelde invloed van bevolkingsscenario’s op „Nederlandse waarden” wil meten, valt slecht bij linkse partijen.

„Ik ben huiverig als dit wordt gekoppeld aan een scenario dat we nooit meer vluchtelingen kunnen opnemen,” zegt Gert-Jan Segers. „Een harde grens die bepaalt ‘hoe vol is vol’, moeten we ook niet willen.”

D66’ers vragen ze zich af „aan welke ‘Nederlandse waarden’ toetsen we, die van de VVD of die van ons?”

Als er een staatscommissie komt, zou Paul Scheffer daar wel aan willen bijdragen. „Daarna volgen de politieke keuzes”, zegt hij. „Die kunnen leiden tot een veel planmatiger aanpak van migratie, waardoor maatschappelijke spanningen rond dit onderwerp afnemen”.

NRC De Haagse Stemming Het belangrijkste nieuws van het Binnenhof en een inkijkje in de politieke dag die komen gaat Inschrijven

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 21 september 2018