Waregem - Een Vlaams immobedrijf richt een sociale huisvestingsmaatschappij op, verkoopt vervolgens zijn eigen slecht gelegen stukken grond aan die dochter en krijgt daarvoor zomaar 35,5 miljoen euro geleend van Vlaanderen. Nu is die maatschappij failliet en heeft Vlaanderen een miljoenenput. “En is de enige winnaar het immobedrijf. Heel wrang”, zegt Björn Mallants van de Vlaamse Huisvestingsmaatschappijen.

“Een lijk dat uit de kast is gevallen”, noemt Vlaams minister van Wonen Liesbeth Ho­mans (N-VA) het. Nu blijkt dat Vlaanderen een fortuin kwijt is door tientallen miljoenen euro’s te lenen aan de ­sociale huisvestingsmaatschappij Vitare, die dit voorjaar opgedoekt is. Voor projecten waarvan al van bij het ­begin duidelijk was dat er iets aan mangelde, blijkt uit een onderzoek van de krant De Tijd. Hoe kan zoiets? Een blunderboek in vijf bedrijven.

Blunder 1: Te lang getreuzeld

In 2009 dient het Waregemse vastgoedbedrijf Matexi een aanvraag in bij de Vlaamse overheid om een sociale huisvestingsmaatschappij op te richten. Minister van Wonen Marino Keulen (Open VLD) moet oordelen over de erkenning, maar talmt. Zijn coalitiepartners SP.A en CD&V zien het niet zitten dat een privébedrijf zich in de sociale woningbouw komt mengen. Gevolg: Vlaanderen beslist niet. Waarop Vitare drie maanden later een brief stuurt aan de minister: “Bij gebrek aan andersluidende beslissing zijn we erkend.” Lees: als je ons niet afkeurt, keur je ons goed. In 2012 geeft de rechter Matexi ook formeel gelijk. “Sindsdien moesten we hen erkennen en behandelen als elke andere huisvestingsmaatschappij”, zegt Tine Hendrickx van de Vlaamse Maatschappij voor Sociaal Wonen (VMSW).

Blunder 2: “Zomaar” lening

Vitare vliegt er meteen stevig in: het koopt 53 hectare grond, tachtig voetbalvelden, over heel Vlaanderen. Het koopt al die grond van Matexi. Van zichzelf, dus. De VMSW geeft daar leningen voor: liefst 35,5 miljoen euro, tegen anderhalf miljoen euro intrest per jaar. Alle stukken grond worden gekocht aan het maximale schattingstarief: 670.000 euro per hectare.

Nochtans lag de grond in woonuitbreidingsgebied en was er nog geen zekerheid dat daar ooit sociale woningen zouden mogen komen. De gemeenten waar de grond gelegen was, hadden ook allemaal zelf al een aanbod aan sociale woningen. En toch kreeg Vitare “zomaar” zijn miljoenen van de Vlaamse overheid. “Het is aan de maatschappij zelf om in te schatten of de aankoop interessant is, financieel en qua aansnijding”, zegt de VMSW daarover.

“Er was tot dan geen reden om daar vragen bij te stellen”, zegt Björn Mallants van de Vereniging van Vlaamse Huisvestingsmaatschappijen. “Alle andere huisvestingsmaatschappijen bestaan al decennia en zijn bijna altijd in handen van lokale besturen. Er was geen enkele reden om ervan uit te gaan dat er misschien andere belangen zouden spelen. Het systeem was niet afgestemd op eventueel misbruik.”

Het scenario kan zich dus nog eens voordoen. “Dat niet”, zegt Hendrickx. “Sinds 2016 kan zo’n maatschappij geen grond boven de 1,5 miljoen meer kopen zonder een inschatting of ze dat wel financieel aankan.” De bescherming is er nu dus wel, maar toen nog niet.

Blunder 3: Politiek doet niets

Het loopt al snel helemaal fout. Vitare krijgt nergens projecten van de grond, behalve in Roeselare, waar het 21 woningen koopt. In 2014 is er al 1,5 miljoen verlies.

De kwestie komt in 2015 aan bod in het parlement. Joris Vandenbroucke (SP.A) vraagt Homans hoe ze aankijkt tegen Vitare, “waarvan kwatongen beweren dat het een vehikel is om allerlei gronden snel op de markt te brengen en daar grof geld aan te verdienen”. Homans zegt dat ze de doorlichting door de Visitatiecommissie wil afwachten.

Blunder 4: Politiek doet niets (2)

Die commissie zegt in haar verslag in 2016 dat Vitare financieel niet leefbaar is en dat de toekomst “grote risico’s bevat”. Homans laat Vitare weten dat ze “tot 2019 onder permanente en accurate begeleiding blijft van de VMSW”. Daar blijft het bij. “Verdere maatregelen acht ik niet noodzakelijk”, schrijft Homans. “Als u op korte termijn uw beleidsplan actualiseert.”

Blunder 5: Pas na vier jaar achterdocht

In mei van dit jaar gaat Vitare in vereffening. De lening aan de VMSW heeft het nooit terugbetaald. De intresten – anderhalf miljoen per jaar – ook niet. Die schoot de VMSW ook al vijf jaar voor. Het gerecht onderzoekt nu of er kwaad opzet in het spel was.

“Dit is een wrang verhaal met veel verliezers en één winnaar”, zegt Mallants. “Een privaat immobedrijf. Er zijn miljoenen weggevloeid die voor sociale woningen hadden kunnen worden gebruikt. Ja, Vlaanderen kan die grond nu nog verkopen. Maar de put van 40 miljoen helemaal vullen, zal nooit lukken.”

Gerecht onderzoekt mogelijke fraude

Was er kwaad opzet in het spel bij de verkoop van de gronden van Matexi aan Vitare? Het gerecht is dat op dit moment aan het onderzoeken. Het is de afdeling Toezicht van Wonen Vlaanderen die daarover midden 2017 een klacht heeft ingediend bij de gerechtelijke politie. “Wij wachten de resultaten van dat onderzoek af”, zegt Tine Hendrickx van de Vlaamse Maatschappij voor Sociaal Wonen (VMSW).

Matexi: “Genekt door steden en gemeenten”

“Onze bedoelingen waren oprecht”, zo reageert bouwbedrijf Matexi, dat de feiten niet ontkent. “Maar ze zijn het resultaat van de onwil van het toenmalige beleid om het monopolie van de sociale huisvestingsmaatschappijen te doorbreken”, zegt Gaëtan Hannecart, sinds 1994 de CEO van de Waregemse vastgoedgroep Matexi. “We werden tegengewerkt door gemeenten die geen sociale woningen op hun grondgebied wilden, of die de markt wilden afschermen om zelf meer politieke invloed te kunnen houden.”

En een put van miljoenen? “Vlaanderen heeft nu die gronden in handen. Zeggen dat die nul euro waard zijn, is pertinent onwaar.”