In een oefenruimte in Rome geselt een drummer twee bastrommels tegelijk, zodat er het machinegeweerachtige geluid uitkomt dat zo typerend is voor black metal­­. De bandleden zijn Italianen, maar zingen in het Noors. In een concertzaal in Mexico zingen honderden fans een lied over de heuvels en graanvelden van Gelderland, in het Nederlands. In een Fins appartementje spit een volwassen man door boeken over de oude sprookjes van zijn vaderland, op zoek naar inspiratie voor zijn muziek.

Het is goed denkbaar dat u niet zo’n metalhead bent. Je moet houden van het oorverdovende gebrul. De muziek en de bijbehorende scene zijn echter wel cultuur, en cultuur is onderwerp van wetenschap. Er is een groep van enkele honderden wetenschappers die zich bezighouden met de muziek zelf en met de aanhangers van metal. Het zijn antropologen, sociologen, muziekwetenschappers, taalwetenschappers, cultuurwetenschappers, of een combinatie van die categorieën. Ze houden congressen, schrijven artikelen in de vakpers.

Er is een gespecialiseerd vakblad, Metal Music Studies. Het woord ‘music’ in de titel moet verwarring met scheikunde voorkomen. De inhoud is divers: musicologische analyse van gitaarsolo’s, cultureel-antropologische studies naar de rol van de inheemse bevolking in de Argentijnse metalscene, historische aspecten in de teksten van de Britse band Iron Maiden.

Ongelijkheid

Cultuursocioloog Julian Schaap van de Erasmus Universiteit is een van die onderzoekers. “Metal is in Nederland in hoge mate geïnstitutionaliseerd”, vertelt hij. “Bands als Within Temptation trekken volle zalen, er is in Eindhoven zelfs een metal-opleiding op mbo-niveau. Metal wordt gezien als een normaal onderdeel van het muzieklandschap.”

Schaap is geïnteresseerd in ongelijkheidsvraagstukken. In september bracht hij samen met collega Pauwke Berkers een boek uit over ongelijkheid op de metalpodia. Van de muzikanten die worden genoemd in de indrukwekkend uitgebreide encyclopedie ‘Metal Archives’ is slechts 3 procent vrouw. De drums en de gitaren – in dit genre de belangrijkste instrumenten – zijn vrijwel uitsluitend voor mannen weggelegd.

Er wordt gediscrimineerd in die metalmannenwereld, suggereert Berkers’ studie naar metalzangeressen die de donkere keelklanken uit de hardere genres grunten op YouTube. In de ­commentaren daarop vind je een hoop ­vrouwonvriendelijkheid en opmerkingen als ‘best goed, voor een vrouw’. Maar ook ­vrouwen die elkaar tips geven. Schaap: “Om een plek te kunnen veroveren, helpt het misschien dat ze zich op YouTube direct kunnen laten zien in plaats van een oefenruimte vol mannen in te lopen.

“Ongelijkheid tussen mannen en vrouwen wordt vooral onderzocht in serieuze omgevingen, zoals huwelijken. Maar het ontstaat vaak in de cultuur die mensen consumeren. De metalscene is daar een mooie casus: misschien is wat er gebeurt met vrouwen in die mannenwereld wel niet zo heel anders dan in de mannenwereld van de brandweer, of die aan de top van het bedrijfsleven.”

Kalevala

Charlotte Doesburg is een Nederlandse scandinaviste, die aan University College London onderzoek doet naar metalbands die de verhalen uit de Kalevala, het nationale epos van Finland, in hun muziek verwerken. “Alleen dat levert al meer dan genoeg materiaal op om een proefschrift over te schrijven”, verzekert ze.

Doesburg was dit najaar mede-organisator van een internationaal congres in Londen over meertalige metal. Het ging op dat congres speciaal over bands die in andere talen dan het Engels zingen. “Er zijn al een jaar of vijftien metalcongressen, maar die gingen bijvoorbeeld over hoe de muziek zich ontwikkelde, of over de samenstelling van het publiek, niet over de talen waarin wordt gezongen.”

De bands waar zij onderzoek naar doet, met Amorphis als bekendste voorbeeld, zingen meestal in het Fins. Vaak is dat een bewuste keuze, aldus Doesburg: “De ene zanger zegt dat zijn Engels niet goed genoeg is, maar bij anderen is de muziek heel specifiek op Finland gericht. Als je dat in het Engels zou doen, kun je je afvragen of de boodschap nog wel hetzelfde is, en of het publiek nog op dezelfde manier reageert.”

Satanisme

Hoofdspreker op het Londense congres was de Duitse onderzoeker Imke von Helden, van Universität Koblenz-Landau. Von Helden houdt zich vooral met Noorse bands bezig: “De zogeheten tweede golf van de black metal ­begon in het Noors te zingen. Dat waren ­behoorlijk beruchte bands als Mayhem en de solo-act Burzum. Het waren maar een paar mensen, die eigenlijk helemaal niet zo ­populair waren, maar ze hadden een enorme culturele impact. Hun albums gingen over de pre-christelijke cultuurerfenis van Noorwegen, en over satanisme. Ze werden geassocieerd met motorbendes en racisme, er werden kerken in brand gestoken. Burzum ging de ­gevangenis in voor moord, om daar meerdere albums en racistische blogposts te schrijven.”

Von Helden: “Andere bands, zoals Kampfar en Hellheim, wilden zich daarvan distantiëren, en legden de nadruk op runen, de Vikingcultuur en folklore. Sommige muzikanten zijn experts in die onderwerpen geworden, en voor hen is het heel belangrijk om in het Noors te zingen. Het bereik van die muziek is groter dan Noorwegen alleen: er zijn ­Braziliaanse bands die Viking-metal spelen, en ik ken een band van Italiaanse studenten die black metal spelen in het Noors: dat is de officiële taal van het genre, zeggen ze.”

Lang niet alle bands uit Noorwegen en ­Zweden die over dat soort onderwerpen zingen, zijn extreem-rechts, haast de Duitse onderzoekster te zeggen. “Mensen zien die ­runen, waar de nazi’s ook gebruik van ­maakten, ze zien de fascinatie voor bloed en bodem, en het verlangen naar een simpeler, eerdere tijd. Ik zie geen rechtse mechanismes achter de acts, maar snap wel waar de zorgen vandaan komen. Als die bands vervolgens zeggen dat ze helemaal niet politiek zijn, helpt dat niet.”

Beeld REUTERS

Waarom is Von Helden onderzoek gaan doen naar metal? “Ik onderzoek hoe mensen met hun geschiedenis omgaan, en die aanpassen aan de huidige tijd. Vragen over culturele en nationale identiteit zijn de moeite van het bestuderen waard. Metal is een enorm brede cultuur, met allerlei verschillende mensen die het gebruiken om op een of andere manier met hun identiteit bezig te zijn. Oude structuren zoals de familie zijn daarbij steeds minder belangrijk, en scenes spelen juist een steeds grotere rol.”

Band: Fluisteraars

Genre: Black metal

Tekenende tekst:

Gevangen in vlees en bloed

Omringd door mijn verdomde ziel

Laat mij los dan kan ik eindelijk gaan.

(De laatste verademing, 2015)

Zanger Bob Mollema: “Mijn zang zou ik omschrijven als een schreeuw, of een roep waar verlangen in zit. En nee, black metal staat inderdaad niet bekend om zijn verstaanbaarheid. Het gaat ons er meer om een bepaalde sfeer neer te zetten, dan dat elk woord goed te verstaan is. En die sfeer, dat lukt alleen als je goed weet wat je precies uit wilt drukken.

“Als we een album op gaan nemen, zijn we avonden lang aan het praten en filosoferen over wat we willen overbrengen. En dat doen we in het Nederlands. Het zou onlogisch zijn om een vertaalslag te maken, en die avonden zouden daardoor aan betekenis verliezen. Het is taaltechnisch ook makkelijker: als je het over ons dorp Bennekom hebt, of plaatselijke sagen, dan zou het raar zijn om dat te gaan vertalen. Op die verhalen grijpen we nog steeds terug, al gieten we het tegenwoordig in een andere vorm. De naargeestigheid, spanning en duisternis die erin zit, gebruiken we in onze muziek.

“Het klopt dat je met Engels een groter publiek kunt bereiken, maar wat in ons genre interessant is, dat zijn niet de mensen die kijken wat hoe de marketing goed kan uitpakken. De luisteraar wil iets authentieks. En onze platen worden in allerlei landen verkocht, dus de muziek gaat ook in het Nederlands toch wel de wereld over.”

Band: Fleddy Melculy

Genre: Metal/Hardcore

Tekende tekst:

‘Tis altijd ‘tzelfde met nen BMW!

Pinkers zijn een optie

In uw gat plakken is oké

(Pinker, 2016. Pinker is Vlaams voor richtingaanwijzer, red. )

Zanger en tekstschrijver Jeroen Camerlynk: “Fleddy Melculy zingt Vlaams-Nederlands, ongekuist. Ik kan perfect met Engels uit de voeten, maar ik vind het niet eerlijk voor mijzelf en waar ik vandaan kom. Het Nederlands staat dichter bij mij, ik kan er meer in kwijt, meer mee zeggen. Ik zou het nooit honderd procent kunnen uitleggen in een andere taal.

“Ik kan me dood ergeren aan bands die in het Engels zingen en het dan ook gewoon niet kunnen. Vaak genoeg heb ik de belachelijke situatie meegemaakt waarin een Nederlandstalige band in Gent voor een Nederlandstalig publiek in het Engels zingt en zelfs in het Engels tegen het publiek praat. Er klopt dan iets niet. Een van de liedjes van ons aankomende live-album gaat daar ook over: ik zeg daar dat ge Engelse bands ook niet moet vragen om het in Nederlands te komen doen.

“Veel van onze liedjes gaan over zulke first world problems: BMW-rijders, mensen die bandshirt kopen bij de H&M zonder dat ze iets met die band hebben, mensen die zich vegetariër noemen maar wel vis eten. Die factor humor is bij ons heel belangrijk, maar dat had ook best in een andere taal gekund. Ook onze muziek klinkt niet anders door onze taal. Ik ben er wél van overtuigd dat als we gewone teksten in het Engels zouden zingen, we simpelweg één van de vele metalcore bands zouden zijn.

“Onze nieuwe plaat wordt overigens ook internationaal gepromoot. De mensen die daarmee bezig zijn, zeggen dat we het vooral zo moeten blijven doen: dat Nederlands is exotisch. Daarom vond iedereen de Zuid-Afrikaanse band Die Antwoord ook zo cool: omdat het anders klonk.”

Band: Heidevolk

Genre: Metal-folk

Tekende tekst:

Voel de blikken van de wezens der nacht

Verleid door de nevel in haar gestalte

Schemering, het spookuur wacht

Een vrouwenstem gebiedt mij terstond te volgen.

(Richting de wievenbelter, 2015)

Bassist en tekstschrijver Rowan Roodbaert: “We doen zo’n 95 procent van onze optredens in het buitenland. Noord- en Zuid-Amerika, Israël, laatst voor het eerst in Moskou. Daar verstaan ze onze teksten natuurlijk niet, maar je merkt overal dezelfde reactie: mensen laten zich meeslepen door onze verhalen. Soms zingen ze mee, fonetisch dan. In Mexico zongen vijfhonderd fans het Gelders Volkslied terwijl wij aan het soundchecken waren: kippenvel!

“Veel van onze songs gaan over oude goden en plaatselijke legenden zoals de witte wieven. Ik duik echt diep in die verhalen: zoek ze uit met behulp van de website van het Meertens Instituut en ga de bibliotheek in om er meer over te vinden. Als ik in het Nederlands nadenk over verhalen die uit Nederland komen, dan zou vertalen een aantasting zijn. Je leert nieuwe vormen van rijm, en nieuwe woorden (‘wievenbelter’ bijvoorbeeld zijn oude grafheuvels waar je volgens de overlevering ‘s nachts witte wieven vindt, red). Het Nederlands heeft heel veel mooie open klanken, en het is leuk en natuurlijk om te doen.

“Of de luisteraars iets moeten met die verhalen? Dat mag iedereen zelf weten. Maar wat wij zien is dat er mensen zijn die zelf de verhalen gaan nazoeken of de Veluwe afstruinen sinds ze ons kennen. De verhalen over de streek waar je vandaan komt zijn een belangrijke bron van vermaak en schoonheid, dat is de boodschap van Heidevolk.”

Lees ook:

Je bent waar je naar luistert

Liefhebbers van heavy metal-muziek en klassieke muziek hebben dezelfde soort persoonlijkheid. Ze hebben veel zelfvertrouwen, zijn creatief en zitten goed in hun vel, maar ze zijn niet extravert.