Zmiany emerytalne PiS zaczęło od najłatwiejszej, czyli od obniżenia wieku emerytalnego. Ale to tylko część wielkiej machiny systemu emerytalnego, którą musimy wyremontować i znaleźć do jej obsługi dobrego fachowca.

Tę machinę najlepiej sobie po prostu wyobrazić. Może być trochę przerysowana, jakby z klasycznych disnejowskich kreskówek. Z jednej strony wpadają pieniądze. I lecą dalej długą, pełną zakrętasów rurą. A na końcu wychodzi z tego paczuszka świadczenia emerytalnego. Zazwyczaj zastanawiająco skromna. Przy czym jednak i tak większa niż środki, na które przeciętny obywatel mógłby liczyć, gdyby przez te kilka dekad sam ciułał oszczędności.

Zanim zaczniemy się jednak rytualnie wyśmiewać z nieudolności operatora, zdajmy sobie sprawę z powagi sytuacji. Maszyna emerytalna to jedna z najdonioślejszych innowacji społecznych naszych czasów – gwarant międzypokoleniowego ładu, na którym opierają się wszystkie rozwinięte gospodarki. Niestety (jak to w życiu) cały czas się tu coś rozregulowuje, wykoślawia i cieknie. Więc trzeba na bieżąco i w ruchu naprawiać.

Przywileje emerytalne

Od lat na przykład szwankuje mechanizm odpowiedzialny za zbieranie pieniędzy i wrzucanie ich do systemu. Rozwinięty Zachód martwi się o to przynajmniej od 1994 r. To wtedy Bank Światowy opublikował fundamentalny raport „Averting the Old Age Crisis”. Stało w nim czarno na białym, że z każdą kolejną dekadą coraz mniej młodych będzie zrzucało się na emerytury dla coraz większej liczby seniorów. Z 5 młodych na 1 emeryta w 1960 r. zrobi się 2 na 1 w 2030 r. Trzeba jednak pamiętać, że ta odmieniana dziś przez wszystkie przypadki bomba demograficzna to przede wszystkim zmora najbardziej rozwiniętych zachodnich gospodarek. A więc Niemców, Brytyjczyków czy Amerykanów, którzy właśnie wyszli z tzw. okienka demograficznego. Czyli tego słodkiego momentu w rozwoju cywilizacyjnym (trwającego zazwyczaj 30–40 lat), gdy dobrobyt i postęp są już odczuwalne, a jeszcze nie zdążyły obniżyć płodności i wydłużyć życia. Więc proporcje między starymi, młodymi a ogólnym dobrobytem układają się wyjątkowo korzystnie.

W Polsce kluczowym problemem systemu emerytalnego jest kurcząca się przez cały okres III RP baza ubezpieczeniowa. Wbrew powszechnemu przekonaniu ona nie kurczy się ze względu na samą demografię. Jeszcze ważniejsze były i są nadal bardzo konkretne rozwiązania polityczne, na które sami się w minionym ćwierćwieczu zdecydowaliśmy. – Dlatego nasz system emerytalny wygląda tak, że zbyt wielu obywateli wrzuca do maszyny niższe składki albo nawet nie wrzuca ich w ogóle. Nie przeszkadza im to oczekiwać porównywalnych emerytur do tych, którzy uczestniczą w systemie powszechnym. Ale gdy jest aż tak wielu „gapowiczów”, to system przestaje być powszechny – tłumaczy Paweł Wojciechowski, główny ekonomista ZUS, a wcześniej pracownik prywatnych towarzystw emerytalnych oraz wysoki urzędnik w rządach PiS i PO.

Tu nakładają się na siebie dwa duże problemy. Jeden – lepiej rozpoznany – to tzw. przywileje emerytalne. A więc utrzymywanie preferencyjnych systemów dla wybranych grup społecznych. Choćby mundurowych (to te najbardziej kosztowne, bo dotyczące w sumie 300 tys. osób), duchownych (22 tys.) czy sędziów i prokuratorów (16 tys.). Gdyby jednak chodziło tylko o nich, to problem nie byłby aż tak dotkliwy. To wszak ledwie ułamek wszystkich ubezpieczonych (w całym ZUS jest dziś ok. 15 mln obywateli). Poza tym dałoby się uzasadnić, że uprzywilejowane grupy zawodowe jednak wykonują albo wykonywały (jak górnicy w przeszłości) pracę szczególnie istotną z punktu widzenia całej społeczności.

Autentyczny problem zaczyna się dopiero, gdy dochodzimy do osób wykonujących działalność gospodarczą. Mowa tu zarówno o beneficjentach rolniczej KRUS (1,4 mln Polaków), jak i przedsiębiorcach (kolejne 1,5 mln ludzi). Wszyscy oni, miesiąc po miesiącu i rok po roku, wrzucają do emerytalnej maszyny zdecydowanie mniej niż większość obywateli. I w wielu przypadkach dużo mniej, niż by mogli. Ta dziura nie wzięła się znikąd, jest efektem decyzji politycznych z przełomu wieków, gdy rządzący zgodzili się, by osoba prowadząca działalność gospodarczą miała prawo odprowadzać niższą składkę emerytalną niż pracujący na etatach. Miało to chronić przedsiębiorczość przed nadmiernym fiskalizmem państwa. Uderzyło jednak w stabilność całego systemu. I to dwojako. Po pierwsze, tworząc kolejną potężną grupę „jadących na gapę”. A po drugie, budując systemową zachętę do wypychania „na firmę” (albo rzadziej „na rolnika”) zwykłych pracowników, byle tylko oddawać fiskusowi mniej. Zdecydowanie zbyt wielu z nich wyląduje potem w pułapce zbyt niskiej emerytury. I koniec końców wyciągnie pewnie do państwa rękę po pomoc.

I to jednak nie koniec. Dodać tu trzeba bowiem jeszcze konsekwencje trwającego od lat uśmieciowienia polskiego rynku pracy. Zaczęło się od plagi wcześniejszych emerytur (druga połowa lat 90.), na które usuwano starszych pracowników, byle tylko nie powiększali szeregów bezrobotnych. Co prowadziło do spadania poziomu aktywności zawodowej Polaków i zwiększało emerytalne koszty dla budżetu. Potem (mniej więcej od tzw. planu Hausnera) pożar na rynku pracy zaczęliśmy gasić benzyną. Kolejne rządy (SLD, PiS, PO) zaczęły bowiem polski rynek pracy uelastyczniać, co brzmiało świetnie w teorii, ale w praktyce otworzyło drogę do nadużywania umów cywilnoprawnych, na które systemowo słabi pracownicy się godzili, bo musieli. Czasami wręcz sami parli, by dostać więcej na rękę, co przy bardzo niskich zarobkach i dość wysokim klinie podatkowym (jest to suma danin płaconych przez pracownika i pracodawcę z tytułu umowy o pracę) dla najuboższych też dziwić nie powinno. Efekt emerytalny?

Dopiero dość niedawno ten temat pojawił się na radarze polskiej polityki. Zaczął drugi rząd PO-PSL (minimalne ozusowanie części śmieciówek). Teraz PiS deklaruje, że będzie szło podobnym tropem (mamy zapowiedź wprowadzenia większej progresji w klinie podatkowym oraz likwidacji progu, od którego najbogatsi przestają płacić na ZUS). Pytanie brzmi: w jakim tempie będzie się to odbywało?

Kłopot z dopływem pieniędzy jest zasadniczy, ale nie jedyny. Zaraz dochodzimy bowiem do pierwszej dużej przekładni. Jeśli wychylimy ją maksymalnie w prawo, pieniądze krążące w systemie będą się nazywały składką ubezpieczeniową. Ale można też przesunąć ją całkowicie na lewo, a wówczas miliardy staną się po prostu podatkami. Jaka to różnica? Fundamentalna, bo tu chodzi o logikę całego systemu. Zwolennicy przesunięcia drążka w prawo argumentują tak: – Pieniądze zbierane od obywatela muszą pozostać składką, bo tylko w ten sposób zmusimy go do świadomego wzięcia odpowiedzialności za swoją przyszłość. Innymi słowy, obywatel musi mieć świadomość, że emeryturę się wypracowuje, a nie dostaje – przekonuje Paweł Wojciechowski, główny ekonomista ZUS, a jednocześnie szef grupy ekspertów od tzw. jednolitego podatku.

Ta argumentacja jest nam w Polsce dobrze znana. To ona (plus mocne naciski instytucji międzynarodowych) stała za pierwszą polską reformą emerytalną z 1999 r. To wtedy wychyliliśmy naszą systemową przekładnię z lewa (była tam od czasów PRL) ostro na prawo. W praktyce oznaczało to przejście z tzw. systemu zdefiniowanego świadczenia do modelu zdefiniowanej składki. Czyli – mówiąc wprost – od systemu solidarnościowego, w którym kolejne pokolenia pracujących zrzucają się na emerytury dzisiejszych seniorów, a potem oczekują tego samego od następnych generacji, do świata, w którym „każdy sobie rzepkę skrobie” i „jak sobie na emeryturę uzbierasz, tak się wyśpisz”.

Konsekwencje tamtego przełożenia dźwigni były dwie. Jedna (praktyczna) polegała na otwarciu kolejnej dziurki, przez którą pieniądze wyciekały z publicznego systemu ZUS do prywatnego OFE. Ten wyciek zatamował rząd Donalda Tuska, gdy okazało się, że system obowiązkowych emerytur kapitałowych jest nie do udźwignięcia dla finansów publicznych. A PiS to dziś przypieczętowuje. Nie mniej ważne były jednak mentalne konsekwencje reformy 1999 r. To wówczas wytworzono wśród Polaków panujące do dziś przekonanie, że ZUS to instytucja, która na pewno nie zagwarantuje nam spokojnej starości. Co zaczęło działać trochę jak samospełniająca się przepowiednia. No bo skoro i tak nie mamy co liczyć na państwo, to po co martwić się o płacenie składki?

Ostra jazda

Na przełomie wieków na Zachodzie model solidarnościowy znalazł się w ogniu krytyki. Ostatecznie jednak większość krajów rozwiniętych przy nim pozostała. Pozmieniano oczywiście pewne parametry (tam też emerytury będą skromniejsze), tak żeby nie wysadzić w powietrze finansów publicznych. Bo jest oczywiście tak, że system solidarnościowy najlepiej się miał w czasie owego okienka demograficznego, gdy pracujących jest dużo, a emerytów mało. I to właśnie dlatego od lat promuje się na Zachodzie rozmaite elementy kapitałowe, a gdzieniegdzie emerytury pracownicze jako rodzaj dobrowolnego uzupełnienia systemu. Wszędzie jednak jest to raczej uzupełnienie. Czy jest dziś jakakolwiek szansa, by na powrót oprzeć polski system na logice solidarnościowej?

Teoretycznie tak, choć na pewno wiązałoby się to z odbyciem fundamentalnej publicznej debaty. Patrząc na propozycje zgłaszane przez PiS w ramach tzw. przeglądu emerytalnego, na taką zmianę się jednak nie zanosi. A przekładnia pozostanie na razie raczej po prawej (składkowej) stronie.

Oznacza to mniej więcej tyle, że Polska (podobnie zresztą jak pionier emerytur kapitałowych Chile) będzie musiała utrzymywać tzw. filar zerowy. A więc minimalne świadczenie wypłacane niezależnie od składki. To niestety koszt, który przyszli podatnicy będą musieli ponieść za krótkowzroczność architektów pierwszej reformy emerytalnej.

Jakby tych trudności było mało, na przegląd czeka kolejna przekładnia: ważna, ale nie tak oczywista w obsłudze. To wiek emerytalny. PiS właśnie zrealizowało swoją kampanijną obietnicę i cofnęło przegłosowaną cztery lata temu podwyżkę wieku emerytalnego. Zamiast 67 dla obu płci, będzie 60 lat dla kobiet i 65 dla mężczyzn. W pierwszej chwili taki pomysł wydaje się absurdalny. Wiadomo wszak, że ludzie żyją dziś dłużej niż w czasach, gdy projektowano pierwsze systemy zabezpieczenia społecznego. I że w związku z tym teoretycznie w górę powinien iść również wiek emerytalny. Co więcej, w wielu krajach tak się właśnie dzieje (ostatnio temat znów otworzyli Niemcy). Musimy jednak pamiętać, że dociskanie wajchy wieku emerytalnego w górę też rodzi realne problemy społeczne.

W jaki sposób? To proste. W większości krajów średnia długość życia jest w znacznym stopniu powiązana ze statusem materialnym. Na przykład w Ameryce wśród osób słabiej wykształconych prawdopodobieństwo doczekania się emerytury to 74 proc. A u lepiej wykształconych (a więc i bogatszych) wzrasta ono do 92 proc. To fakt, że bogatsi płacą wyższe składki. Nie można jednak zapominać, że im wyższy wiek emerytalny, tym bardziej niesprawiedliwy staje się cały mechanizm. Bo płacić będą wszyscy, ale tylko najlepiej sytuowani mogą mieć pewność, że kiedykolwiek z niego skorzystają.

Ale ostra jazda zacznie się dopiero teraz. Bo na razie rozważaliśmy scenariusze, gdy emerytalnymi pokrętłami ruszamy mało gwałtownie. Niewykluczone jednak, że w przyszłości trzeba będzie dobudować nowe sterowniki. Jednym z takich pomysłów jest na przykład... całkowite zniesienie ustawowego wieku emerytalnego. Pomysł ten lansuje od kilku lat nieco ekscentryczny ekonomista Robin Hanson, który pyta: po co u licha upierać się, że czas, gdy nie jesteśmy już zdolni do pracy, nadchodzi dla każdego dokładnie w tym samym momencie? Przecież o tym, czy ktoś, dobiegając siedemdziesiątki, wciąż nadaje się do pracy, decyduje cała masa czynników. Inaczej to wygląda w przypadku otyłego i chorego na cukrzycę kierowcy wegetującego gdzieś na prowincji. A inaczej u wziętego architekta wiodącego syty i zdrowy żywot w metropolii.

Propozycja Robina Hansona ten problem eliminuje. Zakłada bowiem, że zamiast powszechnego systemu emerytalnego mamy solidną emeryturę ściśle powiązaną ze stanem zdrowia i zdolnością do pracy każdego z nas. Mechanizm działałby tak samo jak ubezpieczenie na wypadek choroby. Możesz i chcesz pracować? To pracuj. I niech żaden pracodawca nie ma dodatkowych zachęt, żeby się ciebie pozbywać lub przerzucać część kosztu wypłaty na państwo. Nie dajesz już rady? To idź na emeryturę nawet koło czterdziestki (temat instancji orzekającej to oczywiście sprawa do osobnej dyskusji). Pieniędzy – zdaniem Hansona – powinno wystarczyć dzięki faktycznemu wydłużeniu pracy tych, którzy pracować mogą, ale istnienie ustawowego wieku emerytalnego ich z rynku pracy wypycha. Fantazja prowadzi Hansona nawet dalej: może zamiast wieku emerytalnego częstsze „emerytury” w czasie młodości. Na przykład: miesiąc pracy, tydzień wolnego. Albo dwa lata wolnego co osiem lat pracy. Do wyboru.

– A może by tak wprowadzić równą, finansowaną bezpośrednio z budżetu państwa, emeryturę dla wszystkich bez wyjątku. A jej wysokość raz na jakiś czas ustalać, uwzględniając sytuację gospodarczą kraju – to już pomysł liberalnego prawnika i publicysty Roberta Gwiazdowskiego, autora wydanej kilka lat temu książki „Emerytalna katastrofa”. Gwiazdowski dla efektu wiele spraw upraszcza, ale jeden problem namierza bezbłędnie. Chodzi o przyszłość pracy. Bo wiele wskazuje na to, że logika kapitalizmu będzie nas nieuchronnie pchała w kierunku większej robotyzacji, prekaryzacji i uberyzacji gospodarki. I nie ma się co łudzić, że pracująca na tych zasadach większość populacji uciuła emerytalny staż i składki.

Bardzo więc możliwe, że już wkrótce przyjdzie pora na odczepienie zabezpieczenia emerytalnego (i społecznego) od mitycznego etatu. Etatu, którego i tak wielu pracowników nigdy na oczy nie obejrzy. Innym sposobem na realizację tego samego celu byłoby wprowadzenie w życie tzw. bezwarunkowego dochodu podstawowego. A więc puli pieniędzy wypłacanych przez państwo każdemu obywatelowi za samo istnienie. Pomysły takie przez długi czas uchodziły za political fiction. Od kilku lat zyskują jednak bardzo realne kształty. Niedawno pomysł był głosowany w Szwajcarii. Na razie nie zdobył poparcia, ale pewnie jeszcze wróci.

Realizacja tych wszystkich postulatów będzie oczywiście wymagała znalezienia alternatywnych rozsądnych źródeł finansowania budżetu państwa. A więc wyższych podatków majątkowych, opodatkowania transakcji finansowych, kapitału albo wręcz „nadmiernych” oszczędności (są i takie koncepcje). Co dobrze pokazuje, jak mocno machina emerytalna połączona jest z krwiobiegiem całej gospodarki.

Na koniec nie możemy zapomnieć jeszcze o jednej kwestii. Być może najistotniejszej. Otóż w dającej się przewidzieć przyszłości zmieniał się będzie nie tylko układ przekładni i pokręteł, lecz również sam operator emerytalnej maszyny. On będzie coraz bardziej siwiał. W wielu krajach ten wątek starzenia się klasy politycznej jest już dobrze rozpoznany. Kilka lat temu zrobił to brytyjski torys, były minister od spraw emerytalnych David Willetts. Jego książka „The Pinch” (to slangowy i niezbyt ładny synonim kradzieży) opisuje, jak pokolenie licznych i dobrze sytuowanych baby boomersów (roczniki 1946–64) przechwyciło brytyjską politykę i zaczęło ją kształtować bez oglądania się na interesy młodszych, mniej licznych (a więc i słabszych) generacji. Patrząc na statystyki demograficzne, ten problem nas pewnie nie ominie. Wyzwań wystarczy więc nawet na kilka kolejnych politycznych rozdań.