Een verrommeld landschap in een woonwijk in Almere. Beeld Hollandse Hoogte / Goos van der Veen

Dat schrijven het College van Rijksadviseurs en de Raad voor Cultuur in een advies aan het kabinet dat donderdag is gepresenteerd. Het aanzien van Nederland gaat de komende jaren ingrijpend veranderen, waarschuwt het advies.

Woningbouw, meer windmolens en zonneparken en bijvoorbeeld dijkverzwaring; alles heeft ‘impact op de kwaliteit van de gebouwde omgeving’. Met zijn technische, architectonische en planologische oplossingen voor landinrichting oogst Nederland veel bewondering in het buitenland. Maar: ‘Het gevoel dat Nederland er goed voor staat neemt af.’

Aan grote projecten wordt veel minder aandacht en geld besteed dan vroeger, aldus het advies. Veel overheden ontbreekt het op ontwerpgebied aan ‘kennis, kunde, middelen en ervaring’. Ook het Rijk laat het er de laatste jaren bij zitten, aldus het rapport. ‘Sober en doelmatig’ omgaan met gemeenschapsgeld is verworden tot bezuinigen op goede planvorming. Een Rijksbureau voor Omgevingskwaliteit zou moeten bijdragen aan de kwaliteit en combineren van al die projecten, bijvoorbeeld door mee te werken aan het ontwerp.

Motie

Dinsdag nam de Tweede kamer een motie aan om opnieuw een minister aan te stellen voor Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu (Vrom). Dat ministerie werd in 2010 afgeschaft. De verantwoordelijkheid voor woningbouw en ruimtelijke ordening kwam grotendeels te liggen bij gemeenten en provincies. Is dat verlangen naar centralisering ook de gedachte achter een nieuw Rijksbureau voor Omgevingskwaliteit?

Nee, benadrukt Marijke van Hees, voorzitter van de raad voor Cultuur, in een toelichting. ‘Het is juist een pleidooi tot samenwerking, tot verbinding met gemeenten en provincies. Het Rijksbureau zou hen kunnen helpen met kennis en inspiratie bij grote ontwerpvragen. We willen niet op honderd plaatsen het wiel opnieuw uitvinden, maar de beste ideeën en ervaringen uitwisselen. Tegelijkertijd moet het Rijk duidelijker kaders geven voor goede omgang met het landschap en de steden.’

Daarbij gaat het om meer dan alleen ontwerpkwaliteit, benadrukt Van Hees. ‘Het gaat ook om integratie van opgaven. Als het bijvoorbeeld noodzakelijk is om een distributiecentrum te bouwen, zo’n doos die je vaak langs de snelweg ziet, stel dan niet alleen een welstandseis. Bekijk bijvoorbeeld of er een combinatie is te maken met zonnepanelen op het dak. Door slimme combinaties kunnen we oplossingen bieden voor grote maatschappelijke behoeften en tegelijkertijd zorgvuldig omgaan met onze schaarse ruimte.’

Karakterloze bouwwerken

Nederland tekende in 2018 de ‘Verklaring van Davos’, waarin alle Europese ministers van Cultuur zich verplichten tot meer ontwerpkwaliteit in de bouw. Zij maken zich zorgen over de ‘verdozing, verdrukking en verrommeling’ van landschappen en steden in Europa. Zij zien ‘karakterloze bouwwerken, gezichtsloze ongebreidelde stadsuitbreiding en verlies van historische structuren en regionale identiteit.’ Een hoogstaande bouwcultuur moet worden verheven tot belangrijkste beleidsdoelstelling.

Minister Ingrid van Engelshoven (D66) van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap vroeg de Rijksadviseurs en de Raad voor Cultuur om te onderzoeken wat nodig is om de verklaring in praktijk te brengen. Een Rijksbureau voor Omgevingskwaliteit, luidt hun antwoord.