Chiel Jacobusse is 64, hij loopt inmiddels veertig jaar als natuurbeschermer door het Zeeuwse landschap, maar nóg steeds kan hij jongensachtig enthousiast worden van een simpele strandvondst: een rogge-ei, een aangespoelde noordzeekrab, het lege eikapsel van een wulk. De strandnatuur raakt hem nog iedere dag. “Kijk die wolkenlucht! Ik krijg er nooit genoeg van”, zegt Jacobusse, hoofd ecologie bij het Zeeuwse Landschap.

Hij bukt, trekt een pluk zeewier uit het natte zand. Het krioelt eronder. “Moet je kijken, tientallen beestjes kruipen hierin rond, kreeftachtigen, strandvlooien. Dat is weer voer voor vogels. Op veel stranden wordt dit aangespoelde wier met fourwheeldrives weggehaald, tegelijk met het afval dat op de stranden ligt.” Ziedaar het probleem. Het strand wordt aangeharkt en schoongekrabd, maar intussen verschraalt de biotoop.

We lopen op het sternenstrand aan de Noordzeekant van Neeltje Jans – voormalig werkeiland van de Deltawerken tussen Schouwen-Duiveland en Noord-Beveland. Het is een onooglijk strandje in het zicht van de Oosterscheldedam, maar een gekende broedplaats van de dwergstern en de plevier, bedreigde strandbroeders die tussen aangespoelde schelpen ongestoord op hun legsel willen zitten. In goede jaren broeden er dertig tot veertig paartjes, maar er zijn ook jaren dat er niets broedt.

Liggen laten, strandbeheerders! Niet opruimen. Stranden, zoals dit strookje bij Neeltje Jans, moeten weer natuurlijk worden. Beeld Arie Kievit

Strandbroeders zijn buitengewoon gevoelig voor verstoring. Tussen april en augustus mag er niemand komen op dit kleine zandstrand. Er staan borden waarop wordt uitgelegd waarom het gebiedje in die periode gesloten is – ook in het Duits en Engels – en een groepje vrijwillige natuurbeschermers uit de regio houdt er toezicht.

De strandvogels moeten in die periode hun broedsel vliegvlug zien te krijgen. Een nest van een dwergstern of strandplevier zie je haast niet tussen de aangespoelde schelpen. “Je staat er op voordat je het in de gaten hebt.” Zelfs een broedende dwergstern óp een nest zie je makkelijk over het hoofd. Daarom: geen mens op dat strandje tijdens het broedseizoen.

‘Wonderlijke natuur is verloren gegaan’

Koepelorganisatie LandschappenNL heeft deze week ruim 2,4 miljoen euro gekregen van de Nationale Postcode Loterij om een ambitieus plan voor vergroening van stranden langs de Nederlandse kust uit te voeren. “Sluipenderwijs, haast ongemerkt, zijn de afgelopen decennia een fraai landschap en wonderlijke natuur verloren gegaan”, aldus Sascha van Breukelen van LandschappenNL in een toelichting. “Door het intensieve strandbeheer krijgt strandleven onvoldoende kans zich te ontwikkelen. Dat willen we gaan veranderen”, aldus Van Breukelen. Vandaar het Groene Strand.

Een aangespoelde Noordzeekrab op het strand bij Neeltje Jans. Beeld Arie Kievit

LandschappenNL wil tweehonderd kilometer van de ruim vijfhonderd kilometer Noordzee- en Waddenzeestrand geschikt maken voor ongehinderde natuurontwikkeling. Dat betekent niet dat die stranden gesloten worden voor badgasten of wandelaars, maar op sommige stukken gaat de natuur voortaan wel vóór de recreatie. Er zullen rustplekken worden gemaakt waar de natuur zich kan ontwikkelen en er kunnen broedplekken worden ingericht.

De bedoeling is dat aan gemeenten, Rijkswaterstaat en uitbaters van strandtenten wordt gevraagd om strandnatuur te bevorderen met aangepast beheer. Aangespoeld wier en schorrenplanten en schelpdieren moeten in beginsel blijven liggen omdat er insecten op leven die voedsel zijn voor strandvogels. Bovendien kunnen er unieke planten gaan groeien op de hoogwaterlijn van stranden – als ze de kans krijgen. Die planten kunnen een rol spelen bij de vorming van nieuwe duinen op het strand.

Het project Groene Strand van LandschappenNL is een initiatief van Chiel Jacobusse. “We zien dat de broedvogels van het strand almaar verder in de verdrukking komen. Het wordt drukker op de stranden, het strandseizoen wordt langer en de natuur loopt verder terug. De claim op de ruimte wordt steeds groter, we zullen ons er een beetje moeten invechten. Maar we benaderen de partijen met een mooie boodschap: we gaan de strandnatuur herstellen.”

“Gemeenten houden de stranden netjes met machines, die soms lukraak rondrijden. Alle troep die badgasten achterlaten wordt machinaal opgeruimd. Het ziet er op het eerste gezicht netjes uit, maar je tast met die ingrepen de strandnatuur aan. Er wordt met terreinwagens over het strand gereden door strandtenthouders, door gemeenten, door toezichthouders. Daar valt meestal niet aan te ontkomen, maar je zou bijvoorbeeld al kunnen overwegen om gezamenlijk één vaste route af te spreken voor strandbeheer.”

‘Het strand is van ons allemaal’

Wat Jacobusse zag gebeuren op de Zeeuwse stranden speelt zich ook elders in Nederland af. “We vinden dat we dit op landelijke schaal moeten aanpakken. De stranden zijn erg belangrijk voor de soortenrijkdom in Nederland. Het gaat om veel meer dan alleen broedvogels, ook om kleine dieren, trekvogels die daarvan afhankelijk zijn en ook om bijzondere planten en duin-paddenstoelen.”

Chiel Jacobusse van het Zeeuwse Landschap. Stranden moeten weer natuurlijk worden. Beeld Arie Kievit

Onderdeel van het plan is het opzetten van groepen vrijwilligers die zich willen inzetten voor het Groene Strand. LandschappenNL droomt van een netwerk van ‘strandcommunities’, groepen mensen die afval willen opruimen, voorlichting willen geven en willen helpen met het verzamelen van gegevens voor burgeronderzoek naar de strandnatuur. De stichting Anemoon doet langs de kust met vrijwilligers al volop onderzoek naar de mariene flora en fauna. Andere organisaties, zoals stichting Duinbehoud en IVN, zullen zich gaan toeleggen op het opzetten van de groepen vrijwilligers.

Strand bij Neeltje Jans. Beeld Arie Kievit

Jacobusse: “Er leeft genoeg enthousiasme onder mensen voor het behoud van de strandnatuur. Het strand is immers van ons allemaal. Afgelopen december nog gingen spontaan meer dan honderd Zeeuwen naar het sternenstrandje van Neeltje Jans om aangespoeld plastic afval te rapen. Uit die actie blijkt dat het strand wat los maakt bij mensen.”

LandschappenNL wil een keurmerk voor Groene Stranden invoeren, een groene wimpel voor herstelde strandnatuur. Twintig stranden moeten in de komende drie jaar een geschikt broedgebied worden voor dwergstern en strandplevier.

Jacobusse: “We willen ook het eerste plasticvrije strand van Nederland opzetten, in samenwerking met een eigenaar van een strandpaviljoen. De rijke natuur op het strand moet weer een onderdeel worden van de strandbeleving van bezoekers.”

Lees ook:

Bouwstop op delen van Noordzeekust

Sinds 2016 is er een bouwstop langs delen van de Noordzeekust, van Zeeland tot en met de Waddeneilanden. Dat staat in een nationaal Kustpact, dat provincies, kustgemeenten en natuur- en milieuorganisaties hebben afgesloten.

De droogte verdrijft de witsnuitlibel - en vele andere insecten - uit het duingebied

Ook in het duingebied bij Castricum speelt de droogte op. Insecten zijn er al veel minder en dat heeft gevolgen voor dieren en planten.

De verbouwing van het circuit in Zandvoort helpt de natuur juist, zegt de provincie

De provincie Noord-Holland beweert dat met de aanleg van paden en tribunes voor de Formule 1-races op het circuit van Zandvoort, dit kwetsbare duingebied juist wordt gered.