In mijn vorige column verdedigde ik de stelling dat liberale waarden als vrijheid en gelijkheid niet – zoals vaak wordt gedacht – het exclusieve product zijn van de Verlichting, maar geworteld zijn in het christendom. Hierop kwam een reactie van historicus Kaj Brens, waarin hij tegenwerpt dat religie overal ter wereld juist een obstakel is, en was, op de weg naar vrijheid. Kijk maar naar de kwalijke rol van de kerk en van religieuzen als het gaat om vrouwenemancipatie, vrije partnerkeuze, vrijheid van meningsuiting, et cetera.

Brens heeft natuurlijk gelijk. Vrijheid en recht hebben zwaar te lijden gehad, en nog steeds, onder religieus fundamentalisme. Ook de christelijke traditie kent duistere perioden van geweld, onderdrukking en vervolging. De christen Dostojevski heeft dit in zijn verhaal over de grootinquisiteur op onthutsend indringende wijze onder woorden gebracht. In een lange, indrukwekkende monoloog kapittelt de grootinquisiteur nota bene Jezus waarom hij hem veroordeeld heeft.

Hij walgt van het onmogelijke ideaal van vrijheid en rechtvaardigheid dat Jezus de mensen tijdens zijn aardse bestaan voorhield: ‘Vijftien eeuwen hebben we geworsteld met Uw vrijheid, maar dat is nu voorgoed voorbij. Gelooft U niet dat het voorgoed voorbij is? Wat kijkt U me zachtmoedig aan, en vindt U het niet eens de moeite waard verontwaardigd te zijn? Maar ik wil U wel vertellen dat de mensen er vandaag de dag meer dan ooit van overtuigd zijn, dat ze volmaakt vrij zijn, al hebben ze hun vrijheid aan ons overgedragen en nederig aan onze voeten gelegd.’ De strijd voor vrijheid, zo wil ik maar zeggen, is dus ook een strijd binnen de christelijke traditie. Maar daarbinnen heeft die vrijheid wel de oudste en meest gezaghebbende papieren.

Ik moet ook denken aan Luther en Kierkegaard die, met inzet van alles wat ze bezaten, de arrogante machtsaanspraken van de kerk aanvielen en ontmaskerden. Het onderstreept dat voor ons vanzelfsprekende noties als vrijheid, democratie en de idee dat elk leven evenveel waard is, hun wortels hebben in religie. ­Allerlei basisintuïties die aan onze moderne westerse waarden ten grondslag liggen, zijn gevormd door, en werden gezaghebbend binnen, een specifieke religieuze context – in dit geval een christelijke context.

De basisidee van gelijkheid en vrije wil heeft tot talloze conflicten geleid

Zo is bijvoorbeeld de apostel Paulus van onschatbare waarde geweest toen hij de gelijkheid van alle mensen voor God predikte: ‘Er zijn geen Joden of Grieken meer, slaven of vrijen, mannen of vrouwen – u bent allen één in Christus Jezus’. De basisidee van gelijkheid en van de vrije wil van het individu (door een beroep te doen op het eigen geweten) heeft door de eeuwen heen tot talloze maatschappelijke en religieuze conflicten geleid, maar kreeg gaandeweg ook een maatschappelijk-politieke vertaling, via het vastleggen van wetten en rechten en in de organisatie van onze staten.

In zijn boek ‘The Foundations of Modern Political Thought’ laat Quentin Skinner zien dat vrijheid niet per se het toevallige product is van het sociologische fenomeen van machtsbalansen, maar juist vanuit bepaalde religieuze overtuigingen werd bepleit. Juist die stromingen die in de gaten hadden dat religiositeit ‘van binnenuit’ komt, beseften dat dwang en regelgeving letterlijk uit den boze zijn. Die stromingen hebben, zoals gezegd, de oudste papieren, hoezeer ze ook telkens verdrukt en weggedrukt werden, juist ook door de kerk. In de Unie van Utrecht (1579) kregen die papieren overigens voor het eerst iets van een grondwettelijke waarborg. We mogen er nog steeds dankbaar voor zijn.

Welmoed Vlieger (1976) studeerde wetenschap van godsdienst en levensbeschouwing, en ook wijsbegeerte aan de Universiteit van Amsterdam. Lees haar columns hier terug.

Lees ook:

Je hebt Gods toestemming niet nodig voor een moreel leven

Het idee dat we de hard bevochte vrijheden van tegenwoordig te danken hebben aan religie is absurd, aldus historicus Kaj Brens. Hij reageerde op een eerdere column van Welmoed Vlieger.