De Nederlandse universiteiten hebben hun plan in werking gesteld om ’s werelds grootste wetenschappelijke uitgever Elsevier te gaan boycotten. De eerste stap hebben ze nu gezet: wetenschappers die (hoofd)redacteur zijn bij een van de 2.200 Elseviertijdschriften zijn de afgelopen weken benaderd met de vraag of ze willen overwegen hun functie neer te leggen. Het gaat om 46 hoofdredacteuren en 835 redacteuren.

Aanleiding is de aanhoudende onenigheid over een nieuw te sluiten tijdschriftencontract. Het huidige contract loopt eind dit jaar af. Beide partijen staan nog steeds “mijlenver” uit elkaar, zegt collegevoorzitter Gerard Meijer van de Radboud Universiteit in Nijmegen. Hij onderhandelt in naam van de universiteiten met Elsevier.

Het twistpunt is de mogelijkheid om artikelen al dan niet volgens de principes van open access aan te bieden. Open access is een nieuw online publicatiemodel voor wetenschappelijk onderzoek, dat concurreert met het traditionele abonnementsmodel. Onderzoekers betalen een uitgever voorafgaand aan publicatie, en na publicatie is een artikel voor iedereen gratis toegankelijk op internet.

Uitgeverijen willen meer dan alleen Elseviertijdschriften

De universiteiten willen dat het nieuwe contract niet alleen toegang biedt tot alle Elseviertijdschriften, net als het huidige contract. Het moet ook de mogelijkheid bieden om artikelen via open access te publiceren in die tijdschriften. En dat alles tegen dezelfde prijs als het huidige contract.

Nu betalen universiteiten bij veel uitgevers naast het abonnement op tijdschriften nog extra om artikelen in die tijdschriften via open acces te publiceren. Zulke artikelen zijn na publicatie door iedereen gratis online te lezen. Elsevier rekent tussen de 500 tot 5.000 euro per open access-artikel.

De universiteiten hebben in november al wel een nieuw contract gesloten met de Duitse uitgever Springer, waarbij ze niet meer dubbel betalen. Vandaag maakte de Vereniging van Universiteiten (VSNU) bekend dat een soortgelijke deal nu ook is gesloten met het Amerikaanse Sage.

Wat zijn de kosten voor de omslag?

Staatssecretaris Sander Dekker (VVD) van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap wil dat alle wetenschappelijke publicaties van Nederlandse bodem in 2024 via open access worden gepubliceerd. Elsevier laat in een reactie weten de overheidsplannen te steunen, maar voor die omslag zijn wel investeringen nodig. “In Groot-Brittannië zijn er tientallen miljoenen voor beschikbaar gesteld”, zegt Michiel Kolman, senior vicepresident global academic relations bij Elsevier.

Maar volgens collegevoorzitter Meijer is de omslag naar open access makkelijk zonder extra kosten te maken. Hij verwijst naar een afgelopen april gepubliceerd rapport van het Duitse Max Planck Gesellschaft. Voor Frankrijk, Groot-Brittannië en Duitsland werd berekend wat de landen kwijt zouden zijn als ze geen abonnementen meer betalen en alle artikelen via open access publiceren, uitgaande van een gemiddelde prijs van 2.000 euro per artikel. Dat werd vergeleken met de abonnementsprijzen. Voor alle drie de landen bleek volledig open access publiceren tientallen miljoenen euro’s per jaar goedkoper.

Bereidheid redacteuren verschilt

De VSNU laat weten dat de reacties van de benaderde wetenschappers erg uiteen liepen per universiteit. “Van grote bereidheid om het redacteurschap neer te leggen, tot minder grote bereidheid”, zegt een woordvoerder. Het hoogst scoorde Nijmegen: van de 40 benaderde wetenschappers zeiden 32 te overwegen de werkzaamheden als redacteur voor Elsevier te staken als de uitgever niet met een acceptabel voorstel komt.

“Mocht dit drukmiddel niet werken”, zegt Meijer, “dan kunnen we aan wetenschappers vragen ook geen artikelen meer te reviewen voor Elsevier en uiteindelijk niet meer te publiceren in Elseviertijdschriften.”