En restoracia ĉambro ornamita per pajloŝtopitaj ursoj kaj kobroj, meze de la valo de Sacramento, en Kalifornio, viro mordas sian hamburgeron antaŭ botelo de keĉupo. S-ro Chris Rufer, mastro de Morning Star Company, komandas la mondan sektoron de la industria tomato. Per nur tri fabrikoj, la plej grandaj en la mondo, lia entrepreno produktas 12% de la tomata koncentritaĵo produktata sur nia planedo. "Mi estas ia anarkiisto, klarigas S-ro Rufer inter du glutoj. Tial ne plu estas ĉefo en mia entrepreno. Ni efektivigis memregadon" - "memregado" en kiu informadiko anstataŭas la kadrulojn, sed kiu ne postulas, ke la laboristoj regu la kapitalon de la entrepreno. Mecenato de la libertariana partio [1], S-ro Rufer lasas al la dungitoj la zorgon distribui la taskojn, kiujn ankoraŭ faras homoj. En la fabrikoj de la urbo Williams, Morning Star transformas ĉiuhore 1350 tunojn da freŝaj tomatoj al koncentritaĵo. Lavado, pistado kaj perprema evaporado estas komplete aŭtomatigitaj. Senĉese trairata de kamionaroj tirantaj duoblajn ŝarĝujojn plenajn de ruĝaj fruktoj, la fabriko estas la plej efika en la mondo. Ĝi funkcias per tri okhoraj labortaĉmentoj kaj laborigas rotacie nur sepdek laboristojn. La plejparto de la laboristoj kaj kadruloj estis forigitaj, anstataŭitaj de maŝinoj kaj komputiloj. El tiu fabrikado de "unua transformado" eliras grandaj kestoj enhavantaj koncentritaĵojn el variaj kvalitoj. Enkontenerigitaj ili cirkulos sur ĉiuj oceanoj de la mondo. Oni denove trovos ilin, apud bareloj de Ĉina koncentritaĵo, en Napolaj gigantaj enladigejoj, kiuj produktas la plejparton de la skatoletoj de koncentritaĵo vendataj en la grandaj Eŭropaj superbazaroj. La fabrikoj tiel nomitaj "de dua transformado" en Skandinavio, Orienta Eŭropo, Britaj insuloj aŭ Provenco ankaŭ uzos importitan koncentritaĵon kiel ingrediencon en siaj industriaj nutraĵoj : legomkaĉoj, frostigitaj picoj, lasanjoj... Aliloke, tiu purpura kaj viskoza produkto, miksita kun semolo aŭ rizo eniĝas en la popolajn receptojn kaj tradiciajn manĝaĵojn, de la Afrika mafeo ĝis la Hispana paeljo tra la Araba ĉorbao. La tomata koncentritaĵo estas la industria produkto la plej alirebla de la kapitalisma erao : ĝi estas trovebla sur la tabloj de laŭmodaj restoracioj de San-Francisko same kiel sur vendobretoj de la plej malriĉaj Afrikaj vilaĝoj, kie oni foje vendas ĝin pokulere, kiel en la norda Ganao por samvoloro de kelkaj cendoj de eŭro (legu ĉisuban artikolon). La tuta homaro manĝas industrian tomaton. En 2016, 38 milionoj da tunoj da tiu frukto-legomo [2], t.e. ĉirkaŭ kvarono de la tuta produktado, estis transformitaj aŭ enladigitaj, ĉiu terano averaĝe englutis 5,2 kilogramojn da transformita tomato [3]. Centra ingredienco de la "misnutrado" [4] , same kiel de la Mediteranea dieto, la tomato preteras la diferencojn kulturajn kaj nutradajn. Estas neniu malpermeso pri ĝi. La civilizacioj de tritiko, de rizo kaj de maizo priskribitaj de la historiisto Fernand Braudel nuntempe lasis siajn lokojn al unu sola kaj sama civilizacio, tiu de tomato. Kiam li premas la boteleton Heinz por kovri siajn terpomfritojn per nova ŝprucaĵo de keĉupo, elirigante tiun tipan bruon, kiun miliardoj da oreloj rekonas de sia infanaĝo, S-ro Rufer certe havas en kapo nek la konsiston nek la tumultplenan historion de la saŭco. Se, malgraŭ sia ruĝa koloro, la "tomato ketchup" ne havas guston de tomato, tio estas pro ĝia proporcio de koncentritaĵo, kiu varias inter 30% kaj... 6% laŭ la fabrikintoj, kaj averaĝa enhavo de 25% de sukero. En Usono temas pri maiza siropo (plejofte genetike modifita). Akuzito en la epidemio de obezeco, kiu trafas la landon, tiu "glukoz-fruktozo" malpli kostas ol la sukeroj betaj kaj kanaj. Stimulitaj per modifita amelo, densigiloj kaj ĝeligiloj kiel ksantana gumo (E415) aŭ guara gumo (E412), la plej malbonaj keĉupoj simbolas la sukceson de unu jarcento da "progreso" de la nutraĵa industrio. Simbolo de ia futurismo En la fabrikoj de S-ro Rufer, same kiel en ĉiuj instalaĵoj de la mondo por transformado, la plejparto de la teknologio venas el Italio. Aperinta en la 20-a jarcento en Emilio-Romanjo, la tomata industrio tutmonde disvastiĝis. Elmigrante je la fino de la 19-a jarcento milionoj da Italoj disvastigis la kuiradan uzon de la transformita tomato kaj stimulis eksportadon de la italaj ladkonservaĵoj al Argentino, Brazilo, Usono. En Italio dum la faŝisma epoko, la ladskatolo simbolas la "kulturan revolucion" inspiritan de futurismo, kiu laŭdegas la urban civilizacion, la maŝinojn, kaj la militon. La enladigita tomato, nutraĵo de "la nova homo", kunigas sciencan inĝenierion, industrian produktadon kaj konservadon de tio, kio estis kultivita sur la patruja grundo. En 1940 okazas en Parmo la unua "Aŭtarcia ekspozicio de ladaĵujoj kaj konservaĵujoj", okazaĵo, kiu fierigas la ĉefojn de la reĝimo. La kovrilo de ĝia katalogo montras ladskatolon markitan de la literoj AUTARCHIA. La verda aŭtarcio, la ekonomia vojo sekvata de la faŝismo, raciigas kaj disvastigas la ruĝan industrion. "Nuntempe, du globaligitaj nutraĵoj de la rapidmanĝo, pastaĵoj kaj picoj, enhavas tomaton. Jen, almenaŭ parte, la heredaĵo de tiu industrio, strukturita, disvolvita, kuraĝigita kaj financita de la faŝisma reĝimo", substrekas la historiisto pri gastronomio Alberto Capatti. Aperintaj en la 20-a jarcento en Usono, la ladskatolo de tomata supo Campbell’s kaj la ruĝa boteleto Heinz - kies 650 milionoj da ekzempleroj estas vendataj ĉiujare en la mondo - konkuras kun la botelo de Coca-Cola por la titolo de simbolo de kapitalismo. Jen nekonata fakto : tiuj du markoj antaŭis la aŭtomobilan industrion en la historio de amasproduktado. Antaŭ ol Ford muntis aŭtomobilojn per muntoĉenoj, la fabrikoj Heinz de Pitsburgo, en Pensilvanio, jam produktis ladkonservaĵojn de tomatsaŭcaj fazeoloj en produktlinioj kie la sigelado de la ladskatoloj estis aŭtomata. Fotoj de 1904 montras laboristinojn en uniformoj de Heinz, kiuj laboras ĉe produktlinioj : la boteletoj de keĉupo moviĝas sur relo. Unu jaron pli poste Heinz vendas unu milionon da boteletoj de keĉupo. En 1910 ĝi produktas kvardek milionojn da ladaĵoj kaj dudek milionojn da boteletoj. Tiam temas pri la plej granda Usona transnacia entrepreno [5]. En la postsekvo de la novliberala ondo de la jaroj 1980-aj, kaj danke al la invento de asepsaj enpakmetodoj, kiuj ebligis internaciajn fluojn de nutraĵaj produktoj, la gigantoj kiel Heinz aŭ Unilever iom post iom subkontraktas siajn produktadojn de tranformitaj tomatoj. De tiam la transnaciaj entreprenoj de keĉupoj, supoj aŭ picoj, rekte proviziĝas ĉe "unuaj transformistoj" kapablaj liveri industrian koncentritaĵon je tre malaltaj prezoj kaj tre grandaj kvantoj. En Kalifornio, en Ĉinio kaj en Italio, nur kelkaj gigantoj transformas la duonon de la industriaj tomatoj de nia planedo. "Kvankam Nederlando, kie instaliĝis giganta fabriko de Heinz, estas la unua eksportanto de saŭcoj kaj keĉupoj en Eŭropo, ĝi ne produktas industriajn tomatojn, precizigas la Urugvaja negocisto Juan José Amézaga. La tuta koncentritaĵo uzata en la saŭcoj, kiujn eksportas Nederlando aŭ Germanio estas produktita el importita koncentritaĵo veninta de diversaj partoj de la mondo. La liverintoj povas esti en Kalifornio, en Eŭropo aŭ en Ĉinio. Tio ŝanĝiĝas laŭ la sezonoj, la valutkurzoj, la stato de stokoj kaj rikoltoj. Unua monda produktanto de tomata koncentritaĵo, Kalifornio havas nur dek du fabrikojn por transformado. Ĉiuj estas gigantegaj. Ili solaj liveras la preskaŭ tutaĵon por la enlanda Nord-Amerika merkato kaj eksportas al Eŭropo koncentritaĵojn foje vendatajn malpli kostaj ol Italaj aŭ Hispanaj koncentritaĵoj. Malsimile al "porbuŝaj tomatoj", celantaj la merkaton de freŝaĵoj, la arbustaj varioj de "industriaj tomatoj" ne bezonas palisadon. Ĉar la suno disdonas abundan kaj senpagan energion, ili kreskas nur en kampoj, male al plantodomaj kultivadoj, kiu provizas la vendobretojn dum la tuta jaro. En Kalifornio la rikoltoj komenciĝas foje ekde la printempo kaj finiĝas, same kiel en Provenco, en aŭtuno. "Plibonigitaj" de post la jaroj 1960-aj de la genetikistoj, la tomatoj de la nutraĵindustrio estas dekomence planitaj por faciligi iliajn postajn transformadojn. La scienco, kiu gvidas la organizadon de la laboro ankaŭ intervenas en la kreo de la produkto. Enmeto de iu geno ekzemple faciligis la akceladon de manrikoltoj kaj ebligis maŝinrikoltojn. Ĉiuj fruktoj de la monda industria sektoro defalas el sia pedunklo per simpla skueto. Kvankam nun la industriaj tomatoj estas plimulte el la varioj nomataj "hibridaj", la tomatokaĉo eniris en la historion, kiel la tutunua GMO-nutraĵo vendita en Eŭropo [6] Pro sia dika ŝelo, kiu krakas sub la dentoj, la industria tomato eltenas la skuegojn de kamionaj vojaĝoj kaj senzorgajn traktadojn de maŝinoj. Eĉ en la fundo de ŝarĝujo sub la maso de siaj samspecanoj, ĝi ne krevas. La grandaj semvendistoj atente zorgis, ke ĝi, tiel malpli kiel eble, enhavu akvon, male al la superbazaraj varioj, akvoplenaj kaj do maltaŭgaj por la produktado de koncentritaĵo. Fine la ruĝa industrio resumiĝas per hibrida cirklo senfina kaj stulta : iuflanke oni amase irigacias kampojn en regionoj, kie akvo malmultas, kiel Kalifornio, aliflanke oni transportas la fruktojn en fabrikojn por evaporigi la akvon, kiun ili enhavas por produkti paston plej sekan. Jean-Baptiste MALET