Już od ósmej rano prezbiterium i nawy katedry św. Jana – rzęsiście oświetlonej i przybranej zielenią jak podczas największych uroczystości – wypełniły się po brzegi publicznością i państwowymi dygnitarzami. W pierwszym rzędzie zasiedli premier Władysław Grabski, marszałek Sejmu Maciej Rataj, a za nimi ministrowie, wiceministrowie, senatorowie, posłowie i przedstawiciele innych władz. Po nabożeństwie korowód samochodów udał się na ul. Bielańską, do siedziby nowego Banku Polskiego. Po wyjątkowo pompatycznym przemówieniu Grabskiego o pożegnaniu marki polskiej i powitaniu złotego polskiego premier odsłonił tablicę pamiątkową.

Chór pracowników odśpiewał „Gaude Mater Polonia”, głos zabrało szefostwo banku, po czym przystąpiono do pracy. Pierwszą osobą, której wymieniono marki na złote, była żona prezesa banku, Stanisława Karpińskiego.

Marzenie Grabskiego stało się rzeczywistością. Niepodległa miała swój niezależny bank centralny, a do obiegu weszła polska waluta, która nie była spadkiem po zaborcach.

Zobacz też: Antoni Jaroszewicz - finansista, który przyjaźnił się z Rasputinem

Ile musiał pokonać przeszkód, aby tamtego dnia, 28 kwietnia 1924 roku, ogłosić triumf. Nie chodziło tylko o rozwydrzonych polityków, ale nawet o przedsiębiorców. Ich niechęć do Grabskiego spowodowała, że zbojkotowali zapisy na akcje Banku. Dopiero pod groźbą pozbawienia firm dostępu do kredytów udało się zebrać cały kapitał. Niechęć ta wynikała z przeświadczenia Grabskiego, że za reformy muszą zapłacić przede wszystkim najbogatsi. Ten element społeczny zawarty w reformach Grabskiego był wpisany do ich genotypu, nie znaczy to jednak, że nie było w tym pewnej kalkulacji. Po pierwsze, Polsce groziła rewolucja, a po drugie opodatkowanie najbiedniejszych i tak niewiele by dało. Swoim przekonaniom pozostał wierny, nawet gdy okoliczności podpowiadały zmianę kursu.

„Grabski starał się kosztami swoich reform obciążyć przede wszystkim warstwy posiadające, ale w warunkach recesji gospodarczej, bardzo głębokiej w 1925 roku, było to niemożliwe. Dlatego jego polityka zmierzała do ustawowego zmniejszenia tych kosztów” – pisze Marian Marek Drozdowski w biografii „Władysław Grabski”.

Początki kariery

Grabski już w młodości fascynował się socjalizmem, z czasem jednak go odrzucił i stworzył własny światopogląd w duchu solidaryzmu społecznego. To od działalności społecznej zaczęła się jego kariera w Dumie, która była dla niego trampoliną do polskiej polityki.

Budował kraj od samego początku. To on jako jeden z pierwszych ministrów skarbu wprowadził markę polską jako jedyną walutę w całym kraju. Na swoje pięć minut musiał jednak poczekać.

Tuż po odzyskaniu niepodległości młode państwo, otoczone przez wrogów, było obciążone dużymi wydatkami wojskowymi, szczególnie że toczyła się wojna przeciwko Rosji radzieckiej. Cele wojskowe pochłaniały w szczytowym momencie konfliktu dwie trzecie wszystkich środków, a po wojnie ponad jedną trzecią. Kolejni ministrowie skarbu, z Grabskim włącznie, byli właściwie strażnikami sejfu wojska. Ironia losu, Grabskiemu w dorosłym życiu przyszło pełnić funkcję, jaką wybrał sobie w trakcie zabaw wojennych z rodzeństwem – nie chciał być żołnierzem, ale opiekunem skarbu. Na odbudowę kraju pozostawało niewiele środków, a państwo nie wypełniało swoich podstawowych funkcji. Nic więc dziwnego, że stale odnotowywano deficyt budżetowy. Z jednej strony wydawano ponad plan, a z drugiej do kasy państwa wpływała tylko część zakładanych dochodów. Gospodarka była zatopiona w letargu, więc wpływy z podatków były nikłe, a do tego niedoświadczony aparat skarbowy był bezradny wobec częstych przypadków nadużyć.

Rządowi brakowało środków na rozruszanie gospodarki, a kapitał wstrzymywał się z inwestycjami, bo nie wierzył w trwałość państwa. Dotyczyło to także banków i firm zachodnich, które nie chciały udzielać pożyczek firmom polskim, bo obawiały się, że wybuchnie tu rewolucja na modłę bolszewicką i pieniądze przepadną. Z tego samego powodu również rządowi nie udawało się uzyskiwać kredytów na cele gospodarcze.

Czytaj też: Polscy ekonomiści, cenieni na Zachodzie

W tych okolicznościach władze uzależniły się od dodruku banknotów, który stał się ich podstawowym – sic! – źródłem dochodów. Od końca 1918 do końca 1920 roku obieg pieniądza wzrósł z 1 mld do 49,4 mld marek. Prowadziło to do zwyżek cen. Ekspresowo topniał też kurs marki polskiej wobec walut obcych. Na koniec 1918 roku za dolara płacono 9 marek, dwa lata później było to 590 marek.

W tej sytuacji podatki siłą rzeczy odgrywały coraz mniejszą rolę. Podnoszono co prawda stawki, ale wystarczyło poczekać z wpłatą podatku, aby za chwilę zobowiązanie było o wiele mniej warte. Podobnie było z kredytami, których rząd udzielał firmom. W momencie spłaty ich wartość realna była mniejsza. Mimo strat państwo musiało jednak tych pożyczek udzielać, bo z obawy przed spadkiem wartości swoich pieniędzy Polacy nie lokowali ich w bankach, co blokowało akcję kredytową. Firmy z kolei wykorzystywały inflację, by obniżać wydatki na wynagrodzenia. Płace nominalne co prawda rosły, ale realne spadały. Topniały także oszczędności Polaków. Z drugiej strony niektóre z tych zjawisk, jak tańsze kredyty czy niższe podatki, pozytywnie wpływały na koniunkturę. Inflacja napędzała też eksport, bo waluty obce drożały szybciej, niż rosły ceny.

Wsparcie od prezydenta

W 1923 roku, gdy Grabski po raz drugi, choć na krótko, został ministrem, zaproponował między innymi waloryzację podatków, a także wprowadzenie podatku majątkowego obciążającego włościan, posiadaczy znacznych kapitałów i firmy. Z uchwaleniem tych środków politycy zwlekali jednak zbyt długo.

W całym 1923 roku trzy czwarte wydatków pokryto więc z dodruku. Na koniec tego roku obieg pieniądza sięgnął 125,4 bln marek, a za dolara płacono już absurdalne 6,4 mln marek. W końcu zniknęła eksportowa premia inflacyjna, zanikł kredyt, a w społeczeństwie zaczęło wrzeć. Rząd użył siły przeciw strajkującym. Mimo to w Krakowie robotnicy opanowali miasto. Obawy o polską rewolucję na modłę rosyjską stawały się coraz bardziej realne.

„Wypadki krakowskie z końcem 1923 roku były smutną wskazówką, że stan kraju, w którym waluta nie jest żadnym miernikiem wartości i nie daje możności ustanowienia jako tako słusznych płac, wymaga radykalnej sanacji” – napisał Grabski w książce „Dwa lata pracy u podstaw państwowości naszej”.

W swoich poglądach, jak ratować kraj, był osamotniony, ale jego plan przemawiał do kluczowej osoby – prezydenta Stanisława Wojciechowskiego. I tak otrzymał on misję utworzenia rządu fachowców.

Wobec rewolucyjnego alarmu walczące ze sobą ugrupowania zawarły niepisany rozejm. 21 grudnia udzieliły nowemu premierowi wotum zaufania. Na pewno pomogło to, że nikt nie podważał kwalifikacji Grabskiego, z jego doświadczeniem i dyplomami z Francji i Niemiec.

– Z reformą skarbu zwlekać nie należy, gdyż inaczej nagromadzone środki sanacyjne mogłyby być zużyte w krótkim czasie bez istotnego większego rezultatu – mówił w exposé. Dlatego też zażądał specjalnych pełnomocnictw, które umożliwiłyby mu sprawne wdrażanie reform za pomocą rozporządzeń z mocą ustawy. Sejm udzielił pełnomocnictw na sześć miesięcy, określając przy tym kierunek zmian.

Pełnomocnictwa na sześć miesięcy

Grabski natychmiast zabrał się do pracy. Już w styczniu zarządził pobór podatku majątkowego w przyspieszonym trybie, podniósł stawki innych podatków, wprowadził rozległe cięcia, także w wojsku, i zniósł gigantyczne dopłaty na rzecz kolei, które mocno obciążały budżet. Ówczesny bank emisyjny zaczął sprzedawać waluty obce, aby zatrzymać spadek kursu marki. W lutym Grabski przerwał dodruk. Ceny nagle ruszyły w dół. Wskaźnik cen żywności w styczniu wynosił 100, a w lutym 101,3, w marcu było to już 98,9, w kwietniu – 97,1, w maju – 93,7, a w czerwcu – 87,9. Robotnicy wreszcie zaufali władzom młodego państwa. Grabski stał się gwiazdą.

W kwietniu otwarto Bank Polski. Miał wyłączne prawo druku banknotów, które były zabezpieczone kruszcem, walutami obcymi i papierami wartościowymi. Rząd mógł jedynie zaciągnąć kredyt w Banku do wysokości 50 mln zł. Miał przy tym prawo bicia ograniczonej ilości bilonu i tzw. biletów zdawkowych zastępujących monety. Markę polską zastąpił złoty. Odpowiadał wartości 9/31 grama czystego złota i był równy frankowi szwajcarskiemu. Za jednego dolara płacono 5 zł i 18 gr. Kapitał zakładowy banku wyniósł 100 mln zł. W całości zebrali go Polacy. Głównie inteligencja.

Rok 1924 udało się Grabskiemu zamknąć nadwyżką, ale tylko dzięki dochodom jednorazowym. Szło ku lepszemu, jednak wiele problemów pozostawało nierozwiązanych. Zagrożenia czaiły się zarówno w gospodarce, jak i w polityce.

Polskę dotknął kryzys, któremu towarzyszyło dynamicznie rosnące bezrobocie. Wyhamowanie produkcji zaczęło się jeszcze w czasie inflacji, m.in. z powodu tego, że spadały płace realne, a przez to – popyt. Uporządkowanie sytuacji na polu walutowym tylko pogłębiło problem, bo okazało się, że inflacja maskowała chorobę polskiego przemysłu – duże koszty produkcji. Jeśli założyć, że wytwórczość całego przemysłu w roku 1923 wynosiła 100, to w 1924 roku było to już 83,5 proc., a w 1925 – 85,9 proc.

Sytuację pogarszała wojna celna z Niemcami, które były głównym klientem Polski. Wartość polskich towarów, które nie mogły przekroczyć granicy niemieckiej, odpowiadała niemal jednej trzeciej całego eksportu młodego państwa.

Negatywnie na sytuację gospodarczą i bilans handlowy wpływał również nieurodzaj. W 1924 roku niedobór pszenicy w stosunku do dotychczasowych zbiorów wynosił niemal połowę.

Jakby tego było mało, na świecie spadały ceny węgla, drewna i cukru, które były głównymi polskimi towarami eksportowymi. W obliczu kryzysu Grabski długo siedział z założonymi rękami, za co do dziś jest krytykowany.

Ocena polityki Grabskiego

„Oceniając z perspektywy czasu politykę Grabskiego wobec kryzysu przemysłowego, wydaje się, że wychodziła ona z błędnych założeń. Grabski starał się bowiem oderwać reformy finansowe od całokształtu spraw gospodarczych i w 1924 roku skoncentrował uwagę prawie wyłącznie na kwestiach waluty i budżetu. A przecież organizm ekonomiczny państwa stanowił integralną całość. […] Gdyby w kraju panowało ożywienie, skarb miałby duże wpływy podatkowe, ułatwiające utrzymanie równowagi budżetowej, która w poważnym stopniu decydowała o stałości waluty” – piszą historycy Zbigniew Landau i Jerzy Tomaszewski w „Zarysie historii gospodarczej Polski 1918–1939”.

Polska miała ujemne saldo bilansu handlowego, a do tego została w zasadzie na nowo odcięta od kredytowania z zagranicy. Znów stała się bowiem dla inwestorów krajem trędowatym, a to dlatego, że państwa zachodnie szykowały się do zawarcia umowy – późniejszego paktu reńskiego – która gwarantowała wyłącznie zachodnie granice Niemiec. Wszystko to przyczyniło się do ujemnego salda bilansu płatniczego, co spowodowało odpływ walut obcych z Banku Polskiego. To z kolei mogło oznaczać cios dla kursu złotego.

Aby ratować sytuację, Grabski zaczął działać na rzecz wyhamowania importu i zwiększenia eksportu, m.in. poprzez podniesienie ceł, ale z drugiej strony pogorszył sytuację Banku, próbując ratować budżet, który w warunkach kryzysu znów zaczął się sypać. Zaczął bić monety i drukować bilety zdawkowe. W końcu lipca 1925 roku w obiegu było już tyle biletów skarbowych, że w stosunku do banknotów ich wartość stanowiła 30 proc. W Polsce zaczęły funkcjonować obok siebie dwa systemy walutowe. Powrót inflacji był nie do uniknięcia, co wśród Polaków wywołało histerię karmioną starymi traumami. Polacy ruszyli wymieniać złote na kruszec i waluty. Kurs złotego w końcu runął. We wrześniu zaczął się run na banki, którym zagroziła niewypłacalność.

Grabski uratował sytuację dzięki pożyczkom, ale system, który budował, upadł. Bank Polski utrzymał we wrześniu kurs złotego na poziomie 5,98 dolara. Udawało się go bronić do 12 listopada. Karpiński odmówił kolejnej interwencji. 13 listopada dolar kosztował 6,50 zł. A 14 listopada był ostatnim dniem premierostwa Grabskiego, który uważał, że nie można było dopuścić, aby złoty spadł poniżej 6 za dolara.

Grabski nie odchodził w chwale. Niektóre grupy społeczne przez cały okres jego rządów z uporem godnym lepszej sprawy starały się wręcz doprowadzić do tego upadku, do którego się zresztą przyczyniły. Kapitał, którego interesy w wyjątkowo agresywny sposób wyrażała organizacja przedsiębiorców Lewiatan, nie chciał płacić za reformy. Odbijał sobie, m.in. obniżając płace czy łamiąc prawo pracy. Z czasem problemy te dotknęły także wieś. W krytycznym okresie głośno nawoływano też do bojkotu podatków. Kraj ogarnęła wręcz psychoza antypodatkowa. Zaczęły drastycznie spadać dochody z podatku majątkowego. W marcu 1924 roku do budżetu wpłynęło z tego tytułu ponad trzy czwarte oczekiwanych środków, w grudniu była to już tylko połowa, a w całym 1925 roku – mniej niż jedna czwarta. I to mimo że aż cztery piąte włościan było z tej daniny zwolnionych. Opór elit utrudniał Grabskiemu zrównoważenie budżetu i wyjście z kryzysu.

Wobec trudnej sytuacji Grabski, mimo powtarzających się strajków, częściowo ugiął się pod żądaniami Lewiatana, m.in. zmniejszył niektóre opłaty i podatki. Odpuścił też solidną egzekucję podatków w przypadku dużych firm, czego nie można już powiedzieć o małych biznesach. Należy jednak docenić jego ustawodawstwo mające ulżyć najbardziej wrażliwym grupom społecznym. Jak np. ustawa z lipca 1924 roku o zabezpieczeniu na wypadek bezrobocia.

Zawsze będzie jednak kojarzony głównie z reformami skarbowo-walutowymi. Mimo wpadki z inflacją bilonową należy je ocenić pozytywnie. Polska dokonała ich właściwie bez pomocy zagranicy, na co zdecydowała się Austria czy Niemcy. W przypadku słabszej politycznie Polski oznaczałoby to zdobycie dużych wpływów przez inne rządy. Kredyty, na które mimo wszystko Grabski się zdecydował, takiego zagrożenia nie niosły.

„W latach tych postawione zostały podwaliny naszej samowystarczalności skarbowej i gospodarczej, a to przez dokonanie reformy walutowej, rozwinięcie systemu podatkowego, osiągnięcie równowagi budżetowej, zaprowadzenie monopoli państwowych, rozwinięcie systemu celnego oraz wprowadzenie w życie samowystarczalności kolei” – pisał Grabski w „Dwóch latach…”.

Władzę po nim przejął Aleksander Skrzyński. Jego rząd długo jeszcze korzystał z owoców pracy poprzednika, które ujawniły się już po jego dymisji. Polska pod rządami Władysława Grabskiego przeszła metamorfozę, dzięki której z kraju po prostu walczącego o przetrwanie stała się cywilizowanym krajem kapitalistycznym. Powiadano, że miejsce szabli Piłsudskiego zajęły w Polsce liczydła Grabskiego. Ale mówiono też, że Polakom bardziej odpowiadała ta szabla niż te liczydła.

Najpierw miał być lech

Marka polska utraciła charakter prawnego środka płatniczego 1 lipca 1924 roku. Odtąd przyjmowano tylko złotego. Początkowo nowa polska waluta miała się nazywać „lech”. Dekret w tej sprawie podpisał jeszcze w 1919 roku naczelnik państwa marszałek Józef Piłsudski. Sejm zmienił jednak ustawą tę decyzję niedługo później. „Złoty” miał nawiązywać do waluty Królestwa Polskiego. Przy wymianie dawano 1 zł za 1,8 mln marek polskich. Złoty odpowiadał wartości 9/31 grama czystego złota i był równy frankowi szwajcarskiemu. W 1924 roku Bank Polski wykorzystał banknoty wydrukowane jeszcze w 1919 roku w Szwajcarii, które nie zostały jednak wówczas dopuszczone do obiegu.