Het Nederlandse geldstelsel moet op de schop en er moet een nutsbank komen. Die eis van burgerbeweging Ons Geld resulteerde in een rapport van de WRR en een reactie daarop van de minister van Financiën. Nu is de Tweede Kamer aan zet.

Op het eerste gezicht is de snel sprekende Paul Buitink, in zijn onberispelijk bankiersuniform, een typisch ­Zuidas-man: blauw maatpak, wit overhemd, rode stropdas, lederen puntschoenen. Maar hij is een buitenbeentje in het Nederlandse bankenlandschap, want hij wil een bank oprichten die geen winst maakt en zelfs niet investeert. Het moet louter een bank zijn waar burgers hun geld volledig veilig kunnen stallen.

Buitink heeft het luisterend oor van de Tweede Kamer, waar hij vorige week in een hoorzitting in het parlement vertelde over wat hij de afgelopen jaren aan het doen is: het opzetten van een ‘depositobank’. Zo’n bank belegt niet, betaalt geen rente uit en biedt alleen maar een kale bankrekening. Oersaai, maar vooral, zegt Buitink tegen de Kamerleden: volledig veilig als de volgende crisis komt.

In dit verlangen staat Buitink niet alleen. Steeds meer stemmen gaan op om het riskante investeringsbankieren los te koppelen van het alledaags betaalverkeer en de bankrekeningen van burgers en het midden- en kleinbedrijf. Met hulp van theatergroep De Verleiders verzamelde hervormingsbeweging Ons Geld in 2015 in korte tijd meer dan honderdduizend handtekeningen voor een grondig onderzoek van het geldstelsel – inclusief de wenselijkheid van Buitinks nutsbank.

Vier jaar later ligt er een advies aan het kabinet van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) en een afwerende reactie daarop van de minister van Financiën, Wopke Hoekstra. De Tweede Kamer wil nu ook alles weten over mogelijke aanpassingen van het geldstelsel en nodigde vorige week deskundigen uit voor een rondetafelgesprek.

Josta de Hoog, auteur van het WRR-advies, constateerde dat de kredietverlening en beleggingen door commerciële banken onlosmakelijk zijn verbonden met het alledaags betaalverkeer. ‘Daardoor zijn we voor cruciale maatschappelijke functies afhankelijk geworden van drie grootbanken.’ Aldus zijn ING, ABN Amro en Rabobank feitelijk semipublieke instellingen geworden, vindt De Hoog, net als premier Rutte vorig jaar opmerkte. ‘Maar ze gedragen zich juist steeds commerciëler.’

Dat gaat wringen, denkt de WRR, tenzij het kabinet maatregelen neemt ‘om de publieke dimensie van het geldstelsel beter te borgen’. Hoe? Met een nutsbank bijvoorbeeld, als veilige aanvulling van het bankenlandschap.

Als de Bank omvalt Sinds 2016 vullen de banken een depositiegarantiefonds waar nu 1 miljard euro in zit en dat moet groeien tot 5 miljard.

Minister van Financiën Wopke Hoekstra (niet aanwezig bij de hoorzitting) gelooft niet in een depositobank. De veiligheid van spaartegoeden is in het huidige systeem prima gewaarborgd, vindt hij. Dat is via het depositogarantiestelsel (DGS) dat tegoeden van burgers en bedrijven tot 100 duizend euro beschermt als hun bank failliet gaat. De andere banken moeten die tegoeden ophoesten.

Sinds 2016 vullen de banken een depositiegarantiefonds waar nu 1 miljard euro in zit en dat moet groeien tot 5 miljard. Hoekstra wil de Europese bankenunie verder ontwikkelen door dit garantiefonds zo snel mogelijk op Europees niveau te organiseren. Sinds 2015 onderhandelen banken hierover in Europees verband.

Maar dat ene miljard in dat fonds is maar 0,2 procent van wat er in totaal op Nederlandse spaarrekeningen staat, stelde de rekenmeester van het kabinet CPB deze maand. Buitink: ‘Dat is veel te weinig voor als een systeembank omvalt.’ Dus moet de overheid in geval van nood toch weer inspringen, redeneert hij, waardoor banken niet verantwoordelijk zijn voor hun eigen risico’s en dus vooral worden geprikkeld om zo riskant mogelijk te beleggen.

In de zak van de banken

De Utrechtse universitair hoofddocent Mark Sanders van het Sustainable Finance Lab, een groep economen die het financieel stelsel onderzoekt, verwijt Hoekstra de inrichting van het geldstelsel over te laten aan de markt. ‘De minister duikt gewoon weg voor zijn verantwoordelijkheid.’ Sanders waarschuwt de Kamer niet te wachten met hervormingen tot het weer crisis is. ‘Je moet je dak repareren als de zon schijnt, niet pas als het regent.’ Zijn collega Dirk Bezemer, hoogleraar financiële economie aan de Universiteit Groningen, denkt te weten waarom de minister niet meer doet met de aanbevelingen van het WRR-rapport: ‘Het ministerie van Financiën zit gewoon in de zak van de banken.’ Volgens Bezemer komen in Brussel zeven keer zoveel lobbyisten van banken langs als van consumentenorganisaties, vakbonden, ngo’s en publieke instellingen samen.

De aangesproken Kamerleden willen vooral weten of Nederland klaar is voor de volgende crisis, en welke concrete maatregelen ze kunnen nemen. De partijlijnen lijken niet zo’n grote rol te spelen: SP en CDA trekken samen op en zelfs GroenLinks en de PVV vinden elkaar. ‘Creëer een staatsdepositobank’, is het niet erg onverwachte advies van Buitink. ‘Geef iedere burger de ruimte om daar 10 duizend euro te stallen. Dat verstoort het financieel stelsel niet en 95 procent van de burgers heeft toch niet meer spaargeld .’