Automatyzm w ustalaniu odszkodowania za nieuprawnione rozpowszechnianie dzieła nie jest prawidłowy. Każdorazowo sąd musi badać rzeczywistą szkodę, jaką poniósł właściciel praw, bo umieszczanie w Internecie kolejnych wersji tego samego pliku nie powoduje, że jego szkoda automatycznie jest większa – uznał Sąd Apelacyjny w Warszawie. To przełomowy wyrok dla podobnych spraw.

Stan faktyczny wyglądał następująco.

Kilka lat temu jeden z użytkowników portalu Chomikuj.pl udostępniał w serwisie materiały do nauki języka włoskiego (od 8 sierpnia 2011 r. do 28 marca 2013 r. ). Skasował go w chwili otrzymania powiadomienia o naruszeniu praw autorskich. Jednak sprawa trafiła do Sądu Rejonowego, który wyrokiem nakazowym 9 stycznia 2015 r., uznał użytkownika za winnego popełnienia czynu z art. 116 Pr. Aut. (rozpowszechnianie utworu bez uprawnienia) i skazał go za grzywnę.

Gdy właściciel praw miał już w ręku prawomocny wyrok skazujący, udał się do sądu cywilnego po odszkodowanie. W pierwszej instancji wygrał – Sąd Okręgowy zasądził na jego rzecz 3500 zł odszkodowania. SO uznał, że powód ma prawo do odszkodowania, ponieważ: “Zarówno pozwany, jak i osoba trzecia, która pobrała od pozwanego utwór, aby nabyć go od powoda, respektując jego prawa, musiałaby zapłacić mu wynagrodzenie, jakie pobiera powód za udzielenie licencji na korzystanie z utworu. Jak wynika z oferty przedstawionej przez wydawnictwo, które prowadzi powód za udostępnienie takiego utworu powód pobiera wynagrodzenie w wysokości 3.500 zł”.

Pozwany nie zgodził się z orzeczeniem i złożył apelację. Ku zdziwieniu chyba wszystkich obserwatorów polskiego orzecznictwa, sąd postanowił dokładnie zbadać i przyjrzeć się odszkodowaniu na rzecz właściciela praw. Zadał sobie bowiem pytanie – czy rzeczywiście powód poniósł stratę w dokładnie tej wysokości i czy wykazał to przed Sądem Okręgowym?

By to zbadać, Sąd Apelacyjny odniósł się do zakwestionowanej w 2015 roku przez Trybunał Konstytucyjny reguły trzykrotności stosownego wynagrodzenia zawartej w Prawie Autorskim i doszedł do wniosku, że TK badał wówczas nie tyle krotność ryczałtu (czyli stosownego wynagrodzenia) określonego w ustawie, co sam mechanizm zakładający przeliczenie ustalenia wysokości tego odszkodowania. Według sądu, ten automatyzm właśnie został przez TK zakwestionowany.

Trybunał „przyjął, że nawet w przypadku roszczeń odszkodowawczych opartych na pewnych zryczałtowanych opłatach, skądinąd dopuszczalnych w świetle Konstytucji, konieczne jest zachowanie równowagi między uprawnionymi (twórcami) i użytkownikami autorskich praw majątkowych – czytamy w uzasadnieniu wyroku – Nawet jeśli tym użytkownikom można przypisać bezprawne i zawinione naruszenie autorskich praw majątkowych, to ustawodawca nie może w sposób całkowicie dowolny wkraczać w ich prawa majątkowe i zupełnie arbitralnie określać zasady rekompensowania twórcom poniesionej przez nich szkody”.

W skrócie – nawet jeżeli ustawodawca pozostawił w ustawie “ryczałt odszkodowawczy” (obecnie dwukrotność stosownego wynagrodzenia), to i tak trzeba zważyć, jak uznał Sąd Apelacyjny, czy wysokość przysługującego roszczenia nie odrywa się czasem od wielkości rzeczywiście poniesionej przez niego szkody. “Wprowadzanie elementów ryczałtowości nie może prowadzić do całkowitego zagubienia proporcji pomiędzy wielkością poniesionej szkody, a tymże odszkodowaniem” – czytamy w uzasadnieniu.

Według sądu, że wyrządzoną szkodę można naprawić tylko na zasadach ogólnych. Na tej podstawie SA uznał iż powód w żaden sposób nie udowodnił, że w wyniku działania pozwanego stracił 3500 zł.

Tu dochodzimy do bardzo ciekawego wątku związanego ze sprawą. Otóż właściciel praw pozywa użytkowników chomikuj.pl raczej często. W trakcie procesu przyznał, że łącznie złożył około 1.200 zawiadomień o popełnieniu przestępstwa w związku z rozpowszechnianiem utworów, do których posiada autorskie prawa majątkowe. Każdemu z naruszycieli proponuje ugodę za opłatę licencyjną (3500 zł). Jeżeli płacić nie chcą – sprawa trafia do prokuratury, a później do sądu cywilnego.

Sąd Apelacyjny słusznie zauważył wręcz absurdalne założenie powoda – iż każdy z naruszycieli jest mu winien 3500 zł. “Nie ulega wątpliwości, że w zwykłym toku zdarzeń powód nie zawarłby 1.200 umów licencyjnych na rozpowszechnianie bez ograniczeń spornego utworu. Licencja, w ramach której uprawniony może dowolnie, w tym także nieodpłatnie, rozpowszechniać utwór ma tego rodzaju charakter, że usprawiedliwione gospodarczo jest zawarcie jedynie jednej takiej umowy. Każdy następny potencjalny licencjobiorca, działając racjonalnie, pozyskałby prawa do utworu od pierwszego licencjobiorcy, a nie od powoda” i dalej “Nie ma zatem racji Sąd Okręgowy, twierdząc, że sytuację powoda należy rozpatrywać oddzielnie w odniesieniu do każdego naruszenia. Wprost przeciwnie, w kontekście szkody konieczna jest analiza stanu majątku powoda przy uwzględnieniu sumy wszystkich naruszeń, a nie tylko odrębne badanie skutków każdego z naruszeń z osobna. Rozumowanie Sądu pierwszej instancji prowadziłoby przecież do wniosku, że w majątku powoda powstała szkoda w postaci utraconych korzyści w wysokości 4.200.000 zł (1.200 x 3.500 zł). Nie budzi wątpliwości, że w zwykłym toku zdarzeń powód nie byłby w stanie uzyskać takich przychodów, udzielając licencji na korzystanie z utworów. W takim ujęciu, paradoksalnie zresztą, sytuacja majątkowa powoda byłaby tym lepsza im większy byłby zakres podmiotowy naruszeń przysługujących mu praw autorskich. Tego stanowiska podzielić nie sposób, ponieważ opiera się on na błędnym rozumieniu pojęcia szkody”.

Zdaniem sądu pomimo tego, że faktycznie umieszczanie kolejnych wersji pliku na Chomikuj.pl bez zgody uprawnionego jest przestępstwem, to jednak nie wpływa na sam rozmiar szkody. “Osoby trzecie, zainteresowane pobraniem pliku mają bowiem dostęp do wszystkich kopii pliku udostępnionych na stronie internetowej (…) Tym samym, udostępnienie większej liczy kopii danego pliku z utworem na portalu (…) nie powiększa grupy osób, które mają do tego pliku dostęp. Oczywiste jest przecież, że rozmiar szkody osoby uprawnionej nie byłby większy, gdyby naruszyciel udostępnił plik w dwóch lub większej liczbie kopii. Z tej perspektywy bez znaczenia pozostaje, czy osoby zainteresowane pobraniem pliku mają dostęp do kilku egzemplarzy pliku z utworem, udostępnionych przez tego samego, czy przez różnych użytkowników portalu (…)”.

Inna sprawa, że w ocenie Sądu Apelacyjnego, powód nie wykazał podstaw, które służyłyby racjonalnemu ustaleniu rozmiarów szkody. Nie przedstawił bowiem żadnych dowodów wskazujących, by z kimkolwiek zawarł umowę na tę kwotę. “Powód nie wykazał, że zawarł z kimkolwiek umowę licencyjną na taką kwotę, ani nie wykazał, iż – uwzględniając realia rynkowe – zawarcie umowy na takich warunkach byłoby w ogóle możliwe. Nie ma podstaw do przyjęcia, że wartość rynkowa praw autorskich objętych licencją określoną w cenniku wynosi 3.500 zł. Tym samym, należy uznać, iż powód nie udowodnił wysokości poniesionej szkody (art. 6 k.c.).”

Ostatecznie więc sąd uwzględnił apelację pozwanego w zakresie przyznanego odszkodowania.

Nasz komentarz – absolutnie przełomowy wyrok. Szczególnie w związku z działaniami kancelarii parających się copytrollingiem.

Źródło: Sąd Apelacyjny w Warszawie VI Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący – Sędzia SA Jacek Sadomski; Sędziowie: SA Małgorzata Kuracka SA Marcin Łochowski (spr.), Sygn. akt VI ACa 600/16.

Autor: Michał Kowalski/MiP

Fot. Russ Morris/Flickr lic. CC BY-NC-ND 2.0