Beeld Getty Images

Zoals bekend, is de Bijbel van alle tijden. Toch moet het heilige boek van de christenen op gezette tijden aan gewijzigde taalkundige en theologische opvattingen worden aangepast. In Nederland gebeurde dat voor het laatst in 2004. Op deze Nieuwe Bijbelvertaling (NBV) kwam positieve, maar ook negatieve kritiek. Eén passage in het bijzonder moest het ontgelden: Exodus 20:5. Hierin wordt het tweede van de Tien Geboden behandeld, waarin God het volk van Israël opdraagt ‘geen andere goden naast mij’ te vereren.

Voor de ouders die tegen dit gebod zondigen ‘laat ik de kinderen boeten, en ook het derde geslacht en het vierde, wanneer ze mij haten’, staat in de NBV. ‘Maar als ze mij liefhebben en doen wat ik gebied, bewijs ik hun mijn liefde tot in het duizendste geslacht.’

Met andere woorden: het nageslacht wordt gestraft voor de zonden van de ouders. ‘In de vertaling van 2004 is die passage onnoemelijk veel scherper van klank dan in de vertaling van 1951’, zegt Bijbelwetenschapper Matthijs de Jong, die met negen vakgenoten sinds 2017 werkt aan een revisie van de NBV. ‘En daar hebben veel lezers bezwaar tegen geuit. Soms met bondige brieven of e-mails, soms met doorwrochte beschouwingen. Zij hebben moeite met de strengheid en de onverbiddelijkheid die erin worden verwoord, en vragen zich af of het Hebreeuws geen ruimte biedt voor een minder stringente vertaling.’

In een vijftien pagina’s tellend artikel dat dinsdag in het vaktijdschrift Met Andere Woorden verschijnt, gaat Jaap van Dorp, een van De Jongs collega’s, nader op de materie in. En dan met name op de uiteenlopende manieren waarop het Hebreeuwse kernwoord van de gewraakte passage, paqad, kan worden geïnterpreteerd. De verhandeling culmineert in het voorzichtig geformuleerde voorstel om ‘laten boeten’ te vervangen door ‘ter verantwoording roepen’. Die voorzichtigheid is geboden omdat het hier één van de kernteksten van de Bijbel betreft, waarmee niet straffeloos kan worden gerommeld om de hedendaagse lezer te behagen.

Het is dus niet de bedoeling van de vertalers om de God der Wrake uit de Bijbel te schrijven, want de God van het Oude Testament wás nu eenmaal streng. En die strengheid heeft nu eenmaal haar weerslag gekregen in oeroude geschriften.

‘In de Hebreeuwse brontekst hebben we echter een achterdeurtje aangetroffen naar een mildere vertaling. De gedachtegang is dat God het nageslacht op het matje roept voor de fouten van de ouders. Maar straf is daarbij niet het eerste middel waar God naar grijpt, maar het uiterste. Er is altijd de mogelijkheid tot inkeer waardoor de verbondsrelatie tussen mens en God kan worden hersteld. Daarom is ‘ter verantwoording roepen’ een goed alternatief.’

Actueel

Daarmee raakt de oude tekst een actueel thema, denkt De Jong. ‘Want ook nu gaat het vaak over collectieve schuld en over medeverantwoordelijkheid voor dingen die je niet zelf hebt gedaan. Niet-kerkelijke mensen zullen niet meteen naar de Bijbel grijpen als zij zich in deze materie willen verdiepen, maar zo’n vers als Exodus 20:5 laat toch zien dat thema’s als schuld en boete van alle tijden zijn. Net als de Bijbel zelf.’

Als het Nederlands Bijbelgenootschap, verantwoordelijk voor de NBV, de suggestie overneemt om ‘laten boeten’ te vervangen door ‘ter verantwoording roepen’ steekt het zijn nek uit, zegt woordvoerder Peter Siebe. En het belang daarvan overstijgt de semantiek. ‘Of het nu gaat om de repatriëring van IS-kinderen, om onze omgang met de slavernij of de dekolonisatieoorlog in Indonesië: het nageslacht draagt de gevolgen van wat de ouders hebben misdaan. Dat laat zien hoe actueel de discussie over dit Bijbelvers eigenlijk is.’