Donald Duck wordt 85 en is in Nederland nog altijd ongekend populair. Populairder dan in zijn 'geboorteland’ Verenigde Staten. Hij krijgt zelfs een eigen collectie in het Rijksmuseum. Waar komt zijn succes vandaan? En waarom juist in Nederland?

Zijn volledige naam luidt: Donald Fauntleroy Duck. En stripkenners houden 9 juni 1934 aan als zijn officiële geboortedatum. Zijn vijfentachtigste verjaardag is in Nederland echter uitbundiger gevierd dan in de Verenigde Staten, zijn geboorteland. Miljoenen Nederlanders zijn sinds 1952 tenslotte opgegroeid met Donald Duck, als lezers van het naar hem vernoemde blad.

En ze herkennen iets van zichzelf in de naamgever, denkt Joan Lommen, sinds 2013 hoofdredacteur van het vrolijke weekblad. ‘Donald is een ploeteraar, net als zijzelf. Een representant van de middenklasse. Iemand van twaalf ambachten, dertien ongelukken. De pineut op de arbeidsmarkt. Onder de plak bij Katrien. Maar bij Donald Duck is het allemaal net iets erger dan bij henzelf. Aan de lotgevallen van Donald kunnen ze dus ook een beetje troost ontlenen.’

Walt Disney met een pop van Mickey Mouse in de jaren vijftig. Disney (1901-1966) zou in Donald Duck de eigenschappen hebben verenigd waaraan hij een hekel had. Zo was Donald de driftige en onaangepaste tegenhanger van Mickey. Beeld Mondadori / Getty Images

Maar hij is dus niet de winnaar waar Amerikanen van houden. Vandaar dat de in onze ogen wat brave Mickey Mouse – de zelfredzame eigenaar van een afbetaalde woning – het in de Verenigde Staten beter doet dan diens edelfigurant Donald Duck, die door de huidige Amerikaanse president ongetwijfeld als een loser zou worden aangemerkt.

‘In Nederland, en in andere Noord- Europese landen, spreekt juist de onvolmaaktheid van Donald Duck tot de verbeelding’, zegt stripkenner Robin Vinck. ‘Hij worstelt met hiërarchische verhoudingen, en dat maakt hem in onze ogen sympathiek. Hij is een beetje tegendraads en opvliegend. Een weldaad in vergelijking met die saaie Mickey Mouse.’

Van Donald Duck wordt gezegd dat hij de eigenschappen in zich verenigt van mensen aan wie zijn schepper, Walt Disney (1901-1966), een hekel had. Vooral in zijn eerste jaren was Donald de driftige en onaangepaste tegenhanger van Mickey. Hij had vaak ruzie met personages die even onbeleefd waren als hijzelf. ‘Die eigenschappen kwamen vooral in de tekenfilms tot uiting’, zegt Vinck. ‘Ook vanwege de dimensie die op papier ontbreekt: het kenmerkende gekwaak. In het blad is Donald wat sulliger. Wat mij betreft zou hij wel weer wat scherpere randjes mogen krijgen.’

Dat zou dan wel in Nederland moeten gebeuren, want in de Verenigde Staten is zijn karakterologische en artistieke ontwikkeling stilgevallen nadat meestertekenaar Carl Barks (1901-2000) – de bedenker van onder anderen Dagobert Duck, Willie Wortel, Guus Geluk en de neefjes Kwik, Kwek en Kwak – in 1963 zijn werkzaamheden bij Disney had beëindigd. Sindsdien hebben tekenaars in verschillende Europese landen zich over Donald Duck ontfermd, en heeft hij zich dienovereenkomstig geëvolueerd. De wereld van Donald Duck zoals wij die kennen, heeft dus gaandeweg Nederlandse trekken aangenomen.

Die ontwikkeling is het resultaat van een delicaat samenspel tussen continuïteit en vernieuwing, zegt hoofdredacteur Lommen. ‘In Nederland betekent dit dat we trouw blijven aan de kern van de karakters en hun verschijningsvorm, dus aan het matrozenpak van Donald en de petjes van de neefjes. We zullen oma Duck dus niet, zoals in een van de Scandinavische landen is gebeurd, naar de maan sturen, en we zullen Knabbel geen dingen laten zeggen die niet bij hem passen.

‘Maar we verwijderen wel telefooncellen uit het straatbeeld van Duckstad of vogelverschrikkers van het land van oma Duck als kinderen deze voorwerpen niet meer herkennen. Omgekeerd hebben we pas het mobieltje geïntroduceerd toen iedereen in Nederland daarmee vertrouwd was. We zijn geen trendsetters, maar trendvolgers.’

Daarvan getuigde ook de introductie van twee verliefde vrouwen, als onderdeel van een strip die dit voorjaar verscheen. Internetplatform The Post Online zag hierin een coup van randstedelijke nieuwlichters, maar voor de redactie van Donald Duck was dit ‘helemaal geen groot ding’, zegt Lommen. ‘We dachten hier al een tijdje over na omdat veel lezers voor meer diversiteit pleitten. Op een zeker moment stel je met elkaar vast dat de tijd rijp is voor zoiets.’

De Nederlandse uitgave van weekblad Donald Duck. In april verscheen het eerste lesbische stel in de strip. Dat was ‘helemaal geen groot ding’ aldus de hoofdredacteur. Beeld ANP

Bij de doorvoering van dit soort bescheiden vernieuwingen heeft de redactie weinig weerwerk te duchten van de vertegenwoordiger van Disney in Nederland. ‘Die tikt ons maar zelden op de vingers. Alleen met betrekking tot wapens doet zich weleens een cultuurverschil voelen. Soms heeft Disney meer moeite met wapens dan wij, ook al zal bij ons nooit echt bloed vloeien in Duckstad. Dan denk ik: moeten we de Zware Jongens dan een bankoverval met deegrollers laten uitvoeren?’

In het verleden was Donald Duck goed voor meer fundamentele controverses. In de vroege jaren zeventig werd hij door de Argentijns/Chileense schrijver Ariel Dorfman en de Belgische socioloog Armand Mattelart in hun essay Hoe lees ik Donald Duck aangemerkt als lid van de geprivilegieerde middenklasse – en dus als exponent van het kapitalistische cultuurimperialisme. Duck-apologeten zagen Donald juist als slachtoffer van het systeem dat door oom Dagobert werd belichaamd. In hun ogen bedreef hij antikapitalistische satire.

De eerste uitgave van de Nederlandse Donald Duck, 1952. Beeld Donald Duck Weekblad

Inmiddels mag Donald Duck als stripfiguur dan zijn gedepolitiseerd, zijn schepper krijgt volgens Robin Vinck nog altijd niet de hem toekomende waardering omdat hij vooral wordt aangemerkt als ondernemer, en niet als artiest. ‘Als je tekenaars vraagt naar hun grote voorbeeld, noemen zij Hergé of Franquin maar eigenlijk nooit Walt Disney. Hoeveel fantastische tekenfilms hij ook heeft gemaakt: hij wordt toch in de buitencategorie van striptekenaars gesitueerd.’

De lezers van Donald Duck hebben daar geen last van. Zij waarderen hem als baken in een wereld die snel en ingrijpend verandert. Ook in de toekomst zal Donald zich in zijn Duckatti 313 verplaatsen. En in zijn strijd om de gunst van Katrien zal hij het onderspit delven tegen Guus Geluk. Van Donald Duck gaat iets geruststellends uit, zowel op jonge lezers als op hun ouders – meestal hun vaders. Met een oplage van ongeveer 200 duizend exemplaren is het feitelijk het grootste mannenblad van Nederland. ‘De pubers verliezen we even’, zegt Lommen, ‘maar in hun studententijd komen ze vaak weer bij ons terug.’

Het 85-jarig bestaan van Donald Duck werd onder andere gevierd in Het Rijksmuseum met de presentatie van een eigen kunstcollectie. Beeld Donald Duck Weekblad

De 85ste verjaardag van Donald Duck is in stijl gevierd met de presentatie van een eigen kunstcollectie in het Rijksmuseum: gebruiksartikelen met motieven van De Duckwacht, een in 1981 door Harry Balm geschilderde versie van De Nachtwacht. ‘In deze collectie komen kunst en de vrolijke wereld van Duckstad heel mooi samen’, zei Marjolijn Hoffmans, marketingmanager van Donald Duck bij deze ode aan ‘Zwembandt van Rijn’. Zelfs zij wilde kennelijk niet de stelling betrekken dat Donald Duck zelf ook kunst is.