Het nieuwe kabinet-Rutte III heeft aangekondigd dat vluchtelingen in de eerste twee jaar van hun verblijf geen zorgtoeslag, huurtoeslag en bijstand zullen krijgen. Binnen dit nieuwe integratiebeleid zullen gemeenten deze sociale voorzieningen in natura uitkeren. De bijkomende belofte dat vluchtelingen eindelijk iets meer begeleiding zullen krijgen bij hun inburgering is een doekje voor het bloeden. Het ontnemen van basale rechten is uiterst zorgelijk en kwalijk in een liberale democratie. Daar is een aantal redenen voor.

Allereerst getuigt het voorgenomen integratiebeleid van de hardnekkige verwarring tussen vluchtelingen en andere migranten. Terwijl het verdedigbaar is dat er tussen Nederlanders en migranten een verschil bestaat ten aanzien van toegang tot de verzorgingsstaat, zijn vluchtelingen een bijzondere categorie vreemdelingen met een stevigere rechtspositie. Zo schrijft internationaal en Europees recht voor dat ten aanzien van sociale zekerheid vluchtelingen hetzelfde moeten worden behandeld als de burgers van het land waar zij verblijven. De achterliggende gedachte hiervan is dat vluchtelingen vaak geen thuisland meer hebben om naar terug te keren en zullen blijven in het land waar zij asiel hebben gekregen. Zo bezien is de vluchtelingenstatus een opstap naar volwaardig burgerschap. Uitsluiting van sociaaleconomische rechten tornt aan de gelijkheid tussen burgers en vluchtelingen en zet laatstgenoemden op achterstand.

Lees ook: Laatste nieuws over het regeerakkoord

Een tweede bezwaar tegen het voorgenomen beleid is dat het riekt naar discriminatie, omdat het alleen vluchtelingen treft. Een mogelijke tegenwerping tegen is dat de Participatiewet uit 2003 gemeenten toestaat bijstand in natura te verstrekken als er goede redenen zijn om aan te nemen dat iemand niet op een verantwoorde manier zijn of haar bestaansmiddelen zal besteden. Maar dit vereist altijd een individuele toets waarin wordt beoordeeld of bijstand in natura noodzakelijk is. Het integratieplan van de nieuwe coalitie VVD, CDA, D66 en ChristenUnie beoordeelt vluchtelingen daarentegen als groep waarbij het niet nodig is individueel te beoordelen of bijstand in natura noodzakelijk is.

De derde schaduwzijde van het beoogde integratiebeleid is dat de ongelijke behandeling tussen vluchtelingen en burgers (ten aanzien van toegang tot sociale zekerheid) het vooroordeel legitimeert dat vluchtelingen onverantwoordelijke, spilzieke mensen zijn. Rutte III versterkt zo een maatschappelijk klimaat waarin gesproken kan worden over vluchtelingen als profiteurs, waarvoor Halbe Zijlstra de toon zette met zijn bewering dat vluchtelingen borstvergrotingen en oogcorrecties laten doen. Dit zaait onnodige verdeeldheid tussen ons en mensen die een oorlog zijn ontvlucht om in vrijheid te leven.

Symbolisch en ideologisch beleid

Tot slot vormt het voorgestelde integratiebeleid een nieuw dieptepunt van een tendens waarin vluchtelingen worden behandeld als nieuwkomers die het moeten ‘verdienen’ toegang te krijgen tot Nederland en haar welvaartstaat. Zij moeten al zelfstandig inburgeren, door bij private taalscholen hun inburgeringsonderwijs in te kopen en een (structureel groeiend) aantal examens te halen. Als dit niet lukt, wachten schulden, sancties en uitsluiting. Onderzoeken naar deze tendens, en het beleid dat eruit voortvloeit, laten zien dat zij averechtse effecten heeft op integratie-uitkomsten. Zo publiceerde de Algemene Rekenkamer in januari een rapport waaruit blijkt dat het huidige Nederlandse inburgeringsbeleid de zelfredzaamheid van nieuwkomers schromelijk overschat.

Toch breekt Rutte III niet met dit beleid. De belofte van meer begeleiding ten spijt, blijven inburgeraars overgeleverd aan de vrije markt en lopen zij het risico op boetes en schulden. Sterker nog, het beperken van sociale rechten voor vluchtelingen is juist een stap verder in de beleidsstrategie dat nieuwkomers na arriveren weinig publieke steun mogen verwachten. Dat het inmiddels herhaaldelijk wetenschappelijk is aangetoond dat zulk symbolisch en ideologisch beleid ertoe leidt dat integratieprocessen minder goed verlopen, lijkt volledig ondergeschikt geraakt. Dit is niet alleen problematisch voor nieuwkomers zoals vluchtelingen, maar voor ons allemaal.

Dit alles doet ons met weemoed terugdenken aan Peter Noordanus, die begin deze maand aftrad als burgemeester van Tilburg. Hij liet op een informatieavond over asielopvang wijkbewoners weten dat hij hun zorgen en frustraties begreep, maar dat zij op hun beurt moesten accepteren dat het onze plicht is mensen die vervolging en geweld zijn ontvlucht te beschermen en een nieuw thuis te geven.

Laat dit een voorbeeld zijn voor Den Haag. Als het aankomt op de waarden van de rechtsstaat moeten politici hun oren niet volledig laten hangen naar gevoelens bij hun electoraat, maar leiderschap tonen.

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 12 oktober 2017