LADEN...

Een condoomfabriek in Afrika, de steri­lisatie van hele conti­nenten en zelfs seks met dieren, al deze ‘oplossingen’ zijn op de sociale media voor­bij­gekomen als reactie op ons Voedselzaak-project. Hoe voeden we tien miljard mensen in 2050?, is de vraag. Een veel­gehoord antwoord: kunnen we er niet beter voor zorgen dat er minder mensen bij komen? En dan vooral door geboorte­beperking in Afrika.

De toon van een deel van de reacties is naar of ronduit racistisch. Kijk maar naar de echt geplaatste tweets en face­book posts hier­onder:

Maar het is niet alleen een groep – regel­matig anonieme – reaguurders die in ver­gaande geboorte­beperking een makke­lijke op­lossing voor allerlei problemen ziet. Ook de grootste regerings­partij, de VVD, bepleitte onlangs de inzet van ont­wikke­lings­geld voor anti­conceptie in Afrika.

Natuurlijk klinkt die gedachte­gang wel logisch: het is nou een­maal makke­lijker om voor ieder­een te zorgen als er minder mensen zijn. Maar moeten we echt al die mensen in andere wereld­delen beperk­ende maat­regelen gaan op­leggen om het geboorte­over­schot terug te dringen? Of zijn er betere – bovenal ook humanere – manieren om de bevolkings­groei af te rem­men? En kunnen we op dit gebied misschien iets leren van de geschie­denis, inclu­sief de onze? Die vragen beant­woorden we in dit stuk.

Laten we beginnen bij de huidige situatie. De wereld­be­volk­ing is de afge­lopen twee­honderd jaar razend­snel verzeven­voudigd, tot 7.6 miljard mensen nu. Dus sinds jij in 1910 1911 1912 1913 1914 1915 1916 1917 1918 1919 1920 1921 1922 1923 1924 1925 1926 1927 1928 1929 1930 1931 1932 1933 1934 1935 1936 1937 1938 1939 1940 1941 1942 1943 1944 1945 1946 1947 1948 1949 1950 1951 1952 1953 1954 1955 1956 1957 1958 1959 1960 1961 1962 1963 1964 1965 1966 1967 1968 1969 1970 1971 1972 1973 1974 1975 1976 1977 1978 1979 1980 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 op de wereld werd gezet, is de be­volk­ing met niet minder dan miljard mensen gegroeid.

Als het zo doorgaat, dan zullen er volgens de Ver­enig­de Naties in 2050 bijna 10 miljard mensen zijn. We moeten dan minstens ander­half keer zoveel voedsel produ­ceren om iedereen genoeg te eten te kunnen geven. En dat dan het liefst op de bestaande land­bouw­grond, zodat de natuur gespaard blijft.

Of we moeten dus aan de andere kant in­grijpen en ervoor zorgen dat er min­der mensen bij­komen. We komen later in dit verhaal terug op de vraag of dit realis­tisch en wense­lijk is, maar bekijk eerst eens wat het effect op de be­volk­ings­groei zou zijn als we minder kinde­ren zouden krijgen. Met onder­staande schuifjes kun je zelf de geboorte­cijfers aan­passen.

Zo groeit de wereldbevolking verder

Je ziet per wereld­deel hoeveel kinde­ren een vrouw er nu ge­middeld krijgt. Onder­zoek zelf hoe deze geboorte­cijfers zouden moeten ver­ande­ren om in 2050 nog steeds met even­veel mensen te zijn als nu.

De bevolkings­groei stoppen kan, maar je ziet zelf hoeveel je daar­voor moet schuiven voor complete conti­nenten. Bedenk daarbij dat de hand­having van een strikt geboorte­beleid, zoals de vroegere een­kind­politiek in China, op een heel conti­nent lastig wordt. De meeste mensen wonen in Azië en Afrika en die tellen beide meer dan 50 onaf­hanke­lijke landen.

Volgend experiment: misschien is het realistischer om op het pluche van de grootste groei­landen te gaan zitten en alleen daar een strikt geboorte­beleid in te voeren. Klik op een of meer landen om daar een een­kind­politiek in te voeren en bekijk het effect op de bevolkings­omvang hier­boven:

Daarmee kom je er dus bij lange na niet. Nog een andere poging dan maar. Stel dat we de hele wereld kunnen door­dringen van het probleem en we alle­maal per direct naar het vervangingsniveau van iets meer dan twee kinde­ren per vrouw zouden gaan? Ge­middeld laat elke vrouw dan één vol­wassen dochter na – precies genoeg om haar te ver­vangen. Klik op de knop en je ziet het weer hier­boven: ook dan blijft de wereld­be­volk­ing nog flink door­groeien, tot 9.3 miljard mensen in 2050.

Dat is maar een half miljard minder dan wat de Ver­enig­de Naties als meest waar­schijn­lijke groei­scenario zien, waarbij de geboorte­cijfers wereld­wijd gelei­de­lijk dalen. Dit komt doordat de wereld­be­volk­ing de afgelopen decennia al enorm is gegroeid en er nu dus heel veel jonge, vrucht­bare mensen zijn. En die worden ver­liefd, gaan met elkaar naar bed en baren weer nieuwe mensen. Zo echoot de groei van het ver­leden door in de be­volk­ings­groei van de toe­komst, ook als het aantal kinde­ren per vrouw vanaf nu veel kleiner wordt. In het meest waar­schijn­lijke scenario ziet dat er zo uit:

In de praktijk is een flinke groei van de wereld­be­volk­ing de komende decennia dus hoe dan ook onaf­wendbaar. Maar dat neemt niet weg dat een kleinere be­volk­ing het voedsel­probleem natuur­lijk wel zou ver­kleinen. De vraag is alleen hoe je dat het beste kunt bereiken en ten koste waarvan.

De Chinese een­kind­politiek wordt in de reacties op de sociale media vaak als voor­beeld gesteld. Als het niet vanzelf gaat, dan maar met dwang ervoor zorgen dat er minder kinde­ren worden geboren. Maar vergeet niet dat China een auto­cratie is, waar de over­heid meer kan en wil af­dwingen dan in demo­cratische landen. Daarnaast: wie zijn wij eigen­lijk om anderen te ver­tel­len wat ze in de slaap­kamer doen? Waarom zouden Afrikanen en Aziaten niet zelf mogen kiezen hoeveel kinde­ren ze krijgen, net als wij?

En er is nog een belang­rijke reden om een paarden­middel als de een­kind­politiek niet te willen: het is gewoon niet de beste manier om het aantal geboortes terug te dringen. Om dat uit te leggen duiken we eerst even in onze vader­landse geschie­denis.

Honderd­vijftig jaar geleden kreeg een Neder­landse vrouw ongeveer vijf kinde­ren, terwijl ze in 2015 ge­middeld nog maar 1,7 kind baarde. Waardoor is dit zo gedaald?

Nederland

Zoals je ziet is zowel het geboorte- als het sterfte­cijfer de afgelopen 200 jaar flink afgenomen. In de 19de eeuw stierven veel kinde­ren al voor ze konden lopen. Maar vanaf 1870 nam de kinder­sterfte in Neder­land snel af doordat de Industriële Revolutie econo­mische voor­spoed en betere leef­omstandig­heden bracht. Meer vrouwen gingen borst­voeding geven, de algehele hygiëne nam toe en er was meer vraag naar ge­schoold personeel – en dus goed onderwijs. Het was simpel­weg veel prettiger om een Neder­lander te zijn aan het eind van de 19de eeuw, dan aan het begin ervan.

Toen de wel­vaart steeg en de kinder­sterfte daalde, begon na enige tijd ook het geboorte­cijfer te dalen. kinde­ren stierven minder vaak, waardoor de grootte van gezinnen beter te plannen was. Bovendien werd het nageslacht niet meer gezien als goed­kope arbeids­kracht of pensioen­voor­ziening, omdat kinder­arbeid verboden werd en de sociale zeker­heid verbeterde.

De 20ste eeuw bracht vervolgens vrouwen­emancipatie, ontkerke­lijking en de intro­ductie van de pil, allemaal factoren die Neder­landse gezinnen flink deden in­krimpen. Waarom is de Neder­landse be­volk­ing in de afge­lopen twee eeuwen dan toch ver­achtvoudigd? Dat komt doordat de geboorte- en sterfte­cijfers een tijd lang behoor­lijk uit elkaar liepen, terwijl mensen hun kinder­tal lang­zaam­aan aan­pasten aan het verbeterde toe­komst­perspectief. En in die overgangs­periode groeide de be­volk­ing dus snel.

Overal ter wereld, ongeacht cultuur en religie, is nu zo’n ‘demo­grafische transitie’ – met de bijbehorende be­volk­ings­groei – in gang gezet. En dat is belang­rijk om te weten als je het geboorte­overschot de komende decennia terug wilt dringen.

‘Wat heeft het voor zin om schooltjes te bouwen als vrouwen in Afrika nog steeds voor hun vijfen­twintigste tien kinde­ren krijgen, van wie er zeven dood­gaan?’, zei VVD-Kamer­lid Wybren van Haga onlangs in de Tele­graaf. Hij wil 10 miljoen euro besteden aan geboorte­beperking in Afrika. ‘Eerst geboorte­beperking, dan vaccineren, dan honger bestrijden, dan de rest.’ Terwijl de ont­wikke­ling van vrijwel alle landen ter wereld laat zien dat het precies anders­om werkt. Als de wel­vaart, leef­omstandig­heden en de gezond­heids­zorg verbeteren, dalen de sterfte­cijfers. En daarna volgen vanzelf ook de geboorte­cijfers. Het rijke Neder­land heeft die transitie al helemaal afgerond, veel andere landen zitten er nog midden in.

Dan China, waar de regering van 1979 tot 2015 een strikt een­kind­beleid af­dwong. Daar­door zijn er volgens de Chinese over­heid 400 miljoen mensen niet geboren. Dat getal wordt door een groep Harvard-weten­schappers als ‘onzin’ bestempeld. Want statis­tieken laten zien dat al vóór de start van het beruchte beleid het geboorte­cijfer flink daalde: van zes naar drie kinde­ren per vrouw in maar elf jaar tijd. Dit kwam door een halvering van de kinder­sterfte, en omdat de over­heid toen ook al gezins­planning bevorderde, maar dan vrijwillig.

China

De een­kind­politiek ging gepaard met een hoop leed. In het begin waren spiraaltjes ver­plicht voor vrouwen die al kinde­ren hadden en werden moeders die een ‘verboden’ tweede kind kregen gesteri­liseerd. Later werden ouders van gezinnen met meerdere kinde­ren beboet. En omdat er van oudsher een voor­keur voor zonen bestaat, zit China nu met een ‘mannen­over­schot’. Meisjes werden vaak niet geregi­streerd, na een geslachts­bepalende echo geabor­teerd of ter adoptie af­gestaan. In 2015 waren er daar­door 33,6 miljoen meer jongens dan meisjes.

Des te pijn­lijker is het dat het geboorte­cijfer waar­schijn­lijk ook zonder de nare geboorte­beperking (iets langzamer) tot het huidige niveau gedaald zou zijn. Omdat betere toekomst­verwachtingen immers vanzelf leiden tot kleine­re gezinnen. Dit zie je in de cijfers van andere Azia­tische landen waar géén geboorte­beperking werd in­ge­voerd. China past prachtig in een rijtje landen waar vanaf de jaren ‘70 de sterfte- en geboorte­cijfers daalden terwijl de sociaal­econo­mische omstandig­heden verbeterden – net als in Neder­land in de 19de eeuw.

Dwang is dus niet nodig, maar over­heids­bemoeienis kan wel helpen. Dat zie je in Iran. Eind jaren ’80 begon de over­heid een campagne om de geboorte­cijfers omlaag te krijgen, van ge­middeld zes naar drie kinde­ren in slechts tien jaar tijd. Condooms, de pil en coïtus inter­ruptus – voor het bidden de moskee uit – werden door de over­heid gestimu­leerd. Op scholen werd seksuele voor­lichting gegeven en vanaf het vierde kind werd vrouwen hun zwanger­schaps­verlof ont­nomen. Maar ook dit succes moet je rela­tiveren, want ook in Iran steeg de wel­vaart, en daalden de geboorte- en sterfte­cijfers al.

Iran

Dan is er nog Afrika, vaak gevreesd op de sociale media. Het aantal mensen op dit conti­nent zal naar ver­wachting de komende dertig jaar bijna ver­dubbelen, tot 2,2 miljard mensen. Terwijl de vrucht­bare land­bouw­grond alleen maar schaarser wordt. Maar ook in Afrika is de daling van sterfte- en geboorte­cijfers al ingezet, zelfs in de landen die het verst in ont­wikkeling achter­lopen. Ethiopië is bij­voorbeeld nog steeds arm, maar heeft wel een van de snelst groeiende econo­mieën ter wereld. Het geboorte­cijfer is er flink geslonken de afgelopen twintig jaar.

Ethiopie

Als je dan toch wilt inzetten op een minder snel groeiende be­volk­ing, lijkt het stimu­leren van sociaal­econo­mische voor­uit­gang dus de meest kans­rijke weg. Als we het leven van de 1,2 miljard Afrikanen die er nu zijn verbeteren, kunnen we de over­gang naar lage sterfte- en geboorte­cijfers en een constante be­volk­ings­omvang versnellen. Te beginnen met de aanpak van kinder­sterfte. De geschie­denis, van Neder­land tot Indo­nesië tot Afghani­stan, laat immers zien dat het geboorte­cijfer vanzelf daalt als ouders zien dat hun kinde­ren over­leven. Beweegt een land in de grafiek hier­onder naar links door de dalende kinder­sterfte, dan volgt kort daarop een beweging naar beneden: die van een dalend aantal kinde­ren per vrouw.

Helaas over­lijdt in Sub-Sahara Afrika nog steeds één op de tien kinde­ren – dat getal is ongeveer drie­honderd keer zo hoog als in Neder­land. En daar helpen radicale geboorte­beperkende ingrepen in het leven van Afrikanen niet tegen. Die zijn niet alleen mens­onterend, ze zijn ook niet de oplossing voor het probleem. De beste anti­conceptie­middelen, leert de geschie­denis, zijn goede gezond­heids­zorg, voedsel­zeker­heid, onderwijs, gelijk­heid van mannen en vrouwen en econo­mische voor­spoed. Wie zich zorgen maakt over de be­volk­ings­groei in Afrika, zou zich vooral daar druk over moeten maken.