Defensie heeft ons een cadeautje gegeven. Ruim duizend luchtfoto’s van Nederland uit de jaren twintig en dertig heeft het Nederlands Instituut voor Militaire Historie als open data openbaar gemaakt. Ze zijn te bekijken op websites van Flickr, Wikimedia en de beeldbank van het instituut. Later volgen er nóg eens enkele duizenden foto’s uit dezelfde periode.

Het hart springt op bij het zien van de foto’s en de vage herkenning die ze teweegbrengen, van vertrouwde plaatsen die nadien zo spectaculair zouden worden gewijzigd. Zoals Moerdijk, op de luchtfoto’s zojuist verrijkt met bruggen over het Hollands Diep, maar nog sluimerend in open polderland zonder zware chemische industrie. Nootdorp, nog eenzaam zonder Vinexwijk. Petten, zonder kernreactor. Zaltbommel, met een half gebouwde brug die Martinus Nijhoff nog moest gaan zien om er zijn beroemde gedicht over te schrijven. De Amsterdamse Dam, nog zonder Monument.

De aanleg van de tweede Moerdijkbrug. De brug werd op 12 december 1936 voor het autoverkeer in gebruik genomen.

Technische Dienst Luchtvaartafdeeling (NIMH) Bouw van de brug over de Waal bij Zaltbommel.

Technische Dienst Luchtvaartafdeeling (NIMH)

Na de eerste blijdschap volgt doorgaans helaas de weemoed om het verlies, en de twijfel of het echt nodig is geweest die steden en dorpen en landschappen zo onherstelbaar te herschikken, en soms te vernietigen. En meteen schiet je dan de observatie te binnen van wijlen Rudy Kousbroek, namelijk dat er geen treuriger gevoel bestaat dan de weg te kennen in een huis dat niet meer bestaat.

Enfin. De foto’s zijn gemaakt door aviateurs van de Luchtvaartafdeeling, de voorganger van de Koninklijke Luchtmacht in de jaren 1913-1939. Een gevaarlijk klusje lijkt het, als je beelden ziet van fotografen die overboord hangen in gammel ogende toestellen, een forse fotokast met dikke handschoenen vastklemmend.

Daarbij moesten ze ook nog eens neutraal te werk gaan, blijkt uit een waarschuwing, geciteerd in een jubileumboek uit 1938: „Bij de uitvoering der opdrachten dient steeds gewaakt te worden tegen de neiging van vele waarnemers, om bij voorkeur overboord te fotograferen, met een zwak voor de woningen van familie en kennissen.”

De foto’s werden in deze jaren vooral gemaakt om een beeld te krijgen van forten en wegen, bruggen, sluizen, havens en steden en dorpen. Zo kon de krijgsmacht nauwkeuriger bepalen hoe deze infrastructuur militair kon worden beschermd. Maar natuurlijk zijn de foto’s ook voor leken machtig interessant. Het Instituut voor Militaire Historie hoopt dat veel mensen reageren op wat ze zien, en er informatie over geven.

Fort Werk aan het Spoel, onderdeel van de Hollandse Waterlinie, aan de Lek bij Culemborg. Technische Dienst Luchtvaartafdeeling (NIMH)



Arrogant neergezet

Wat meteen opvalt, is hoe leeg Nederland ooit is geweest. Wat konden onze voorouders toch royaal met de ruimte omspringen. Wat moet het heerlijk zijn geweest om als architect niet te hoeven letten op enkele vierkante meters kavel meer of minder. Het Olympisch Stadion baadde bij de bouw in de jaren twintig in de leegte; datzelfde geldt in mindere mate voor De Rode Olifant, het monumentale gebouw in Den Haag dat in de jaren twintig werd neergezet als hoofdkantoor van de voorloper van Esso. Het lijkt op de historische foto niet te zijn gebouwd op een afgepast perceel, maar arrogant neergezet om in bewondering te worden aangestaard. En de villa’s in de duinen van Noordwijk; het Kurhaus met de majestueuze Pier in Scheveningen – ze zien er op de luchtfoto’s uit alsof ze geen buren dulden.

Hoe is het vervolgens zo ver gekomen dat we de steden zo vol zijn gaan bouwen tot wat later de ‘compacte stad’ is gaan heten? Is het uitgerekend die onafzienbare ruimte geweest, de wijde omgeving, wellicht de angst ervoor, die de inwoners van later ertoe hebben gebracht om liever gezellig dicht tegen elkaar aan te gaan wonen, samen in de drukke binnensteden?

De Nieuwe Kerk en stadhuis aan de markt in Delft. Technische Dienst Luchtvaartafdeeling (NIMH)



Toch is leegheid niet eens het meest kenmerkende aan deze foto’s. Wat treft, is eigenlijk vooral het verschil in grootte van de grote steden van toen en nu. Zijn steden als Edam of Lochem op dit moment voor veel Nederlanders een bagatel, op de oude luchtfoto’s lijken de stadjes helemaal niet zo veel te verschillen van grotere steden als Haarlem of Gouda. Wie de beelden bekijkt, raakt doordrongen van ruimtelijke scheiding die zich in een eeuw heeft voltrokken; enkele grote steden als Amsterdam, Rotterdam en Utrecht zijn zo veel méér gegroeid dan kleinere steden. De verschillen zijn gigantisch toegenomen. Destijds was het platteland de norm en vormden alle steden daarop de uitzonderingen, nu is het platteland eerder een naam voor zowat alles wat zich buiten de Randstad bevindt.

Bekijk een selectie van de foto’s door op de pointers op de kaart te klikken (dubbelklik op iPhone):



Tip: Bekijk de kaart en foto’s in fullscreen

Machteloze weemoed

Wat deze foto’s verder typeert, is de machteloze weemoed die ze opwekken. Hoe deerniswekkend is het niet te kijken naar gebouwen waarover mensen destijds nog niet wisten dat ze zouden verdwijnen. Dat er een bombardement zou komen dat de binnenstad van Rotterdam zou wegvagen. Dat de mensen niet wisten dat er generaties zouden komen die nooit hebben vermoed dat er een dierentuin heeft gelegen op de plaats, naast de Rode Olifant in Den Haag, waar nu het Zuid-Hollandse Provinciehuis staat. Dat er een tijd zou komen waarin weinigen zich kunnen herinneren dat, in Amsterdam, op de plaats waar de Nederlandsche Bank resideert, het Paleis voor Volksvlijt heeft gestaan. Dat Urk een eiland is geweest. En ja, dat er een tijd zou komen waarin vrijwel niemand meer zou weten dat zich in 1926 een watersnoodramp heeft voltrokken toen Midden-Nederland door rivierwater werd overstroomd en dijken doorbraken, zoals bij Zalk en Overasselt.

Het voelt, met excuses voor de overdrijving, alsof al die mensen en landschappen van destijds zijn bedrogen

Bekijk een overzicht van de mooiste beeldverhalen en NRC-fotografie op de sectiepagina NRC In Beeld.

Het voelt, met excuses voor de overdrijving, alsof al die mensen en landschappen van destijds zijn bedrogen, omdat niemand hun heeft verteld hoe het met hun omgeving zou aflopen, en niemand hen heeft gewaarschuwd dat we hun levens ooit, langzaam maar onherroepelijk, zouden gaan vergeten.

Het eiland Urk voor de droogmaking van de Noordoostpolder. Technische Dienst Luchtvaartafdeeling (NIMH)



Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 6 september 2017