Πριν από μερικούς μήνες είχα δημοσιεύσει ένα άρθρο για τα «νεοελληνικά ακληρήματα» δηλ. τα περιπαιχτικά ή μειωτικά παρατσούκλια που έχουν βγει για τους κατοίκους διαφόρων περιοχών της Ελλάδας. Στα σχόλια του άρθρου εκείνου επισημάνθηκε, σωστά, ότι πολλά από τα παρατσούκλια αυτά διαδίδονται από τους φαντάρους που υπηρετούν στον αντίστοιχο τόπο. Κάποια ίσως και να τα έχουν επινοήσει φαντάροι.

Σήμερα δημοσιεύω ένα άρθρο που επιχειρεί να καταγράψει όλα τα ειρωνικά ονόματα που χρησιμοποιούνται από φαντάρους. Θα ήταν ιδανικό να έχω και πραγματικό χάρτη της Ελλάδας με τα ονόματα σημειωμένα, αλλά δεν διαθέτω γραφιστικές ικανότητες. Αν έχει κανείς καιρό και όρεξη….

Το άρθρο που θα διαβάσετε ήταν ενταγμένο σε ένα βιβλίο για τη γλώσσα του στρατού, που είχαμε ξεκινήσει να γράφουμε, το 2009, ένας φίλος κι εγώ, αλλά που δεν ολοκληρώθηκε, ελλείψει ενδιαφέροντος από εκδότες. Οπότε, ας αξιοποιηθεί εδώ.

Ο χάρτης του φαντάρου

Σύμφωνα με το στερεότυπο, ο φαντάρος μισεί τον τόπο όπου υπηρετεί, περίπου ανεξάρτητα από τις φυσικές του καλλονές, τον χαρακτήρα των ντόπιων ή τις ευκαιρίες διασκέδασης που προσφέρει. Όσο καλά κι αν έχει περάσει, όταν έρθει το χαρτί της μετάθεσης ή της απόλυσης (η «ροζαλία») θα αναφωνήσει θριαμβευτικά: Πουτάνα (π.χ.) Γκασμαδία, δεν έμεινε καμία!

Μάλιστα, δεν αποκλείεται να ορκιστεί κιόλας ότι ποτέ δεν θα ξαναπατήσει στον «τόπο του μαρτυρίου», κάποτε έμμετρα (οπότε επιστρατεύεται η πορτοκαλάδα Φάντα, λόγω της βολικής ομοιοκαταληξίας που δίνει):

Δεν ξαναπάω στο Ελ Ντιβίνο, δεν ξαναπίνω στον Κούκο καπουτσίνο

Με την Ετζίαν θα πίνω Φάντα, πουτάνα Ρόδος σ’ αφήνω μια για πάντα.

(Ελ Ντιβίνο και Κούκος, γνωστά φανταροστέκια της Ρόδου)

Κι όταν ένα προνομιακό μέρος σαν τη Ρόδο γίνεται δέκτης τέτοιας απόρριψης, έστω και στα λόγια, εύκολα φαντάζεται κανείς πώς θα αντιμετωπίζουν οι φαντάροι πιο δυσπρόσιτα μέρη, με λιγότερες ευκαιρίες ψυχαγωγίας όπως το τριεθνές του Έβρου.

Η στάση αυτή είναι ευεξήγητη: ο φαντάρος βρίσκεται μακριά από τον τόπο του, χωρίς να το έχει διαλέξει, επιπλέον δε αισθάνεται ότι οι ντόπιοι τον αντιμετωπίζουν περίπου σαν κινούμενο εικοσάευρο, ότι μόνο να τον εκμεταλλευτούν θέλουν. Η κατάσταση έχει βέβαια κάποιες ομοιότητες με των φοιτητών που σπουδάζουν σε μικρότερη πόλη μακριά από την κατοικία τους, αλλά οι φοιτητές έχουν απείρως περισσότερους βαθμούς ελευθερίας.

Ωστόσο, ο φαντάρος θα μείνει στη μακρινή πόλη πολύ λιγότερο από τον φοιτητή, και η δραστική μείωση της θητείας τα τελευταία χρόνια, σε συνδυασμό με τη βελτίωση των συνθηκών στο στρατόπεδο και με τις τεράστιες δυνατότητες επικοινωνίας που προσφέρει έστω και μόνο το κινητό τηλέφωνο (για να μην αναφέρουμε το Διαδίκτυο ή τα ιδιωτικά αυτοκίνητα που πολλοί φαντάροι χρησιμοποιούν) έχουν τροποποιήσει κάπως τα δεδομένα του προβλήματος, κι έτσι τα τελευταία χρόνια το αίσθημα έχθρας προς τον ξένο τόπο ίσως να έχει μειωθεί.

Ίσως, αλλά δεν παύει να υπάρχει. Και η κατεξοχήν μέθοδος που έχει ο φαντάρος στη διάθεσή του για να εκφράσει την αγανάκτησή του απέναντι στον τόπο όπου υπηρετεί είναι να χρησιμοποιήσει μειωτικά παρατσούκλια για τον τόπο ή για τους κατοίκους του.

Βέβαια, τα πειραχτικά παρατσούκλια για τους κατοίκους της μιας ή της άλλης περιοχής δεν είναι φανταρίστικη εφεύρεση· τα ακληρήματα, όπως λέγονται οι πειραχτικοί αυτοί χαρακτηρισμοί, υπάρχουν από την αρχαιότητα. Άλλωστε, είναι δύσκολο έως αδύνατο να ξεχωρίσουμε πάντοτε ποιο παρατσούκλι έχει γεννηθεί στο στρατό και ποιο στην πολιτική αργκό. Για παράδειγμα, ένα από τα διασημότερα φανταρίστικα τοπωνύμια είναι η Γκατζολία, για την περιοχή Έβρου, και το Γκάτζος ή Γκατζόλος για τους εβρίτες. Ωστόσο, στο Ιστορικό Λεξικό της Νέας Ελληνικής, που το υλικό του μπορεί να είναι και προγενέστερο της ενσωμάτωσης της Θράκης στο ελληνικό κράτος, υπάρχει το λήμμα «Γκατζολοσουφλιώτης», ως πειραχτικό παρατσούκλι για τους Σουφλιώτες, επειδή χρησιμοποιούσαν πολύ τα γαϊδούρια στις αγροτικές εργασίες τους (γκατζόλι λέγεται ή λεγόταν το γαϊδούρι στην περιοχή· είναι τουρκικό δάνειο, και το αξιοπερίεργο είναι πως από την ίδια αραβική ρίζα προέρχεται και η γαζέλα).

Συχνά, το παρατσούκλι που δίνουν οι φαντάροι στον τόπο παράγει ανάλογο παρατσούκλι για τους κατοίκους του· έτσι, από το Κασμαδία για τη Λέσβο, ονομάστηκαν και Κασμάδες οι Λέσβιοι, ενώ επειδή η Σάμος έχει ονομαστεί Ουγκάντα, οι Σαμιώτες ονομάστηκαν Ουγκαντέζοι. Μάλιστα, το αστείο είναι ότι το ΜΟΑ που έχουν οι πινακίδες κυκλοφορίας των οχημάτων στο νομό Σάμου οι φαντάροι το αναλύουν σε «Μαλάκα Ουγκαντέζε Απολύομαι». Άλλοτε, προϋπάρχει το παρατσούκλι για τους ντόπιους και από εκεί παράγεται το φαντάρικο τοπωνύμιο (Κουδρία, Κουμπαρία).

Κάποτε το παρατσούκλι γεννιέται από έναν ιδιωματισμό της ντόπιας διαλέκτου, συνήθως μια βρισιά (ούργιος, μινάρας), μια παράξενη προφορά (μποχάλι) ή ένα ασυνήθιστο όνομα (Τσαμπίκος).

Παρουσιάζω εδώ συγκεντρωμένα τα τοπωνύμια που απαρτίζουν τον χάρτη του φαντάρου.

Αθήνα, και ιδίως το Πεντάγωνο: Πενταγωνία

Αχλαδερή Λέσβου: Αχλατράζ, με συμφυρμό με τις αμερικάνικες φυλακές Αλκατράζ

Βόλος: Κουναβία· και κουνάβια οι Βολιώτες. Το παρατσούκλι είναι σχετικά πρόσφατο και πρέπει να γεννήθηκε από την ποδοσφαιρική κόντρα με τη Λάρισα. Το καθιερωμένο (μη στρατιωτικό) παρατσούκλι για τους Βολιώτες είναι «Αυστριακοί».

Γιάννινα: Τζεδούπολη, από τη λέξη τζες (= άνθρωπος, τύπος αλλά και «μαλάκας») της τοπικής διαλέκτου

Διδυμότειχο: Διπλοντούβαρο, με σατιρική μεταφορά του τοπωνυμίου σε μαλλιαρή δημοτική.

Έβρος: Γκατζολία. Η προέλευση της λέξης ήδη εξηγήθηκε.

Θεσσαλονίκη: Καρντασούπολη, επειδή Καρντάσια λέγονται οι Θεσσαλονικιοί.

Ικαρία: Ταγκανίκα, επειδή βρίσκεται κοντά στην Ουγκάντα (= Σάμο)

Κιλκίς: Μαλουρδία, και Μαλούρδοι οι κάτοικοι

Κοζάνη: Σουρδία, και Σούρδοι οι κάτοικοι, πιθανώς από κάποια βλάχικη λέξη που ανάγεται στο λατ. surdus (= κουφός, και κατ’ επέκταση πονηρός, που κάνει πως δεν ακούει)

Κρήτη: Κουδρία, επειδή οι ντόπιοι είναι «Κούδροι» (δηλ. Κούρδοι, παλικαράδες και ανυπόταχτοι –ή άξεστοι)

Κύπρος: Κουμπαρία, επειδή οι Κύπριοι αποκαλούνται «κουμπάροι»

Κως: Μποχαλία, επειδή το μπουκάλι το προφέρουν «μποχάλι». Μπόχαλος ο Κώος.

Λακωνία: Μαλακωνία.

Λέσβος: Κασμαδία ή Γκασμαδία, επειδή η εκεί στρατιωτική ζωή περιλαμβάνει μπόλικο σκάψιμο· υπάρχει και η εκδοχή, ότι τάχα όταν ήταν να χτιστεί το αεροδρόμιο ο δήμαρχος ζήτησε τη βοήθεια των πολιτών και πήγαν όλοι με κασμάδες και μόνο ένας με φτυάρι, αλλά ολοφάνερα πρόκειται για επεξηγηματικό μύθο, πλασμένον εκ των υστέρων. Κατ’ αναλογία, Κασμάδες οι Μυτιληνιοί.

Λήμνος: Κασμαδία ή Γκασμαδία επίσης, για τον ίδιο λόγο όπως και η Λέσβος

Πάτρα: Μιναρούπολη, από τη λέξη μινάρας (= μαλάκας) της τοπικής διαλέκτου.

Ρίζια Έβρου: Πινέζα (του χάρτη), επειδή σε έναν χάρτη της Ελλάδας η επάνω δεξιά πινέζα (υποτίθεται ότι) μπαίνει πάνω στο σημείο αυτό.

Ρόδος: Τσαμπικία, επειδή εκεί είναι σχετικά συχνό το παράξενο βαφτιστικό όνομα «Τσαμπίκος, -α».

Σαλαμίνα: Σαλαμύκονος, σατιρικός συμφυρμός με τη Μύκονο· επίσης Μπακαουκία, από έναν παλιό βαρκάρη, τον Μπακαούκα, που έκανε το δρομολόγιο Πέραμα-Παλούκια.

Σαμοθράκη: Γκατζολονήσι ή Γκατζολόνησο, λόγω της γειτνίασης με τη Γκατζολία (τον Έβρο). Για τον ίδιο λόγο, Νερογκατζολία.

Σάμος: Ουγκάντα ή Ζούγκλα, λόγω του θερμού κλίματος και της πυκνής βλάστησης. Ουγκαντέζοι οι Σαμιώτες, ενίοτε και Ζούγκλοι.

Σέρρες: Ακανία, επειδή οι ντόπιοι λέγονται Ακανέδες (τοπικό λουκούμι)· σπάνιο.

Πολύκαστρο: Φυσόκαστρο ή Φυσύκαστρο, επειδή στο εκεί στρατόπεδο φυσάει πολύ.

Χίος: Ουργία (επειδή στην τοπική διάλεκτο ούργιος είναι ο παλαβός).

Ο αντίστροφος πίνακας, χωρίς τις επεξηγήσεις, έχει ως εξής:

Ακανία: οι Σέρρες

Αχλατράζ: η Αχλαδερή Λέσβου

Γκατζολία: ο Έβρος (και ειδικότερα η περιοχή Σουφλίου)

Γκατζολονήσι ή Γκατζολόνησο: η Σαμοθράκη

Διπλοντούβαρο: το Διδυμότειχο

Ζούγκλα: η Σάμος

Καρντασούπολη: η Θεσσαλονίκη

Κασμαδία ή Γκασμαδία: η Λέσβος, αλλά και η Λήμνος

Κουδρία: η Κρήτη

Κουμπαρία: η Κύπρος

Κουναβία: Βόλος

Μαλακωνία: η Λακωνία

Μαλουρδία: η περιοχή Κιλκίς

Μιναρούπολη: η Πάτρα

Μπακαουκία: η Σαλαμίνα

Μποχαλία: η Κως

Νερογκατζολία: η Σαμοθράκη

Ουγκάντα: η Σάμος

Ουργία: η Χίος

Πενταγωνία: η Αθήνα και ειδικά το Πεντάγωνο

Πινέζα (του χάρτη): τα Ρίζια Έβρου

Σαλαμύκονος: η Σαλαμίνα

Σουρδία: η περιοχή Κοζάνης

Τανγκανίκα: η Ικαρία

Τζεδούπολη: τα Γιάννινα

Τσαμπικία: η Ρόδος

Φυσόκαστρο ή Φυσύκαστρο: το Πολύκαστρο

Κάθε συμπλήρωση καλοδεχούμενη!

Προσθήκη

Κι ένας χάρτης με βάση τα δεδομένα του άρθρου, από τον φίλο Κ.Σ.

Click to access xartis-fantarou.pdf