Uitgesloten was het; dat Arjen Lucassen de muziek van zijn progmetalproject Ayreon ooit zou vertalen naar een livesetting. Dat maakte de in Oudenbosch residerende vijftiger duidelijk toen hij in 1995 de eerste in een lange reeks conceptplaten uitbracht. Twintig jaar later brak hij voor het eerst zijn belofte. Onder de noemer The Theater Equation verkocht Ayreon vier avonden op rij het Nieuwe Luxor Theater in Rotterdam uit. Daar vertolkte een groep muzikanten en vocalisten het album The Human Equation integraal. Aangespoord door de enthousiaste reacties en Lucassens geliefde Lori Linstruth gaf hij uiteindelijk gehoor aan de roep om meer. Dat werd Ayreon Universe; een best of-show met materiaal van alle negen rockopera’s, aangevuld met werk van zijproject Star One.

De optredens van 15 en 16 september in het Tilburgse Poppodium 013 verkochten meteen na aankondiging uit. Dat gebeurde ook met de toegevoegde derde dag. De omvang van het project kreeg extra waarde toen bleek dat de fans – liefkozend Ayreonauts genoemd – uit vierenvijftig verschillende landen afkomstig waren. Geen wonder dat het project werd opgeschaald van groot naar groots. En dat de Tilburgse burgemeester Noordanus het ingezetenencriterium voor coffeeshops voor de duur van het evenement niet handhaaft. Een team van honderd mensen werkte twee jaar lang aan de productie, aangevoerd door Lucassen en componist, arrangeur en muzikant Joost van den Broek (foto hierboven). Op 1 september vond een try-out plaats in de Jupiler Stage van 013. Vanmiddag volgde een generale repetitie in de grote zaal.

Van den Broek vormt samen met drummer Ed Warby, gitaristen Marcel Coenen (foto hierboven) en Ferry Duijsens, bassist Johan van Stratum, violist Ben Mathot, fluitist Jeroen Goossens en cellist Maaike Peterse de vaste band. Lucassen, die er openlijk voor uitkomt dat hij optreden eng vindt, zal slechts een gastrol vervullen. In bijna tweeënhalf uur maken zestien internationale topvocalisten hun opwachting. Samen brengen ze zevenentwintig tracks ten gehore. Die beslaan het volledige muzikale spectrum van Ayreon; van The Final Experiment (1995) tot en met het in april dit jaar verschenen album The Source, én twee nummers van Star One’s debuutplaat Space Metal.

Voordat de show van start gaat, moet eerst de grote groep toeschouwers naar binnen. Die organiseert zich in een keurige rij, die reikt van de nabijgelegen Spoorlaan tot aan de ingang van 013. Alleen de fans die zich al vroeg op de dag bij de zaal verzamelden, zijn snel binnen. Wanneer zowel vloer als balkon om half negen propvol staan, gaan de gordijnen open. Het luide applaus lijkt een ontlading van spanning en nervositeit. Op een scherm dat de volledige breedte en hoogte van het podium beslaat, start een golvend beeld met nullen en enen. Verkleed als het karakter TH-1 opent de Australische zanger Mike Mills (foto hierboven) de show met de beginwoorden van The Final Experiment. Het slotwoord ‘Ayreon’ laat hij over aan het dolenthousiaste publiek.

Het videoscherm vervult een belangrijke functie. Niet alleen passeren de hoezen van alle albums de revue en sluiten de prachtige computeranimaties naadloos aan op de muziek en thematiek, ook verschijnen bij opkomst steeds de namen van de zangers, zangeressen en muzikanten. Zo worden al vroeg in de show Edward Reekers (Kayak), Hansi Kürsch (Blind Guardian) en Marco Hietala (Nightwish) geïntroduceerd. Het geluid is vanaf het eerste moment uitstekend. Warby en Van den Broek spelen vanaf hun verhogingen in wisselende verhoudingen muzikale hoofdrollen. Dat doen ook Marcela Bovio (Stream Of Passion), Irene Jansen en Lisette van den Berg (Scarlet Stories), die al deinend op de maat van de muziek zorgen voor prachtige achtergrondvocalen. Nagenoeg de volledige cast treedt op in zwarte outfits. Stoom- en vuurfonteinen, vuurwerk en een indrukwekkende lichtshow geven het geheel kleur.

De songs gaan van kort tot uitgesponnen, en van stevig rockend tot akoestisch, zwierend en folky. Het lukt Mills en Bovio als eersten om met hun duet de zaal mee te krijgen. Floor Jansen (Nightwish, foto hierboven) volgt hun voorbeeld. Maar met zo’n sterke performance en zo veel diehard fans, is overtuigen eigenlijk een koud kunstje. Dat merken even later ook Jonas Renkse (Katatonia) en Anneke van Giersbergen, als ze al zingend begeleid worden door beelden van wolken en rook op het podium. Hoe groot de productie is, valt pas op naarmate de show vordert. Van aankleding tot uitvoering, alles is op elkaar afgestemd. En dan spelen de soms zichtbaar gespannen muzikanten en vocalisten hun ingewikkelde partijen ook nog eens nagenoeg foutloos.

Door slimme songkeuzes biedt het optreden voldoende adempauzes. Hierdoor pieken de hoogtepunten extra, zoals de samenzang van Bovio, Jansen en Van Giersbergen (foto hierboven) tijdens Valley Of The Queens, het rockende Ride The Comet (met een glansrol voor de rauwe strot van Maggy Luyten) en Comatose, inclusief percussie door Rob Snijders. Precies halverwege de set is er eindelijk even ruimte voor een geintje. Tijdens Day Sixteen: Loser van The Human Equation verschijnt in grote letters het woord ‘lul’ op het scherm. Het publiek lacht en laat zelfs even de telefoons zakken, waarmee gepoogd wordt de bijzondere happening vast te leggen. Dat dat niet nodig is, blijkt wel uit de professionele opnameapparatuur die her en der staat opgesteld. De kans dat er een videoregistratie komt, is erg groot. Irene Jansen stelt even later de band voor. Dat doet ze met behulp van anekdotes, lofprijzingen en een goed gevoel voor humor. Wat volgt, is het luidste applaus tot dan toe.

Vervolgens treden Damian Wilson (ex-Threshold, foto hierboven) en Tommy Karevik (Kamelot) op de voorgrond. De eerste zanger doet dat tijdens The Two Gates, de ander bij Into The Black Hole. Voorafgaand aan Age Of Shadows spelen Peterse, Mathot en Goossens zich met hun knappe cello-, viool- en fluitspel in de kijker. Dat doet daarna ook bassist Peter Vink (Q65) met zijn knalroze instrument. Hij speelt mee met Intergalactic Space Crusaders, de eerste van twee Star One-nummers. Daarna volgt met Everybody Dies een van de muzikale hoogtepunten van de avond.

Af en toe keert Mills terug als TH-1, zoals tijdens The Castle Hall. Bij dat nummer laat ook Lucassen zich na twee uur eindelijk zien. Hij speelt wat nerveus op zijn gitaar en zoekt een veilig hoekje op. Uiteindelijk neemt hij toch het woord. Onder luid gejoel bedankt hij het publiek, maakt zijn onzekerheid bespreekbaar en biedt excuses aan voor het slechte weer. Hij haalt herinneringen op aan zijn tijd bij Vengeance, verbaast zich over de kaartverkoop, bedankt zijn vrouw en teamgenoten en constateert na tien minuten dat hij toch best veel praat voor iemand die niet graag in de spotlights staat.

Dan resten er nog drie tracks. Eerst klinkt Amazing Flight In Space, daarna Day Eleven: Love, om te eindigen met The Eye Of Ra van Star One. Bij dat laatste nummer verschijnen alle muzikanten, zangers en zangeressen samen op het podium en eindigen de show gezamenlijk met de woorden ‘They will lead us all back home’. De zaal joelt, weent en juicht en komt superlatieven tekort. En terecht. Niet alleen zet Ayreon een uitmuntende productie neer van zeer hoog niveau, ook geeft het collectief in tweeënhalf uur alles om het jarenlange wachten op een livevertolking te verzachten. Niet alleen lof voor Lucassen dus, maar voor álle betrokkenen. Helemaal voor het deel van het team dat zich na afloop in het publiek mengt; voor foto’s en gesprekjes met fans, en om te ontladen. En om zich op te maken voor nog twee avonden Ayreon Universe.

Fotografie: Bert Treep

Gezien: 15 september 2017, 013, Tilburg