In het kader van de nieuwe kwetsbaarheid kijk ik terug op deze rubriek in het afgelopen jaar. Waar had ik het mis? Heel vaak uiteraard, maar vandaag zeg ik mea culpa omdat ik de opstand tegen de afschaffing van de dividendbelasting heb onderschat. Niet dat ik speciaal warm liep voor die afschaffing, maar de ophef leek me overdreven. De oppositie had het over het kabinet-Shell I, en ik zag linkse partijen in de Kamer te hoop lopen omdat het ze aan een eigen agenda ontbrak.

Verkeerd gezien. De dividendbelasting werd de Berezina van 2018, van Rutte III en vooral van Rutte persoonlijk. Vanwaar de breed gedeelde boosheid over een belastingmaatregel? Mijn ogen werden geopend door het interview met Unileverbaas Paul Polman in het AD. Hij had enorm geijverd voor de afschaffing maar reageerde getergd toen zijn ondervragers hem erop aanspraken. Hij vond ze een stel provincialen die het grotere plaatje niet zagen. ‘Ik denk dat jij in een te klein land woont en te klein denkt.’ Gemiereneuk over belastingen, daar moest het helemaal niet over gaan. ‘Waarom vraag je niet of we 600 miljoen mensen hebben bereikt met betere health and well-being?’

Polman is een voorbeeld van een mentaliteit. Vorige week publiceerde de Volkskrant weer de top-200 machtigste Nederlanders. Het was een slecht jaar voor de elite, schreven collega’s Wilco Dekker en Ben van Raaij. Dat kwam door de zeperd van de dividendbelasting, door de salarisrel rond ING-baas Hamers, door de witwasboete die ING kreeg en daarbovenop de pogingen van president-commissaris Wijers om de onrust te dempen. Steeds was het refrein dat men zelf op een hoger plan bezig was, terwijl het vaderland zich bekreunde om zoiets kleinzieligs als salarismatiging, burgerfatsoen of belastingmoraal.

Opstand of revolutie begint vaak met een belastingheffing. Met de tiende penning werd de grondslag voor Nederland gelegd. De taille was de oorsprong van de Franse Revolutie, en een accijnsverhoging was het begin van de gilets jaunes. Als het goed is, drukt belasting burgerschap uit. Je betaalt de samenleving en je krijgt er wat voor terug, onderwijs, defensie of AOW.

Maar belasting kan ook splijten. De Franse adel hoefde de taille niet te betalen, zonder dat daar iets tegenover stond. Elke keer als de boer de belastingontvanger aan de deur kreeg, voelde hij pijnlijk dat zijn adellijke buurman van zo’n bezoekje verschoond bleef. Tegenwoordig is stand niet langer zichtbaar, wel merkbaar. De hedendaagse stand heet meritocratie. Bekwaamheid leidt tot succes en betere betaling. De afgelopen decennia is die relatie tussen oorzaak en gevolg omgedraaid. Als ik heel veel verdien, bewijst dat mijn bekwaamheid.

Ik las een krantenpagina zoals je die altijd hebt in de laatste weken van het jaar, over de vraag hoe je nog vóór 31 december in verband met de fiscus van je geld afkomt. Het eerste advies was dat een beetje handigerd zijn geld allang in een bv’tje heeft gestopt, waaruit hij zichzelf een modaal salaris betaalt. Zo wordt belasting betalen inderdaad steeds meer iets voor de dommen. Dat blijft niet onopgemerkt, en verklaart waarom de arrogantie van zo’n Polman zo hard aankomt, of van ING-commissaris Breukink die vond dat de politiek met de kritiek op de ING-witwasactie een toontje lager moest zingen.

Van de week besloot minister Hoekstra dat salarisregels voor bankiers moeten worden aangescherpt om het zogeheten ‘haasje over’ van topinkomens tegen te gaan. Hij had gelijk, maar uit pedagogisch oogpunt had hij meer mogen onderstrepen hoezeer dat salarisgedoe het burgerschap aanvreet. Een van de nadelige gevolgen van de globalisering is dat de top de verantwoordelijkheid voor de eigen samenleving is ontstegen. Mark Zuckerberg gold niet lang geleden als potentiële kandidaat voor het Amerikaanse presidentschap. Net als Polman had hij schitterende ideeën – making the world a better place for us all. De andere kant van die wereldmedaille was dat hij vergeten was wat burgerschap ook alweer betekende, namelijk fatsoenlijk omgaan met de spullen (data) van een ander, en gewoon belasting betalen. Van presidentskandidaat Zuckerberg is laatstelijk niet veel meer vernomen.

Belasting heffen luistert dus nauw en we zullen de komende weken zien hoe het kabinet het ervan afbrengt. Premier Rutte heeft ons beloofd dat we er nu echt op vooruitgaan. Dat blijft nog even afwachten. Wel staat vast dat de btw en vooral de energiebelasting omhoog gaan. De schrik daarover is tot in de brievenrubriek van deze krant doorgedrongen. Diederik Samsom heeft vaak uitgelegd hoe het zit. Het gas wordt duurder, zodat de burger als vanzelf zijn huis gaat isoleren en zo de kosten terugverdient. Dat duurder maken is de afgelopen jaren goed gelukt: de energiebelasting is sinds 2011 voor een gemiddeld gezin jaarlijks ruim 400 euro gestegen.

Het terugverdienen via isolatie staat daarentegen nog te bezien. Huurders gaan er zelf niet over, ouderen met een klein pensioen hebben het geld niet, net zo min als de lagere middenklasse. Hier hebben we een klassiek verdeelvraagstuk dat er vooralsnog uitziet als een forse denivellering – de Nederlandse variant dus van de accijns waarmee president Macron van de vieze diesels dacht af te komen. Voor gele hesjes hebben wij het temperament niet. Wij hebben wel over drie maanden verkiezingen.