Krew mnie zalewa, kiedy po raz kolejny słyszę głosy o tym, że książki uczą empatii, są drogą do bogactwa, poprawiają myślenie - to wszystko często okraszone wizerunkiem fotela i ciepłej herbaty. Nawet jeśli część z tych rzeczy to prawda potwierdzona badaniami naukowymi, nie wyobrażam sobie mas, które sięgałyby po książki, bo poprawią im pamięć i nauczą wrażliwości na drugiego człowieka.

“Nie oglądasz Netfliksa? Nie idę z tobą do łóżka”

Wyobraź sobie, że nazywasz się Reed Hastings i jesteś prezesem Netfliksa. Z twojego serwisu korzystają miliony osób, jesteś potężnym graczem streamingu wideo, chcesz podbić cały świat. Pewnego dnia otrzymujesz raport z informacją, że z twojego serwisu korzysta 139 milionów osób. Niestety, oznacza to, że w ubiegłym roku 7,5 miliarda ludzi nie obejrzało żadnego serialu na Netfliksie. Poziom nieoglądania Netfliksa to 98% populacji globu. Okazuje się, że twoje wysiłki idą na marne, być może współczesny świat i jego cywilizacja cenią sobie inne rozrywki. Wolą np. siedzieć na Facebooku (ponad 2 miliardy użytkowników). Co robisz?

Zaczynasz opowiadać, jak fajna jest twoja platforma; że ma mnóstwo ciekawych produkcji; że warto je znać, choćby dlatego, że wielu ludzi o nich rozmawia; że warto je oglądać, bo ludzie kulturalni to robią; że zapewnią ci unikalną przyjemność, której nie doświadczysz w inny sposób (w przeciwieństwie do muzyki, dysponujesz również obrazem!); odpalasz kampanię “Nie oglądasz Netfliksa? Nie idę z tobą do łóżka” (Netflix & chill). I dużo narzekasz na tych, którzy jeszcze nie korzystają z twojego serwisu.

Gratuluję, zachowałeś się właśnie jak branża czytelnicza po ogłoszeniu kolejnego raportu o stanie czytelnictwa w Polsce.

“Przeczytanie przeciętnej książki jest równie pożyteczne, co skopanie ogródka”

Do Hastingsa jeszcze wrócę, ale najpierw kilka faktów z raportu:

63 proc. Polek i Polaków nie przeczytało w minionym roku ani jednej książki.

Co trzeci badany nie ma żadnej książki w domu

Tylko 9% osób przeczytało 7 i więcej książek

Jak zawsze, w mediach tradycyjnych i internetowych przetoczyła się fala lamentowania i załamywania rąk nad niskim czytelnictwem i szukanie przyczyn. To taka branżowa tradycja.

W dyskusji pojawił się nowy ton, który nadała Natalia Fiedorczuk-Cieślak, pisarka, laureatka Paszportu “Polityki” za powieść “Jak pokochać centra handlowe”: (...) Przeczytanie przeciętnej książki jest równie pożyteczne, co skopanie ogródka, zrobienie ciasta, porysowanie z dzieciakiem, czy zaniesienie zakupów starszej pani sąsiadce. Równie pożyteczne - podkreślam. (...) Nie każdy ma hajs na książki. Nie każdego książki nauczą krytycznego myślenia (...) Książka to przedmiot, zwykły przedmiot. Nie róbcie z nich barykad lepszości, nie budujcie na nich lamelowych płotów mentalnych, grodzonych osiedli”.

Fiedorczuk podlała gorącą dyskusję benzyną, wzajemne grillowanie rozpoczęło się na nowo. Niektóre opowiedziały się po jej stronie, niektórzy chcieli ją, PISARKĘ ZNIECHĘCAJĄCĄ DO CZYTANIA, postawić przed czytelniczym trybunałem stanu. Antyinteligencka krucjata, hipsterska beka, metalament (Grzegorz Wysocki w “Gazecie Wyborczej”).

Co będzie w kolejnym sezonie? Pewnie to samo, tylko trochę inaczej. Spróbuję zatem przenieść dyskusję na inne tory. Zacznę od siebie.

Dlaczego czytam

Mógłbym zostać idealnym dowodem na to, że promocja czytelnictwa ma sens i że da się zarazić pasją czytania nawet najtrudniejsze przypadki. Pochodzę z bardzo małego miasta, ze słabą biblioteką - a czytam. Mój dom rodzinny nie ma korzeni inteligenckich - a czytam. Całe dzieciństwo przesiedziałem przed komputerem grając - a czytam. Nie przeczytałem 95% lektur w szkole - a wylądowałem na doktoracie na warszawskiej polonistyce.

Niestety, nie uścisnę dłoni dyrektora Biblioteki Narodowej, nie wystawię laurki Instytutowi Książki i Czytelnictwa, nie dam się poklepać po plecach Ministrowi Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Ominęły mnie wszystkie działania promujące czytanie. Zacząłem je dostrzegać dopiero, kiedy czytałem po kilkanaście książek miesięcznie - i przez długi czas robiły mi dobrze, czułem się zajebiście (nie idźcie tą drogą).

Czytam, bo:

rodzice dawali mi hajs na książki - tak dużo, jak tylko chciałem

koleżanki w gimnazjum poleciły mi “Harry’ego Pottera”, a moją pasję podbił kilkunastoletni Tytus Hołdys swoim onetowym blogiem o Potterze. Zagraniczny sklep, w którym mogłem kupić multum gadżetów (różdźki, plakaty, notesy…) jeszcze bardziej mnie nakręcił

nauczyciel polskiego z podstawówki polecił mi “Władcę Pierścieni”, a nauczycielka polskiego z gimnazjum jarała się nadchodzącą ekranizacją jeszcze bardziej niż ja

w liceum koleżanka pożyczyła mi Masłowską

od recenzji w prasie czy prasy literackiej wolałem kumple.blog.pl - literacki tabloid, który o literaturze pisał przykładowo tak: “W związku z wejściem PL do UE PDW (Paweł Dunin-Wąsowicz - pierwszy wydawca Doroty Masłowskiej i Jakuba Żulczyka - dop. ja) również rezygnuje z chlewu i robi remont swej legendarnej łazienki oraz kuchni. Jak wieść gminna niesie, na zakup kafelków wydał cały zysk z "Paris London Dachau"” albo tak “W krakowskich knajpach dużo się wczoraj mówiło o przeciekach w związku z nominacjami do nagrody NIKE. Gratulowano, stawiano browary. Nieoficjalne informacje są takie, że kilku bohaterów tego bloga będzie od tej pory nosiło etykietkę "nominowany"”

moja licealna polonistka uśmiechała się, gdy czytałem jej w szkole blurba Igora Stokfiszewskiego do “Reklamy” Jasia Kapeli: “Po prostu zajebiście świeża, nowoczesna i kurewsko dobra poezja"

Książki pojawiały się w mojej codzienności, kojarzyły się z przyjemnościami, beką i marketingiem; scalały mnie z częścią moich rówieśników; wypełniały małomiasteczkową nudę sprzed czasów social mediów. Wszystkie późniejsze doświadczenia były wtórne wobec tych powyższych, formacyjnych. Przepadłem.

Jak to robią zagranico

Dlaczego o tym piszę? Sądzę, że spora część współczesnej polskiej branży czytelniczej (i myślę tu szeroko: państwo, wydawcy, media, księgarze, marketingowcy, część zaangażowanych czytelników/czytelniczek) nie zmieniła się od czasów, kiedy byłem nastolatkiem - nie zadaje sobie właściwych pytań, jest ślepa na rzeczywistość i nie widzi realnego potencjału w promowaniu czytania, mimo że ma go pod nosem.

Wystarczy zerknąć na Stany Zjednoczone, największy literacki rynek świata, gdzie:

od 2017 "The New York Times" poświęca więcej miejsca na pisanie o książkach

w listopadzie 2018 BuzzFeed odpalił klub książkowy, dedykowaną mu grupę na facebooku, oraz newsletter

The New York Public Library odpala na swoich instastories (@nypl) tzw. instanovels - klasyczne powieści dopasowane to formy storiesów

jednym z najważniejszych kanałów sprzedaży dla antykwariatów jest instagram

aktorka Emma Roberts ma klub czytelniczy, a Keanu Reeves własne wydawnictwo

designerzy z najważniejszych domów wydawniczych bardzo świadomie projektują okładki książek tak, żeby dobrze wyglądały zarówno na instagramie, jak i na żywo (tip: wielki font, detaliczne tło)

Netflix w 2018 zrobił serial dla nastolatków “The Kissing Booth” na podstawie powieści opublikowanej na Wattpadzie

wydawcy cisną audiobooki, bo właśnie one przyciągają osoby, które nie czytały wcześniej na papierze/czytniku

w ubiegłym tygodniu Apple ogłosiło nawiązanie współpracy z Oprah, której celem będzie m.in. stworzenie największego klubu czytelniczego na świecie

Tak intensywne akcje wynikają między innymi ze świadomości, że żyjemy w czasach końca nudy i stawką w grze jest czas i skupienie. Amerykańscy wydawcy wyciągają podobne wnioski jak szef Netfliksa, który mówi, że większą konkurencją jest dla nich Fortnite niż HBO. Właśnie dlatego widząc hajp na podcasty, Netflix odpala swoją własną audycję, żeby i w tej przestrzeni wyłowić potencjalnego widza. I właśnie dlatego, wydawcy dwoją się i troją, żeby choć część uwagi skupić na książkach.

Książki to nie jedyny sposób na uczestnictwo w kulturze

W obliczu tak intensywnych działań pro-czytelniczych, krew mnie zalewa, kiedy po raz kolejny na naszym polskim podwórku słyszę głosy o tym, że - celowo upraszczam i uogólniam - książki uczą empatii, są drogą do bogactwa, poprawiają myślenie - to wszystko często okraszone wizerunkiem fotela i ciepłej herbaty (ekscytujące, co?). Nawet jeśli część z tych rzeczy to prawda potwierdzona badaniami naukowymi, nie wyobrażam sobie mas, które sięgałyby po książki, bo poprawią im pamięć i nauczą wrażliwości na drugiego człowieka.

Zobacz także Politycy w wyobraźni Adasia drą flagę Polski. Kadr z filmu "Dzień świra" Foto: Dzień Świra W Polsce nienawidzą się wszyscy, tylko niektórzy to świetnie ukrywają

Można mi zarzucić frustrację czy zapatrzenie w Zachód (ale w razie czego mogę przytoczyć wiele przykładów z Azji!), a część poważnego środowiska wciąż może kontynuować fejsbukowe heheszki z instapoezji, czy śmiać się z buzzfeedowych list z książkami. Chętnie zmierzę się z krytyką, ale proszę, pokażcie mi najpierw, że próbowaliście walczyć, i metody, które stosuje amerykańska branża, na naszym rynku nie przynoszą żadnego efektu. Odszczekam swoje słowa, jeśli usłyszę od jakiegoś poważnego wydawcy - weźmy pierwsze z brzegu: Wydawnictwo Literackie - że chce szukać nowych talentów na Wattpadzie i na serio zastanawia się, jak zainteresować czytaniem polskich użytkowników/użytkowniczek Tik Toka (600k osób, głównie młodych ludzi, korzysta z niego w Polsce każdego dnia). Pokażcie, że wasze publikacje ich dotyczą, stanowią dobrą rozrywkę czy komentarz do ich życia.

Zerknijcie na społeczeństwo

Spuśćcie z tonu: nie opowiadajcie, że książki są najważniejsze, nie twórzcie wrażenia, że czytanie książek to najlepszy (JEDYNY!) sposób uczestnictwa w kulturze, nie załamujcie rąk, że ludzie patrzą w telefony. Nie obrażajcie się, jeśli ktoś woli seriale (serio, część z nich jest lepsza niż książki, które wydajecie). Powtarzając “28 procent Polaków i Polek nie ma w domu książki” prosicie się o - w najlepszym wypadku - śmiech, w najgorszym - receptę na maść na ból dupy. Przerzućcie wzrok ze swoich księgozbiorów, zerknijcie na społeczeństwo, załóżcie konto w jakimś serwisie dla dwunastolatek i zapytajcie się, co można zrobić. Spójrzcie w lustro.

Inna promocja czytelnictwa jest możliwa

Nie apelowałbym do części naszej branży tak uporczywie i tak złośliwie, gdybym sam nie widział, że inna promocja czytelnictwa jest możliwa także i u nas. Zjawiska takie jak:

mierzenie się wydawnictwa WAB z pastami (książka “Malcolm XD”), storisami (“Story of my life”), czy instapoezją (“Znowu pragnę ciemnej miłości”)

nowe modele sprzedaży książek - ArtRage.pl

subskrypcje na e-booki - Legimi

podcasty, np. Literacka Kavka Georginy Grybos

instagramowa działalność wydawnictwa Pauza (prowadzona przez jedną (!) osobę)

“Kurzojady” na facebooku i poza (klub książkowy)

fejsbukowe grupy (jak “Niszowi” czy “Book’s not dead” prowadzona przez środowisko "Tygodnika Powszechnego")

Jakub Żulczyk robiący live’y na instagramie i wrzucający playlisty na Spotify

feministyczny klub książki na instagramie (@feministycznyklubksiazki)

Anka Karczewska inicjatorka ruchu Książki Kupuję Kameralnie i Kolektywu Księgarzy Kameralnych

booktuberzy i booktuberki, blogerzy i blogerki (“Krótka przerwa”, “Book reviews by Anita”, “Strefa czytacza”, “słomka”, “laura lee”, Krytycznym Okiem, Czytamrecenzuję, Księgarka na regale czy Parapet literacki)

napawają mnie nadzieją. Wkład powyższych inicjatyw jest nie do przecenienia. Sporo z nich nie wymaga ogromnych nakładów finansowych i hackerskich kompetencji cyfrowych. Zasmucające, że za większością nie stoi państwo (halko, panie ministrze), instytucje (halko, Instytucie Książki), czy tradycyjne media (halko, Gazeto Wyborcza). Na co czekają? Na koniec internetu? Aż się znudzimy Netfliksem?

Zobacz też: Szczepan Twardoch: bardzo mało czytam polskiej literatury