Het valt hem nu al een week op. In het Groningse academisch ziekenhuis UMCG liggen 45 patiënten met een coronavirusinfectie op de intensive care. Op één na hebben ze allemaal overgewicht. Dat is veel meer dan het hoofd van de Groningse IC-afdeling Peter van der Voort gewend is. „Bij ons zit de gemiddelde BMI meestal op 24. Nu is het 30.” De intensivist kijkt nu zelfs met die blik naar de berichten over de Britse premier die zondag in het ziekenhuis werd opgenomen vanwege zijn corona-infectie. „Als ik foto’s van Boris Johnson zie, denk ik wel dat hij veel buikvet heeft.”

Veel intensivecareartsen binnen en buiten Nederland vertellen zulke anekdotes. Overgewicht, denken zij, vergroot de kans om ernstig ziek te worden door het coronavirus – zelfs boven op de risico’s door andere gezondheidsklachten, zoals vaatziekten en diabetes. „BMI heeft een rol in het ziektebeeld”, zegt Van der Voort. „Covid-patiënten die géén overgewicht hebben, komen bijna niet op de IC terecht.”

Immuunsysteem uit balans

Dezelfde waarnemingen komen van artsen uit Italië, China, het Verenigd Koninkrijk en de VS. Van der Voort vroeg het na bij een ander Nederlands ziekenhuis, hij wil niet zeggen welk. Daar was het percentage dat overgewicht heeft 85 procent. Hypotheses over de oorzaken zijn er ook. Heel in het kort raakt het immuunsysteem op verschillende manieren uit balans door overgewicht – en dat kan ervoor zorgen dat een coronavirusinfectie harder aankomt.

Maar intussen is er zelfs nog onzekerheid over de basale cijfers.

Het Britse instituut Icnarc, dat gegevens over alle IC-patiënten in het Verenigd Koninkrijk verzamelt, publiceerde zaterdag een overzicht met de medische gegevens van alle 2.249 coronapatiënten op Britse IC-afdelingen. Een van de conclusies: er liggen níét overmatig veel patiënten met overgewicht op de IC.

Ja, er zijn veel te zware mensen bij, 73 procent van de coronapatiënten op de IC heeft overgewicht. Maar oudere Britten zijn nu eenmaal vaak te zwaar. De mate van overgewicht onder ernstig zieke coronapatiënten is „grofweg representatief voor de algemene bevolking”, mailt het hoofd statistiek David Harrison van Icnarc desgevraagd. In het Verenigd Koninkrijk woedt ook een discussie over de rol van overgewicht. „Daarom hebben we in onze verslagen nu een vergelijking met de algehele bevolking bijgevoegd.”

Hardop nadenken

Nederlandse ouderen zijn gemiddeld wat slanker dan Britse: tweederde van de Nederlandse oudere mannen is te zwaar, en ruim de helft van de vrouwen. Die 95 procent overgewicht die Peter van der Voort in het Groningse ziekenhuis ziet, is dus behoorlijk afwijkend. Maar een landelijk overzicht bestaat niet in Nederland. In andere landen evenmin, vertelt de Britse statisticus Harrison. Hij kent „geen internationale data waarmee we deze vraag kunnen beantwoorden”.

Van der Voort vindt het van belang om er toch al hardop over na te denken, want zulke kennis kan leiden tot een behandeling. Hij zoekt de verklaring in het afweersysteem, en dat doet ook Liesbeth van Rossum, internist-endocrinoloog aan het Rotterdamse academisch ziekenhuis Erasmus MC.

„We weten dat obesitas gepaard gaat met een disbalans in het immuunsysteem”, zegt Van Rossum. Bij de grieppandemie van 2009, bijvoorbeeld, werden mensen met obesitas ernstiger ziek. Hormonen en ontstekingsstoffen die vrijkomen uit een teveel aan buikvet maken het immuunsysteem overactief. Dat lijkt nadelig voor het verloop van infectieziekten.

Verdachte receptor

Een tweede mogelijkheid is dat er bij dikke mensen iets specifiek misgaat bij een corona-infectie. „De relatie tussen obesitas en longschade is bij deze ziekte veel meer uitgesproken dan bij MERS en influenza”, zegt Van der Voort.

De verdenking is gevallen op de ACE2-receptor, het ‘handvat’ op menselijke cellen waaraan het coronavirus bindt. Die binding leidt tot een ontstekingsreactie. De ACE2-receptor komt niet alleen veel voor in de luchtwegen, maar ook – onder andere – in vetweefsel. Maar dat verhaal is „nog lang niet rond”, zegt de Groningse IC-arts. „Of mensen met veel vet meer ACE2-receptoren hebben, weet ik niet. En hoe leidt die reactie in vetweefsel dan tot schade in met name de longen?”

Van der Voort is zich ervan bewust dat de rol van overgewicht bij een corona-infectie nog vaag is. „Maar in deze situatie moet je doorpakken.” Hij kijkt naar het verloop van de ziekte van coronapatiënten. Rond de tiende dag van hun ziekte gebeurt er iets met hen. Ze knappen op, of worden juist ineens slechter. „Als we dit goed gaan begrijpen, heb je tien dagen de tijd om die verslechtering te voorkomen. Dat is mijn gevoel.”

Corona-infectie Verhoogd risico Bij mensen met chronische ziektes verloopt een infectie met het coronavirus vaker ernstig. In Nederlandse ziekenhuizen heeft tweederde van de coronapatiënten een of meer onderliggende aandoeningen, rapporteerde het RIVM op 6 april. Een hoge bloeddruk, hart- en vaatziekten, chronische longaandoeningen en diabetes komen het meeste voor. Veel mensen hebben meer dan één onderliggende ziekte. Zo hebben mensen met overgewicht of obesitas vaak ook diabetes type 2, een ziekte aan hart of bloedvaten of een hoge bloeddruk, soms allemaal tegelijk. Daarnaast vormt een verzwakt afweersysteem een risico, zoals bij mensen die behandeld worden voor kanker, hiv-patiënten, of mensen die een orgaantransplantatie hebben gehad. Ook een chronische spierziekte of een aandoening van de nieren of de lever verhoogt de kans. Uit sommige studies komt ook roken als risicofactor naar voren. Dat is goed mogelijk, want rokers hebben vaker hart- en vaatziekten en longklachten.

NRC Vandaag Elke ochtend een overzicht van onze beste stukken en al het belangrijke andere nieuws Inschrijven

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 8 april 2020