Het is een plan met een grote ambitie waarin tien partijen zoals de universiteiten, hogescholen academische ziekenhuizen en onderzoeksfinanciers NWO en ZonMW, elkaar gevonden hebben. Kern ervan is dat in 2020 alle wetenschappelijke publicaties en onderzoeksresultaten voor iedereen vrij toegankelijk zijn.



Dat is nu niet zo. De academie is verstrikt geraakt in de netten van de uitgeverijen. Wetenschappers publiceren hun bevindingen in tijdschriften zodat hun collega's er kennis van kunnen nemen en erop kunnen voortbouwen. Die collega's moeten dan wel een abonnement nemen. In feite draaien de universiteiten daar voor op, sterker nog, zij zijn gedwongen om bij een uitgever een contract af te sluiten voor alle abonnementen.



Jaarlijks maken de universiteiten ruim veertig miljoen euro over. Om over het eigen werk, dat ze zelf hebben bekostigd, te kunnen lezen. Wereldwijd gaat het om miljarden, zegt Jaap Winter, collegevoorzitter van de Vrije Universiteit. "Dat is niet meer vol te houden in deze wereld met internet waarin de meeste informatie een paar muisklikken verwijderd is."

Uitgevers weigeren medewerking

Winter onderhandelt namens de Nederlandse universiteiten met de uitgevers en inmiddels hebben zes van de acht grote spelers toegezegd (een deel van) de artikelen vrij toegankelijk te maken. In 2018 is volgens de contracten 60 procent 'open', twee jaar later moet dat 100 procent zijn. "Het wordt nog een hele uitdaging", zegt Winter. "Maar wij hebben nu met zijn allen afgesproken dat we die uitdaging aangaan."



Dat doel was vier jaar geleden al het streven van Dekker en in het plan staat omschreven hoe het moet worden bereikt. Sommige afspraken zijn ook al ingegaan. Zo eist NWO dat de resultaten uit door haar gefinancierde projecten openbaar zijn en beoordelen universiteiten hun medewerkers alleen nog op het 'open access'-deel.



De vraag is of dat werkt. Toptijdschriften als Nature of Science weigeren vooralsnog hun betaalmuren af te breken en vorig jaar nog gaven Nederlandse onderzoekers in meerderheid aan dat ze in die bladen willen blijven publiceren. "Dat is de realiteit waar we voor staan", erkent Winter. "Op de een of andere manier zullen we naar een situatie moeten waarin iedereen ook die artikelen kan lezen en de uitgeverijen aan hun diensten toch een boterham kunnen verdienen. Of we nemen het digitaal publiceren geheel zelf ter hand."

Nederland voorop

Nederland neemt nu het voortouw, maar hoopt als klein land anderen mee te krijgen. Europa, in de eerste plaats. Vorig jaar nam de EU - onder Nederlands voorzitterschap - de resolutie aan dat 'open access' in 2020 de standaard moet zijn. Andere landen komen nu in beweging, zegt Winter. En ook een grote financier, zoals de stichting van Bill en Melinda Gates, eist volledige toegankelijkheid van haar onderzoek - en heeft nu dus geen toegang meer tot Nature of Science.



Nobelprijswinnaar Ben Feringa staat in principe achter het plan, maar vraagt zich af wie dit gaat betalen. "Bovendien: wetenschap is ongelofelijk competitief. Kunnen we met al die open data onze vondsten nog wel patenteren? Ik vraag me af of men zich wel bewust is van alle financiële consequenties?"



De toegankelijkheid is ook niet de kern van het probleem, zegt de Groningse hoogleraar organische chemie. "Wie een beetje moeite doet, kan overal wel bij. En we krijgen al zoveel informatie over ons heen. Het gaat om de kwaliteit van die informatie. Hoe beoordelen wij wat van waarde is?" Die beoordeling, de zogeheten peer review, is bij veel 'open access'-bladen minder goed geregeld. Daar zouden we ons volgens Feringa meer op moeten richten.