Na jednym z warszawskich blokowisk funkcjonuje Muzeum Diabła Polskiego. Ma status instytucji państwowej, mimo że eksponaty są wystawione w korytarzu i piwnicy. – Niejeden ksiądz już tu był po kolędzie. I nic mu się nie stało – mówi pan Wiktoryn Grąbczewski, założyciel.

Na domofonie wybieram numer 3. – O, panowie na zwiedzanie! Zapraszam do środka – usłyszeliśmy bardzo pogodny głos.

Znajdujemy się w typowym dziesięciopiętrowym bloku na warszawskim Mokotowie. Windy są odnowione, ścianę zdobi gablotka z ogłoszeniami, schludne kafelki, lampy działają już na fotokomórkę. Starsza pani wychodzi z psem, mieszkańcy pozdrawiają się na klatce. Kochane, polskie blokowisko.

Nietypowe jest to, że jeden z korytarzy wieżowca przy ul. Bukowińskiej 26 obwieszony jest figurkami i obrazami z wizerunkami diabła. Jest ich pewnie z dwieście. Znajdujemy się bowiem w Muzeum Diabła Polskiego – prawdopodobnie jedynej instytucji o takim statusie, której zbiory wystawione są na korytarzu i w piwnicy.

Bukowińska 26 - Muzeum Diabła Polskiego Foto: Noizz

Foto: Noizz

Foto: Noizz

Diabeł, a obok K+M+B

– Nie ma tygodnia, żeby ktoś nie przyszedł odwiedzić muzeum, choć oficjalnie się nie ogłaszamy. Ludziom bardzo podoba się połączenie diabła i klatki schodowej – mówi mi pani Zofia, która pomaga mężowi w prowadzeniu instytucji. Pomaga, choć jej zainteresowania były inne. Przed emeryturą była inżynierką, pracowała m.in. przy budowie dużego zalewu Siemianówka przy granicy polsko-białoruskiej.

– Kiedy się tu przeprowadzaliśmy, a było to 47 lat temu, blok należał do wojska. Mąż już wtedy miał ze sobą wiele pamiątek z diabłem. Wpadliśmy na pomysł zorganizowania muzeum. Ówcześni zarządcy powiedzieli nam: dopóki nie skłócicie się z sąsiadami, możecie oprowadzać tutaj ludzi, ale jeśli tylko pojawią się skargi, wszystko natychmiast likwidujemy – relacjonuje pani Zofia.

Foto: Noizz

I tak się zaczęło. Ludzie trafiali tutaj pocztą pantoflową. Podobnie zresztą, jak i ja – do Grąbczewskich przyprowadził mnie znajomy interesujący się dziwnymi rzeczami.

Państwo Grąbczewscy nie wyglądają, jakby chcieli zaszkodzić komukolwiek, jednak nie chciało mi się wierzyć, że przez tyle lat diabły nie wzbudziły w nikim zgorszenia. Naprawdę nikt nigdy się nie wkurzył? – Proszę pana, tutaj niejeden ksiądz już był. I zakonnice też – natychmiast zostałem wyprowadzony z błędu.

– Sąsiadka spod dwójki jest bardzo, ale to bardzo wierząca. Należy do "Akcji Katolickiej" i nie ma nic przeciwko diabłom pod jej wycieraczką. Myślę, że nawet je lubi. Po prostu rozumie, że nasze muzeum nie jest żadnym satanizmem, a spełnia funkcję etnograficzną – mówi pani Zofia. – Zobaczą panowie, na moich drzwiach, zaraz obok obrazków z diabłem, jest napis K+M+B – dodaje. – Kiedyś organizowaliśmy wystawę w Rzymie w Instytucie Polskim, który jest blisko Watykanu. Codziennie przychodzili do nas księża, dyskutowali, przyglądali się – dodaje pan Wiktoryn.

Muzeum Diabła Polskiego Foto: Noizz

– Wie pan co, zastanawiam się, dlaczego właściwie ludzie mieliby mieć z tym problemy? – zagaja właściciel. – W ludowych opowieściach diabeł nie jest postacią negatywną. Moja babka z Łęczycy zawsze zaznaczała, że diabeł jest zły dla złych, a dobry dla dobrych – mówi Wiktoryn. – Chce pan dowód? Mam nawet obraz, na którym diabeł wyczarował ze swojego ogona "sikawkę" i gasił palącą się świątynię Tumską. Bo diabeł jest po prostu przemiły – mówi Wiktoryn.

– Diabeł wprowadza do ludowych opowieści element żywiołowości i humorystyki. Tutaj uszczypnie, tutaj zdzieli cię ogonem. Polacy, ba, nie tylko Polacy, wszyscy kochają przecież takich żartownisiów – argumentuje.

Początki

Łęczyca, czyli miejscowość rodzinna pana Gąbczewskiego to region bardzo bogaty w legendy o diable. Fascynacja najróżniejszymi opowieściami i legendami o Borucie rozpoczęła przyjaźń pana Wiktoryna z diabłem. Dziś Wiktoryn Gąbczewski jest jednym z najważniejszych polskich autorów opracowań na ten temat.

Diabeł LSD i Jerzy Urban Foto: Noizz

Foto: Noizz

Tuż po wojnie, jako nastolatek, Gąbczewski był zwalniany z lekcji przez swoją polonistkę. Dostał misję odbudowy lokalnego muzeum, które zostało rozkradzione w trakcie wojny. – Jeździłem z kolegą na rowerze po okolicach i odzyskiwałem utracone eksponaty. Najczęściej w trakcie wojny brali je chłopi. Spisywałem też legendy. Zafascynowałem się tematem tak bardzo, że napisałem dwie książki: "Łęczyckie bajanie o Borucie Panie” oraz "Diabeł polski w rzeźbie i legendzie" – mówi.

Obie książki mój kompan przyniósł zresztą ze sobą. Dostał autograf oraz diabelską pieczątkę i pozdrowienia.

Foto: Noizz

Anno Diabolo 2018 Foto: Noizz

Pan Wiktoryn swoje gadżety zaczął zbierać w pracy. A miał ku temu doskonałą okazję, bo jako artysta podróżował jak kraj długi i szeroki. – Z wykształcenia jestem reżyserem teatru lalek. Przez swoją głupotę trafiłem do wojska, bo nie poszedłem na ostatni egzamin... ale nie żałuję! Szybko dostałem stopień chorążego i obsadzili mnie w roli kierownika zespołu estradowego Wojsk Obrony Powietrznej Kraju. Miałem życie „jak u pana Boga za piecem”. Ciągle byliśmy w trasie, dlatego przywoziłem gadżety z diabłem ze wszystkich regionów Polski.

Schodzimy do "przedpiekla", bo tak pan Wiktoryn nazywa piwnicę

Schodzimy Foto: Noizz

Piwnica, w której znajdują się eksponaty Foto: Noizz

Na klatce schodowej bloku przy ul. Bukowińskiej znajduje się tylko niewielka część wszystkich zbiorów. Główna siedziba jest pod ziemią – w piwnicy. Takiej jak w każdym bloku w tym kraju – pomalowanej na biało, wśród ustawionych gdzieś obok środków deratyzacyjnych. Na drzwiach znajduje się wykuty wizerunek diabła. Gdyby ktoś znalazłby się w piwnicy przypadkiem, mógłby pomyśleć, że jest tam coś dziwnego.

Od eksponatów kręci się w głowie. Można odnieść wrażenie, że to miejsce nie pomieściłoby już nic więcej. Jest tutaj ponad 1300 przedmiotów, a pierwszym z nich był oczywiście wizerunek łęczyckiego Boruty. Są też między innymi: figurki Hitlera z rogami i ogonem, instrumenty muzyczne, łyżeczki, maski karnawałowe, maskotki, lalki, serwetki, popielniczki, zegary, sygnety, solniczki, pieprzniczki, cukrownice. - Cukier w takiej cukrownicy jest podwójnie słodki. Jest takie przysłowie: ma diabeł dość cukru i grzech słodkim czyni – mówi pan Wiktoryn.

Wiktoryn Grąbczewski Foto: Noizz

Nie zabrakło też odniesień do polityki. Na półce u pana Wiktoryna stoją figurki polityków lewicowych, liberalnych oraz innych wrogów prawicy – na przykład Lecha Wałęsy. A więc znajdziemy tam jeszcze Jacka Kuronia, Tadeusza Mazowieckiego, Józefa Oleksego (w krawacie SLD), a także Leszka Balcerowicza. Ten ostatni ma wypisany napis: "Polacy, jeśli jeszcze raz zostanę ministrem finansów, to obiecuję, że puszczę was z torbami".

Foto: Noizz

Balcerowicz i inni Foto: Noizz

Pierścień z diabłem Foto: Noizz

Gadżetem, którym pochwaliła się pani Zofia, był podwójny kieliszek do wina. Ten, który ma w środku czerwonego diabełka, przeznaczony jest do czerwonego wina, biały diabeł – do białego. To przykład przedmiotu diabelnie funkcjonalnego.

– Jak otrzymywałem eksponaty? Zbierałem je to tu, to tam. Mam wielu zaprzyjaźnionych artystów, którzy oddawali mi gadżety za niewielką opłatą. Śledziłem wszelakie czasopisma etnograficzne, które kierowały mnie do odpowiednich ludzi. Ale niektóre dary były dziełem zbiegów okoliczności. Kiedyś w moim muzeum znalazł się rysownik Andrzej Mleczko. Powiedział mi, że smutno mu, bo nie ma tutaj żadnych jego rysunków. Na to ja mu: to mi narysuj. I narysował – wspomina Wiktoryn.

Choć nie ma tutaj komputerów i ekranów lcd, wszystkie zbiory z muzeum są doskonale opisane. Każdy eksponat ma na spodzie numer. – W moim komputerze jest obszerna baza danych o dosłownie każdej rzeczy. Kto ją robił, kiedy, z jakiego drewna jest zrobiona, jaką opowieść czy legendę reprezentuje i tak dalej – chwali się pan Wiktoryn. Na świecie funkcjonuje niewiele muzeów diabła. Jedno z nich jest na Litwie – w pałacu, bardzo piękne. – Ale ma jedną wadę: eksponaty nie są zbyt dobrze opisane – śmieje się nasz przewodnik.

Foto: Noizz

Drogocenności w tym niepozornym miejscu jest wiele, na przykład obrazy prymitywisty Pawła Wróbla. – Jego dzieła "chodziły" po kilka lub nawet kilkanaście tysięcy. Kiedy wyjeżdżał na plenery do Francji, rzadko wracał z jakimś obrazem. Wszystko rozchodziło się na miejscu – przekonuje.

– Mój syn powiedział kiedyś, że diabeł jest do kolekcjonowania, a nie do sprzedawania. I z takiego założenia wychodzę. Niektórzy robili zakusy. Ile chcieli dać? Nie chcę zdradzać konkretnych sum, ale dużo pieniędzy. A ja nie sprzedałem i nie sprzedam ani jednego eksponatu – dodaje.

Diabeł to mój przyjaciel

Pasjonaci diabła, ale też dziennikarze, u pana Wiktoryna pojawiają się od dekad. Kustosz nie potrafił zliczyć, z którą to już redakcją rozmawiał. Za każdym razem opowiadał podobną historię i za każdym razem ciekawiła ona tak samo. Jest niewyczerpalna. Mimo sędziwego wieku ("mam ponad 90 lat" – tak powiedział), na razie nie myśli, by przestać opowiadać o diable. Oczywiście, robi to tylko, kiedy czuje się dobrze i ma na to ochotę. "Lubie tę swoją czeredę diabelską i dlatego staram się na każdym kroku ją rehabilitować, między innymi opowiadając zwiedzającym piękne i zabawne legendy, anegdoty i przysłowia, które mądrość polskiego ludu stworzyła – podpisano Wiktoryn Grąbczewski, przyjaciel diabła łęczyckiego".

Jak się tam dostać? Wystarczy trochę poszukać.