Interieur van de rechtszaal in het Paleis van Justitie in Den Haag. Beeld ANP

Jurist Paul Ruijs is bekend van het rapport ­Integriteit Rechterlijke Macht uit 1997. Daaruit bleek onder meer dat vicepresident Lion uit Arnhem een betaalde nevenfunctie had bij verzekeraar Ohra, die hij in een rechtszaak vervolgens in het gelijk stelde. Dat rapport leidde destijds tot de wettelijke verplichting van rechters om hun nevenfuncties openbaar te maken.

‘Het is nu 2019 en er is niets veranderd’, zegt Ruijs, die per toeval stuitte op acht rechters wier nevenfunctie omstreden is, of niet gemeld, of beide. Dat geldt voor zes rechters die waren in te huren bij Pleitacademie.nl, een rechter bij Servicehuis Advocatuur en een bij Merlijn Advies Groep. Zijn bevindingen komen een half jaar na een zeer kritisch rapport van de Visitatiecommissie Rechtspraak, waarin werd geconcludeerd dat de Nederlandse rechtspraak een gebrek heeft aan zelfreflectie.

Ruijs ontdekte de bijbanen tijdens het onderzoek dat hij het afgelopen jaar deed naar een omstreden rechtszaak (de zaak-Mol, een auteursrecht-zaak die eindigde in 2010) waarin toenmalig kortgedingrechter Ernst Numann advocaat Severin de Wit in het gelijk stelde. De Wit is oprichter van de commerciële Pleitacademie en Numann zit in de Raad van Advies. ‘Dit wekt op zijn minst de schijn van belangenverstrengeling’, aldus Ruijs.

De verantwoordelijken van de Pleitacademie zijn zich ervan bewust dat trainingen door rechters aan advocatenkantoren ‘ongewenst’ zijn. Maar volgens oprichter De Wit komen de cursussen van rechters de kwaliteit van de advocatenopleiding ten goede. ‘Een goed pleidooi door de advocaat leidt niet alleen tot een betere, maar ook tot een efficiëntere rechtstoepassing. Dit is relevant omdat er dan geen onnodig beslag wordt gelegd op de kostbare tijd van toch al overbelaste rechters.’

Ernst Numann, inmiddels vicepresident van de Hoge Raad, laat weten dat hij onbezoldigd in de Raad van Advies zit en dat de Pleitacademie ‘niet uitsluitend trainingen aan advocatenkantoren geeft’.

Paul Ruijs. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

De Raad voor de Rechtspraak meldt dat schending van de meldplicht voor bijbanen – voor zover bekend – nog nooit tot disciplinaire maatregelen heeft geleid. Volgens een woordvoerder waren de rechters uit Ruijs’ onderzoek het melden van hun bijbaan vergeten, of meldden zij die niet omdat ze slechts eenmaal hadden lesgegeven, of nog helemaal geen cursus hadden gegeven, of ‘in de administratieve pijplijn’ van het Nevenfunctieregister zaten. Na vragen van Ruijs lieten zij zich allen uitschrijven bij de Pleitacademie.

‘Het is een publiek geheim dat niet alle rechters hun nevenfuncties opgeven’, zegt Philip Langbroek, hoogleraar rechtspleging en rechterlijke organisatie van de Universiteit Utrecht. ‘Het is onbehoorlijk als ze dat niet doen. Het komt vooral aan op persoonlijke integriteit, want een gerechtsbestuurder kan niet van alle rechters achterhalen wat zij aan nevenfuncties hebben.’

Henny Sackers, hoogleraar sanctierecht aan de Radboud Universiteit Nijmegen en rechter-plaatsvervanger bij de rechtbank in Den Bosch, beaamt dat het ‘systeem van gewenste transparantie’ niet of nauwelijks wordt gecontroleerd: ‘Elke twee jaar wordt gevraagd of het Nevenfunctieregister nog klopt. Rechters worden geacht daar naar waarheid op te antwoorden. De noodzaak dit te controleren zou er niet moeten zijn, maar is er blijkbaar wel. Een rechtzoekende moet kunnen controleren of een rechter zich had moeten verschonen of kan worden gewraakt.’