‘Een paar meter, hoger kwam ik niet. Toen viel ik eruit.” Topher White wrijft over zijn achterhoofd bij de herinnering. „En dat was nog maar een knullig boompje in een park in San Francisco nota bene. Terwijl ik eigenlijk aan het oefenen was voor de bomen in het regenwoud.” Zijn vrienden waarschuwden hem: Topher, doe het niet, je bent een IT’er, geen avonturier. „Maar ik had een doel voor ogen. En dus nam ik een professionele boombeklimmer in de arm, die me leerde hoe ik veilig boven kon komen zonder een gat in mijn hoofd te vallen.”

Nu klimt White sinds een paar jaar moeiteloos tot 60 meter hoogte, om daar tussen het bladerdek van regenwoudreuzen dat doel te verwezenlijken: het installeren van oude smartphones. In 2014 begon hij met zijn stichting Rainforest Connection een fondsenwervingscampagne op Kickstarter en haalde daarmee ruim 134.000 euro op, én honderden mobieltjes. White ontwikkelde een mobiele app waarmee hij de telefoons alle geluiden in een straal van een paar honderd meter kan laten registreren. Eind januari was hij in Amsterdam voor de voorbereiding van een samenwerkingsproject met IUCN NL (de Nederlandse afdeling van de International Union for Conservation of Nature): het plaatsen van smartphones in het Peruaanse regenwoud, op de grens met Bolivia.

Het regenwoud afluisteren. Is dat belangrijk?

„Ja, onder meer vanwege illegale houtkap. In 2011 was ik met een excursie op Borneo waarbij we bij toeval op een plaats delict stuitten: kettingzagen, net gevelde bomen. Alleen de houthakkers waren ontsnapt. Dat alles speelde zich op 5 minuten lopen van het rangerstation af. Zo’n oerwoud is behoorlijk rumoerig, over een afstand van een paar honderd meter kan het geluid al gecamoufleerd worden. Door op strategische plekken telefoons op te hangen, kunnen we zoveel mogelijk geluiden oppikken. Hier, luister maar. Via een livestream hebben we rechtstreeks verbinding met een smartphone in een boomtop in Ecuador.

„Soms krijgen we ook oude telefoons van inheemse stammen. Sommige locals zijn al aan hun derde smartphone toe.”

Ik hoor een bromvlieg, het ruisen van de wind, een aapachtig geluid, heel veel vogels. Geen kettingzagen.

Lees ook: De honger naar palmolie is niet te stillen

„Gelukkig niet. Het merendeel van wat we doorkrijgen is nog altijd natuurlijk achtergrondgeluid. De telefoons nemen 24 uur per dag geluiden op in een straal van ruim 800 meter. Dat zenden ze via internet door naar computers, die de bestanden analyseren op afwijkende geluiden. Door machine learning herkennen ze kettingzagen en voorbij rijdende voertuigen. Als ze een motor horen, krijgen we via de app een alarm door. Dan kunnen de plaatselijke rangers actie ondernemen. Als het niet te gevaarlijk is, tenminste. In het Amazoneregenwoud, inde buurt van Puerto Maldonado, waar ik nu met IUCN NL-projectleider Liliana Jáuregui naartoe ga, zijn diverse drugskartels actief. Daar ga je niet zomaar het regenwoud in om iemand op heterdaad te betrappen, dat kan je je leven kosten.”

Toch gaan jullie naar die regio.

„Geregistreerde geluiden kunnen ook als bewijsmateriaal dienen in een rechtszaak. Met IUCN NL willen we nu bewijzen dat er illegale mijnbouw in het gebied plaatsvindt. Er is veel corruptie in de streek, lokale boeren en natuurbeschermers houden zich met moeite staande. Als ze hun mond opendoen worden ze bedreigd. Door smartphones te installeren langs de wegen en de rivier willen we de mijnbouw en andere illegale activiteiten in kaart brengen, in de hoop dat de overheid er vervolgens adequate maatregelen kan nemen. We zullen zo'n anderhalve week in het gebied blijven, en niet te diep het bos ingaan. Dan wordt het voor ons ook te onveilig.”

Hoe is de telefoonontvangst in het regenwoud?

„Verrassend goed. Hoe hoger in de boom, des te beter het bereik. Voor 10 dollar per maand heb je al een abonnement met ongelimiteerde databundel, en daar maken we dankbaar gebruik van. De telefoon in Ecuador waar we nu luisteren hangt er al zestien maanden. And still going strong...”

Geen lege accu?

„Het leven van een smartphone in het regenwoud is hard. Je krijgt zeker driemaal daags een regenbui over je heen, en dan is het ook nog eens bloedheet... We hebben de telefoon in een plastic box geplaatst om hem te beschermen tegen de ergste weersinvloeden. Aan die box vast zit een microfoontje. En een zelfgeknutseld zonnepaneel, samengesteld uit stukken van oude panelen, in de vorm van een bloem. Zonlicht onder het bladerdek is heel fragmentarisch: korte, felle lichtbundels. Daardoor is het belangrijk dat de verschillende paneeldelen elk onder een iets andere hoek worden geplaatst. We hebben ze zodanig ontworpen dat er al stroom wordt opgewekt als eenderde deel van het paneel zon vangt. Normale zonnepanelen stoppen algauw met het opwekken van elektriciteit bij het minste beetje schaduw. Dat zou in het regenwoud niet werken.”

Glanzend blauwe panelen... Hoe reageren dieren daarop?

„Ze laten zich er niet door afschrikken. Dat hoor je aan de hoeveelheid vogels vlak bij de microfoon. Vlinders lijken erdoor gefascineerd, zien we bij het installeren. En ooit zal er een nieuwsgierige aap komen die de box probeert open te maken. Dat zal danook worden vastgelegd: bij het openen maakt en verzendt de smartphone automatisch een foto.

„We kunnen niet hard maken dat onze apparatuur geen enkele impact heeft op de omgeving. Maar we denken wel dat het ecologisch belang van ons project vele malen groter is dan de eventuele hinder die dieren ervan ondervinden. We weten nog zo ontzettend weinig van de ecologie van het regenwoud... Hoe verandert het geluid van het bos als er een jaguar doorheenloopt? Hoe lang is een mannetjesara stil als er zojuist een wandelaar is gepasseerd? Zulke subtiele patronen zijn makkelijker door computers waar te nemen dan door mensenoren.

„Door software vindt er een revolutie plaats in ecologisch onderzoek. De klassieke aanpak is dat mensen met een theorie komen en vervolgens data verzamelen. Dankzij kunstmatige intelligentie wordt ecologie opeens een soort data-probleem, waarbij we anomalieën proberen te ontdekken en vervolgens achterhalen hoe die ontstaan. Op die manier hopen we ook bij te dragen aan natuuronderzoek.”

CV Fysicus, danser en natuur- beschermer De Amerikaanse natuurkundige Topher White (1982) is mede-oprichter van de Rainforest Connection, een bedrijf dat oude smartphones in regenwouden installeert om onrecht te kunnen opsporen. White groeide op in San Francisco. Eerder ontwierp hij onder andere Rube Goldbergmachines (ingewikkelde apparaten die eenvoudige handelingen onnodig omslachtig uitvoeren) voor acteur Dennis Hopper, danste hij in een rock-opera van Neil Young en werkte hij als webmaster bij ITER in Frankrijk.

NRC Wetenschap Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin Inschrijven

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 12 februari 2018