Het internationale beveiligingsbedrijf G4S biedt op alles wat voorbij komt. Maar het wil meer. Het monster blijkt niet te temmen. ‘De private veiligheidssector probeert in te breken in sectoren die vroeger alleen door de staat of non-profit werden uitgebaat.’

Overal hangen camera’s en sensoren rond dit streng beveiligde complex op een desolaat industrieterrein. Niemand komt hier zomaar binnen. Ook de presentator van het populaire kinderprogramma WillemWever niet. Hij wordt vandaag vergezeld door Nina, een meisje dat een brandende vraag naar het programma stuurde.

Voor het antwoord moet ze hier zijn, op een zeer geheime locatie, waar ze eerst door vier zwaarbewaakte poorten loopt. Poorten die worden bewaakt door ‘strenge mannen waar je geen ruzie mee moet krijgen’, dixit de presentator. Nina wil weten hoe een geldtransport werkt. ‘Ik zie best wel vaak van die wagens door het dorp rijden en die zien er stoer uit.’

De geldlopers van G4S, iedereen heeft ze – onbewust – wel eens gezien. Ze rijden rond in donkerblauwe busjes en parkeren op de stoep voor pinautomaten en supermarkten. Ze zijn snel, want hun werk is gevaarlijk. Geregeld verschijnen berichten over geldlopers die zijn overvallen. Onlangs nog, op klaarlichte dag, bij het casino in Zandvoort.

Maar G4S is veel meer dan een wereldwijde geldloper. Sterker, onlangs verkocht deze multinational precies die tak waar we het bedrijf vooral van kennen (het geldtransport) voor 790 miljoen euro en gaat G4S zich richten op de wat minder in het oog springende zaken. G4S runt gevangenissen in Groot-Brittannië, bewaakt vreemdelingendetentiecentra in Australië, surveilleert en zoekt naar overlastgevende jeugd in Almere, beveiligt overal kerncentrales, beschermt havens en luchthavens, werkt in conflictgebieden als Afghanistan en trekt de steunkousen van je oma aan in de gemeente Hollands Kroon.

Althans, dat laatste wilde G4S heel graag. Een aanbesteding op de zorgtaken in deze Noord-Hollandse gemeente mislukte echter jammerlijk. Maar deze multinational, die wereldwijd een gigantische omzet kent van 8,5 miljard euro, schaakt op vele borden. Met zo’n 540.000 medewerkers is G4S na de Amerikaanse supermarktketen Walmart en het Chinese elektronicaconcern Foxconn de grootste private werkgever ter wereld. Het bedrijf is, zoals de International Business Times beschreef, met recht ‘the largest company you’ve never heard of’.

Zo hadden de politiek bestuurders van Hollands Kroon ook nog nooit van G4S Zorg gehoord, tot het bedrijf aan de poorten van het gemeentehuis rammelde. Het was 2016 en het kabinet-Rutte II had net de zorgtaken gedecentraliseerd – gemeenten moesten de boel voortaan zelf regelen en inkopen. G4S wierp zich enthousiast op als partij die de ouderen in Hollands Kroon goed kon verzorgen. Ook wilde het zich ontfermen over zaken als de jeugdzorg. Een gemeentelijke adviesraad had wel zo haar twijfels: ‘G4S is nauwelijks in Nederland actief op het gebied van zorg en welzijn. En een gedegen, bewezen ervaring in de Nederlandse zorgsituatie lijkt ons wel een belangrijke eis.’

Het internationale beveiligingsbedrijf claimde echter wel degelijk ervaring in de ouderen- en jeugdzorg te hebben. Het had allang, zo stelde G4S, contracten met gemeenten in Friesland, Groningen en Flevoland. Jan Eichhorn, de fractievoorzitter van GroenLinks in Hollands Kroon, deed navraag bij zijn collega’s in die gemeenten. ‘Niemand van hen had G4S gevonden bij de gecontacteerde bedrijven. Er klopt helemaal niets van de claim van G4S.’

Desalniettemin kwam de multinational tijdens de aanbesteding wel als goedkoopste uit de bus. G4S kon alleen niet uitleggen hóe het die prachtige tarieven in combinatie met goede zorg toch kon verwezenlijken. Een paar keer werd de termijn verlengd, zodat G4S alles netjes op papier kon zetten. Maar toen het plan van aanpak eindelijk binnen was, voldeed het niet aan de kwaliteitseisen. Dat was voor Hollands Kroon, vertelt de gemeente nu, de reden om op het laatste moment toch niet met deze reus in zee te gaan.

Miljardenbedrijf Facilicom ging er met de buit vandoor. Deze Nederlandse schoonmaker (die onder de noemer Trigion óók beveiligers levert) is momenteel de enige zorgaanbieder waarmee Hollands Kroon een contract heeft. ‘De samenwerking is zo hecht dat de wethouder meldt het bedrijf en de gemeente “als één” te zien’, schreef Follow the Money afgelopen december. Het onderzoeksplatform sprak aanbestedingsexperts die stelden dat de gemeente zich te afhankelijk maakte van een enkele aanbieder.

Ondanks de verloren aanbesteding zit G4S via een ondoorzichtige constructie ook al in de zorg, blijkt uit onderzoek van De Groene Amsterdammer. Via het eigen uitzendbureau Inzetbaar BV levert G4S al sinds 2012 mensen in de zorg en welzijn. Op het moment zoekt het bedrijf onder andere een gz-psycholoog, een forensisch-therapeutisch medewerker in een jeugdgevangenis en een psychiatrisch verpleegkundige. Inzetbaar omschrijft zichzelf als ‘reddende engel’ in de sector, want naast zorgpersoneel levert het bedrijf ook meteen beveiligers ‘bij al onze klanten’. En laat moederbedrijf G4S nou net deze beveiligers leveren. Ook hierin is een groeimarkt. De Groene Amsterdammer, Trouw en Investico schreven vorig jaar dat de meerderheid van de ggz-instellingen zorgbeveiligers op afdelingen inzet om agressie te lijf te gaan, maar ook om de werkdruk te verminderen.

Inzetbaar BV, voor honderd procent dochter van G4S, detacheert vooral veel in de ggz: van verslavingszorg en gesloten jeugdinrichtingen tot forensische psychiatrie in tbs-klinieken. Daarmee heeft G4S meteen nog een afzetmarkt aangeboord voor de eigen beveiligers. Het is volgens Paul Ponsaers, emeritus hoogleraar criminologie aan Universiteit Gent, een beproefde methode die ook in België wordt gebruikt. Daar runt G4S naast forensisch-psychiatrische centra ook de winteropvang voor daklozen. ‘De private veiligheidssector probeert hier in te breken in sectoren die vroeger alleen door de staat of non-profit werden uitgebaat’, zei hij onlangs in het Belgische weekblad Knack.

Inmiddels bieden ook bedrijven op deze taken – hoe groter ze zijn, hoe goedkoper ze die kunnen aanbieden. ‘Die bedrijven hoeven daar niet meteen winst te maken. Ze proberen vooral om dat territorium te bezetten en het zo te organiseren dat niemand anders dat nog kan overnemen’, aldus Ponsaers. Kijk naar bedrijven als Uber, Amazon en Alibaba, die met dumpprijzen de wereldmarktleider (of beter gezegd: wereldmonopolist) proberen te worden. Daarna stijgen de prijzen. Zo verhoogde Thuisbezorgd.nl vorig jaar de commissie die restaurants moeten betalen van zes naar dertien procent, toen het bedrijf bijna de hele Nederlandse markt bezat.

De totale omzet van de Nederlandse beveiligingsmarkt is volgens het platform Security Management een kleine 1,2 miljard euro. Drie bedrijven zijn samen goed voor ruim één miljard euro en zetten 83 procent van de totaalomzet om. Deze drie zijn G4S (376,2 miljoen euro), het eerder genoemde Trigion (356,1 miljoen euro) en Securitas (353 miljoen euro). Zo’n marktaandeel, verdeeld onder drie partijen, hoeft op zich geen probleem te zijn, zegt Marcel Canoy, econoom en adviseur bij de Autoriteit Consument & Markt (acm). ‘Een groot bedrijf kan veel beter in het kunstje zijn dan een klein bedrijfje ergens in Noord-Holland.’

En juist het aanbieden van meerdere diensten kan voor een opdrachtgever interessant en vooral ook efficiënt zijn. ‘Een gemeente hoeft dan niet bij zes of zeven partijen aan te kloppen, maar kan bij één partij meerdere diensten onderbrengen. Hoewel het de gemeente erg afhankelijk maakt van één partij is het, in ieder geval hypothetisch gezien, een win-win-situatie.’

Hypothetisch. Want de vraag is of het uitbesteden van veiligheidstaken daadwerkelijk veel voordeliger is voor de overheid. Ronald van Steden, hoofddocent bestuurskunde aan de Vrije Universiteit, vergeleek buitengewoon opsporingsambtenaren (boa’s) in Capelle aan den IJssel, die in dienst waren van de gemeente, met hun private collega’s in Almere. Het lukte hem niet om een goede vergelijking te maken, dus blijft het de vraag of uitbesteding daadwerkelijk efficiënter of goedkoper is. Het privatiseren van het veiligheidsdomein is volgens hem vooral ‘politiek-ideologisch’ van aard.

Volgens Canoy moet er aan twee voorwaarden worden voldaan om als overheid succesvol uit te besteden. Als eerste noemt hij relevantie. ‘De overheid kwam er op een gegeven moment achter dat zelf de catering en schoonmaak verzorgen wel erg duur was.’ En ten tweede moeten de risico’s beheersbaar zijn, om niet afhankelijk te zijn als het niet loopt zoals je hoopte. ‘Als de catering faalt, heb ik een smerig broodje. Dat is vervelend, maar niet het einde van de wereld. Maar als wij bij acm alle systemen zouden uitbesteden en door een lek komt alle data op straat te liggen, dan kunnen wij de tent wel sluiten. Daarom is dat hier in eigen beheer. Als het politieke of financiële risico te groot is, dan moet je niet uitbesteden.’

Maar waar ligt dat risico dan als er steeds meer overheidstaken via gemeenten worden uitbesteed? Marnix Eysink, lector publiek vertrouwen in veiligheid aan de Hogeschool InHolland, ziet vooral ‘ondoordacht beleid’. In de tien jaar die de vvd regeert is het hele veiligheidscomplex flink verbouwd: de rechterlijke macht werd geconcentreerd, de politie werd omgevormd tot een Nationale Politie en de gemeentelijke brandweer ging op in zogeheten veiligheidsregio’s. De politie verdween uit de wijken en de burgemeesters zetten steeds vaker boa’s – er zijn er meer dan 23.000 – in voor allerlei lokale (veiligheids)problemen.

De vleugels van een Britse gevangenis bleken vol kots, bloed, kakkerlakken en rattenkeutels te liggen. De gedetineerden zaten aan de drugs, belandden in vechtpartijen of durfden hun cel niet uit te komen. De gevangenis werd gerund door G4S

Een groeiend deel daarvan wordt ingehuurd bij private partijen. De politieorganisatie staat onder druk, stelt voorzitter Ard van der Steur van de Nederlandse Veiligheidsbranche, die als minister van Veiligheid en Justitie overigens zelf fors (tweehonderd miljoen euro) bezuinigde op de politie. Maar ‘particuliere beveiligingsbedrijven kunnen veel taken overnemen’. Eysink noemt dit mantra ‘veel te kort door de bocht’. Het gaat hier, benadrukt hij, om belangrijke taken – met vaak een verantwoordelijkheid voor kwetsbare mensen.

Het is ook de vraag welke kwaliteit dit soort grote bedrijven leveren. Want G4S blufte zich zeker niet alleen in Hollands Kroon naar een opdracht toe. Het bedrijf kon, pochte het in Groot-Brittannië, in 2012 wel honderdduizend beveiligers leveren voor de Olympische Spelen in Londen, ook al waren er 10.400 nodig. Maar toen puntje bij paaltje kwam, kreeg het nog niet eens zevenduizend beveiligers op de been. De Britse regering moest ternauwernood het leger inzetten en haalde daarvoor mannen en vrouwen uit de missie in Afghanistan.

Onze Belgische collega’s van Knack ontdekten onlangs een ander staaltje bluf rondom de aanbesteding van twee zogeheten transitiehuizen, waar ex-gedetineerden zich kunnen voorbereiden op een goede terugkeer in de samenleving. De overheid legde 910 duizend euro subsidie klaar voor twee van deze transitiehuizen. Dertien organisaties (voornamelijk non-profit) waren kandidaat, maar de multinational G4S kwam – tot verrassing van velen – als beste uit de bus.

Een belangrijk argument was de samenwerking met de Nederlandse stichting Exodus, die sinds 1995 tien van dit soort huizen runt en door goede recidivecijfers een betrouwbare reputatie geniet. Maar onze collega’s van Knack ontdekten dat al het personeel van deze transitiehuizen op de loonlijst staat van G4S. Bovendien wist Exodus-directeur Jan van Gils vier maanden na de officiële subsidieverstrekking van niets. ‘Dat besluit is nog niet genomen. Dat zit nog bij het Belgische ministerie.’ Hij moest het van journalisten horen, terwijl alle voorbereidingen voor de opening van het tweede (dus ook ‘zijn’) transitiehuis al in gang waren gezet.

Bart Claes van het Belgische G4S Care sprak ondertussen van ‘een heel duidelijk samenwerkingsakkoord met Exodus’. ‘Zij ondersteunen ons inhoudelijk, voorzien ons in opleiding voor het personeel en helpen ons bij het opstellen van rapporten en interne processen. Er is zelfs een rechtstreekse “rode telefoonlijn”: als wij met een probleem zitten, overleggen we met Exodus.’

De vraag is of overheden, en vooral kleine lokale overheden, de capaciteit en kennis in huis hebben om dit soort bluf door te prikken. De grote private beveiligingsbedrijven bieden op alles wat voorbij komt. Voor deze bedrijven maakt het niet uit ‘wie ze bewaken of wat ze bewaken, maar dát ze bewaken’, constateerde criminoloog Patrick van Berlo eerder dit jaar in zijn proefschrift over private detentie. Hierdoor kunnen deze bedrijven, waarvan G4S er een is, ‘makkelijk switchen tussen diverse markten’ waar enige vorm van bewaking (of zelfs zorg) nodig is. Diverse wetenschappers spreken van een ‘mcdonaldisering van private beveiliging’.

G4S is bovendien een bedrijf met een zekere reputatie. Onlangs kwam de aangrijpende documentaire Prison for Profit uit, die vertelt over de Mangaung-gevangenis. Deze eerste privaat gerunde penitentiaire inrichting in Zuid-Afrika werd in 2001 in gebruik genomen. Uitbater G4S beloofde gouden bergen. De documentaire laat gelekte bewakingsvideo’s van martelingen in de gevangenis zien, oud-bewaarders en gevangenen vertellen erover. Daarbij ontdekte journalist Ruth Hopkins, die Mangaung jaren onderzocht, dat de overheid helemaal niet goedkoper uit was.

In Groot-Brittannië hebben de laatste jaren steeds meer grote ondernemingen als G4S overheidstaken overgenomen. Ze halen het vuilnis op, vegen straten schoon, beveiligen de ministeries en andere overheidsgebouwen, doen de controles op vliegvelden, leiden werklozen op, runnen asielzoekerscentra en beheren gevangenissen. Ze maken winsten van honderden miljoenen euro’s, en vrijwilligersorganisaties en sociale ondernemingen kunnen niet meer met ze concurreren.

De Britse regering greep in 2018 in bij Her Majesty’s Prison Birmingham. Het personeel van de mannenbajes had volledig de controle verloren. Bij inspecties bleken de vleugels vol kots, bloed, kakkerlakken en rattenkeutels te liggen. De gedetineerden zaten massaal aan de drugs, belandden in vechtpartijen of durfden uit angst voor alle intimidaties niet uit de cel te komen. De gevangenis werd gerund door G4S. Een jaar eerder zond de bbc een documentaire uit over de gevangenis van Northumberland, waar alarmsystemen niet werkten en er volop drugs werd gebruikt. De bajes werd gerund door Sodexo, het Franse bedrijf dat in Nederland vooral kantines in kantoren exploiteert.

Ondanks de schandalen blijft de Britse overheid volop werken met commerciële partijen. Bloomberg berekende onlangs dat bijna twintig procent van de 82.000 Britse gevangenen worden gehuisvest door G4S, Serco en Sodexo.

Voormalig staatssecretaris Fred Teeven (vvd) van Veiligheid en Justitie was in 2011 voornemens flink te bezuinigen. Hij ging naar Wales en werd enthousiast over de ‘kleinere en soberdere cellen’ in de gevangenis die daar werd gerund door G4S. Kort na zijn bezoek liet hij Limburgse journalisten weten dat de provincie kanshebber is voor zo’n nieuwe private gevangenis naar ‘Brits model’. Het zou volgens Teeven tweehonderd banen gaan opleveren.

De nieuwe coalitiepartner pvda gooide een jaar en een verkiezing later roet in het eten. Het privatiseren van het gevangeniswezen was de sociaal-democraten een brug te ver. G4S wist wel in 2014 – onder het mom van publiek-private samenwerking – een contract voor enkelbanden binnen te slepen. In de periode dat Nederland G4S de opdracht gunde, lag het bedrijf in Groot-Brittannië onder vuur voor het leveren van deze dienst. Het bedrijf had de regering enkelbanden in rekening gebracht van gedetineerden die al lang en breed overleden waren. G4S schikte met de Britse regering voor 109 miljoen pond (125 miljoen euro).

Het is bepaald geen aderlating voor dit veelkoppige monster, dat vorig jaar in negentig landen met ongeveer zeshonderd dochterondernemingen zo’n 8,5 miljard euro omzette. Steeds weer weet het bedrijf nieuwe markten aan te boren. G4S is steevast haantje de voorste met het aanbieden van nieuwe diensten en doet dit door reeds bestaande bedrijven over te nemen, om zo weer te kunnen pochen met ‘jarenlange ervaring’. In Nederland probeert het via Inzetbaar BV voet aan de grond te krijgen in de zorg (met ‘vijftien jaar lange ervaring’). Maar het kocht bijvoorbeeld ook Rotus (een gespecialiseerd bedrijf in brandwachten voor de zware industrie) en Protekt BV, dat zich richt op bedrijfshulpverlening- en ehbo-trainingen.

Terwijl G4S vooral bekend is vanwege zijn geldtransporten (de tak die is verkocht), haalt het bedrijf wereldwijd vooral omzet uit veiligheid (85 procent van de totale omzet). Zo’n zeven procent daarvan verdient het in de gezondheidszorg en de publieke sector, meldt het jaarverslag van 2018. Die vormen juist een markt waarin het bedrijf wil groeien. Zo meldt G4S trots dat het het vliegveld in Bagdad beveiligt, maar óók een medische kliniek runt die 24 uur per dag en zeven dagen per week open is voor G4S-personeel en internationale klanten. Irak, Afghanistan of Congo – de multinational is volop actief in conflictgebieden. Onzekerheid, terrorisme, geopolitieke verschuivingen en voortdurende instabiliteit in het Midden-Oosten creëren risico’s maar ook kansen voor de veiligheidsindustrie, aldus het jaarverslag.

In Nederland richt het bedrijf (met zesduizend medewerkers) zich steeds meer op het verkrijgen van overheidstaken, zowel binnen de veiligheid als de zorg. Het presenteert zich als ‘de meest veelzijdige beveiliger van Nederland’. Maar de echt rooskleurige toekomst ligt in data. De Europese G4S-leider Graham Levinsohn zei afgelopen herfst tijdens een conferentie in Rome: ‘We hebben al miljoenen camera’s hangen die allemaal gigantische hoeveelheden data verzamelen.’ G4S en de andere bedrijven hebben goud in handen, ‘want die camera’s kunnen ons helpen trends in kaart te brengen en veiligheidsbehoeftes te voorspellen’.

Het Tweede Kamerlid Kees Verhoeven (d66) zet hier zo zijn vraagtekens bij. De Europese privacywet (avg) is volgens hem vrij simpel opgesteld en duidelijk. ‘Je moet toestemming krijgen van mensen alvorens je hun data mag gebruiken en verwerken. Er is regelmatig discussie over de vraag of deze toestemming wel gevraagd is, en dat is bijna nooit het geval.’ Hij noemt bedrijven als Facebook en Instagram. Die dwingen mensen om allerlei ‘schimmige’ voorwaarden te accepteren, want anders komt je niet op het platform. ‘Later kunnen ze dan zeggen dat je op akkoord hebt geklikt en dus toestemming gaf’.

Van G4S wéét je meestal niet eens dat ze beelden met camera’s vastleggen. Het bedrijf experimenteert niet alleen met de doorsnee camera, maar nu ook met de inzet van drones om onder meer te ‘patrouilleren’ boven havengebieden of grote evenementen. ‘Er wordt momenteel hard gewerkt aan Europese wetgeving en bij G4S zijn we druk bezig om drones toe te passen in onze oplossingen’, meldt de eigen website. Verhoeven: ‘De technologie gaat zoveel verder en de ontwikkelingen gaan zo snel, dat is echt problematisch. Er is sprake van een onzichtbare wildgroei, iedereen is aan het experimenteren en proberen. Ondertussen heeft niemand echt zicht op wat er nou gebeurt.’ Het veelkoppige monster lijkt niet meer te temmen.

G4S is meerdere malen verzocht te reageren, maar het bedrijf heeft onze vragen niet beantwoord. Dit is het eerste deel van een serie over de beveiligingswereld. De reeks is mede mogelijk gemaakt door de Vlaams-Nederlandse Journalistenbeurs en het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten, fondsbjp.n l. Volgende week publiceren we deel twee, over de lobby voor private beveiligingsbedrijven vanuit de politiek