Teraz naszego materiału możesz posłuchać również w formie podcastu!

Po publikacji tego reportażu minister zdrowia Łukasz Szumowski obiecał, że jego resort przyjrzy się sprawie Janiny - 26-letniej pacjentki ośrodka w Gostyninie. Słowa jednak nie dotrzymał. Na miejscu nie pojawił się nikt z ministerstwa, a sprawę uznano za zamkniętą. Co prawda później otrzymaliśmy zapewnienie, że sytuacja ciągle jest monitorowana i zostaniemy poinformowani o działaniach ministerstwa - ale do tej pory resort nie przysłał nam żadnych informacji. Czekamy.

Janina: — Bestia? To słowo do mnie nie pasuje.

Ja mam sumienie. Ludzie, którzy tu siedzą, nie mają wyrzutów sumienia. Czasem opowiadają mi o sobie. O tym, co zrobili, o tych, których zgwałcili i zamordowali. A ja nie mogę zrozumieć, jak można było zabić dziecko, a potem je zakopać. Często zamykam się w pokoju i nie chcę mieć z tymi ludźmi nic wspólnego.

Uświadomiłam sobie jednak ostatnio, że w moim własnym pokoju wcale nie jest bezpiecznie. Przecież każdy z nich może po prostu do mnie wejść. Oczywiście, uspokajają mnie, że są monitoring i personel. Ale czasami pacjent jest szybszy od personelu.

Spotkanie

Jesteśmy w dziwnym miejscu, nie więzieniu, ale jednak jakby więzieniu.

Nim wejdziemy do środka, musimy podpisać regulamin, bardziej restrykcyjny niż we wszystkich zakładach karnych. Z Janiną możemy spotkać się tylko w wyznaczonym pomieszczeniu, małej salce tuż przy głównym wejściu. Są w niej dwa małe okna przysłonięte żaluzjami, stolik, trzy krzesła i ława, na której siada strażniczka niespuszczająca Janiny z oka.

Strażnicy nie pozwalają nam wnieść dyktafonu, telefonów ani aparatu fotograficznego. Nie zrobimy więc Janinie zdjęć, a jej opowieść będziemy pospiesznie spisywać na kartkach.

W ramach naszej nowej kampanii "Wybieramy Prawdę" przypominamy wybrane teksty Onetu, które wpłynęły na otaczającą nas rzeczywistość. W najbliższych miesiącach na stronie głównej Onet.pl będą prezentowane kolejne artykuły z serii

Gostynin

Gostynin od Warszawy dzieli niewiele ponad 100 km, ale to miejsce jest jakby z innej rzeczywistości. Owiane złą sławą i aurą tajemniczości.

Do mieszczącego się tu „ośrodka dla bestii” (jak zwykle, choć niesłusznie, to miejsce określają media) trafiają najbardziej niebezpieczni przestępcy z całej Polski, którzy skończyli odsiadywać wyroki, ale zdaniem sądu nadal nie nadają się do życia na wolności.

Takich osób zgodnie z prawem nie da się dłużej trzymać w więzieniu i właśnie dla nich wymyślono ośrodek w Gostyninie. Oficjalnie istnieje po to, by przestępców poddać tu leczeniu i wypuścić, gdy będą na to gotowi.

Tylko że z Gostynina wyjść jest bardzo trudno. Decyduje o tym sąd, który na podstawie opinii psychiatrów co sześć miesięcy ocenia dalszą zasadność pobytu. Dotąd zgodę na opuszczenie ośrodka dostały zaledwie dwie osoby.

Pierwszym pacjentem Ośrodka Zapobiegania Zachowaniom Dyssocjalnym był Mariusz Trynkiewicz, pedofil, który w 1988 r. zgwałcił i zabił czterech chłopców. Później trafiali tu kolejni przestępcy. Dziś jest ich w Gostyninie ponad siedemdziesięciu.

Wśród nich jest jedna tylko kobieta: 26-letnia Janina.

Foto: Piotr Augustyniak / PAP

Janina

Największy wpływ na Janinę miało dzieciństwo. Rodzice byli alkoholikami. Małgorzata, jej starsza o 20 lat przyrodnia siostra wspomina, jak pewnego dnia matka przyjechała do niej do pracy i powiedziała, że ma twardy brzuch i prawdopodobnie jest chora na raka. Kazała matce pójść do lekarza. Ten uświadomił ją, że jest w ciąży. Kiedy Janina przyszła na świat, ważyła raptem pół kilograma.

Janina wychowywała się wśród awantur. Odpoczywała, gdy rodzice spali, zmęczeni trwającymi bez końca libacjami. Z tego okresu zapadły jej w pamięci dwa miłe momenty: raz, kiedy sąsiad zabrał ją do parku na sanki i drugi raz, kiedy wziął ją do wesołego miasteczka.

Matka zmarła, gdy Janina miała 10 lat, ojciec zmarł dwa lata później. Trafiła do domu dziecka, a potem do ośrodka wychowawczego w Sobótce. Od początku nie dogadywała się z innymi dziećmi. W Sobótce po raz pierwszy zaczęła się samookaleczać.

Psychiatrom tłumaczyła: — To było jak nałóg. Musiałam zobaczyć krew. Odczuwałam ulgę, a potem wyrzuty sumienia, że nie umiem sobie poradzić inaczej.

Jako nastolatka szukała sposobu, żeby się zabić. Dwukrotnie próbowała się powiesić, a w maju 2010 r., jako 18-latka, poderżnęła sobie gardło. Uratowali ją lekarze, ale wtedy została przeniesiona do szpitala psychiatrycznego w Wałbrzychu. Po wyjściu przygarnęła ją do siebie starsza siostra, która miała już własną córkę i rodzinę.

— Nie mogłam nigdzie pracować, bo Janinę ciągle trzeba było pilnować — opowiada Małgorzata. — Nasze życie to były niekończące się przyjazdy policji i pogotowia. Ktoś pukał do drzwi znienacka i okazywało się, że to policjanci. Zawsze kręciłam głową, gdy pytali, czy to ja ich wzywałam. To Janina dzwoniła albo pisała do nich przez internet, że nas zamorduje. Nie chciała tego zrobić, chodziło jej o to, żeby zwrócić na siebie uwagę. Choroba rozwijała się w niej coraz bardziej. To nie była jej wina — mówi.

Lęk przed młodszą siostrą stał się codziennością. W mieszkaniu Małgorzaty pokoje były przechodnie. Janina mieszkała w ostatnim, więc jak szła w nocy do toalety, to przechodziła przez pozostałe: obok śpiących domowników. — Wiele razy się bałam o nią, o moją córkę i o siebie też. Nie dało się przewidzieć, w jakim stanie będzie siostra. Często znajdowałam pod jej poduszką noże kuchenne — przypomina sobie.

W szóstej klasie podstawówki Janina przystawiła chłopcu z klasy nóż do gardła. Potem tłumaczyła, że chciała go tylko nastraszyć.

Coraz więcej czasu spędzała w szpitalach psychiatrycznych. Stawiano różne diagnozy: zaburzenia schizofreniczne i zaburzenia osobowości. Chorowała też na padaczkę. W szpitalach leczono ją doraźnie: przepisywano leki psychotropowe i wypuszczano do domu.

Małgorzata: — Zwykle trzymano ją w zakładzie psychiatrycznym dwa i pół miesiąca, bo NFZ nie płacił za więcej. Następnie wypuszczano jako zdrową osobę. Była na wolności dwa tygodnie, znowu coś wywijała i wracała z powrotem – mówi Małgorzata. Wielokrotnie wysyłała wnioski do sądu o umieszczenie Janiny w szpitalu psychiatrycznym na dłuższy czas, żeby w końcu ją prawidłowo leczyć.

Raz napisała wniosek do Sądu Rejonowego w Jeleniej Górze. „Siostra sama przyznaje, że nie czuje się na siłach, by żyć na wolności. Po prostu nie potrafi, ale nikt tego nie słucha. Nie wiem naprawdę co mam dalej z tym zrobić. Dopiero gdy dojdzie do tragedii będzie o tym głośno? Bardzo proszę o pomoc”.

Otrzymywała lakoniczne odpowiedzi. Zawsze odmowne.

Schemat

Schemat się powtarzał: szpital, powrót do domu, próba samookaleczenia, samobójstwa lub awantura i powrót do szpitala. Małgorzacie Janina pisała, że „pozabija ich wszystkich i podpali mieszkanie”. Potem ją przepraszała i tłumaczyła, że pisząc te słowa, nie była sobą.

Małgorzata: — W pewnym momencie była już pocięta od stóp do głów. Czasami rozmawiała ze mną normalnie, a za chwilę sama mówiła, że musi iść w pasy, bo widzi białe twarze i ludzi, których chce zamordować.

W listopadzie 2012 r. Janina trafiła do szpitala psychiatrycznego w Bolesławcu. Po czterech tygodniach do Małgorzaty zadzwonił ordynator. Twierdził, że siostra jest zdrowa. Janina wróciła do domu.

Po trzech dniach Janina nałykała się tabletek i zostawiła pożegnalny list. Na szczęście i tym razem udało się ją uratować.

Małgorzata: — Znowu dostała skierowanie do Bolesławca, ale nie chcieli jej przyjąć. „Bo jest zdrowa”. Zgodzili się w końcu po wielogodzinnych kłótniach. Nie mogłam wtedy wiedzieć, jak to się skończy.

Głosy, które każą zabić

Noc z 4 na 5 lutego 2013 r. Szpital psychiatryczny w Bolesławcu. Pielęgniarka Bożena W. robi obchód po oddziale. Jest spokojnie, choć nie wszyscy pacjenci jeszcze śpią. Mija sale, palarnię i łazienki. Po drodze spotyka Janinę, która wraca właśnie z papierosa. Jest wyciszona i nie odzywa się słowem. Pielęgniarka gasi światła na korytarzu i wraca do dyżurki.

Nagle krzyk: „Siostro, Jasia mnie chciała udusić!”. Roztrzęsiona pacjentka Danuta P. wpada do dyżurki. Pielęgniarki są w szoku, bo nie słyszały żadnych krzyków. Na jej ciele nie widzą żadnych śladów. Pacjentka twierdzi, że Janina włożyła jej ręcznik do ust, dlatego nie była w stanie krzyczeć. Boi się i nie chce wracać z powrotem na salę.

Danuta P. to starsza kobieta, chora psychicznie. W tym momencie, jak zeznają potem pracownicy szpitala w Bolesławcu, jest dodatkowo „nalekowana”, czyli chwilę wcześniej przyjęła dużą ilość leków. To może mieć wpływ na jej zachowanie. Mówi jednak logicznie i wydaje się autentycznie przerażona.

Pielęgniarki jej wierzą i wzywają do siebie Janinę. Ta potwierdza słowa Danuty. Dodaje, że ma myśli, aby „komuś coś zrobić”.

Zapinają Janinę w pasy.

Fragment zeznań pielęgniarki Bożeny W.: „Przy zapinaniu w pasy Janina była spokojna, cicha, nie protestowała, nic nie mówiła. To było pierwsze takie zdarzenie, kiedy Janina miała takie myśli, żeby komuś innemu coś zrobić. Zazwyczaj agresję kierowała wobec siebie, dokonując samouszkodzeń”.

Kilka dni później dochodzi do podobnej sytuacji. Tym razem do personelu przybiega pacjentka Róża B. i twierdzi, że Janina chciała ją udusić poduszką.

Pielęgniarki znajdują ją w palarni. Jest mocno pobudzona i agresywna. Wykrzykuje, że „wszystkich powyrzyna”. Musi interweniować ochrona. Janina dostaje leki uspokajające i ponownie zostaje zapięta w pasy.

Fragment zeznań Róży B.: „Nie wiem, dlaczego mnie zaatakowała. W czasie, kiedy zostałam przyjęta na salę, to Janina była zapięta w pasy bezpieczeństwa. Pomagałam jej przez cały czas, dawałam pić, nawet w nocy po kryjomu dawałam jej zapalić papierosa. Ona zachowywała się wobec mnie w porządku, nie była wobec mnie agresywna czy nieprzyjemna, nawet wtedy, gdy już nie była zapięta w pasy”.

Jedna z pielęgniarek opowie później prokuraturze, że Janina charakteryzuje się zmiennymi nastrojami. Bywa bardzo spokojna, ale bardzo szybko staje się agresywna. Potrafi pociąć się dosłownie wszystkim, co znajdzie – kawałkiem kubka, kawałkiem puszki od konserw albo złamaną łyżeczką.

Foto: Google Maps/ Street View

Motylek

Małgorzata, siostra Janiny: — Pamiętam dziwną rozmowę z lekarzem szpitala w Bolesławcu. Powiedział mi: „Pani siostra jest psychopatką i doprowadzę do tego, że skończy w więzieniu”. Chciał za wszelką cenę się jej pozbyć i dopiął swego.

13 lutego 2013 r. dyrektor szpitala składa zawiadomienie do prokuratury. Janinie zostają postawione zarzuty usiłowania spowodowania trwałego uszczerbku na zdrowiu dwóch kobiet.

Akt oskarżenia trafia do Sądu Rejonowego w Jeleniej Górze, ale ten nie chce rozpatrywać sprawy. Uważa, że należy zmienić kwalifikację czynu dokonanego przez Janinę na usiłowanie zabójstwa, a takimi postępowaniami zajmuje się sąd wyższej instancji. „Oskarżona sama mówiła o głosach, które kazały jej kogoś zabić” — pisze w uzasadnieniu sędzia.

Sąd Okręgowy przyznaje mu rację. Janina zostaje oskarżona o próbę zabójstwa.

Biegli lekarze nie stwierdzają u niej choroby psychicznej. Przekonują, że cierpi na pograniczne zaburzenie osobowości, czyli tzw. borderline. W praktyce oznacza to, że jeśli zostanie skazana, nie trafi do zamkniętego zakładu psychiatrycznego, lecz do zwykłego więzienia.

W trakcie śledztwa Janina jest przesłuchiwana przez prokuratora jak zdrowa osoba. Małgorzata: — Nie mogłam zrozumieć, jak to możliwe! Siostra była w apogeum choroby, sama ledwo była w stanie zbierać myśli. Była nafaszerowana lekami. W Bolesławcu dla świętego spokoju kazali jej łykać po 30 tabletek dziennie. Poszłam kiedyś do pani prokurator, rzuciłam 200 opakowań różnych lekarstw na stół i krzyknęłam: „To są takie cukierki, które można sobie wziąć i potem jak motylek fruwać. Proszę je sobie spróbować i powiedzieć mi, jak się pani będzie czuła!”.

Gdy sprawa toczy się już w sądzie, Janina zostaje wypisana z Bolesławca i wraca do domu. Pracownicy szpitala znowu uznają, że dziewczyna nie potrzebuje stałej opieki.

Janina pilnie potrzebuje leczenia, ale nie ma miejsca, które zgodziłoby się ją przyjąć.

Janiny nie przyjmujemy

Ze szpitala zostaje wypisana 17 września 2013 r., a już 25 września 2013 r. trafia do aresztu. O tym, co działo się z nią w ciągu tego tygodnia na wolności, dowiadujemy się z kilku notatek sporządzonych przez jeleniogórskich policjantów.

Najpierw Janina ucieka z domu. Policjanci znajdują ją przy jednej z aptek w Jeleniej Górze. Mówi im, że ma zamiar się zabić.

Małgorzata: — To ja wtedy zawiadomiłam policję. Byłam przerażona, bo z domu zginęły noże kuchenne. Znaleźli ją koło godz. 22 i przewieźli do zakładu psychiatrycznego w Bolesławcu. Tam stwierdzili, że jej nie przyjmą i odesłali z powrotem do mnie.

Janina po powrocie znów grozi rodzinie. Małgorzata ponownie telefonuje na policję. Funkcjonariusze przewożą ją tym razem do szpitala w Jeleniej Górze, ale tam dzieje się to samo co w Bolesławcu: lekarze odmawiają jej przyjęcia. Janina spędza więc noc na policyjnym dołku, skąd rano odbiera ją siostra.

Sytuacja się powtarza, Janina ponownie ucieka, ale tym razem na stole w domu zostawia kartkę: „Sorry, nie będę dłużej tak żyć. Jak mam iść do pudła, to za coś. Teraz albo nigdy. Kurwa, kocham moją rodzinę, ale nienawidzę samej siebie za to, co zrobiłam. To bardzo boli, nie chcę tak dłużej żyć w nienawiści do samej siebie….!!!”.

Na dole rysuje dwa krzyże, a obok pisze: „to moje miejsce”.

Jeszcze raz odnajdują ją policjanci, ale więcej do Bolesławca jej nie zawożą. Wiedzą, że Janina nie ma tam wstępu. Janina dzieli się z policjantami swoimi obawami otwarcie. Tłumaczy, że coś jej podpowiada, by pierwszej napotkanej osobie zrobić krzywdę. I że stara się ratować obcych ludzi przed samą sobą, dokonując samookaleczeń. — Postanowiłam, że [zamiast zaatakować kogoś] podetnę sobie żyły szkłem lub nożem — wyjaśnia policjantom.

Dzień później w parku w Jeleniej Górze Janina spotyka matkę spacerującą z 2-letnią córką i psem.

Na widok dziecka Janina wyjmuje z kieszeni nóż i zaczyna nim machać. Kobieta jest przerażona. Później relacjonuje to zdarzenie na komisariacie: „Ta kobieta krzyknęła do mnie, że moje dziecko może zaraz nie żyć. Uciekłam do domu. Szła za mną i do końca patrzyła, do której bramy wchodzę” — opowiadała.

Z notatki policyjnej: „Pojechaliśmy na miejsce. Na nasz widok dziewczyna próbowała uciekać. Na jej lewej łydce widać było rany cięte, z których leciała krew. Dobrowolnie oddała nam 25-centymetrowy nóż. Mówiła, że próbowała się zabić poprzez powieszenie na pasku od spodni, ale jej się nie udało. I że cały czas widzi stojącą nad nią małą dziewczynkę”.

Janiny nadal nie chce przyjąć żaden szpital.

Wyrok

Dzień później w jeleniogórskim sądzie odbywa się pierwsza rozprawa. Janina przyznaje się do wszystkiego. — Nie wiem, co się ze mną dzieje — analizuje przed sądem. — Wychodząc z domu, tracę kontrolę nad sobą. Mam przed oczami różne wizje, że kogoś zabijam. To jest trudne do opisania… W tej chwili przed oczami mam dziecko, które widziałam wczoraj i na widok którego wyciągnęłam nóż. Później chciałam się powiesić na pasku. Wolałam zrobić krzywdę sobie niż jemu”.

Przed sądem błaga: — Ja nie chcę nikomu zrobić krzywdy. Ja chcę się leczyć.

25 września, tuż po pierwszej rozprawie, zamiast do szpitala psychiatrycznego, Janina trafia do aresztu we Wrocławiu.

Przeciwstawia się temu jej adwokat, sugerując, że jego klientka jest osobą chorą psychicznie, a pobyt w areszcie może zagrozić jej życiu. Sąd tego sprzeciwu nie bierze pod uwagę, ma w ręku opinie biegłych, którzy choroby psychicznej się nie doszukali.

W areszcie Janina od początku zostaje objęta kartą osadzonego zagrożonego próbą samobójczą i opieką psychologiczną. Wielokrotnie się jednak samookalecza i atakuje inne więźniarki. Jedną z nich uderza w głowę podczas spaceru.

Pozostałe osadzone buntują się i nie chcą siedzieć z nią w jednej celi. Administracja przenosi Janinę do jednoosobowego pomieszczenia monitorowanego całą dobę.

Zastępca dyrektora więzienia wysyła pismo do sądu, w którym apeluje o przyspieszenie jej procesu. Tłumaczy, że w obecnych warunkach nie jest w stanie zapewnić Janinie odpowiedniej opieki.

Jednak sprawa ciągnie się jeszcze przez cztery miesiące. W maju 2014 r. sąd wydaje wyrok: za usiłowanie zabójstwa dwóch kobiet w szpitalu psychiatrycznym w Bolesławcu Janina zostaje skazana na 3,5 roku więzienia.

W sierpniu dziewczyna pisze list do Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu. Pośrodku kartki pisze wielkimi literami: „Prośba”. A niżej: „Z uwagi na to, iż mam stwierdzoną chorobę psychiczną, proszę o ponowne rozpatrzenie mojej sprawy karnej”.

Na dole, po prawej stronie, małymi literkami pisze swoje nazwisko.

Ostatecznie Sąd Apelacyjny wymierza jej karę 2 lat i 8 miesięcy pozbawienia wolności. Orzeka, że kara ma być wykonana w zakładzie karnym, w którym — ze względu na problemy zdrowotne skazanej — stosuje się szczególne środki lecznicze.

Sąd bazuje na opinii biegłych psychiatrów i psychologów z Wojewódzkiego Szpitala dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w Bolesławcu i Sieniawce. Na tej podstawie uznaje, że „Janina nie jest chora psychicznie ani upośledzona umysłowo”. Małgorzata przez lata od wielu lekarzy słyszała inną diagnozę. Zresztą wie, że prawda jest inna.

Biegli napisali opinię dla sądu na podstawie lektury akt, zebranej wcześniej dokumentacji oraz zaledwie jednego badania medycznego.

Ale pola do dyskusji już nie ma. Jest wczesna jesień 2014 r. Janina idzie siedzieć.

Foto: sw.gov.pl

Dobra Janinka i zła Janinka

Pierwszy okres pobytu w więzieniu przypomina piekło.

Nim na stałe trafia do zakładu karnego w Łodzi, przenoszą ją z miejsca na miejsce. Małgorzata nie ma jak wysłać paczki do więzienia, bo co chwilę dowiaduje się o nowej lokalizacji. Nie pierwszy raz ma wrażenie, że wszyscy traktują jej siostrę jak ciężar, którego trzeba się pozbyć.

Małgorzata: — Wsadzili ją do jednoosobowej celi i izolowali od pozostałych kobiet. Przeszła gehennę.

W Łodzi Janina uderza z całą siłą w ścianę i łamie sobie prawą rękę. We Wrocławiu ma wizję, że „wisi i płonie”, więc podpala swoją celę. Znów ma na koncie spięcia z innymi więźniarkami. Jednej w wyniku kłótni wylewa wrzątek na twarz.

Któregoś dnia zakochuje się w pielęgniarce i od tej pory zaczyna symulować ataki padaczki, żeby częściej się z nią spotykać. Ma częste wybuchy agresji, bywa, że tnie się dzień po dniu. Często płacze.

Więziennych lekarzy jej zachowania od razu niepokoją. Szukają przyczyn, poddają ją stałej opiece. W końcu umieszczają ją w przywięziennym szpitalu.

Po każdym spotkaniu z Janiną notują swoje obserwacje: osadzona „widzi białe twarze”, ma „natłok i gonitwę myśli”, „szumy w uszach", czuje „jakby miała drugą osobowość”.

W lipcu 2015 r. dr Tomasz Nowakowski, psychiatra z łódzkiego więzienia, pisze w notatce: „W zachowaniu dziwaczna, pobudzona psychoruchowo, rozkojarza się, relacjonuje natłok obcych myśli oraz pseudohalucynacji. Nie ma poczucia popełnienia przestępstwa i odbywania kary”.

Ona sama mówi lekarzom: „Walczę ze sobą. Są nas dwie: dobra Janinka i zła Janinka”.

Twierdzi, że „ludzie z Bolesławca zrobili z niej chomika doświadczalnego” i ciągle faszerowali lekami. — Jak dawali mi haloperidol, to czułam się źle i mnie wykrzywiało. Jak mi zwiększali dawkę, to stawałam się agresywna — precyzyjnie relacjonuje w trakcie spotkań.

Więzienni psycholodzy i psychiatrzy nie mają wątpliwości: Janina cierpi na chorobę psychiczną. Ma schizofrenię paranoidalną. Musi się leczyć.

— Wiedziała pani, że w więzieniu od razu stwierdzili u siostry schizofrenię, a nie borderline? — pytamy Małgorzatę.

— Wiedziałam.

— I co sobie pani pomyślała?

— Było jasne, że mam rację. Właściwie to poczułam ulgę. W końcu ktoś poświęcił jej czas i ją właściwie zdiagnozował. Pomyślałam: „Nareszcie zaczną jej podawać odpowiednie leki”.

W więzieniu Janina robi postępy.

Jeden z psychologów notuje: „Osadzona czuje się spokojna wewnętrznie. Poświęca czas na wykonywanie prac plastycznych, nie pojawiają się u niej impulsy autoagresywne. Otrzymała zgodę na dekorowanie celi własnymi wytworami. Jest bardzo zadowolona z możliwości pochwalenia się swoją pracą”.

Namalowane prace Janina często przekazuje w prezencie strażnikom. Jeden z psychologów zauważa również, że dziewczyna zgłasza chęć przygotowania świątecznej oprawy w swojej celi.

Psycholodzy są też zadowoleni, gdy w końcu przyznaje się do symulowania ataków padaczki. Potwierdza, że chciała w ten sposób zbliżyć się do pielęgniarki.

Widzą więc, że dzięki leczeniu Janina jest bardziej stabilna emocjonalnie i coraz rzadziej skarży się na wahania nastrojów.

Dostrzegają też inne zmiany: "Stara się systematycznie dbać o wygląd zewnętrzny, higienę i porządek w celi. W jej wypowiedziach pojawia się więcej stwierdzeń dotyczących potrzeby podjęcia terapii po zakończeniu kary”.

Uzależnienie

Jednak jest inny problem: Janina w tym czasie, po wieloletnich pobytach w szpitalach psychiatrycznych, jest już uzależniona od leków.

Zwracał na to uwagę pracujący w łódzkim więzieniu dr Tomasz Mochalski : „Leczenie psychiatryczne i farmakologiczne miała wielokrotnie wcześniej stosowane, ale (dopiero) u nas było ono ukierunkowane na określoną diagnozę. Jak długo trwało to wcześniejsze leczenie? To był długi czas i duże ilości tych leków podawane. W pewnym momencie była już mowa o uzależnieniu”.

Małgorzata: — Nie ma takich tabletek, których ona by nie brała. Traktowali ją jak zwierzę. W Bolesławcu jak sobie z nią nie radzili, to kazali jej łykać relanium, pchali w nią zastrzyki i zapinali w pasy. Zamiast ją leczyć, to jeszcze bardziej jej tę chorobę pogłębiali.

Foto: Grzegorz Michałowski / PAP

Błędne koło

Kara więzienia się kończy, ale Janina nie wychodzi na wolność.

Wniosek o skierowanie osadzonej do Ośrodka Zapobiegania Zachowaniom Dyssocjalnym w Gostyninie dyrektor więzienia w Łodzi kieruje tuż przed końcem jej odsiadki.

Ma do tego prawo na podstawie stworzonej naprędce ustawy z 2013 r. To wtedy zorientowano się, że mija właśnie 25-letnia kara dla Trynkiewicza. Dzięki nowym przepisom został umieszczony w ośrodku zamkniętym, choć teoretycznie powinien wyjść na wolność. Z tej samej ustawy dyrektor więzienia chce skorzystać w przypadku Janiny.

Dr Ewa Dawidziuk z Biura Rzecznika Praw Obywatelskich, która dobrze zna jej sprawę, uważa, że zdecydował się na taki krok dla świętego spokoju. Miał świadomość, w jakim stanie znajduje się Janina. Gdyby na wolności zrobiła komuś krzywdę, media by się na niego rzuciły i obciążyły odpowiedzialnością.

Pytałyby, czemu zawczasu nie rozpoznał zagrożenia. Dlatego wolał odpowiedzialność za losy Janiny zostawić w rękach sądu. — Tylko że żadna osoba chorująca na schizofrenię nie powinna trafiać do ośrodka w Gostyninie. Wyraźnie mówią o tym przepisy prawa. Powód jest prosty: pobyt w tym miejscu może tylko pogorszyć sytuację i pogłębić chorobę. Osoby ze schizofrenią potrzebują kompleksowego leczenia. Nie tylko podawania leków, ale też psychoterapii, terapii warsztatowej, w skrajnych przypadkach stosowania elektrowstrząsów, a to zapewnia szpital psychiatryczny. Ośrodek w Gostyninie został stworzony dla pacjentów z zaburzeniami osobowości, zaburzeniami preferencji seksualnych czy upośledzonych umysłowo, czyli dla innej kategorii osób — mówi dr Dawidziuk.

Wydaje się, że ze względu na istniejące przepisy zabraniające umieszczania chorych na schizofrenię w ośrodku w Gostyninie, wniosek dyrektora zakładu karnego jest skazany na porażkę.

A jednak 2 marca 2016 r. Sąd Okręgowy w Łodzi decyduje się umieścić Janinę w Gostyninie. Przez kolejne lata zarówno Małgorzata, jak i dyrektor ośrodka w Gostyninie będą składać wnioski o to, żeby przenieść ją do zamkniętego zakładu psychiatrycznego. Każdy z nich zostanie jednak odrzucony przez sąd.

Jak to możliwe, mimo jasno określonych przepisów prawa?

Sprawę na niekorzyść Janiny ostatecznie przesądzają biegli psychiatrzy. Przychylają się do opinii z pierwszego procesu, stwierdzając, że Janina nie cierpi na schizofrenię, lecz na borderline. A osoby z takim zaburzeniem osobowości mogą być kierowane do Gostynina.

Opinia biegłych stoi w sprzeczności z diagnozami postawionymi najpierw przez lekarzy w zakładzie karnym w Łodzi, a potem przez psychiatrów w ośrodku w Gostyninie. Oni schizofrenię diagnozują jednoznacznie i domagają się przeniesienia jej do miejsca, w którym zostanie zapewniona jej fachowa opieka.

Foto: Grzegorz Michałowski / PAP

W ciągu kilku lat na salach sądowych dochodzi do prawdziwej batalii między dwoma grupami psychiatrów. Każda grupa próbuje przekonać sąd do swoich racji.

Dr Tomasz Mochalski z zakładu karnego w Łodzi tłumaczył m.in., że borderline w przypadku Janiny było jedynie „punktem wyjścia” do rozwinięcia się u niej choroby psychicznej w postaci schizofrenii paranoidalnej, a metody leczenia, które zastosował wobec niej, przynosiły pozytywne skutki, co najlepiej świadczy o trafności jego diagnozy.

— Obserwowaliśmy dokładnie jej zachowanie i dało się tu wyszczególnić pewne sekwencje: natłok myśli, halucynacje, pseudohalucynacje, czyli doznania omamowe występujące wewnątrz głowy, do tego zubożenie mimiki i zaburzenia ekspresji emocjonalnej, które są charakterystyczne dla procesu schizofrenicznego — argumentował przed sądem — Zaburzenia funkcjonowania i zachowania pacjentki przekraczały kryteria zaburzenia typu borderline, bo w tym wypadku nie występują one w takim natężeniu, takiej ilości i przez tak długi okres.

Lekarze z Gostynina również podnosili kwestię halucynacji, które według nich sprawiają, że Janina atakuje innych lub sama się okalecza. — Opowiada o białych twarzach, które występują w różnych miejscach u niej w pokoju albo na twarzy innych ludzi. Czasem się ich boi, a czasami ją denerwują i wtedy chce je unicestwić. W związku z tym atakuje osoby w pobliżu, których ta biała twarz się pojawia. Nieraz mówiła, że ma wizje, żeby zaatakować innego pacjenta w naszym ośrodku i potem to robiła. Później wyjaśniała, że czuła przymus, aby wypełnić wizję – tłumaczyła przed sądem psycholog Sylwia Madej z ośrodka w Gostyninie.

Opowiadała też, że na monitoringu zaobserwowano sytuacje, gdy Janina siedziała w sali, była pobudzona i zwracała się do kogoś, choć nikogo innego w pomieszczeniu oprócz niej nie było.

To nie przekonało biegłych sądowych. Twierdzili, że zachowania Janiny są zbyt świadome, jak na osobę chorującą na schizofrenię.

„Odczuwając narastanie napięcia prosi np. o lek uspokajający. Takie zachowanie nie jest możliwe w przypadku ostrej psychozy schizofrenicznej. Jej bowiem towarzyszy brak wglądu chorobowego, brak możliwości krytycznej oceny swojego zachowania oraz całkowity brak współpracy w leczeniu” — czytamy w sporządzonej przez nich opinii.

Wielokrotnie kwestionowali też prawdomówność Janiny, a psychiatrom z Łodzi i Gostynina zarzucali błędną interpretację objawów choroby.

Biegła Kinga Pawlak w trakcie jednej z rozpraw: — Wrócę do halucynacji, na które powołują się pracownicy ośrodka. Halucynacje słuchowe, najbardziej typowe dla schizofrenii, to są głosy komentujące zachowanie osoby chorej. Natomiast nam pani tutaj mówiła, że ma doznania wzrokowe, które nie są typowe dla schizofrenii, natomiast ma objawy typowe dla zaburzeń osobowości o typie borderline. A to, na co zwracają uwagę państwo z ośrodka, to są zaburzenia, objawy psychotyczne, ale nie typowe dla tej diagnozy, którą oni stawiają.

I tak w kółko.

Ten sam scenariusz powtarza się przy okazji każdej rozprawy. Sąd prosi o opinię lekarzy z Gostynina. Oni stwierdzają, że Janina choruje na schizofrenię, a w ośrodku nie ma warunków do jej prawidłowego leczenia. Proszą, by przenieść ją w końcu do szpitala psychiatrycznego. Biegli się nie zgadzają z ich opinią. Na koniec sąd orzeka, że lekarze z KOZZD-u występują w tej sprawie tylko jako świadkowie i nie sposób stwierdzić, czy mają rację, więc wiążąca dla ostatecznego werdyktu jest opinia biegłych.

Małgorzata: — Schizofrenię stwierdzili u niej lekarze z więzienia w Łodzi i z Gostynina, a więc ci, którzy mieli z nią najdłuższy kontakt. A biegli sądowi? Porozmawiali z nią 15 minut i na tej podstawie postawili diagnozę?

Dr Ewa Dawidziuk: — Sędziowie, podobnie jak dyrektorzy zakładów karnych, po prostu boją się wypuszczać takie osoby na wolność. Nie chcą brać za to odpowiedzialności i dlatego, mając na względzie opinię biegłych, decydują się na pozostawienie takiej osoby w Gostyninie.

Foto: Grzegorz Michałowski / PAP

Osaczona

Janina wciąż przebywa w ośrodku w Gostyninie. Jest sama wśród kilkudziesięciu mężczyzn.

- Pojechaliśmy do KOZZD-u na kontrolę. Ona sama mówiła nam, że czuje się tam zagrożona. Pokoje są tam otwarte, można do nich swobodnie wchodzić. Pacjenci, z którymi przebywa na oddziale, byli skazywani m.in. za przestępstwa seksualne. W Niemczech, gdzie funkcjonują podobne ośrodki dla osób niebezpiecznych dla społeczeństwa, nigdy nie umieszcza się razem kobiet i mężczyzn. W Polsce nikt się nawet nad tym nie zastanowił – mówi dr Dawidziuk.

W trakcie jednego z procesów o przedłużenie jej pobytu w ośrodku Janina opowiada: — Ci mężczyźni mnie źle traktują. Jak jest lato i wychodzimy na spacer, to krzyczą, żebym zdjęła koszulkę, bo jest równouprawnienie. Jak się kąpię, to chcą mi umyć plecy.

Chwilę później dopowiada: — Jest tu wielu pedofilów. Oni na mój widok się masturbują. To jest niemiłe…

Janina skarży się też, że inni pacjenci ją podglądają. Kiedyś jeden z mężczyzn przyniósł jej chipsy do pokoju, kiedy akurat była w toalecie. Krzyknęła do niego, żeby nie wchodził, ale nie posłuchał jej. Zostawił chipsy na stole i wyszedł, ale Janina porządnie się wystraszyła.

Narzeka na brak intymności. Na początku pobytu nie miała nawet łazienki w pokoju. Do kąpieli odprowadzał ją strażnik, a obok czekali na swoją kolej pacjenci, też sami mężczyźni. Czuła się osaczona.

— Jest młodą kobietą otoczoną sprawcami najgorszych przestępstw seksualnych. To nie powinno tak wyglądać! — denerwuje się Małgorzata. — Ma normalną figurę kobiety, duży biust. Opowiada mi, że ślinią się, jak ją widzą. Wstydzi się i ja się jej nie dziwię. Ona nawet na spacery nie chce wychodzić, bo się boi zaczepek. Jak tak można?

Małgorzata kupuje jej koszulki i spodnie o trzy rozmiary za duże. Czasem przysyła jej lejby, czyli luźne, obszerne sukienki. Takie, które nie podkreślają kobiecych kształtów.

Foto: Grzegorz Michałowski / PAP

Rozmowa

Dzięki Małgorzacie poznajemy Janinę. Gdyby nie jej zgoda, nie byłoby to możliwe, bo Janina decyzją sądu jest całkowicie ubezwłasnowolniona.

Janina przychodzi w towarzystwie strażniczki. Cieszy się na nasz widok, choć przyznaje, że przyszliśmy w trudnym momencie.

Kilka dni wcześniej zaprzyjaźniła się z jednym z pacjentów. Zaufała mu, zaczęła się zwierzać. On też opowiedział jej w szczegółach o zbrodniach, jakie popełnił. Nie mogła tego słuchać. Zamknęła się w sobie, od czterech dni nie wychodziła z pokoju, niewiele jadła i ani przez moment nie zmrużyła oka. Bała się iść nawet do toalety albo pod prysznic.

Wyszła dopiero ze względu na nasz przyjazd.

Ma 26 lat. Pokazuje nam zdjęcia z wczesnej młodości – widzimy na nich uśmiechniętą nastolatkę o jasnych włosach.

Na fotografiach wygląda zupełnie inaczej niż dzisiaj. Teraz jest obcięta prawie na łyso, ubrana w szerokie spodnie i luźną bluzkę. Skrywa poranione ciało.

Jest spokojna. Rozmawiamy długo.

Personel nie pozwala nam zrobić zdjęć ani niczego nagrywać. Bierzemy kartki i spisujemy jej słowa.

Opowiada: — Wszędzie mi mówią: co pani tu robi? W więzieniu tak pytali, bo twierdzili, że jestem chora i powinnam iść do szpitala psychiatrycznego. Tu, że jestem chora, a nie dysfunkcjonalna, w związku z tym powinnam leczyć się w szpitalu. Wszyscy mi tak mówią. Zawsze jestem tam, gdzie nie powinnam.

W Bolesławcu zaatakowałam inne pacjentki, bo miałam lęki. Ale zgłaszałam, że gorzej się czuję. Uprzedzałam personel! Prosiłam o mniejszą dawkę leków, bo chciałam nad tym zapanować. A oni zaaplikowali mi ich jeszcze więcej. Słyszałam głosy, widziałam białe twarze…

Wizje przychodzą do mnie znienacka. Wystarczy, że pomyślę o rodzinie… To jest reakcja na silne uczucie. Nie tylko na gniew czy strach, ale też na smutek czy zazdrość.

Wtedy budzą się we mnie głosy, które przejmują nade mną kontrolę. Tutaj też mi się to zdarza. Jestem agresywna dla personelu, obrażam ich, wyzywam. Mimo że wykonują tu dobrą pracę. Później mi przechodzi. Chodzę wtedy do nich i każdego przepraszam. Mówię, że to nie byłam ja, tylko moje drugie złe oblicze. Rozumieją to.

Często wraca do mnie to, co zrobiłam na wolności. Ja mam sumienie. Żałuję tego, co się stało.

Wierzę, że da się mnie uratować. Potrzebuję wsparcia. Potrzebuję normalnego leczenia, psychologów, kontaktu z ludźmi. Boję się i nie chcę wyjść na wolność. Chciałabym trafić do szpitala psychiatrycznego i nabrać innej perspektywy. Mogę spędzić tam rok, dwa, trzy lata, tyle, ile trzeba. Marzy mi się, że tam nauczą mnie żyć na wolności.

W więzieniu nie miałam terapii. Dostawałam ciągle tylko leki, ale to nie była terapia. Ciągle mnie tylko usypiali, żeby mieć ze mną spokój. I tutaj znowu to samo. Czuję się jak królik doświadczalny. Dostaję leki, ale nikt mnie nie leczy.

Czy trudno przetrwać Gostynin? Łatwo na pewno nie jest. Zwłaszcza że otaczają mnie sami mężczyźni. Jeden za mną lata, drugi jest zazdrosny, a trzeci krzywo się patrzy. Tak to najczęściej wygląda.

Ale próbuję nie myśleć o tym, że kiedy wychodzę przykładowo pograć w siatkówkę, to dziesięciu facetów stoi w oknach i się na mnie gapi. Ostatnio udało mi się nawet wynegocjować żaluzje w pokoju, żeby mieć więcej prywatności. To zawsze coś.

Staram się tutaj wycinać urywki dnia codziennego i mieć swój własny świat. I w tym świecie jakoś funkcjonować pomimo tego, co mnie tu otacza. Ale uważam, że to, co się ze mną robi, nie jest okej. Ja wciąż wierzę, że da się mnie uratować. Tylko do tego potrzeba spokoju, cierpliwości, miłości. Zaakceptowania mnie jako człowieka, który ma szansę jeszcze się podnieść.

Chciałabym zostać wolontariuszką i zajmować się psami. Byłoby fajnie mieć normalne życie. Tak jak inni ludzie mieć psa, ogródek, jeździć z siostrą na zakupy i na lody. O tym marzę.

I jeszcze jedno: jak wyjdę na wolność, to znowu zapuszczę włosy.

Chcesz skontaktować się z autorami tekstu? Napisz: mateusz.baczynski@redakcjaonet.pl; janusz.schwertner@redakcjaonet.pl