De 19-jarige student Stef kijkt nooit meer met dezelfde ogen naar stadsgrachten, sinds die ene misstap. Hij lag in het Groningse water en zocht met angst en beven naar een uitweg. Hij doet zijn verhaal, om ons allemaal te waarschuwen. Want te vaak wordt zo'n misstap studenten, of anderen, fataal. „Een paar minuten langer in het water en het was afgelopen.”

Stef loopt door de Groningse binnenstad. Of eigenlijk, hij zwalkt. Zelf heeft hij dat niet door. Anderen wel, hoewel er op dit tijdstip – rond half twee in de nacht – nog maar weinig mensen scherp zijn.

Achter Stef is het gapende gat te zien waar het afgebrande Holland Casino stond. Iets verderop torent het splinternieuwe Groninger Forum boven het centrum uit, al is dat nauwelijks te zien door de deken van dauw die over de stad ligt. De straatlantaarns schitteren erin als discolampen boven een rookmachine.

Met nog geen 1 graad boven nul is het een ijzig koude nacht. Niemand let in het bijzonder op Stef, die nu in de buurt is van ’t Pannekoekschip. De enkele voorbijgangers die er zijn hebben haast. Ze willen naar de warmte. Dan ineens …

Plons!

Stef ligt in de gracht. Of op z’n Gronings: in de Diepenring. Hij gaat kopje onder, het is er metersdiep. De jongen spartelt erop los, komt boven en hapt hoorbaar naar adem. Het eerste dat hij doet: rondkijken, zoeken naar een plek om eruit te komen.

Jaarlijks belanden veel mensen in een gracht. Bij de meesten blijft het bij een nat pak, maar bij een deel is de misstap fataal. In Nederland verdrinken gemiddeld zo’n tachtig mensen per jaar. Dat gebeurt op allerlei plekken; van vijvers en sloten tot zwembaden en in zee. Hoeveel mensen precies omkomen in een gracht, is niet bekend.

In steden als Groningen, Amsterdam, Leiden en Utrecht gaat het vaak mis. In februari van dit jaar werd in Groningen een lichaam gevonden in de Oosterhaven. Het bleek dat van de vermiste 72-jarige Harener Robert Huter. Begin vorig jaar was het in Leeuwarden raak: het lichaam van de 18-jarige student Remon Bruinma werd gevonden nadat hij bijna een maand vermist was.

’s Avonds begonnen we echt te stressen’

De Groningse student Joop Stolle (21) weet tot zijn verdriet alles van de gevaren. Hij was 19 toen zijn huisgenoot Wytze Pennink (18) de ochtend na een stapavond, niet in zijn bed lag. „We dachten eerst dat-ie ergens anders in slaap was gevallen”, zegt Stolle. Wytze Pennink, lid van de grote studentenvereniging Vindicat, had heel goed in een ander Vindicathuis kunnen liggen slapen. Stolle: „Rond een uur of vier ’s middags zijn we toch maar wat gaan rondbellen. ‘s Avonds begonnen we echt te stressen.”

Ruim twee dagen later bleek het ergste vermoeden waar. In het water van het Lopende Diep, vlakbij de Groningse rechtbank, werd een lichaam gevonden.

Stolle komt nog vaak op die plek, naast de Kijk in ’t Jatbrug. Er staat nu een bankje dat hij plaatste met vriend Steven Gast en Wytzes broer Sjoerd. Het herinnert aan Wytze Pennink, maar geldt ook als waarschuwing. Stolle: „Zorg dat jou niet overkomt wat hier gebeurd is.”

De harde boodschap kwam aan bij studerend Groningen. Te meer omdat het een half jaar eerder ook al misging. Aan de andere kant van de binnenstad werd de 21-jarige student Sjoerd van Eijk in het water gevonden. En ook op die plek, bij de Oosterhaven, herinnert nu een bankje aan het noodlottige ongeluk.

Iedereen in Groningen besefte even: na een stapavond passeer ik op weg naar huis ook weleens in niet-nuchtere toestand dat water.

loading

Joost Bierens, consulent-bestuurder van de Koninklijke Maatschappij tot Redding van Drenkelingen, kent de verhalen. Hij zegt dat het, hoe cru deze aanleiding ook is, goed is dat mensen beseffen dat water gevaar met zich meebrengt. De maatschappij wil zoveel mogelijk verdrinkingsdoden voorkomen, ze geeft voorlichting en bekroont mensen die een drenkeling gered hebben.

„We voelen ons in dit waterrijke land heel comfortabel op een kade”, zegt Bierens. „Maar als je niet met zoveel water als wij bent opgegroeid, zijn zulke grachten ontzettend beangstigend.”

Stef ziet in de verte de contouren van een gevaarte dat ’t Pannekoekschip moet zijn. Aan de andere kant ziet hij een brug. Voor zich hoge kademuren. Aan de overzijde, meters verderop, hetzelfde verhaal. Hij scant de muren af, op zoek naar een trap, maar vindt die niet. Watertrappelen, denkt hij. Watertrappelen.

Het ijskoude water knelt om zijn borstkas als een klemmende arm. Zijn ademhaling gaat snel, zijn lichaam verstijft. Stef grijpt een richeltje vast in de kadewand. Het is een stukje van een uitstekende steen. Houvast van amper een centimeter. Sinds zijn val zijn er enkele tientallen seconden voorbij. Ze voelen als minuten.

Wat gebeurt er met een lichaam in het water?

Dennis de Vlieg van de Brandweer Groningen weet hoe het eraan toe gaat. Hij was jarenlang commandant en heeft sinds kort een andere functie. Als er een melding binnenkomt over een drenkeling is het alle hens aan dek in de kazerne. „Bij een brandalarm zijn we binnen twee minuten uitgerukt. Bij een waterongeval rijden we geregeld binnen één tot anderhalve minuut weg. Bij een drenkeling moet het eigenlijk nog sneller. Het is bij zo’n alarmering: knop om, focus erop.”

Die snelheid is heel belangrijk, onderschrijft Bierens van de Maatschappij tot Redding van Drenkelingen. Het lichaam reageert fel op de plotselinge kou. „Je schrikt, het is pijnlijk. Je houdt het niet tegen dat je naar adem hapt. En als dat onder water gebeurt, krijg je een hoop binnen en is de paniek natuurlijk volledig. De hoeveelheid zuurstof in de longen en het bloed is de reserve, maar die wordt minder en minder. Het hart zal daardoor trager gaan kloppen en op een gegeven moment volledig stoppen”, omschrijft Bierens.

Bij koud water treedt een zogeheten cold shock op. Een gevaarlijk fenomeen, waartegen weinig te doen is. Zelfs de meest geoefende zwemmers kunnen er niet tegen vechten.

De Vlieg van de brandweer omschrijft dat het werk dat de duikers verrichten zeer aangrijpend voor hen is: „Gemiddeld zit iemand acht jaar bij de duikploeg, terwijl de loopbaan bij de brandweer vaak veel langer is. Dat zegt wel iets. Dit werk doe je niet te lang.” Bij een brandmelding is niet telkens sprake van gevaar voor mensenlevens, bij een drenkeling is er wel altijd de kans op een fatale afloop. De keuringsnormen zijn zwaarder en de oefenmomenten intenser. Wat ook meespeelt: bij branden en ongevallen werken brandweermensen altijd in duo’s, duikers gaan alleen het water in.

Denken we te licht over het gevaar van water? Feit is dat we ons ogenschijnlijk zonder angst langs de gracht bewegen. Er staan terrassen opgesteld, we stallen fietsen op een paar centimeter van de rand en in uitgaansnachten is er altijd wel iemand te vinden die in de gracht staat te plassen.

‘Zonder mij had hij het nooit gered’

Portier Lunsing Cazemier (61) van de Universiteitsbibliotheek in Groningen is zich meer dan ooit bewust van de gevaren. In februari van dit jaar komt hij iets voor 6 uur in de ochtend met zijn auto de bocht om bij het Hoge der A in de stad. Daar, bij de brug, ziet hij een man op het wegdek staan die wild gebaart met zijn armen. Naast hem een fiets met tassen waarin hij Dagblad van het Noorden vervoert.

Cazemier stopt, stapt uit, en heeft al snel door wat er gaande is. „In het water lag een jongen die zich met één hand vasthield aan een beugel en met zijn andere hand bezig was zich uit te kleden.” Cazemier gaat door de knieën en reikt, maar de afstand is te groot.

Het is aardedonker. De jongen in het water ziet geen hand voor ogen. Cazemier heeft vanaf de kant meer overzicht en ziet verderop een paar aanlegbeugels. „Ik heb gezegd dat hij daarheen moest zwemmen.” De jongen heeft de kracht nog en het lukt om er te komen. Hij grijpt de beugels terwijl Cazemier op een knie gaat zitten. Zo ver als hij kan steekt hij zijn hand uit en dan, klemvast, om de arm van de jongen.

Hij trekt hem omhoog en dan ligt op de kant een jongeman, een twintiger, die op een T-shirt na helemaal bloot is. Zijn kleding, zijn sleutels, zijn telefoon, alles ligt op de bodem van de Diepenring. Hij schudt met zijn hele lichaam, is zwaar verward.

Hij blijkt om de hoek te wonen; op steenworp afstand van zijn voordeur raakte de jongeman te water. Cazemier brengt hem naar huis. „Ik heb nog gezegd: ga onder de douche, maar zet hem niet meteen te warm.” De UB-portier belt de politie later op de dag en meldt: zie je kleding drijven bij de Visserbrug? Dan hoef je geen alarm te slaan. loading

„Ik was goed wakker toen”, zegt Cazemier. „Die bezorger heeft goed werk geleverd”, zegt de portier die later op de dag een bloemetje kreeg van collega’s. „Vanuit de auto had ik deze jongen nooit opgemerkt”, zegt hij. Cazemier vreest het ergste als de drenkeling geen hulp had gekregen. „Hij was er nooit zelf uitgekomen. Als het al was gelukt, was hij zonder hulp heel snel weggevallen. Hij schudde met zijn hele lichaam van de kou.”

Hoe groot is de kans veilig uit een steile gracht te komen? In de Groningse Diepenring zijn hier en daar trappetjes te vinden. Maar om die in het donker te vinden terwijl je panikerend ligt te spartelen? Bierens van de Maatschappij tot Redding van Drenkelingen zegt dat het exitprobleem, zoals professionals het noemen, te weinig aandacht krijgt. „Al kun je nog zo goed zwemmen, je moet een plek vinden waar je eruit kunt.”

Wat als... student Joop Stolle dacht er in het begin wel over na hoe Wytzes ongeluk had kunnen verlopen als het veiliger was geweest. Maar wat er precies is gebeurd in die fatale nacht? Niemand die het weet.

Sinds het ongeluk kijkt Stolle met andere ogen naar de Diepenring. „Fietsenrekken aan de grachten. Op sommige plekken zijn trappetjes, maar deze ongelukken gebeuren natuurlijk juist vaak in het donker.”

Veiliger maken kan

Bij enkele bruggen in Groningen staan bakken met daarin reddingsmaterialen die een drenkeling toegeworpen kan krijgen. De gemeente Groningen plaatste in 2008 her en der trappetjes. Ook daarna zijn op sommige plekken maatregelen getroffen. „Maar wil je het goed doen, dan moet je om de paar meter een trap aanbrengen”, zegt een woordvoerder namens de gemeente. „Dat is niet realistisch.”

Het klinkt best eenvoudig om het veiliger te maken. Lampjes in de kademuren bijvoorbeeld, die wijzen naar de trappetjes. Of touwen langs de kade, waaraan een drenkeling zich kan vasthouden en waarmee hij zichzelf in de richting van een trap kan bewegen.

Sommige mogelijkheden zijn wel besproken in Groningen, zegt technisch specialist Jan Pestoor van de gemeente Groningen. „Maar er is heel bewust voor gekozen om geen verlichting te plaatsen. Het zijn monumentale kademuren en lampjes zaten er vroeger natuurlijk ook niet.”

Hoe zien de kademuren eruit vanaf het water? Ontdek het in onderstaande video.

loading

In Amsterdam is recent wel actie ondernomen. En hoewel het volgens de gemeente Groningen niet mogelijk is, hangen in de hoofdstad in de nabije toekomst wel om de zoveel meter trappen aan de kade. In de hoofdstad verdrinken elk jaar ongeveer achttien mensen in de grachten. In kademuren zijn en worden zogeheten grijpstenen gemetseld waaraan een drenkeling zich kan vastklampen. Ook zijn extra trappen geplaatst en krijgen hotspots in het centrum lijnen langs de kademuur die leiden naar de uitklimplekken.

„We willen het zo sluitend mogelijk maken”, vertelt de Amsterdamse stadsdeelvoorzitter centrum Mascha ten Bruggencate. „Als je er zelf niet uitkomt, is het belangrijk dat je je kunt vasthouden en om hulp kunt roepen. Het grote probleem is dat mensen zich maar moeilijk kunnen oriënteren. Door de kou, maar ook door factoren als alcohol en drugs.”

Werken de maatregelen? Ten Bruggencate: „Het aantal keren dat de brandweer is uitgerukt is sinds de maatregelen hetzelfde gebleven, maar het aantal bezoekers in Amsterdam is daarbij enorm toegenomen.” De hoeveelheid verdrinkingen bleef gelijk, ondanks die stevige toename van bezoekers. „Je zou het precies moeten onderzoeken, maar het lijkt er dus zeker op dat het iets doet.”

Eigenlijk is het cijfer dat niet meetbaar is, nog interessanter: hoeveel mensen lopen met een nat pak naar huis nadat ze uit het water hebben kunnen klimmen dankzij de trappetjes en grijpstenen? „Dat is waar we het voor doen natuurlijk, maar juist die cijfers zijn er niet.”

Wat mag veiligheid kosten?

De maatregelen in de hoofdstad werden getroffen nadat er politieke discussie ontstond. Want wat is veiligheid waard? „Het is een kostbare ingreep. Daarom doen wij het op het moment dat we de walmuren renoveren. Door het daarin mee te nemen zijn de kosten te overzien. De hele binnenstad in een keer doen is onbetaalbaar.”

Ten Bruggencate zegt te weten hoe groot de gevaren zijn. Niet alleen voor drenkelingen, maar ook voor redders. Ze reikte onlangs nog een penning uit van de Maatschppij tot Redding van Drenkelingen, aan een schipper die iemand uit het water haalde. „Voor hem was het zo zwaar om iemand uit het water te trekken dat zijn hele borstspier was afgescheurd.”

Ineens hoort Stef mensen. Ze staan op de kade, al zijn ze niet goed te zien vanwege de mist. Zijn zicht is sowieso weleens beter geweest dan hier, in beschonken toestand, in een ijskoude gracht. De mensen moeten de plons gehoord hebben. Misschien hebben ze hem de gracht wel zien instappen.

De omstanders bellen direct 112. Hoe graag ze ook zouden willen: veel meer kunnen ze niet uitrichten. Het is veel te diep om Stef een hand te geven en zelf in de gracht springen is geen goed idee. Stef hangt al een paar minuten aan het richeltje en verzwakt steeds meer. Hij is wazig en dreigt weg te zakken. De mensen op de kant houden hem aan de praat.

Toegesnelde agenten gooien Stef een touw toe. Eindelijk een ander houvast dan dat kleine steentje. De brandweer is onderweg.

loading

Het onderwerp veiligheid ligt gevoelig. Wat mag het kosten om levens te redden? Voor veel zaken zijn ingewikkelde rekenmodellen ontwikkeld. De dijken in Nederland hebben een vooraf bepaalde hoogte: de kans op een dijkdoorbaak is eens in de zoveel jaar. Die termijn oprekken kan, maar kost een hoop geld. Dan is er nog het esthetische aspect. In geval van de grachten is de vraag wat er nog passend uitziet en wat niet.

Matthijs van de Westeringh is Amsterdams veiligheidscoördinator voor het stadsceel centrum. Hij weet dat in Engeland op sommige plekken kades wit worden geverfd om de zichtbaarheid van uitklimplekken te vergroten. „Dat gaat in Amsterdam niet. De grachten zijn werelderfgoed.”

Bij sommige trappen in Groningen hangt een groen bordje met het uitgangssymbool: hier kun je eruit. Het is pakweg 10 bij 10 centimeter. Een drenkeling moet goede ogen hebben om dat te zien, zeker in het donker.

Volgens Joost Bierens van de Maatschappij tot Redding van Drenkelingen moet het gevaar van water veel meer aandacht krijgen. In Amsterdam gebeurt dat nu, maar op andere plekken veel te weinig. „Voor onderzoek is totaal geen geld beschikbaar. Daardoor hebben we geen beschikking over goede cijfers, terwijl die nodig zijn om te beoordelen of er maatregelen nodig zijn. De Brandwondenstichting en de Vereniging Verkeersslachtoffers komen elk jaar met cijfers en tonen daarmee aan hoe groot dat probleem is. Wij kunnen dat niet, terwijl het verdrinkingsprobleem heel groot is.”

Studententijd: ‘Lang leve de lol, maar wees bewust van gevaren’

Student Joop Stolle blijft zijn best doen om de nieuwe lichtingen studenten in Groningen op het hart te drukken voorzichtig te zijn. In het krantje dat bij de introductieweek verspreid wordt deelt hij met anderen het verhaal over Wytze Pennink. Stolle sprak ook de nieuwe lichting Vindicatleden toe met het aangrijpende verhaal over zijn vriend. „Studeren is een tijd van lang leve de lol. En dat moedig ik ook zeker aan. Dronken zijn, mooie dingen beleven. Maar er is ook een andere kant, er zijn gevaren.”

Bij Vindicat is volgens Stolle veel meer oplettendheid sinds het ongeluk van Pennink. „Af en toe hoor ik mensen tegen elkaar zeggen: ‘ik loop met je mee, want je bent dronken’. Dan krijg ik bijna tranen in mijn ogen en wil ik wel in mijn handen klappen. Misschien is onze inzet niet voor niets geweest.”

Het lijkt een eeuwigheid. In werkelijkheid is de brandweer er 5 tot 10 minuten nadat Stef in het water belandde. Brandweermannen zetten een lange trap tegen de kademuur. Een duiker gaat zo snel mogelijk het water in en assisteert Stef. Hij voelt hoe verkrampt zijn lichaam is en hoe graag Stef ook wil: simpelweg het trapje oplopen is een opgave.

Op de kant wordt Stef nog waziger in zijn hoofd dan hij al was. Hij wordt op een brancard getild en de ambulance ingeschoven. Daar zakt hij weg. Van de tijd heeft hij geen enkel benul. Waren het minuten, misschien uren dat hij van de wereld was? Stef heeft geen idee als hij zijn ogen opent. Hij ziet de klinische omgeving van het ziekenhuis, draait zijn hoofd en ziet dan zijn vader en moeder naast het bed zitten.