Onder kiezers van de PVV, Forum voor Democratie en 50Plus is het geloof in complottheorieën het grootst. Hoger opgeleiden geloven gemiddeld minder in samenzweringen, maar een hoogopgeleide FvD’er nog altijd meer dan een laagopgeleide D66’er.

Het zou zomaar kunnen dat u niet gelooft wat hier staat. Traditionele media hebben tenslotte de neiging zaken achter te houden. Of mee te werken aan een vooropgezet plan waarbij de burger via media, kunst en onderwijs allerlei linkse ideeën krijgt opgedrongen. Het onderzoek van Trouw, waaruit blijkt dat onder de aanhang van populistische partijen het samenzweringsgeloof een vruchtbaarder bodem vindt dan onder kiezers van PvdA, GroenLinks en D66, is uitgevoerd door Kieskompas.

Was dat niet het onderzoeksbureau opgezet door politicoloog André Krouwel, een PvdA’er? Nou dan.

De onderzoekers kozen dertig gangbare complottheorieën die vooral op sociale media de ronde doen. Ze toetsten vervolgens de mate waarin Nederlanders hierin geloven, van heel waarschijnlijk naar heel onwaarschijnlijk. Meer dan 4000 mensen vulden in augustus een vragenlijst in. De antwoorden zijn vervolgens zo gewogen dat ze representatief zijn voor de Nederlandse bevolking.

Uit het onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat ruim één op de zes Nederlanders (17 procent) het (helemaal) eens is met de bewering dat traditionele media alleen nieuws brengen als de overheid daarmee akkoord is. Onder Forum- en PVV-aanhang stijgen deze percentages naar 40 en 49 procent. De helft van de Nederlanders vindt het (heel) waarschijnlijk dat illegale activiteiten van politici in de doofpot worden gestopt. Nog sterker is deze uitslag bij de kiezers van de Partij voor de Dieren (61 procent), van de SP (68), 50Plus (74), FvD (85) en PVV (86 procent).

Geloof licht gedaald

Naar een tiental van de onderzochte complotten is in 2013 ook onderzoek gedaan door Kieskompas. Daaruit blijkt dat het geloof in complotten over het algemeen licht is gedaald, ook onder de aanhang van populistische partijen. Zo vond in 2013 een op de vier Nederlanders het (heel) waarschijnlijk dat politici vaak banden hebben met het criminele circuit. Nu vindt 19 procent dat.

Die daling is verrassend en niet altijd goed verklaarbaar, volgens een van de onderzoekers Jan-Willem van Prooijen, al is het afgenomen geloof (van 36 naar 26 procent) dat klimaatonderzoekers de opwarming van de aarde bewust overdrijven, wellicht verklaarbaar door meer aandacht voor het fenomeen.

Complottheorieën zijn door het toegenomen sociale mediagebruik wel steeds zichtbaarder voor iedereen, aldus VU-psycholoog Van Prooijen, met wie vandaag in de Verdieping een interview staat.

Verder geldt als voorspellende factor: hoe meer diploma’s, hoe minder samenzweringsgeloof. Dat effect treedt bij alle partijen en bij de meeste onderzochte complotten op. Desondanks springt Forum voor Democratie eruit: ook onder de hoogopgeleide achterban is de bevattelijkheid voor complotten groot.

Zo denkt 41 procent van de hoogopgeleide aanhang dat de farmaceutische industrie met opzet het bewijs over de gezondheidsrisico’s van vaccins achterhoudt. Onder laagopgeleide kiezers van alle andere partijen is dit percentage flink lager, op PVV en 50Plus na.

Beeld RV

Onder alle partijen geven de zogenoemde ‘oudere jongeren’ tussen 45 en 54 jaar het makkelijkst toe aan samenzweringsdenken. Vrouwen in het algemeen iets meer dan mannen, maar dat scheelt niet zo veel. De aanhang van de grootste regeringspartij, de VVD, eindigt in het onderzoek in de middenmoot. Alleen de bewering ‘De VVD is al jaren niet meer de grootste partij, maar blijft uitsluitend aan de macht door steun en geld van multinationals’ gelooft ‘slechts’ 4 procent van de VVD-kiezers.

Populisme en complotdenken horen bij elkaar

Voor aanhangers van samenzweringstheorieën zijn het gouden tijden. Ook krijgen ze brandstof vanuit de actualiteit. Voor politici is het lastig strijden tegen samenzweringsdenken. Dankzij internet en het nog altijd groeiende gebruik van sociale media kunnen ze elkaar makkelijker ontmoeten dan ooit, virtueel of live. Zoals de ‘flat-earthers’, mensen die geloven dat de aarde plat is, die vorige week vanuit alle streken van de aardbol in Amsterdam bijeenkwamen. Of de Ufo-gelovers op Facebook die deze zomer massaal ‘Area 51’ in Nevada wilden bezoeken, waar ze denken dat de Amerikaanse overheid buitenaardse wezens verstopt. Ruim 5 procent van de Nederlanders gelooft dit ook, blijkt uit het onderzoek van Kieskompas.

De onderzoekers (zie kader onderaan voor de verantwoording) constateren dat kiezers van populistische partijen bevattelijker zijn voor samenzweringsdenken dan de aanhang van partijen als PvdA, GroenLinks en D66. De dertig onderzochte complotten gaan over thema’s als: wie heeft de werkelijke macht in de wereld, wie zit er écht achter aanslagen en moorden, over welk nieuws wordt (niet) geschreven. Ook zijn er een aantal ‘gouwe ouwe’ opgenomen, zoals de maanlanding die in scène zou zijn gezet, het geloof in ufo’s en aliens of de aanslagen van 9/11 die eigenlijk het werk zouden zijn van de Amerikaanse overheid.

Een aantal gangbare complottheorieën zijn ontsprongen naar aanleiding van een eenmalige nieuwsgebeurtenis, zoals de moord op Pim Fortuyn. Vijftien procent van de Nederlanders acht het (heel) waarschijnlijk dat deze politicus in 2002 vermoord is in opdracht van politieke leiders van gevestigde partijen, een krappe tien procent gelooft dat de opdrachtgevers in Brussel zaten. Dat de van grootschalig misbruik verdachte miljardair Jeffrey Epstein in de gevangenis de hand aan zichzelf sloeg, is voor een krappe kwart van de Nederlanders niet te verkroppen. Zij denken dat hij (heel) waarschijnlijk is vermoord door de politieke elite, omdat hij te veel van hen wist.

Ook incidenten in de actualiteit, zoals het corruptie-onderzoek naar twee Haagse wethouders deze week, fungeren waarschijnlijk als brandstof voor complottheorieën, in de zin dat kwesties als illegale activiteiten of corruptie onder politici een patroon vormen.

De tekst gaat verder onder de grafiek

Beeld RV

Stralingsgevaar

Binnen de aanhang van politieke partijen is daarnaast een duidelijke tweedeling te zien tussen hoger en lager opgeleide kiezers, die laatste hebben meer kans te geloven in samenzweringen. Toch zijn meer diploma’s in dit opzicht niet zaligmakend. Vooral hoogopgeleide aanhang van Forum voor Democratie, de partij van Thierry Baudet, is complotgevoelig.

Deze relatieve nieuwkomer in het Haagse landschap heeft een paar van de onderzochte beweringen tot partijpolitiek gemaakt, in navolging van de PVV. Zo strijdt de partij volgens haar eigen website tegen de manipulatie door de media, met name de publieke omroep. De bewering ‘er bestaat een vooropgezet plan om via media, kunst en onderwijs en allerlei andere invloedrijke instituties de samenleving linkse ideeën op te dringen’ vindt weerklank bij 23 procent van de bevolking; bij PVV-aanhang loopt dit op tot 66 procent, bij Forum tot 76 procent. Ook SGP-kiezers (71 procent) sluiten zich hier bij aan.

Gezondheidskwesties zijn ook een goede bron van samenzweringsgeloof. Zo denkt een kwart van de Nederlanders dat het (heel) waarschijnlijk is dat de overheid – geholpen door telecombedrijven – de gevaren van de straling van mobiele telefoons achterhoudt. Ruim 22 procent denkt dat dit ook geldt voor de gezondheidsrisico’s van vaccins. Dergelijke uitslagen weerspiegelen de weerstand die de overheid ondervindt bij pogingen de vaccinatiegraad te verhogen, of bij het uitbreiden van zendmasten. Verder acht 89 procent het (heel) onwaarschijnlijk dat de overheid vliegtuigen de lucht instuurt om met chemische stoffen de bevolking te verdoven.

Hagedismensen

Tot slot is een deel van de onderzochte beweringen terug te voeren op soms eeuwenoud complotdenken dat antisemitische varianten kent, zoals de bewering dat een klein groepje bankiers de controle over de wereldeconomie heeft om zichzelf te verrijken. Hier is 34 procent van de Nederlanders het (helemaal) mee eens, tot meer dan de helft van de kiezers van de 50Plus, PVV en Forum.

Een aparte uitslag laat de bewering zien ‘Politici proberen de oorspronkelijke bevolking van ons land te vervangen’. Alleen de Forum-aanhang (48 procent, zowel hoog als laagopgeleid), PVV-kiezers (20 procent van de hoogopgeleide, 40 procent bij de laagopgeleide) en de laagopgeleide SGP-kiezer (18 procent) is hier bevattelijk voor. Deze ‘omvolkingstheorie’ wordt ook aangehangen in extreem-rechtse kringen. Zo liet de schutter van de moordpartij in twee moskeeën in Nieuw-Zeeland, waarbij in maart 51 doden vielen, een manifest na met de titel ‘The great replacement’.

Het zal niet verbazen dat vaak dezelfde mensen in meerdere, verwante complotten geloven. Ook dit hebben de onderzoekers kunnen vaststellen. Wie denkt dat de farmaceutische industrie met opzet ziektes verspreid om medicijnen te verkopen (14 procent van de Nederlanders), gelooft in grote meerderheid ook dat achter de financiële crisis van 2008 de lange arm van internationale bankiers steekt (17 procent).

Het zeer kleine groepje dat in aliens gelooft en dat hagedis-achtige wezens de echte machthebbers van deze planeet zijn (toch nog 1,7 procent van de Nederlanders), is zeer waarschijnlijk bereid ook alle andere complottheorieën voor waar aan te nemen.

Kamerleden over complotdenkers in hun mailbox

Michiel van Nispen, SP-Kamerlid herkent het wel: mensen die hem mailen maar bij wie de problemen en de verhalen ‘veel verder gaan dan je zelf kunt verzinnen’. Aangezien hij zich bezighoudt met justitie en de rechtspraak, gaan dergelijke mails vaak over de misstanden binnen het ministerie van justitie en veiligheid. “Mensen hebben vaak een goede aanleiding om te denken dat ergens een doofpot is geweest. Er is natuurlijk het een en ander gebeurd op dat ministerie.” De grote meerderheid van de mailers heeft een reëel verzoek om hulp aan het Kamerlid. “Maar soms koppelen ze hun persoonlijke probleem aan het bestaan van een doofpot.” Van Nispen wil dat mensen zich door zijn antwoord op dergelijke ‘doofpotmails’ gehoord voelen. “Ze zitten vaak zwaar in het nauw. Maar geruststelling lukt niet altijd. Ik ben ook eerlijk: ik heb de mogelijkheid en de middelen niet om alles tot op de bodem uit te zoeken.”

Ook Jessica van Eijs, D66-Kamerlid krijgt mails van complotdenkers. “Die krijgt ieder Kamerlid. Vaak zijn ze afkomstig van verwarde mensen”. Als er geen touw aan vast te knopen is, of ze komen vijf keer per dag, gaan ze de prullenbak in. Iets anders is het wantrouwen dat Van Eijs vaak ontmoet over ‘de politiek’. “Ze denken dat wij aan touwtjes lopen. Dat we voortdurend omgekocht worden. Een soort cynisme dat gevoed wordt door incidenten, zoals laatst die poging van de tabaksindustrie om een GroenLinks-Kamerlid in te lijven.” Van Eijs gaat graag in gesprek als kiezers haar hierop aanspreken. “Dan kun je er iets tegenover stellen. Bij mij gaan altijd de alarmbellen rinkelen als mensen het óf zwart, óf wit zien. Zaken liggen altijd genuanceerd. Typisch D66, ja.”

Bij 50-Plus is het vooral de publieksvoorlichter, die ook de Facebookpagina modereert, die bekend is met het fenomeen. Het onderwerp waar het samenzweringsdenken onder de 50Plussers zich op richt is – niet verrassend – het pensioengeld. Alle miljarden uit de pensioenpotten zouden verdwenen zijn. Of meer specifiek: oud-staatssecretaris Jetta Klijnsma zou de pensioenen verpatst hebben aan Brussel. Volgens 50Plus is dit verhaal, dat online vele varianten kent, ontstaan nadat Klijnsma in 2016 een besluit nam over een Europese pensioenrichtlijn. 50Plus-leider en Kamerlid Henk Krol kan er kort over zijn: “Wij geven iedereen keurig antwoord, maar we proberen bij onzinnige complottheorieën de mensen bij te sturen.”

Verantwoording van het onderzoek Kieskompas onderzoekt elke maand de opinies van Nederlanders over allerlei actuele onderwerpen. Hiervoor is een panel samengesteld dat bestaat uit meer dan 15.000 Nederlanders, mannen en vrouwen afkomstig uit verschillende leeftijdsgroepen, provincies en van divers opleidingsniveau. Om de resultaten generaliseerbaar voor Nederland te maken, voert Kieskompas een weging uit op de resultaten. Dat betekent dat er aan de antwoorden van verschillende respondenten gewichten worden toegekend die passen bij de verdeling onder de bevolking. Respondenten krijgen gewichten op basis van leeftijd, geslacht, opleiding en provincie. Dit is een gebruikelijke methode bij opinie-onderzoek. Kieskompas is een onafhankelijk wetenschappelijk onderzoeksbureau dat ontstaan is aan de VU Amsterdam. Bij verkiezingen, in binnen- en buitenland, brengt het een kieskompas uit.

Lees ook:

Populisme en complotdenken horen bij elkaar

Populisme en complotdenken zijn met elkaar verbonden, weet universitair hoofddocent Jan-Willem van Prooijen. Overal. Groeit het één, dan komt ook het ander meer in het zicht.

De aarde is plat, maar dat mogen we niet weten

Je zou zeggen dat sommige dingen vast staan. Dat de aarde een globe is bijvoorbeeld. Niet dus. We spraken met een flat earther.

Aliens op een luchtmachtbasis in VS? Niet alle Nederlanders vinden dat onzin

Meer dan vijf procent van de Nederlandse bevolking gelooft dat de Amerikanen in Nevada buitenaardse wezens verbergen. De staat is voorbereid op een bestorming door tienduizenden mensen die ze willen zien.