Historia, jakiej mają nauczać szkoły ponadpodstawowe nafaszerowana jest faktografią polityczno-militarno-wojenną. To męska opowieść (dwie kobiety kontra ponad 60 mężczyzn), z naciskiem na triumfy i czyny heroiczne. W dydaktyce dumy nie mieści się polski antysemityzm, a tragiczne relacje polsko-litewskie i polsko-ukraińskie to robota niemieckiego okupanta.

Tylko 1 na 300 osób czytających ten artykuł wspiera nas darowizną. Możesz to zmienić...

„Celem takiego nauczania historii jest raczej formowanie pamięci zbiorowej, niż rozwijanie krytycznego podejścia do przeszłości. Absolwent szkoły min. Zalewskiej będzie wyposażony w szczegółową wiedzę i może nawet będzie dumny z naszej historii, ale pozostanie bezbronny wobec innych choćby i krzywdzących opinii o polskich dziejach” – propozycję nowej podstawy programowej do historii w szkołach ponadpodstawowych analizują dla OKO.press:

Jacek Staniszewski – nauczyciel historii, dyrektor Szkoły Akademia Dobrej Edukacji, pisze na doklasy.pl;

Jakub Lorenc – nauczyciel historii, Monnet International School, pisze na doklasy.pl oraz

Krzysztof Mrozowski – historyk, doktorant na Wydziale Historycznym UW.

Oto ich analiza:

Jeden z najważniejszych przedwyborczych postulatów Prawa i Sprawiedliwości dotyczył naprawy edukacji historycznej, która – zdaniem członków tej partii – była błędna, szkodliwa i opierała się na tzw. pedagogice wstydu. Edukacja poprzedniej epoki była jak wyjaśnił w TVP Historia 30 kwietnia 2016 prezydent Andrzej Duda, zupełnie „nieracjonalnym działaniem”, które miało na celu zabrać Polakom to, z czego powinni być dumni.

„To inni powinni się wstydzić” – mówił Duda, wskazując wyraźne na odrębność historii „naszej” i historii „innych”.

Czym jest podstawa programowa dla nauczyciela?

Przypomnijmy: podstawa programowa to najważniejszy rządowy dokument opisujący minimalne treści nauczania z każdego przedmiotu. Wskazuje, czego trzeba nauczyć. Autorzy podręczników i wszyscy nauczyciele – nawet ci, którzy pracują według programów autorskich – muszą zawrzeć w skonstruowanym przez siebie kursie wszystkie punkty podstawy. Dodajmy dla jasności, że nie ma zakazu realizowania innych treści.

Zasada jest prosta (przynajmniej na razie): nauczycielu pracuj jak chcesz, ale to, co zapisane w podstawie zrobić musisz.

Analizowany projekt podstawy programowej to dokument roboczy. Pozwala jednak na sformułowanie kilku uwag, jak w zamierzeniu minister Zalewskiej i jej urzędników ma wyglądać edukacja historyczna w polskich szkołach ponadpodstawowych.

Przede wszystkim polityka

W przedstawionym do konsultacji dokumencie

zdecydowanie dominuje historia polityczna oraz historia ustroju. Stosunkowo niewiele jest zagadnień dotyczących historii społecznej, kultury czy gospodarki.

O życiu codziennym wspominano jedynie trzykrotnie w kontekście:

średniowiecznych miast,

okupacji niemieckiej oraz

okresu PRL.

W porównaniu z poprzednią podstawą do gimnazjum i szkół ponadgimnazjalnych o wiele więcej jest natomiast zagadnień związanych z historią wojskowości.

Znacząco rozbudowano zapisy dotyczące wojen XVII wieku oraz wojny obronnej we wrześniu 1939 roku, a więc tematy, które nafaszerowane są faktografią polityczno-militarno-wojenną.

Historia ważnych (?) mężczyzn

Kobiece postacie wymienione w tekście projektu to żyjąca w XVI w. Anna Jagiellonka oraz Irena Sendlerowa. Ponadto kobiety wspomniane są jeszcze jako podmiot zbiorowy w kontekście emancypacji, choć wątek ten wprowadzono w istocie jako fakultatywny: „uczeń charakteryzuje przemiany obyczajowe (np. ruch emancypacyjny kobiet)”.

Pomijając fakt, że trudno taką marginalizację kobiet uznać za właściwą, to wspomnienie akurat Anny Jagiellonki (a nie np. Marii Skłodowskiej-Curie, Anny Walentynowicz czy królowej Jadwigi) wydaje się dyskusyjne.

Brak tych postaci jest o tyle wyraźny, że mężczyźni są w podstawie wymieniani z imienia i nazwiska czy przydomku stosunkowo licznie – w sumie jest ich przeszło sześćdziesięciu,

przy czym i w tym wypadku ich dobór bywa niekiedy zaskakujący.

Nauczyciele mają zazwyczaj problem z odczytaniem takiego komunikatu: czy to znaczy, że wymienione postacie są ważniejsze od pozostałych? Czy o niewymienionych osobach można po prostu nie wspominać?

Masa szczegółów i mnóstwo detali

Tradycyjnie podstawa programowa składa się z ogólnych celów kształcenia i tak zwanych zapisów szczegółowych, odnoszących się do określonych – ujętych mniej lub bardziej konkretnie – wydarzeń.

Przedstawione w nowej podstawie zapisy szczegółowe naprawdę zasługują na to określenie. Wymieniono tu wprost postacie, wydarzenia i procesy, które uczniowie mają poznać. Na przykład uczniowie (na poziomie rozszerzonym) mają „rozpoznawać najwybitniejszych przedstawicieli nowoczesnych ruchów politycznych i oceniać ich dokonania”, przy czym do tego grona – obok spodziewanych w takim zestawieniu Piłsudskiego, Dmowskiego, Daszyńskiego i Witosa – zaliczono także Zygmunta Balickiego, Jana Ludwika Popławskiego, Bolesława Wysłoucha, Jana Stapińskiego i Edwarda Abramowskiego.

Dla kontrastu warto odnotować, że w tym samym dokumencie z imienia i nazwiska nie zostali jednak wymienieni prezydenci II RP, pierwsi sekretarze KC PZPR czy działacze opozycji demokratycznej czasów PRL.

W podstawie trzykrotnie pada nazwisko Piłsudskiego, mowa o Witosie, Janie Pawle II, a nawet „niezłomnym” rotmistrzu Pileckim, ale nie ma Wałęsy, Kuronia, Mazowieckiego czy Balcerowicza.

Sytuacja ta nie oznacza jednak, że osoby te znikną z lekcji historii: ich obecności nie wykluczają stosunkowo liczne zapisy o bardziej ogólnym charakterze (np.: „uczeń charakteryzuje i ocenia działalność opozycji politycznej w latach 1976-1980”; „uczeń identyfikuje najważniejsze postacie „Solidarności” (z perspektywy ogólnopolskiej i lokalnej)”.

W podstawie nie ma też ani jednej wzmianki o Lechu Kaczyńskim czy innym bohaterze historii w wersji PiS – Janie Olszewskim.

Różnice w poziomie szczegółowości poszczególnych zapisów i brak bezpośrednich wzmianek o określonych osobach można zatem interpretować jako niekonsekwencję autorów podstawy, a nie jako działania zmierzające do pisania historii na nowo.

Historia w barwach biało-czarnych

Historia to nie tylko analiza materiałów źródłowych, lecz także spory i różne interpretacje minionych wydarzeń. Choć w celach ogólnych nauczania wskazano, że uczniowie mają rozwijać krytycyzm poznawczy, to w praktyce w wielu punktach podstawy prezentowana jest uproszczona wizja przeszłości Polski. Na przykład

w punkcie dotyczącym postaw społeczeństwa polskiego wobec Holokaustu mowa jest jedynie o postawach bohaterskich („z uwzględnieniem „sprawiedliwych” na przykładzie Ireny Sendlerowej i rodziny Ulmów”), przemilczane są zaś – udokumentowane źródłowo – postawy niechętne ludności żydowskiej czy wręcz wspierającej jej eksterminację.

Podobna jednostronność jest dostrzegalna przy omawianiu zagadnień z okresu dwudziestolecia międzywojennego. I w tym wypadku nie ma mowy o postawach antysemickich, a od uczniów oczekiwana jest przede wszystkim znajomość osiągnięć czy sukcesów II RP, a nie jej – licznych przecież i silnie rzutujących na losy tego państwa – problemów.

Podobna jednostronność narracji uwidacznia się też w zapisach dotyczących polityki okupantów w okresie II wojny światowej. Na poziomie rozszerzonym uczniowie „wyjaśniają rolę okupantów w zaognianiu trudnych relacji polsko-litewskich i polsko-ukraińskich”.

Tak sformułowany zapis zdejmuje z nauczycieli i autorów podręczników obowiązek pełniejszego przedstawienia tła konfliktów między Polakami a Litwinami i Ukraińcami. Tymczasem bez jego znajomości trudno zrozumieć, dlaczego polityka okupantów była w tym zakresie tak skuteczna.

Więcej interpretacji niż źródeł

Podstawa programowa odpowiada nie tylko na pytanie, „czego” mamy uczyć, ale również sugeruje „jak”. Czytamy o tym we wstępie oraz we wspomnianych wyżej „wymaganiach ogólnych”, w których określono zespół umiejętności historycznych rozwijanych u uczniów, takich jak: odróżnianie informacji od opinii, krytyczne podejście do źródeł informacji (jakże ważne w zalewie fake news!), dostrzeganie zależności między wydarzeniami z przeszłości a współczesnością itd.

Wymieniony katalog celów ogólnych w zasadzie powtarza zapisy wcześniejszej podstawy programowej. Podkreślić należy, że wśród najważniejszych celów edukacji historycznej znalazło się kształcenie umiejętności „krytycznego odnoszenia się do przeszłości” czy rozwijania – znanego w nowoczesnej dydaktyce historii – „myślenia historycznego”. Docenić również wypada, że za istotny cel nauki historii uznano także „budowanie szacunku dla innych ludzi oraz dokonań innych narodów i państw”.

Pozostaje jednak pytanie o to, w jaki sposób te godne pochwały zapisy mają być realizowane, skoro treści nauczania niekiedy im przeczą.

Niepokojącym zjawiskiem jest rzadkie odwołanie do pracy z materiałami źródłowymi. Bezpośrednie wzmianki o takiej metodzie pojawiają się w całym tekście podstawy jedynie trzy razy (!) i to wyłącznie na poziomie rozszerzonym.

Bez analizy źródeł nie możemy mówić o kształceniu samodzielnego myślenia czy o rozwijaniu umiejętności krytycznej lektury źródeł, a zatem o kompetencjach użytecznych nie tylko dla uczniów realizujących historię na poziomie rozszerzonym.

To My mamy rację, Inni są winni

Na początku dokumentu jego autorzy piszą: „Zbiorowa pamięć przechowuje obraz dziejów. Nasza rodzima pamięć formuje się od ponad tysiąca lat. Ta, która obejmuje dzieje powszechne, liczy tysiąclecia”.

Ta niezbyt głęboka historiograficzna refleksja wyznacza horyzont całego dokumentu i wskazuje, że celem dydaktyki historii jest raczej formowanie pamięci zbiorowej niż rozwijanie u uczniów krytycznego podejścia do przeszłości.

Do podobnych wniosków prowadzi także lektura szczegółowych zapisów podstawy. Absolwent nowej szkoły minister Zalewskiej będzie zatem w teorii wyposażony w szeroki zespół wiadomości na temat przeszłości swojego kraju i być może nawet – tak jak życzył sobie tego prezydent Duda – będzie z tej przeszłości szczerze dumny. Problem polega na tym, że w praktyce pozostanie on jednocześnie dość bezbronny wobec innych, być może krzywdzących opinii na temat naszych dziejów. Wychowany w przekonaniu, że tylko My mamy rację a tylko Inni mają przepraszać, nie będzie w stanie rozmawiać o przeszłości z ludźmi o odmiennych poglądach czy doświadczeniach – nie będzie mógł zatem ich przekonać o słuszności swoich racji.

Ostatecznie wydaje się, że podstawa programowa w obecnym kształcie spełnia marzenia prezydenta Dudy. Nauczani zgodnie z jej zapisami uczniowie rzeczywiście nie będą się raczej wstydzić za swoich przodków. Pytanie tylko, czy nauczyciele mają uczyć historii czy mitów?