De theoloog des vaderlands begint de Oudejaarsavond, zoals hij zelf zegt, vroom: met een eucharistieviering. De laatste van het jaar. Daarna gaat hij traditiegetrouw met een groep Groningers dineren. De avond eindigt altijd bij een van hen thuis. Samen wachten ze op het nieuwe jaar. Televisie kijken doen ze niet, dus de oudejaarsconference van Herman Finkers gaat aan Gerard de Korte voorbij. Als het vuurwerk is afgelopen loopt hij rustig naar huis. Heel laat maken kan hij het niet, want op nieuwjaarsochtend moet hij al weer vroeg in het Noord-Groningse Uithuizen zijn om de mis te vieren.



Het leven van de bisschop van Groningen-Leeuwarden is niet drastisch veranderd sinds zijn uitverkiezing tot theologisch geweten van Nederland. "Ik ben al lang referent voor kerk en samenleving namens de bisschoppen. De maatschappelijke actualiteit zit zogezegd een beetje in mijn constitutie." Toch merkt hij dat hij meer gevraagd wordt voor lezingen en interviews. "Ik heb nu een groter podium tot mijn beschikking."



Veel mensen zullen zeggen: 2015 was een uitgesproken rotjaar.

"Natuurlijk. Aan de andere kant: er zijn heel veel jaren in de geschiedenis waar je hetzelfde van kan zeggen. Terrorisme is er al heel lang en in allerlei vormen. En laten we wel zijn: als er aanslagen in Europa plaatsvinden wordt het enorm uitvergroot. Terwijl we weten dat in het Midden-Oosten vrijwel elke dag iets dergelijks gebeurt. De meeste slachtoffers van terrorisme zijn overigens moslims. Dat wordt ook weleens vergeten."



De vluchtelingenstroom heeft gezorgd voor een verdeeld land. Maakt u zich daar zorgen over?

"Ja, dat hebben de bisschoppen ook in hun kerstbrief geschreven. Het is geweldig te zien hoeveel katholieken en protestanten in beweging zijn gekomen sinds die crisis uitbrak. Er komt enorm veel goedheid in Nederland los. Maar tegelijkertijd is er ook angst en onzekerheid. En laat ik duidelijk zijn: die zit ook in mijn hart. Het zijn niet alleen twee groepen die tegenover elkaar staan, maar elk mens kent die gevoelens."



U heeft mededogen met mensen die protesteren?

"Er is een onderstroom van onbehagen en populistische politici als Geert Wilders spelen daarop in. De peilingen waarop de PVV op veertig zetels staat, maken mij ongerust. Tegelijkertijd zou ik een oproep aan de grote middenpartijen willen doen om de zorgen van de PVV-achterban wel serieus te nemen. Dan gaat het over angst voor geweld, verlies van banen en zoiets als voorrang voor vluchtelingen bij huurwoningen."

De PVV heeft de oplossing niet?

"De partij heeft geen enkel werkbaar antwoord op de vluchtelingencrisis. Het zijn antwoorden die ik vanuit het christelijke sociaal denken moet afwijzen. Het uit elkaar drijven van mensen, de godsdienstvrijheid waar Wilders aan wil tornen: we zullen hem als kerk blijven weerspreken."



Hoe vindt u dat een christelijke partij als het CDA hierin opereert?

"Nou, ik ben daar maar beperkt tevreden over, maar dat weet het CDA ook. Ik mag ze als kerkman blijven aanspreken op de C."



Had u meer verwacht van CDA-fractieleider Sybrand van Haersma Buma als het gaat om het vluchtelingenvraagstuk?

"Zeker. Misschien zou hij, maar dus ook het CDA, wat meer de lessen van Laudato Si, de encycliek van paus Franciscus, ter harte moeten nemen. Minder nationaal denken, meer universeel denken. De paus spreekt niet voor niets over een integrale ecologie. We hebben het over één mensheid en één aarde."



En dat betekent meer nadruk op gastvrijheid, solidariteit en wat minder op de angst als het om vluchtelingen gaat?

"Dat lijkt me duidelijk."



Doet Angela Merkel het dan beter?

"Zij zit natuurlijk in een andere positie. Buma is oppositieleider en Merkel is premier. Maar zij durft wel meer te spreken vanuit de christelijke wortels van de CDU. In de zin van: wij geloven dat ieder mens door God geschapen is en daarmee fundamentele waardigheid heeft gekregen. Dat betekent dat mensen die moeten vluchten voor oorlog in Duitsland veilig zijn."



En daar zou Buma een voorbeeld aan moeten nemen?

"Ja, ik zou hopen dat de christen-democratie van Nederland meer in die geest zou spreken."

We leven in een verdeeld land, maar we zijn ook een bang volk aan het worden. Wat kunnen we daaraan doen?

"Als je vroom wil zijn, moet je zeggen: wees niet bang. Voor mij is het basisvertrouwen dat God het leven draagt zo fundamenteel. Een gelovige zal daar toch altijd weer terecht komen."



Maar God krijgt het steeds moelijker in Nederland. Hoe krijgen bijvoorbeeld mensen in Geldermalsen het gevoel terug dat het allemaal goed komt?

"Ik zou zeggen: de dialoog aangaan en wat meer benadrukken wat er goed gaat. Als je naar het nieuws kijkt zou je zeggen: de wereld is een grote puinhoop. Dat is helemaal niet zo. De dingen die goed gaan krijgen veel te weinig aandacht. Het is mensen ook eigen dat het kwaad ons meer raakt."



Na de aanslagen in Parijs was er bij sommigen de neiging om alle religies bij het grofvuil te zetten. Waarom kan Nederland volgens u niet zonder religie?

"U lijkt te suggereren dat geloof nuttig moet zijn. Godsdienst heeft ook iets belangeloos. Natuurlijk: het geeft mensen zin, wil helpen bij het beantwoorden van de grote levensvragen rond dood, rond schuld en rond het kwaad. Maar dat is uiteindelijk toch een instrumentele benadering. Uiteindelijk zal ieder gelovig mens zeggen: ik kan niet anders."



Maar het gaat om die Nederlanders die niet geloven. Hoe kun je die overtuigen dat religies wel deugen?

"Allereerst door aan te geven dat als je religies afschaft dat niet betekent dat je dan van al het geweld af bent. De grote ideologieën van de twintigste eeuw hebben veel meer slachtoffers gemaakt dan welk geloof dan ook. Kijk naar de miljoenen die onder Stalin en in de nazikampen zijn omgekomen. Het probleem is niet religie, maar de mens. Er zit iets van zondigheid in ons. In ons mensen is 'iets mis'. Noem het maar het mysterie van het kwaad."

Was 2015 voor u toch ook weer het jaar van paus Franciscus? Hij schreef een milieu-encycliek die de wereld overging en speelde naar verluidt een rol bij de totstandkoming van het klimaatakkoord.

"Het is heel hoopvol. En dan doel ik natuurlijk ook op dat akkoord. Er moet nog veel gebeuren, maar het is er. Ik denk dat de paus een rol gespeeld heeft bij de opinievorming. Die encycliek heeft echt zijn werk gedaan. Ik merk het als ik hier in het Noorden met werkgevers praat. Daar zitten maar weinig katholieken tussen. Toch hoor ik vaak: 'Stuur mij die encycliek eens op'."



Veel katholieken en protestanten kregen het afgelopen jaar te maken met kerksluitingen. Stemt dat somber?

"Ja, maar we moet ook reëel zijn. Als er minder mensen zijn en minder geld, kunnen we minder kerkgebouwen in stand houden."



Kerken verdwijnen uit een wereld die volgens u en andere kerkleiders God meer dan ooit nodig heeft.

"Dat is ook een groot dilemma. Daarom probeer ik als bisschop ook zoveel mogelijk geloofsgemeenschappen in stand te houden, maar een kerkgebouw kan alleen maar blijven bestaan als er voldoende mensen zijn om dit financieel te dragen.



Vanuit het doopsel spreek ik mensen aan om te zorgen dat zo'n geloofsgemeenschap blijft bestaan. Uiteindelijk bepaalt de geloofskracht van de christenen in ons land wat er van ons geloof nog overblijft. Eigenlijk zeg ik: christenen neemt uw verantwoordelijkheid."



Wat wenst de theoloog des vaderlands zijn land toe voor het nieuwe jaar?

"Iets minder angst. Ik las laatst een uitspraak van een socioloog: 'We zijn steenrijk en doodsbang'. Het recente rapport van het Sociaal Cultureel Planbureau heeft dit bevestigd: we zijn best gelukkig, maar bang dingen te verliezen. We leven - zeker als je het vergelijkt met andere landen - in een van de mooiste delen van de wereld. Ik wil niet meteen onze premier napraten, maar het is wel zo.



Er is veel waar we dankbaar voor moeten zijn, ook uit christelijk perspectief. Maar laten we ons tegelijkertijd niet opsluiten in onszelf en een gesloten wereld creëren die sommige populisten ons voorspiegelen. De oplossingen voor de grote problemen moeten komen uit een grensoverschrijdend, universeel denken.



En als christen zeg ik dan: we hebben één aarde waarop wij leven, een gemeenschappelijk huis. Ga daar vanuit."