Dogmatische voor- en tegenstanders: twee onwerkbare uitersten

Maar deze analyse over private lusten en publieke lasten speelt amper een rol in het publieke debat. Het debat gaat over twee andere verhalen: de dogmatische voor- en tegenstanders van globalisering.

De aanhangers van globalisering, in Nederland vertegenwoordigd door politici van GroenLinks en D66, zien het liefst een zo geliberaliseerd mogelijke arbeidsmarkt. Zodat bedrijven zomaar overal mensen vandaan kunnen halen, zoals de 50.000 ‘Bulgaren op bestelling’ van D66-voorman Rob Jetten. Ook GroenLinks-Europarlementariër Judith Sargentini pleitte onlangs in GroenLinks-tijdschrift De Helling voor meer arbeidsmigratie van buiten de EU richting Hongarije: “Hongaren trekken weg, niemand uit andere Europese landen wil in Hongarije werken, en Hongarije laat geen migranten toe.” Het idee dat Hongaren wellicht weer terugkomen als in Hongarije de lonen worden verhoogd, ontbreekt in haar analyse. GroenLinks en D66 delen hiermee het ideaalbeeld van het grootbedrijf dat vertegenwoordigd wordt door VNO-NCW. Daar begrijpt men precies dat arbeidsmigratie helpt de lonen laag te houden: ‘Er zijn nog steeds heel veel banen waartoe Nederlanders niet bereid zijn en die door Oost-Europeanen perfect worden gedaan.’

Negatieve gevolgen als uitbuiting en verdringing zijn volgens deze partijen tegen te gaan door uitwassen te bestrijden, en gelijk loon te bieden voor gelijk werk. Jasper van Dijk stelt dat dit tot nu toe niet is gelukt, en ook niet gaat lukken: ‘Het goedkoper zijn is juist wat een buitenlandse werkende aantrekkelijk maakt. Zolang onderbetaling het verdienmodel is, gaan er voor elke route die je sluit, vier nieuwe open. Onlangs kwam in het nieuws hoe Slowakije een nieuwe ‘hub’ (draaischijf) wordt voor het detacheren van arbeidsmigranten. Op papier werken zij in Slowakije, dus tegen de Slowaakse werkgeverslasten van 2,5 procent, terwijl ze feitelijk overal in Europa aan het werk kunnen. Dat scheelt tientallen procenten in vergelijking met een Nederlandse werkende, ook bij betaling van hetzelfde loon. Gooi deze constructie dicht, en je kunt er vergif op innemen dat de uitzendsector een nieuwe maas in de wet vindt, of zich verplaatst.’

Het gebruik van zzp is zo’n constructie. Deze wordt nu al volop gebruikt om het dienstverband te omzeilen. Voor zzp’ers is niets geregeld: geen cao, geen pensioenopbouw, geen minimumtarief. Het vrije verkeer van diensten is één van de basiswaarden van de Europese integratie. Deze vrijheid van ondernemen zorgt er in feite voor dat arbeid altijd goedkoper kan, als het maar verpakt wordt als ondernemen. Kort samengevat: uitbuiting laat zich niet aanpakken zonder inperking van arbeidsmigratie en het vrije verkeer van diensten.

Net als D66 en Groenlinks, houdt de PVV van Geert Wilders het grootbedrijf de hand boven het hoofd. Hij wijt de problemen zoveel mogelijk aan de migranten zelf­ Exemplarisch is het ‘Polenmeldpunt’ dat de PVV in 2012 lanceerde, waarin Wilders mensen expliciet vroeg of zij last hadden van arbeidsmigranten, en of zij hun baan verloren aan Polen en andere Oost-Europeanen. Een groot verschil met de SP. Die lanceerde in 2005 een meldpunt en klaagde daar juist het systeem mee aan. Jan de Wit: ‘Wij willen helder zicht op de problemen die worden veroorzaakt door de extreme liberalisering van de arbeidsmarkt.’ De SP uit kritiek op het systeem, de PVV op de Polen.

Hoe wezenlijk dit verschil in analyse is, bleek in 2010 toen de PVV gedoogsteun gaf aan het eerste kabinet-Rutte. Rutte I besloot om integratie voortaan aan de markt over te laten en legde elke verantwoordelijkheid voor het slagen bij het individu. Het bedrijfsleven ontdook wederom elke vorm van verantwoordelijkheid, terwijl de PVV de Polen de schuld kon blijven geven.