Het is half december en mevrouw Mathyssen (86) schenkt aan de keukentafel koffie in. Haar handen beven zo dat het servies ervan rinkelt. Het zit haar kennelijk hoog, want voor ze goed en wel zit, steekt ze van wal, met Vlaamse tongval: „Ze staan regelmatig voor m’n deur hè, die toeristen. Af en toe wordt er ook aangebeld, maar ik doe niet meer open. Van de week ’s nachts om twee uur. Stonden ze te kletsen voor het raam. Het ergste is: je wordt er wakker van, en je slaapt niet meer.”

Catharina Maria Cornelia Mathyssen, kortweg To, woont sinds 1954 op een buitengewoon ingewikkeld stukje grond, in een statig pand van twee verdiepingen met een oranje pannendak, omringd door vervallen schuren en oude stallen die dienen als opslag.

Op de stoep voor haar huis loopt een lijn in witte kruisjes diagonaal naar de voordeur. De grens met Nederland en België kruipt dwars door haar voordeur, waardoor haar huis in twee landen staat en ook twee adressen heeft: Loveren 2 in Baarle-Hertog (België) en Loveren 19 in Baarle-Nassau (Nederland). Op haar huis prijken twee driekleurtjes: de Belgische vlag boven huisnummer 2, de Nederlandse boven huisnummer 19. In Baarle gaan landsgrenzen op meer plekken door percelen heen, daarom geldt er de zogenoemde ‘voordeurregel’: waar de voordeur staat, dáár woon je. Staat de voordeur op Nederlands grondgebied, dan woon je in Nederland. In het geval van mevrouw Mathyssen – wier voordeur in beide landen staat – is het dus én, én. Op warme dagen wapperen de Belgische én de Nederlandse vlag aan haar deurpost, om toeristen te trekken. Met slecht weer liever niet, want dat geklapper maakt zo’n herrie.

Mevrouw Mathyssen heeft het hart op de tong, vandaar dat Willem van Gool van Toerisme Baarle ook is aangeschoven voor een kop koffie. Hij draaft steevast op als journalisten wat van haar willen, en dat gebeurt nogal vaak de laatste jaren. CNN kwam een filmpje maken, net als de BBC, en ploegen uit Japan, China, en Korea. Grenzen zijn hot, zegt Van Gool, „zeker nu hier en daar een muur wordt opgetrokken” en ook door „het thema vluchtelingen”.

Toeristen van 86 nationaliteiten vonden vorig jaar hun weg naar Baarle. Sinds het ‘the world’s messiest border jigsaw’ wordt genoemd in reisgids Lonely Planet is het aantal toeristen gegroeid tot bijna 10.000 in 2018. Van ver buiten Europa landen ze op vliegveld Zaventem bij Brussel, bezoeken ze het Van GoghHuis in Zundert, pikken het tot de verbeelding sprekende huis van mevrouw Mathyssen mee, alvorens ze in Amsterdam afsluiten met het Van Gogh Museum. In het voorjaar en in de zomer springen hele busladingen aan haar voordeur jolig over de grenslijn en maken ze selfies – vandaar dat ze elke week de koperen deurknop staat op te poetsen. „Het moet er wel schoon uitzien natuurlijk.”

Willem van Gool vertelt trots dat de Israëlische premier Netanyahu al een paar keer op het punt heeft gestaan langs te komen, net als wijlen Yasser Arafat namens de Palestijnen. „Hier kunnen we samen dingen regelen, terwijl het bij hen altijd oorlog is”, zegt Mathyssen.

Wie het dorp via de Bredaseweg, vanuit Chaam, komt binnengereden merkt dat allereerst aan het navigatiesysteem. Het gaat van ‘welkom in Nederland, welkom in België, welkom in Nederland, welkom in België’. Het wemelt er sinds 1198 van de grensovergangen, toen de Heer van Breda de grond rondom het huidige dorp in stukken verdeelde. (Akker)land waar hij geld mee kon verdienen hield hij voor zichzelf, (heide)land dat waardeloos leek stootte hij af – hoefde hij daar geen oorlog meer over te voeren. Sindsdien liggen er 22 stukken België in Nederland, zeven stukken Nederland in die stukken België en nog een stukje Nederland even verderop.

Enclavewandeling

‘Het huis met de twee huisnummers’, zoals de woning van mevrouw Mathyssen in de loop der jaren is gaan heten, was in de zestiende eeuw het middelpunt van een buurtschap, nadien een herberg waar Hugo de Groot na zijn vlucht uit Slot Loevestein toch niet zou hebben geslapen, het was een café, een graanschuur en een boerderij waar in de oorlog stro en aardappelen werden gesmokkeld. Sinds 65 jaar woont mevrouw Mathyssen er, ze heeft er drie kinderen grootbracht. Jongste zoon Dré (57) resideert naast zijn moeder. Hij woont in Nederland, in het deel van het huis dat ze verhuurden tot hij er ging wonen, zij in België. Alleen, want haar man overleed bijna dertig jaar geleden. Wel heeft ze dagelijks haar kleinkinderen op bezoek, voor wie ze kookt. Zo houdt ze aanspraak.

Mevrouw Matthysen. Foto Ans Brys

Haar woning is sinds vorig jaar onderdeel van een ‘enclavewandeling’. Toerisme Baarle probeert met steun van de gemeenten toerisme aan te wakkeren, niet zonder succes: vorig jaar werd voor 41.000 euro aan souvenirs verkocht. Koelkastmagneetjes van huisnummer 2 en 19 à 2,95 per stuk gaan hard onder buitenlandse toeristen, zegt Mariëtte Koijen, baliemedewerker van het toerismekantoor. De ansichtkaart met De Voorgevel verkoopt volgens haar het best. „We proberen dit huis uit te venten”, zegt ze erbij. Mevrouw Mathyssen eerder die dag: „Dit huis kost alleen maar.”

Ze heeft altijd in België belasting betaald, en krijgt daarom ook van België pensioen. AOW bestaat aan haar kant van het huis niet. Tot zover geen problemen.

Veel lastiger is de juridische staat van het huis. Aan weerszijden van de grens is het pand ‘op Loveren’ een rijksmonument. Dat maakt dat twee monumentencommissies toestemming moeten geven voor een verbouwing of renovatie, en het eens moeten worden over een subsidie. En in België gelden andere monumentenregels dan in Nederland. „Niemand wil de beurs trekken”, concludeert mevrouw Mathyssen. „Alles wat u aan dit huis ziet, hebben we zelf verbouwd.”

Lees ook: Geen woning in je dorp? Bouw dan je eigen wijk met vrienden

Ze vertelt van die keer dat ze het drie millimeter dunne oorlogsglas wilde vervangen. Binnen werd het in de wintermaanden te koud. Maar geen timmerman die haar zonder toestemming van beide monumentencommissies wilde helpen. Zoon Dré heeft er van binnenuit zelf toen maar ramen tegenaan gezet. „Je moet er wel kunnen wonen.” Toen mevrouw jaren geleden met ingevallen balken zat en daar iets van zei in een lokale krant, kreeg ze bezoek van de toenmalige burgemeester Yvo Kortmann, zegt ze. Waarom ze zo klaagde wilde hij weten. Vandaag de dag staan de scheuren in de buitenmuren en brokkelen de bakstenen af.

Foto Ans Brys

Willem van Gool hoort het aan. Hij stelt mevrouw gerust: „Het zou zomaar kunnen dat we eens wat verf deze kant op sturen. Daar ga ik me sterk voor maken.”

Daar moet je nog mee uitkijken, met verf, waarschuwt Jeroen Leemans, woordvoerder van de gemeente Baarle-Nassau. „Voor je het weet gebruik je de verkeerde kleur. Laat mevrouw nou eerst eens contact zoeken met de gemeente en met ons in gesprek gaan. Dat heeft ze volgens onze systemen nog nooit gedaan.”

Trump

Half januari gaan we nog eens langs bij mevrouw Mathyssen, nu zonder Willem van Gool. „Het was verschrikkelijk”, begint ze wederom aan de keukentafel. Dankzij de houtkachel is het er bloedheet. „Vlak na Kerst stonden ze ineens met drie auto’s voor de deur te filmen, om 5 uur ’s nachts. Met van die grote lampen.” Zoon Dré komt de keuken binnen. Ook hij werd die ochtend wakker van „reporters”. Ze kwamen vermoedelijk een item over grenzen draaien vanwege de shutdown in de VS, nadat president Trump de miljardenfinanciering van de muur op de grens met Mexico niet rond kreeg. Dré is er zo langzamerhand klaar mee en overweegt „zo’n grote bouwsteiger voor het huis te zetten, met zwarte folie eromheen”. Kan niemand nog een foto maken. „Heel Baarle leeft van ons huis.”

Mevrouw Mathyssen heeft een ander idee. Ze lacht ondeugend. „Ken je zo’n offerblok, waar kerkgangers geld in kunnen gooien? Ik denk dat we die buiten op gaan hangen.”

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 15 februari 2019