4 Kararlar duyguların tesiri altında

Ancak kimi zaman bazı ekonomik olgular ekonomistlerin, ekonomi teorileri dâhilinde “homo economicus”tan bekledikleri “rasyonel” davranışlarla örtüşmüyor. Ekonomistler, insanların ekonomik kararlarını mantıklı hesaplara göre aldığı ve yaşamlarını ekonomik modellere göre yönlendirdikleri fikrinin doğruları yansıtmadığını artık kabul ediyor. Ekonomik kararlar verirken düşündüğümüzün aksine beynimiz mantıklı hesaplardan çok daha fazla bir şekilde duyguların etkisi altında kalıyor.

Ültimatom oyunu; bunun en belirgin örneklerinden biri. İki kişi arasında oynanan bu oyunda bir tarafa 10 dolar veriliyor ve bunun arzu ettiği kadarını diğer oyuncuya teklif etmesi söyleniyor. İkinci oyuncu teklifi kabul edip etmeme hakkında sahip. Eğer reddederse iki taraf ta hiç para almıyor.

Ünlü matematikçi John Nash’in teorilerinde ortaya koyduğu gibi birinci oyuncu için en kârlı seçenek karşı tarafa bir dolar teklif etmek. İkinci oyuncunun kendi çıkarını korumak için mantıksal olarak hiç para almamaktansa bu teklifi kabul etmesi bekleniyor. Fakat araştırmacıların gözlemlerine göre üç doların altındaki teklifler çoğunlukla reddediliyor. Ekonomistlerin en iyi açıklaması ikinci oyuncunun haksız bir paylaşımda kendisini hakarete uğramış hissedip, “kinci” davranması. Burada amaç küçük bir kârdan vazgeçmek uğruna birinci oyuncuya zarar vermek…

İşte bu durumun sebepleri konusundaki araştırmalar, nöroekonomi adında yeni bir bilimin doğuşuna yol açmış bulunuyor. Ekonomik kararların her zaman mantıklı olmadığını, korku, öfke, açgözlülük ve fedakarlık gibi duyguların bu kararlarda daha etkili olduğunu keşfeden bilim adamları, karar alma sürecinde beyinde neler olup bittiğini araştırıyor. Bir başka ifadeyle, cüzdanımıza her uzandığımızda devreye giren korku, öfke, açgözlülük ve fedakarlık gibi duyguların birbirleriyle nasıl etkileştiği inceleniyor.

Bunun için de fMRI denilen fonksiyonel manyetik rezonans görüntüleme cihazından yararlanarak, karar alma sürecindeki beynin hangi bölümlerinin faal duruma geçtiğini tespit ediliyor.