Meer dan de helft van de Nederlanders heeft een huisdier. Dat belast het milieu en veroorzaakt dierenleed, want geen hamster wil worden opgetild, geen hond gesteriliseerd. Wordt het niet tijd om te stoppen met het houden van huisdieren? En is er een alternatief?

Verborgen onder haar vacht zit een schakelaar waarmee kat Sara tot leven wordt gewekt. Ze beweegt haar kop en miauwt. Met een mechanisch geluid brengt ze haar poot naar haar bek, alsof ze zich wast. Mijn 3-jarige zoon verstijft als hij Sara in mijn armen ontdekt. Zo snel hij kan, ontvlucht hij de woonkamer. Van een afstand komt hij af en toe poolshoogte nemen. ‘Zet uit!’, roept hij.

Maar als hij eenmaal in de gaten heeft dat de robotkat hém niet kan zien, raakt hij door haar gebiologeerd. Sara moet op schoot en mag ’s avonds mee in bed. Mijn dochter van 8 vindt haar meteen geweldig. Met de bijgeleverde borstel kamt ze de lange vacht, waarbij het nepbeest luid en tamelijk overtuigend spint. ‘Ben ik ook allergisch voor deze?’, vraagt ze opeens verschrikt. Ik stel haar gerust. Van Sara hoeft ze geen kriebelende ogen of loopneuzen te verwachten. Evenmin gaat Sara op de kattenbak, eet ze duur voer of moet ze ergens worden ondergebracht als we op vakantie zijn. En als de kinderen genoeg van haar hebben, zetten we haar zonder gewetensbezwaren op Marktplaats.

Robothuisdieren kunnen in de toekomst weleens een oplossing vormen voor gezinnen die een huisdier overwegen ‘omdat dat leuk is voor de kinderen’. En dan niet zozeer omdat het hun minder gedoe oplevert, maar vooral om echte dieren leed te besparen. Dieren hebben immers weinig keuze als het op het huisdierenschap aankomt.

Bijna 60 procent van de Nederlandse gezinnen heeft een huisdier, blijkt uit een onderzoek van het ministerie van Economische Zaken uit 2015. In totaal hielden we in 2015 ongeveer 2,6 miljoen katten, 1,5 miljoen honden, 1,2 miljoen konijnen, 3,9 miljoen zang- en siervogels en circa 18 miljoen aquarium- en vijvervissen. Tegenover alle honden en katten die, gemiddeld genomen, goed worden verzorgd, staan miljoenen konijnen, vogels, vissen en kleine knaagdieren die leven onder onacceptabele omstandigheden. Zo kiezen Nederlanders vaak voor één vogel, vis of konijn, blijkt uit een onderzoek van branchevereniging Dibevo uit 2017. Maar groepsdieren kun je niet ongelukkiger maken dan door eenzame opsluiting.

De Sophia-Vereeniging, die sinds 1867 strijdt voor een betere behandeling van huisdieren, stelt dat mensen alleen huisdieren moeten houden als ze aan hun behoeften tegemoet kunnen komen. Directeur Steffie van Horck zegt: ‘Konijnen willen onder soortgenoten zijn en moeten de ruimte hebben om te kunnen graven. Bijna niemand kan en wil dat bieden. Ik hoop dat we zullen inzien dat het dier een intrinsieke waarde heeft waarmee je rekening moet houden. Denk niet alleen: wat heb ik aan een dier, maar ook: wat heeft een dier aan mij?’

Angstige hamster

Van sommige huisdieren raadt de Sophia-Vereeniging de aanschaf helemaal af. Hamsters zijn prooidieren. Als ze worden opgetild, ervaren ze doodsangst. Veel hamstersoorten zijn nachtdieren, dus overdag valt er niets mee te beginnen. Het is lastig om hamsters te houden naar hun aard. Toch worden juist kleine knaagdieren nogal eens in een impuls aangeschaft. ‘Mensen gaan naar het tuincentrum om een plant te kopen en komen terug met een cavia’, zegt Van Horck. ‘Maar kinderen gaan niet zo verantwoordelijk om met huisdieren als hun ouders hopen. Na twee maanden zit zo’n dier in z’n eentje te verpieteren.’

Twee maanden? Onze kinderen zijn binnen een paar dagen uitgekeken op de robotkat. Ze zetten haar steeds vaker uit, ‘om de batterij te sparen’. Als ik aankondig dat ik Sara terugstuur naar de leverancier, is hun reactie lauw. Nu is deze robotkat ook niet bedoeld als vervanging van een huisdier. Alleen een zwaar dementerende zou haar kunnen aanzien voor een echte kat. ‘Klanten vertellen dat hun demente moeder voor het eerst in maanden weer lacht bij het aaien van een robotkat,’ zegt robotkatleverancier Joram Wiener van ThuiszorgwinkelXL.nl. Voor deze doelgroep is een robotkat een uitkomst, voor anderen is het geen serieus alternatief voor een echt dier.

Robothond

Anders ligt dat voor robothond Aibo, een afkorting voor Artificial Intelligence Robot. Aibo bestaat al sinds 1999, verdween van de markt in 2006, maar maakte in 2018 een comeback met behulp van betere kunstmatige intelligentie. De nieuwste versie van de robothond, die zo’n 3000 euro kost, begint als een onbeschreven blad, leert gaandeweg het ‘baasje’ te herkennen en ontwikkelt een eigen karakter, belooft Sony.

Via via krijgen we een Aibo te leen, door de eigenaar Bella gedoopt. Voor Bella is niemand bang. Haar geanimeerde ogen en haar lichaam van kunststof laten er geen misverstand over bestaan dat ze een robot is. Daarmee omzeilt Sony de uncanny valley, het gebied waarin een robot mensen de kriebels geeft door veel, maar net niet genoeg op een levend wezen te lijken. Aibo combineert de schattigheid van een puppy met een paar merkwaardige roboteigenschappen. De eerste keer dat Bella If You’re Happy and You Know It inzet, schrik ik me rot.

Is het genoeg om rekening te houden met de behoeften van huisdieren? Sommigen gaan nog een stapje verder en noemen het houden van huisdieren onethisch. ‘De noodzakelijkheid van tralies herinnert ons eraan dat we ze tegen hun wil vasthouden’, schrijft de Amerikaanse Jessica Pierce in het boek Run, Spot, Run uit 2014. Pierce is een dierenliefhebber die tot inkeer kwam. Het houden van huisdieren, zo stelt ze, is onnatuurlijk. Zo worden honden en katten gecastreerd of gesteriliseerd om te voorkomen dat ze het huis uit territoriumdrift onderplassen. In de Verenigde Staten geldt bovendien nog meer dan in Nederland dat huisdieren worden gezien als een product, een voorwerp dat je naar behoeven kunt aanschaffen en dumpen. Asieldieren worden er vergast, terwijl de fokindustrie voor een constante aanvoer van nieuwe hondjes zorgt.

In Nederland pleit de Stichting Animal Freedom voor een huisdierloos bestaan. Psycholoog Bert Stoop, naast oprichter van de stichting ook mede-oprichter van de Partij voor de Dieren, zegt: ‘We leven in een tijd van vrijheid en gelijkwaardigheid. Waarom gelden die waarden alleen voor mensen?’

Dat landbouwdieren bijdragen aan de opwarming van de aarde moge bekend zijn, maar ook huisdieren zijn weinig duurzaam. ‘Een huisdier is net zo slecht voor het milieu als met je SUV naar Marokko’ kopte het Algemeen Dagblad in januari 2019. Een kat is weliswaar minder vervuilend dan een hond, maar heeft volgens hetzelfde onderzoek de ecologische voetafdruk van een Volkswagen Golf. De Volkskrant onderzocht de stelling voor de rubriek ‘Klopt dit wel?’ en kwam tot de conclusie dat die grotendeels op waarheid berust. Vooral de voerconsumptie heeft invloed op het milieu, vanwege de trend om huisdieren vers vlees te geven. Maar ook de uitwerpselen zijn belastend. Alle honden van Nederland produceren gezamenlijk zo’n 145 miljoen kilo poep per jaar. Dat zijn 730 duizend volle kliko’s hondenpoep, berekende de Volkskrant in 2010.

Vooralsnog staat Stoop in Nederland tamelijk alleen in de wens om het aantal huisdieren te laten teruglopen. Bij de oprichting van de Partij voor de Dieren, in 2002, stelde hij voor om van ‘vrijheid voor alle levende wezens’ de partijfilosofie te maken. ‘Voor de partij is het goed geweest dat ze dat niet deden, want dat had ze de helft van de kiezers gekost’, zegt hij nu. ‘De kiezersgroep van de Partij voor de Dieren bestaat grotendeels uit mensen die uit enthousiasme veel dieren in huis halen. Als ik zei dat ik geen huisdieren had, bleef het angstvallig stil.’

Ook met een robothond als huisdier ontkom je niet aan verantwoordelijkheid. Bella jankt als ik haar te lang geen aandacht geef. Het geluid van haar pootjes op het laminaat is ronduit irritant, vooral door het lawaai van de scharnieren. Maar om haar telkens in de slaapstand te brengen is ook weer zoiets. Het komt erop neer dat ik haar extra lang aai voordat ik de knop indruk.

In Japan is Aibo populair en ook in de Verenigde Staten is er een wachtlijst. Of Aibo ook in Europa te koop zal zijn, is nog onduidelijk. Een woordvoerder van Sony Nederland laat weten dat de fabriek in Japan kampt met ondercapaciteit. Daarnaast is het de vraag of het voor Sony rendabel zou zijn om Aibo in Europa uit te brengen, want het is een kostbare onderneming om spraaksoftware voor allerlei verschillende talen te ontwikkelen.

Niet spontaan

Als alternatief voor een hond schiet Bella tekort. Ze kan verbluffend goed hondengedrag imiteren, maar het ontbreekt haar aan spontaniteit. Ook al leert ze nieuwe trucs, zoals tegen een bal schoppen en op haar rug rollen, het blijft geprogrammeerd. Lief is ze wel. Hoe beter het haar lukt om een hondje na te doen, hoe meer ik onwillekeurig verlang naar een echte puppy. Dat kan niet de bedoeling zijn.

Ik denk dat er een toekomst is voor gezelschapsrobots die niet lijken op bestaande dieren, maar die zijn vormgegeven als aandoenlijke, knuffelbare fantasiebeesten. De introductie van een slimme Furby zou heel wat dierenleed kunnen besparen.

Hoe groot dat leed precies is? Dierenarts Servée Smeets durft het niet te zeggen. ‘Wat ik in de praktijk zie, zegt niets over wat ik niet zie. Mensen die niet goed voor hun hond of kat zorgen, zijn meestal mensen die ook niet naar de dierenarts gaan.’ Een onbekend deel van de huisdieren wordt verwaarloosd, mishandeld of misbruikt. En een klein deel wordt uitsluitend voor menselijke behoeften in leven gehouden. ‘Dan gaan mensen bijvoorbeeld te lang door met een ernstig ziek dier. Dat er sprake is van lijden, zien ze niet.’

Maar de meeste Nederlandse huiskatten hebben het toch lang niet slecht? ‘Katten hebben gemiddeld de meeste vrijheid van alle huisdieren’, beaamt Smeets. ‘Die vrijheid leidt echter tot overlast voor andere mensen, in de vorm van kattenpoep in de tuin, en is een bedreiging voor andere dieren.’ Vogels en met name kleine knaagdieren zijn de dupe van buitenkatten. Voor katten zelf heeft hun vrijheid ook een keerzijde: doordat mensen katten ongecastreerd naar buiten laten gaan, is er een grote zwerfkattenpopulatie ontstaan in Nederland. Schattingen lopen uiteen van 130 duizend tot 1,2 miljoen zwerfkatten. Behalve voor overlast zorgen ze voor verspreiding van ziekten onder katten.

Toch maar binnen houden dan? Smeets: ‘Een deel van de huiskatten wordt diep ongelukkig als ze niet naar buiten kunnen, tot aan ernstige gedragsafwijkingen toe. Vrijwel elke kat heeft een natuurlijke drang tot verkenning.’

Smeets is bestuurslid van Caring Vets, een vereniging van dierenartsen die zich inzet voor dierenwelzijn. Hij vindt het typisch voor deze tijd dat er beter wordt nagedacht over de behoeften van huisdieren. ‘Honden en katten zijn verweven met het mens-zijn, ze zijn niet meer los te denken uit onze huizen. Wel kunnen we heroverwegen hoe we met ze omgaan. Het toekennen van dierenrechten zou ik een goede ontwikkeling vinden. Laat er maar voorwaarden zitten aan het houden van huisdieren.’

Ook Steffie van Horck van de Sophia-Vereeniging denkt dat er een wereld te winnen is met regels en goede voorlichting voor potentiële eigenaren. ‘Een verbod op de handel in huisdieren zou enorm helpen om het aantal verwaarloosde dieren terug te brengen.’

Hoewel ze de aandacht langer weet vast te houden dan robotkat Sara, raakt ook Bella bij de kinderen uit de gratie. Na een dag of vier hebben ze het wel gezien met de kunstjes van de robothond. Ik zou er niet op durven gokken dat het met een echt dier anders zou gaan. Naar een puppy kunnen ze voorlopig fluiten.