Skąd nad Polską wziął się tak siarczysty mróz, który sparaliżował cały kraj?

Władze nie chciały przyznać się do tego, co ludzie doskonale widzieli. Polska była wtedy u progu katastrofy

Czy zima stulecia przyspieszyła upadek tamtego systemu?

– Polacy lubią absurd, a zima stulecia była takim wydarzeniem absurdalnym. Najpierw miała być łagodna. Zapowiadano, że będzie plus jeden, plus dwa stopnie. A potem nagle zaczęło się robić coraz zimniej. I błyskawicznie doszło do -22. Człowiek nawet nie był na to przygotowany – wspomina Filip Bajon. Na podstawie własnych doświadczeń z tamtych dni napisał scenariusz. Ale prace nad filmem utrudniała mu cenzura. Nic dziwnego, to nie był wygodny temat dla ówczesnej władzy.

Ostatecznie "Bal na dworcu w Koluszkach" na ekrany kin wszedł dopiero w roku 1989. O ironio, gdy ekipa kręciła film, była zima, w czasie której niemal zupełnie nie było śniegu. Z pomocą na planie przyszedł… styropian. Opowieść Bajona to tylko jedna z historii, które zebrał w książce "Zima stulecia" Grzegorz Sieczkowski. I to właśnie głównie z takiej perspektywy opisał on kataklizm, który dotknął PRL pod koniec dekady Gierka.

"Koniec roku upływał w klimacie odwilży, choć nie tej wyczekiwanej przez część społeczeństwa, tylko atmosferycznej. W końcu tak lubiany przez niektórych Dziadek Mróz przyszedł - używając języka ówczesnej propagandy - planowo i dynamicznie. W Sylwestra 1979 roku zaczęła się zima stulecia" – rozpoczyna swoją opowieść. Ale to nie była jedyna mroźna zima w tamtych czasach. Mróz doskwierał Polakom choćby w roku 1963, 1969, 1970, czy nawet jeszcze później – w 1987. Ale właśnie wtedy, na przełomie roku 1978 i 1979, skupiło się wiele elementów, które sprawiły, że to właśnie te kilka miesięcy zyskało miano "zimy stulecia".

Mróz skuł cały kraj. Zupełnie dosłownie

"Po latach te kilka ciężkich zim PRL-owskich, prawdziwych zim, jak dzisiaj wspomina wielu, z tym, co wydarzyło się w 1979 roku, zlało się ludziom w jedną, totalną białą socjalistyczną katastrofę, w której samoloty nie latały, pociągi nie kursowały, w domach było zimno, a w telewizji mówili, że zima znowu zaskoczyła drogowców. Ludzie do dzisiaj opowiadają sobie o zimie stulecia, często mając na myśli kilka zim" – zauważa Sieczkowski. A jak to wszystko się w ogóle zaczęło?

Wszystko co złe nadciągnęło nad Polskę z północy. W ciągu kilku dni ta bardziej jesienna, deszczowa aura zmieniła się w mroźną zimę. Było nie tylko zimno, ale i śnieżnie. Sytuację dodatkowo komplikował silny wiatr. Polska u progu nowego roku nie tylko więc marzła, ale i tonęła w zaspach śnieżnych. Ale nie wszyscy od razu poczuli, w jak ciężkich warunkach pogodowych znalazł się kraj. Na początku zima zaatakowała na północy i w centrum Polski. W tym samym czasie, w okolicach świąt Bożego Narodzenia, w Tatrach nie było śniegu. Była nieprzyjemna odwilż, wszędzie błoto – aura zupełnie niepodobna do tego, co w tym rejonie zwykle występuje zimą. Nagle i tam zaczął łapać mróz. Wkrótce mróz skuł już cały kraj. Zupełnie dosłownie.

"Wokół panowała cisza, nikogo nie było widać. Miasto wydawało się wymarłe, jakby nic w nim nie funkcjonowało. I wokół biało. - To było takie dziwne wrażenie. Śnieg przyszedł tak niespodziewanie i cicho. Nie walił jak podczas zamieci, podszedł z zaskoczenia. Nagle zrobiło się zimno i cicho. Tej ciszy wokół nigdy nie zapomnę" – tak wygląd Warszawy z tamtych dni zapamiętała Beata Modrzejewska.

Ale nie tylko stolica tak wyglądała. W swojej książce Grzegorz Sieczkowski zawarł także inne wspomnienia, które pokazuje, że zima stulecia, to nie były tylko bajeczne zimowe obrazki, jak choćby zamarznięte fale Bałtyku i dobra zabawa na mrozie. Warto przypomnieć choćby opowieść Andrzeja Flügela:

"8 stycznia po dobowej podróży dotarł do Poznania. A tam sceny niewyobrażalne. Najbardziej przerażająco wyglądał dworzec, gdzie siedzieli ludzie, którzy utknęli na tej stacji jeszcze w sylwestra, nie mogąc dotrzeć w okolice, które zostały całkowicie odcięte od świata. Nigdy nie zapomni matek z dziećmi, które na tym dworcu koczowały już kilkanaście lub kilkadziesiąt godzin. Nie było wtedy jednorazowych pieluch i gotowych posiłków w słoiczkach. Głodne dzieci płakały, a matki pieluchy zastępowały wyciąganą z waliz bielizną. To, co widział w poczekalni, było trudne do opisania. Dramatyczne. Istny horror" – czytamy w książce.

Oczywiście, nie brakuje też opowieści nieco lżejszych. Jak choćby historia samego autora. Warto pamiętać, że apogeum zimy stulecia przypadło w Sylwestra. Jak więc w takich warunkach ludzie docierali na noworoczne imprezy? Nie wszystkim się udało. Sam Sieczkowski, jak wspomina, mimo tragicznych warunków poruszał się po Warszawie dość sprawnie.

"Przez pewien czas woził nas nawet radiowóz Milicji Obywatelskiej, którego załoga ochoczo degustowała nasz doskonały, choć polski, calvados »Złota jesień«. Milicjanci poprosili, żebyśmy pomogli popchnąć ich samochód, bo zarył w śniegu. Była to nysa. Powiedzieliśmy, że chętnie, ale pod warunkiem, że nas podwiozą. Ku naszemu zdumieniu, przystali na to, co więcej, nie robili nam żadnych głupich numerów, jakie zwykle lubili robić, czyli nie spisali nas, tylko podwieźli tam, gdzie chcieliśmy. Potem na podobnej zasadzie wydzierżawiliśmy karetkę pogotowia, tym razem chyba zadziałała magia winiaku klubowego" – wspomina autor "Zimy stulecia".

Za zimno? Zwiększyć produkcję kaloryferów!

To był też czas, kiedy państwo i władza po raz kolejny pokazały swoją słabość. Ta historia pokazuje, że ludzie musieli sami sobie jakoś radzić. I radzili. W Nowy Rok cała Warszawa była nieprzejezdna, główne ulice były wyślizgane przez samochody. Komunikacja miejska praktycznie nie działała. Wybawieniem mógł być własny samochód, pod warunkiem, że ktoś go miał… i odpalił na tym siarczystym mrozie. Kolejnym problemem był śnieg. Co z nim robić? Wcale nie było tak łatwo się go pozbyć. Najczęściej zgarniano na chodniki i pobocza, wtedy jeszcze nie były zastawione sznurem parkujących samochodów.

"Często z poziomu chodnika nie było widać, co się dzieje na jezdni i odwrotnie, kierowca samochodu nie widział przechodniów oraz parterów domów" – opisuje tamten krajobraz Sieczkowski. Na problemy z komunikacją niektórzy zareagowali w niecodzienny sposób – założyli narty i ruszyli w drogę po mieście. Kadr z narciarzem przemierzającym stołeczne ulice znalazł się zresztą na okładce książki.

Ludzie musieli sobie też radzić z mrozem. Brak ciepłych kaloryferów, pękające rury, problemy z opałem w elektrociepłowniach, czy długie godziny bez prądu nie były niczym nadzwyczajnym. Łatano więc naprędce nieszczelne okna, a domy i mieszkania ogrzewano w każdy możliwy sposób. Co nieraz miało swój tragiczny finał. Co ciekawe, większości awarii kaloryferów w tamtym czasie winna była… Huta Lenina. Bo to z produkowanymi tam rurami były największe problemy. Kolejnym kłopotem i przyczyną awarii była też słona woda w instalacjach ciepłowniczych. Technologię jej odsalania udało się wprowadzić już po upadku komunizmu.

Skalę żywiołu, który wtedy dotknął Polskę, można prześledzić w drobniejszych rubrykach ówczesnych gazet. Tam nie było, jak na pierwszych stronach, tak wiele propagandowego tonu, którym władze próbowały przykryć swoją niemoc. Dopiero po latach jej prominentni przedstawiciele przyznali, że kraj rzeczywiście był wtedy na krawędzi katastrofy. W chwili, gdy w Polsce brakowało już nawet zniczy i świeczek, władze chciały pokazać, że kontrolują sytuację i... zalecały zwiększenie produkcji kaloryferów.

A co w tym ciężkim czasie leciało w telewizji? Jak wyglądała służba żołnierzy, którzy zostali zaciągnięci do odśnieżania kraju, w tym popularnego aktora Henryka Gołębiewskiego? Dlaczego prof. Paweł Śpiewak, wówczas od kilku lat bezrobotny, miał kontakt z zimą stulecia raczej przez media, bo jego okolica akurat zawsze była odśnieżona? Tego również możemy dowiedzieć się z książki Grzegorza Sieczkowskiego. Autor wraca także do innych wydarzeń, które miały swój bezpośredni związek z tamtą mroźną zimą – do tragicznego w skutkach wybuchu gazu w warszawskiej Rotundzie i wiosennej powodzi z roku 1979.

Na koniec pytanie, które wraca od lat. Czy tamte wydarzenia, wzajemna pomoc wielu osób, bez której mogłoby się nie udać przetrwać tego kataklizmu, doprowadziła do Sierpnia ’80? Czy ówczesna zimowa solidarność, przez małe "s", pozwoliła latem na stworzenie tej drugiej, przez wielkie "S"? Cytowany w książce historyk Marcin Zaremba podkreśla, że ekipa Edwarda Gierka nie miała szczęścia do pogody. Choć gierkowska dekada budowania drugiej Polski rozpoczęła się niezwykle łagodnymi zimami, to zakończyła wielkimi mrozami. I w tych warunkach, jak przekonuje, rodziła się jednak ludzka solidarność, choćby we wspólnym narzekaniu na nieudolne władze.

Ale czy zima z przełomu lat 1978 i 1979 przyspieszyła upadek tamtego systemu? Zaremba twierdzi, że na pewno wpisała się w ciąg kolejnych problemów, z którymi musiała się uporać ówczesna władza. Aż w końcu runęła pod ciężarem, którego nie była w stanie już dłużej dźwigać.

Książka Grzegorza Sieczkowskiego "Zima stulecia" ukazała się nakładem wydawnictwa The Facto.