Door de stikstofcrisis staat de natuur in de schijnwerpers. Nederland heeft er te veel van of juist te weinig om het stikstofprobleem de baas te worden. Vijf beweringen over de natuur op een rij.

1 Nederland heeft zich in de voet geschoten met het aanwijzen van zoveel beschermde natuurgebieden

Het is goed om eerst even terug te gaan naar de totstandkoming van Natura 2000, de Europese noemer waaronder natuurgebieden met de hoogste beschermingsgraad vallen. Natura 2000 ontstond in 1992, toen de Europese Commissie naast de al bestaande vogelrichtlijn (1979), ook een habitatrichtlijn invoerde. Die moet bedreigde plant- en diersoorten in hun leefgebieden beschermen en ervoor zorgen dat Europese natuur meer aansluit. Op die manier kunnen dieren, zoals recentelijk de wolf, zich verspreiden over het continent.

Omdat dieren en planten zich weinig aantrekken van landsgrenzen, is het idee dat Europa zich beter met de natuur bezig kan houden dan afzonderlijke lidstaten. Inmiddels telt Natura 2000 26.000 beschermde gebieden, goed voor bijna een vijfde van de oppervlakte van de Europese Unie. 9,5 procent van de Europese wateren valt onder Natura 2000.

Voor de toewijzing van Natura 2000-gebieden deed de Europese Commissie een beroep op de lidstaten. In totaal moeten op Europees grondgebied volgens de vogelrichtlijn 500 vogelsoorten beschermd worden. De habitatrichtlijn is goed voor de bescherming van 1500 bedreigde planten en dieren en 230 leefgebieden, zoals hooilanden, hoogveen, heidegebieden en kwelders.

De lidstaten konden bij Brussel aanmelden welke gebieden op hun oppervlak in aanmerking komen. Een stuifzandgebied waar de duinpieper kan broeden, is bijvoorbeeld bij uitstek een Natura 2000-gebied. Of de Waddenzee, met zijn unieke kwelderlandschap. Eerst wijst de minister van landbouw een gebied aan als natuurgebied voor de Nederlandse wet, om het vervolgens in Brussel aan te melden voor Natura 2000. Vervolgens onderzoekt de Europese Commissie de ecologische waarde. Na een inspraaktermijn over toewijzing en begrenzing, gaat de status definitief in. De meeste Nederlandse Natura 2000-gebieden hebben ­inmiddels onherroepelijk die status.

Het is niet zo dat Nederland de vrije hand heeft of had in het aanmelden van Natura 2000, zegt Marcel Soppe, advocaat omgevingsrecht. Gebieden als de Hoge Veluwe of de Waddenzee hebben zoveel waarde als natuurgebied, dat die niet te passeren zijn. “Dan zou Europa zeggen: joh, zou je die gebieden ook niet aanwijzen.” Niet dat de Europese Commissie die gebieden dan zelf op de lijst kan zetten. Om een land ertoe te dwingen, moet de commissie naar het Europees Hof stappen, om de lidstaat in gebreke te stellen.

2 Nederland heeft wel heel veel natuur voor zo’n klein druk landje

Dat valt wel mee. Volgens cijfers van de Europese Unie heeft Nederland ruim 160 Natura 2000-gebieden, waarmee het in Europees verband bij de achterhoede hoort. Wat aantal betreft is Duitsland koploper in Europa. De oosterburen hebben 5200 natuurgebieden onder de hoogste beschermingsnormen. Ons andere buurland België 310. Malta, Cyprus en Luxemburg hebben het minste aantal natuurgebieden: alle drie minder dan honderd.

Dit zijn, net als Nederland, kleine landen. Daarom is het interessanter om te kijken naar de oppervlakte die uit beschermde natuur bestaat. 13,4 procent van Nederland is Natura 2000-gebied, waarvan een groot deel in zee ligt. Daarmee staat Nederland op plaats 19 van de 28 EU- landen. Slovenië gaat op kop met 37,8 procent Natura 2000, gevolgd door Kroatië (36,6) en Bulgarije (34,5). Cyprus en Luxemburg staan, ondanks hun kleine aantal natuurgebieden, allebei in de top-10 als het om relatieve hoeveelheid natuur gaat. Het Verenigd Koninkrijk en Denemarken hebben de minste natuur, als enige twee Europese landen scoren zij onder de 10 procent.

De bewering dat Nederland veel kleine lapjes natuur heeft, klopt dus. Maar dat heeft Nederland aan zichzelf te wijten door de wijze waarop de Natura 2000-gebieden zijn aangewezen. Hoogleraar natuurbescherming Kees Bastmeijer wijst erop dat ook die kleine gebieden ecologische waarde hebben. “Voor het ­halen van de natuurdoelen was het verstandiger geweest om gebieden ruimer te begrenzen.”

Tekenend voor het beleid rond Natura 2000 is de streep die het eerste kabinet-Rutte zette door de verbindingszones tussen verschillende natuurgebieden. In de zogeheten Ecologische Hoofdstructuur moesten corridors de Nederlandse natuur verbinden, zodat er een groter, robuuster natuuroppervlak zou ontstaan. Daardoor konden ook dieren zich makkelijker van het ene naar het andere Natura 2000-gebied bewegen. Toenmalig staatssecretaris Henk Bleker schrapte het plan. Te duur, vond Bleker, die ook stukken natuur in de verkoop wilde doen.

3 Het is slecht gesteld met de kwaliteit van de Nederlandse natuur

Dat klopt. Volgens onderzoeker natuurbeschermingsrecht Ralph Frins is het zelfs ‘zeer slecht’ gesteld met de natuurkwaliteit. Slechts 4 procent van de Nederlandse habitattypen, zoals heides en duinlandschappen, verkeert in onbedreigde staat. Van de plant- en diersoorten die volgens de vogel- en habitatrichtlijn moeten worden beschermd, verkeert 23 procent in een gunstige staat. Bij de vogels gaat het iets beter; bijna twee derde van de vogelsoorten leeft stabiel in Nederland, of neemt in aantal toe.

Wat betreft de stikstofuitstoot, hebben de meeste Europese landen een probleem. Vrijwel alle EU-lidstaten hebben natuurgebieden waar te veel stikstof in neerslaat. Rond 2000 werden in grote delen van Europa de stikstofwaarden in kwetsbare natuurgebieden overschreden. Nederland spande de kroon, gevolgd door Vlaanderen, de Franse kuststreek Bretagne, de Italiaanse Po-vlakte en Denemarken. Nog altijd is de stikstofdichtheid in de Nederlandse lucht veruit het hoogste van de Europese Unie.

Beeld Fadi Nadrous|Trouw

Die hoge uitstoot is problematisch in combinatie met de kleine natuurgebieden. Het Nederlandse natuurbeleid is er mede de oorzaak van dat Nederland zo in de knel is gekomen met stikstofnormen. Vlak bij de kleine natuurgebieden zijn veel stallen gebouwd, waar een hoge ammoniakuitstoot vandaan komt. Daardoor zijn de stikstofnormen in kwetsbare Natura 2000-gebieden ruim overschreden. Stikstof is een belangrijke voedingsstof voor planten, maar het zorgt in natuurgebieden voor een verdringing van plantsoorten die gebaat zijn bij voedselarme grond. Zo kunnen heidevelden door stikstof overwoekerd raken door bramenstruiken of brandnetels. Wat weer een teruggang van de biodiversiteit in het gebied tot gevolg heeft.

4 In Duitsland zijn de normen veel soepeler

Het kabinet zit in de maag met de uitspraak van de Raad van State in mei, die een streep haalde door het stikstofbeleid. Ineens blijkt Nederland zoveel natuur te hebben waar de stikstofnormen overschreden worden, dat het bouwen van woningen, stallen of het aanleggen van wegen niet meer kan. Elke nieuwe stikstofuitstoot tast de natuur immers verder aan.

Door belangenorganisaties en sommige partijen wordt naar andere landen, en dan met name Duitsland, gewezen. Daar zijn de normen soepeler, daar kan veel meer. Dat klopt in principe, Nederland is een stuk strenger dan de buurlanden. In Nederland mocht er volgens de in mei afgeschoten norm per jaar 0,05 mol (0,7 gram) stikstof neerslaan per hectare. Sinds de rechterlijke uitspraak is die drempelwaarde helemaal afgeschaft. In Duitsland ligt de drempel op 7,14 mol (100 gram) per hectare. België gebruikt andere rekenmethodes.

Dat Nederland zo streng is, zeggen juristen en ecologen, komt door de slechte staat van de Nederlandse natuur. Wat weer te maken heeft met al die ‘postzegels’ natuur in het land. De uitgestrektere gebieden in Duitsland en België kunnen door hun omvang beter tegen een stootje.

Juridisch adviseur Valentijn Wösten zei het onlangs in een hoorzitting in de Tweede Kamer als volgt: “Het probleem in Nederland is veel groter dan in Duitsland. Bovendien is de Duitse rekenmethode nooit aan een rechter voorgelegd.” Dat klopt niet helemaal, Duitse rechters hebben zich wel over de normen gebogen, maar juristen hebben hun twijfels of de methode ook voor een Europese rechter standhoudt.

Die oplossing ligt volgens juristen en ecologen in het herstel van de natuur, want zolang die er zo slecht aan toe is, zal elke nieuwe drempelwaarde of rekenmethode te hoog zijn. Hoogleraar natuurbescherming Bastmeijer, tijdens diezelfde hoorzitting: “Een nieuwe norm werkt alleen op de lange termijn, als je zeker weet dat je die doelen gaat halen. Nieuwe compensatiemaatregelen en drempelwaarden inbouwen is echt niet de weg. Dan sta je zo weer voor de rechter.”

5 We moeten de stofkam door het aantal ­natuurgebieden halen

VVD, PVV en Forum voor Democratie lijkt het een uitstekend middel om het stikstofprobleem uit de wereld te helpen, ook het CDA flirtte met de gedachte: als de stikstofuitstoot niet zomaar omlaag kan, dan moet de natuur maar inschikken. We leven immers in een te klein landje om de economie én de natuur te laten floreren.

Voorzitter Marc Calon van boerenorganisatie LTO: “Wij pleiten voor minder, maar grotere natuurgebieden. En misschien moeten we af en toe ook zeggen: voor deze soort is in onze metropool geen plek.”

Zo’n handelswijze druist echter volkomen in tegen de keuzes die Nederland maakte bij de totstandkoming van Natura 2000. Nederland liet de Europese Commissie toen juist weten voor welke soorten er wél plek is.

Daarom acht onderzoeker Frins de kans klein dat natuurgebieden geschrapt zullen worden. Het Hof van Justitie geeft slechts onder twee voorwaarden toestemming om natuurgebieden af te voeren. Dat kan als er een wetenschappelijke fout is gemaakt bij de toewijzing van een gebied. Zo was in een Frans natuurgebied per ongeluk een strook van driehonderd meter breed meegeteld als natuurgebied. Toen daar een snelweg gepland werd, kon de strook alsnog geschrapt omdat de toewijzing op een vergissing berustte.

De andere optie is wanneer een gebied niet meer kan bijdragen aan het verwezenlijken van de doelstellingen van de vogel- en habitatrichtlijn. Daaraan moeten wel natuurlijke omstandigheden ten grondslag liggen. Wanneer een natuurgebied is opgeslokt door de zee, bijvoorbeeld.

Frins: “Als een gebied geen bijdrage meer kan leveren aan de doelen, omdat de overheid heeft nagelaten het gebied afdoende te beschermen of ontwikkelen, kan niet met succes een beroep op deze mogelijkheid gedaan worden.”

Staatssecretaris Bleker wilde rond 2010 de Leenheerenpolder bij het Zuid-Hollandse Goudswaard schrappen als Natura 2000-gebied, om ‘politieke, sociale en budgettaire’ redenen.

In eerste instantie stemde de Europese Commissie daarmee in. Vervolgens stelde de Raad van State vragen bij het besluit, en legde die voor aan het Europees Hof van Justitie. Dat floot Nederland terug: Bleker vond het immers vooral onwenselijk om de polder onder water te zetten en er was geen sprake van een wetenschappelijke fout. Zo kreeg de Leenheerenpolder opnieuw de Natura 2000-status.

Minister Carola Schouten van landbouw had onlangs slecht nieuws voor de partijen die natuur willen schrappen. In een Kamerbrief haalde zij de twee opties aan waaronder Brussel het ontnemen van een Natura 2000-status toestaat. “Geen van de Nederlandse Natura 2000-gebieden voldoet aan deze criteria. Daarmee zijn er op dit moment geen mogelijkheden om het aantal Natura 2000-gebieden in Nederland te verminderen.”

De enige manier, paradoxaal genoeg, om de gespannen verhouding tussen natuur en economie te verlichten, is door nu méér natuur te laten ontstaan. Volgens hoogleraar Bastmeijer hebben partijen als VVD, CDA, SGP en een organisatie als LTO, die zo min mogelijk natuur wilden, zichzelf ‘in de voet geschoten’ met het stikstofbeleid. “Door de slechte staat van de natuur worden nieuwe vergunningen veel sneller geweigerd.” De huidige natuur herstellen en grotere natuurgebieden aanleggen geeft weer speelruimte. Maar daar vervolgens in schrappen is niet aan de orde.

Lees ook:

Hoe het stikstofgedrocht groeide en ter wereld kwam

Meer dan tien jaar geleden bleek dat het kabinet een probleem had met het stikstofbeleid. CDA, PvdA en VVD verzonnen gezamenlijk een aanpak. Dat plan sneuvelde. Nu zitten we met de brokken. Een reconstructie.

Juristen: ook nieuwe stikstofaanpak kabinet is in strijd met de wet

Ook de nieuwe stikstofmaatregelen van de regering zijn waarschijnlijk in strijd met de wet, legden deskundigen onlangs uit in de Tweede Kamer.