Język służy politykom do kreacji rzeczywistości, do przekonywania, że wykreowana przez słowa rzeczywistość jest lepsza niż inne, a także do utrwalania tej wizji świata - mówi w rozmowie z Onetem prof. Kłosińska

Prof. Kłosińska zauważa, że w języku PiS widać bardzo silną deformację rzeczywistości. - Polega to na przykład na tym, że słowa odnoszą się do czegoś innego niż tradycyjnie: porażka jest nazywana sukcesem, postęp ma się kojarzyć z tępactwem - wylicza

- Zauważalne są dwie retoryki - godnościowa i wykluczenia. Widać to także w narracji tzw. polityki historycznej, kiedy używa się wyrażeń przemysł pogardy albo pedagogika wstydu - twierdzi prof. Kłosińska

Językoznawczyni podkreśla także, że partia rządząca nadaje światu słowne etykiety, które "zaklejają" rzeczywistość, upraszczają ją i sprawiają, że wydaje się ona czarno-biała

- Za czasów PO nie było takiego wykluczania, nie tworzono „stref wolnych” od jakichś ludzi, agresja językowa nie szła tak daleko - zaznacza

Jak się rządzi światem za pomocą słów?

Język służy politykom do kreacji rzeczywistości, do przekonywania, że wykreowana przez słowa rzeczywistość jest lepsza niż inne, a także do utrwalania tej wizji świata. Kreacja, o której mówimy, często polega na deformacji – tworząc (za pomocą słów) jakiś obraz świata, polityk jednocześnie zniekształca rzeczywistość, która istnieje realnie, albo jej dotychczasowe obrazy w naszych głowach. Zresztą, te funkcje języka są realizowane nie tylko w polityce – są obecne, w różnym natężeniu i w różnych proporcjach, też w innych obszarach naszego życia.

Czy PiS rządzi naszym światem przy pomocy języka?

W języku „dobrej zmiany” można zauważyć bardzo silną deformację rzeczywistości. Polega to na przykład na tym, że słowa odnoszą się do czegoś innego niż tradycyjnie: porażka jest nazywana sukcesem, postęp ma się kojarzyć z tępactwem (w publicystyce prawicowej istnieją takie słowa jak postępak i postępactwo), krytyka jest utożsamiana z atakiem itd.

Wiele słów jest używanych w sposób rozmyty – tak, że nie wiadomo dokładnie, co znaczą, a wiadomo jedynie, że przywołują negatywne skojarzenia (głównie z PRL-em); są to słowa, powiedziałabym, fundamentalne dla tej retoryki: lewak, postkomuniści, ubecy, esbecy itd. Używając ich, „dobra zmiana” tworzy świat, w którym istnieje silne zagrożenie ze strony postkomuny.

Co ciekawe jednak, trudno dokładnie wskazać, czym jest postkomunizm – nie do końca wiadomo, czym jest komunizm (pomijając użycia terminologiczne), a już zupełnie nie wiadomo, co wnosi przedrostek post-. Zgodnie ze słownikowym znaczeniem post- wskazuje na to, co następuje po czymś, a zatem postkomunistą można nazwać nawet osobę urodzoną w latach 90. XX wieku – jeśli uzna się ją za reprezentanta jakichś cech, które kojarzą się z tym, co bywa nazywane komunizmem.

Tym, co tu najważniejsze – tym, co sprawia, że mamy do czynienia z „rządzeniem światem za pomocą słów” – jest arbitralność w używaniu słów: lewakiem (skądinąd, konia z rzędem temu, kto powie, co to słowo znaczy), postkomunistą, ubekiem itd. jest ten, kogo nazwiemy lewakiem, postkomunistą, ubekiem. I dalej – granice między światem stworzonym przez język a światem realnym się zacierają: to swoiste słownictwo jest używane w sposób rytualny, jest powtarzalne i niezmienne, przez co tworzony przez nie świat wydaje się jedynym możliwym światem.

Co jest charakterystyczne dla języka „dobrej zmiany”?

Tych cech jest sporo, ale najbardziej zauważalne są dwie retoryki – retoryka godnościowa i retoryka wykluczenia. W tej pierwszej próbuje się narzucić wizję świata, że oto Polacy – jako naród i jako poszczególne osoby czy grupy – byli upokarzani przez inne kraje i poprzednie rządy.

Służy temu np. posługiwanie się słowem suweren, które „przydaje godności” wyborcom. Nie są oni już elektoratem, wyborcami, ludźmi itd. – stają się kimś, kto ma władzę: suwerenem. Bardzo silny „godnościowy” wydźwięk ma też zwrot wstawać z kolan, często używany przez rządzących głównie w odniesieniu do sytuacji międzynarodowej (Polska wstaje z kolan).

A “500 plus”?

To kolejny przykład. Plus, czyli słowo występujące w nazwach programów społecznych (np. 500 plus, mieszkanie plus itd.), jest sygnałem: „zobaczcie, dajemy wam coś więcej”. Bo przecież ten plus w 500 plus nie wskazuje na to, że ludzie dostają więcej niż 500 zł – tu plus to coś więcej, ale nie w sferze finansowej, tylko w sferze godności.

Gdzie jeszcze to widać?

Na przykład w narracji dotyczącej polityki zagranicznej czy tzw. polityki historycznej, kiedy używa się wyrażeń przemysł pogardy albo pedagogika wstydu. Pedagogika wstydu – wyrażenie niemające zupełnie podstaw w nauce – oznacza działania, które pokazują Polaków z nie najlepszej strony i nie jako ofiary, tylko jako ludzi, którzy nie zawsze byli uczciwi i dobrzy. Wszelkie doniesienia, które mogą sugerować, że Polacy nie są lub nie byli krystaliczni, określa się mianem pedagogiki wstydu.

Wszystko, co sprawia, że Polacy przestają być “narodem wybranym”, jest złe?

I narodem cierpiącym. W tę retorykę wpisuje się też niedawny tweet posła Mularczyka o tym, że szwedzki pisarz, który wygłaszał mowę przed wystąpieniem Olgi Tokarczuk na gali wręczenia Nagród Nobla, powinien był przeprosić za potop szwedzki.

To fundament retoryki godnościowej (a równocześnie mesjanistycznej) – jesteśmy narodem cierpiącym, doznawaliśmy (i doznajemy) krzywd i z tego powodu zostaliśmy niejako powołani, żeby dawać świadectwo prawdzie i moralności, a to upoważnia nas do mówienia światu, co jest dobre, a co złe.

Prof. Ewa Kołodziejek mówiła: “Jeśli otwarcie dzieli się ludzi na lepszych i gorszych, na pożądanych i niepożądanych, na Polaków prawdziwych i nieprawdziwych, to wyzwala złe emocje społeczne”.

I to właśnie ta druga retoryka, która jest charakterystyczna dla obozu rządzącego, czyli retoryka wykluczenia. PiS dzieli, „sortuje” Polaków, wykluczając część z nich ze wspólnoty – ci wykluczeni to gorszy sort, ludzie mający gen zdrady, ludzie cierpiący na ojkofobię, sędziowska kasta, targowica, postkomuniści, lewacy, ubecy, LGBT itd.

Jak widać, podstawą wykluczenia jest uznanie kogoś za gorszego, za zdrajcę, za działacza PZPR lub współpracownika UB, przy czym wymienione tu nazwy są używane bardzo arbitralnie – o tym, kto jest ubekiem, i co to słowo znaczy, decyduje ten, kto tego wyrazu używa. W tym wszystkim jest też tendencja bardzo niebezpieczna – używanie nazw odnoszących się do gejów czy lesbijek w taki sposób, by wywołać poczucie zagrożenia oraz by wykluczyć (słynne strefy wolne od ideologii LGBT).

***

"W języku PiS-u jest dużo sformułowań quazi-naukowych"

***

Wypisałam kilka zwrotów z państwa książki: gorszy sort, komuniści i elity partia zestawia się ze słowami takimi jak: patrioci, suweren, żołnierze wyklęci. Dokąd to prowadzi?

Przede wszystkim nie pozostawia miejsca na dialog. Jedni są podburzani przeciwko sobie, te podziały się pogłębiają, coraz trudniej o kompromis. Zaczyna panować przekonanie, że kogoś, kto nie podziela naszych poglądów, powinno się zwalczać, a nie spróbować wejść z nim w dyskusję. Nie można osiągnąć porozumienia z kimś, kogo nazywa się zdrajcą czy postkomunistą.

Wielu ekspertów, w tym sam prof. Michał Rusinek, współautor książki, mówi o “języku nienawiści” w ustach partii rządzącej. Czy to nie za mocne określenie?

W języku PiS jest bardzo dużo agresji, pogardy i nienawiści. Język nienawiści wkracza do oficjalnych dokumentów – wiele polskich samorządów wydało uchwały o „strefach wolnych od ideologii LGBT” (przy czym – należy to wyraźnie podkreślić – nie istnieje coś takiego jak ideologia LGBT, bo LGBT to są ludzie, a preferencje seksualne nie są ideologią), a nie tak dawno polityczka PiS Elżbieta Kruk powiedziała, że myśli, że Polska będzie „regionem wolnym od LGBT”.

Niestety, przywołuje to na myśl hitlerowskie „strefy wolne od Żydów”. Czy mowa o strefach wolnych od ideologii LGBT, czy pomija się słowo ideologia – przekaz jest taki sam: wykluczenie, napiętnowanie osób nieheteroseksualnych. Słowo ideologia stanowi tu coś w rodzaju zasłony dymnej – ma „zakryć” to, że piętnuje się ludzi, bo z ideologią przecież można walczyć.

Wrogiem jest także opozycja? W języku "dobrej zmiany" określana często jako “totalna”.

Wyrażenie totalna opozycja mieści się w retoryce militarnej, która sprawia, że postrzegamy politykę jako wojnę. Nazywanie opozycji totalną opozycją powoduje, że zaczynamy o niej myśleć jak o czymś, co prowadzi do katastrofy, zagłady, zniszczenia – bo przymiotnik totalny określa zwykle rzeczowniki odnoszące się do zagłady. Zresztą, coraz częściej pojawiają się też nazwy totalni i totalsi, odnoszące się do opozycji – one jednak „ukrywają” już fakt opozycyjności, a eksponują totalność. A zatem w opozycji przestaje być istotne to, że jest opozycją, a najważniejsze staje się to, że wywołuje zagrożenie.

Metafor wojennych w języku „dobrej zmiany” mamy sporo – jedną z nich jest bojówka. Tradycyjnie bojówką nazywa się grupę paramilitarną, która walczy z kimś przy użyciu siły. Tymczasem „dobra zmiana” bojówką nazywa ludzi, którzy zakłócają spotkania polityków obozu rządzącego albo biorą udział w manifestacjach. Powstają nawet wyrażenia bojówki totalnej opozycji, bojówki Obywateli RP – znów opozycja jest kreowana na siłę, która zagraża Polsce, działając w sposób militarny. W jednej z prawicowych gazet znalazło się nawet takie stwierdzenie: „Marsze LGBT to specyficzny gatunek bojówek – to jednostki, które nie chcą bić, ale które same chcą być bite” – to już całkowicie dowolne użycie słowa.

Sędziowie to “kasta”, opozycja to “totalsi”, a Unia Europejska jest “wyimaginowaną wspólnotą”. Po co tworzy się takie etykiety?

Żeby świat był czarno-biały. Wtedy ludzie nie muszą się zastanawiać nad tym, kto jest dobry, a kto zły – bo mają wszystko podane na tacy. Nie muszą się także zastanawiać nad tym, czy są jakieś odcienie szarości, nie muszą dociekać, że ci, którzy niby są źli, może czasem robią coś dobrego, i na odwrót – wówczas rzeczywistość byłaby złożona, a kimś, kto tak ją postrzega, trudniej się rządzi. Tymczasem ludzie, którzy przyjmują wizję świata narzuconą przez polityków i propagandę, nie dokonują wyborów.

Naturalne jest to, że w państwach demokratycznych różne środowiska i wyznawcy różnych światopoglądów mają swoje języki i nimi opisują rzeczywistość. Możemy mieć np. różny sposób myślenia o przerywaniu ciąży i jedna grupa nazwie ten zabieg zabójstwem dziecka, a wyraziciele innego światopoglądu powiedzą o aborcji.

Na czym więc polega problem?

Na tym, że przekaz polityczny jest silnie zrytualizowany – ciągle operuje się tymi samymi słowami do opisu poszczególnych elementów rzeczywistości (sędziowska kasta, totalna opozycja itd.), a słowa te są bardzo nacechowane. Człowiek nie ma wówczas dostępu do innych światów, bo te słowne etykietki zaklejają mu możliwość patrzenia na świat z różnych stron.

Czy ktoś stoi za kreowaniem tych wszystkich wyrażeń?

Językoznawcy tego nie badają. My z Michałem Rusinkiem zajęliśmy się opisem tego, jak ten język działa, w jaki sposób wpływa na rzeczywistość.

Język dobrej zmiany posługuje się zwrotami, które nie do końca są zrozumiałe dla społeczeństwa.

W języku PiS-u jest dużo sformułowań quazi-naukowych, jak np. imposybilizm, ojkofobia czy element animalny. To wyrazy, które nie są znane powszechnie, a wtedy łatwiej nimi straszyć – gdy ktoś do końca nie rozumie znaczenie danego słowa, to może przypisać mu różne treści. Ale – co bardzo ważne – ich naukowość (czy to rzeczywista, czy to pozorna) sprawia, że ludzie mogą odnieść wrażenie, że ten, kto ich używa, panuje nad rzeczywistością. Jeśli polityk mówi, że jedną z chorób, która dotknęła części sędziów, jest ojkofobia, to możemy pomyśleć, iż dobrze zdiagnozował sytuację, bo umie ją nazwać w sposób naukowy (choć w rzeczywistości posłużył się metaforą, a nie naukowym opisem).

***

"Także Unia, z którą Polska jest w konflikcie w kwestii praworządności, przedstawiana jest negatywnie"

***

Prof. Friszke porównał język PiS do języka Gomułki.

Podobieństw do języka PRL-u, nie tylko samego Gomułki, jest wiele: stosowanie podziałów na „nas” i „onych”, silne wartościowanie, odcinanie się od elit, wskazywanie wroga itd.

Teraz tym wrogiem są Unia Europejska i Niemcy? W książce wskazują państwo jednoznacznie negatywne konotacje, jakie wiąże język PiS z tymi wyrażeniami.

To emblematy wroga zewnętrznego, a taki zawsze jest potrzebny, żeby silniej się skonsolidować. Wobec Niemców łatwiej jest wywołać w społeczeństwie negatywne emocje ze względów historycznych. Także Unia, z którą Polska jest w konflikcie w kwestii praworządności, przedstawiana jest negatywnie, jako coś obcego. O Unii Europejskiej partia mówi nie jak o wspólnocie, tylko instytucji opresyjnej zagrażającej naszej suwerenności.

Ale przecież premier Mateusz Morawiecki mówił, że “Polska jest bijącym sercem Europy”.

Właśnie, premier mówi o bijącym sercu Europy, a nie Unii Europejskiej. Różne nazwy są emblematami różnych stereotypów i nośnikami różnych wartości. Wartości negatywne związane z Unią jako ciałem opresyjnym wobec Polski, które chce nam „narzucić własne zdanie” i zagraża naszej suwerenności, niosą słowa Unia, unijny i Bruksela. Natomiast Europa przynosi pozytywne konotacje. To właśnie rytualizacja, o której już wspomniałam – jedno słowo odnosi się do jednego elementu rzeczywistości. Słowo Unia jest nośnikiem tego, co złe, a nazwa Europa – tego, co dobre.

Niektórzy powiedzieliby, że za czasów PO używano języka w podobny sposób, tylko nikt nie zwracał na to uwagi.

Nie, sytuacja była jednak inna. Nie było takiego wykluczania, nie tworzono „stref wolnych” od jakichś ludzi, agresja językowa nie szła tak daleko. Poza tym język nie był tak silnie zrytualizowany – poszczególne elementy rzeczywistości nazywano na różne sposoby, a telewizja publiczna nie serwowała tak nachalnej propagandy jak obecnie.

Oczywiście, każdy podmiot życia publicznego (w tym: każda partia polityczna) tworzy swój język, bo ma swoją wizję świata, a za nią idą słowa. Ale język, którym posługuje się (i posługiwała się, gdy rządziła) obecna opozycja, w dużym stopniu zasadzał się na języku ogólnym. W wypadku „dobrej zmiany” mamy do czynienia z zawłaszczaniem słów, z odwracaniem ich znaczeń i z dużą arbitralnością w ich używaniu. Jak już mówiłam – to władza decyduje, kto jest lub był ubekiem czy postkomunistą, kto nienawidzi Polski, kto atakuje Polskę, kto składa na Polskę donosy itd. To władza arbitralnie przypisuje tym słowom znaczenia, czasem (jak w wypadku choćby bojówki) całkiem inne od tych, które znamy.

Znajdzie się wiele osób, które uznają, że analizy językowe tego, jak zwraca się do nas partia rządząca, są wyolbrzymione. Że na siłę szuka się w języku PiS zagrożenia.

Język jest podstawowym narzędziem komunikacji, pełni funkcję poznawczą, za jego pomocą poznajemy świat. Nazywa elementy rzeczywistości, odnosi się do nich i narzuca tej rzeczywistości interpretację, a czasem ją wręcz kształtuje. W zależności od tego jak i które elementy będą nazwane, to tak ten świat będziemy widzieli.

Można to pokazać na przykładzie wyrażenia seksualizacja dzieci, używanego przez „dobrą zmianę” do nazwania edukacji seksualnej, która miała być przeprowadzana w szkołach. Wyrażenie to nazywa byt, który nie istnieje – seksualizacja jest terminem psychologicznym oznaczającym czynienie z kogoś obiektu seksualnego, a przecież nie o to chodzi w programie edukacji seksualnej. A zatem używa się słowa, które nie ma odniesienia do rzeczywistości – ergo: za pomocą tego słowa tworzy się nowy element świata.

I ktoś, kto przyjmuje na wiarę przekaz rządzących i przekaz TVP, uznaje, że w świecie ten element, stworzony wyłącznie przez słowa, istnieje.

dr hab. Katarzyna Kłosińska, językoznawca, pracownik naukowy Uniwersytetu Warszawskiego, przewodnicząca Rady Języka Polskiego przy Prezydium PAN, współautorka (wraz z Michałem Rusinkiem) książki "Dobra zmiana, czyli jak się rządzi światem za pomocą słów"