Dotarłem do najnowszych projekcji Komisji Europejskiej dotyczących udziału wynagrodzeń poszczególnych państw Unii w PKB. To nie są dla nas dobre wiadomości. Polska znajduje się na szarym końcu krajów z najniższym udziałem płac w gospodarce. I choć można to po części zrzucić na karb metodologii, problem jest jak najbardziej realny i odczuwalny przez nas wszystkich. Na szczęście widać też światło w tunelu.

Udział płac w PKB to bardzo ciekawy wskaźnik. W najprostszym rozumieniu mówi on o tym, ile zarabiamy w stosunku do wszystkich wytworzonych dóbr i wartości w gospodarce. Innymi słowy, wskazuje, czy nasze pensje rosną tak szybko, jak produktywność, wydajność pracy, czy nie. Wszystko zależy oczywiście od struktury samej gospodarki, ale, upraszczając, im niższy ten czynnik, tym w gorszym świetle są postawieni sami pracownicy i ich wynagrodzenia. Czym to skutkuje i dlaczego jest takie groźne? Zacznijmy od najświeższych przewidywań Komisji Europejskiej.

Udział płac w PKB w Polsce w 2017 r. Jesteśmy bardzo nisko w UE

Polska pod względem udziału płac w PKB wypada bardzo blado. Nasz kraj jest na szarym końcu Unii Europejskiej z wynikiem 48 proc. Gorzej jest tylko na Węgrzech (47,8 proc.), Malcie (47,2 proc.), w Irlandii (35,3 proc.) i Słowacji (45,7 proc.). Średnia unijna wynosi 55,4 proc., podczas gdy np. w Słowenii sięga powyżej 60 proc. (kraj z najwyższym udziałem płac we Wspólnocie).

Bardzo słabo, ale trochę lepiej od nas wypadają za to Czechy (48,4 proc.) oraz Rumunia (48,5 proc.). Co również musimy podkreślić, Warszawa ma na koncie jeden z największych spadków udziału płac w PKB w całej UE. Od 1995 r. ten udział zmniejszył się o 8,9 punktu procentowego. Wyższą dynamikę spadku odnotowano jedynie w Rumunii (-15,7 pp) i w Irlandii (-19,4 pp).

Foto: Mariusz Olszewski / Business Insider Polska

Polska z bardzo niskim udziałem płac w PKB. Powody metodologiczne

Dlaczego nasz kraj wypada tak słabo na tle innych państw UE? Powodów jest bez liku. Zacznijmy od samej metodologii.

- Udział płac w PKB jest trudny w interpretacji, ponieważ silnie zależy od struktury gospodarki. Przykładowo w Polsce jest zaniżany przez bardzo wysoki, jeden z najwyższych w UE, udział zatrudnienia w rolnictwie, które częściowo nie jest w ogóle wliczane do tego wskaźnika. Tymczasem w rolnictwie pracuje w Polsce ok. 11 proc. pracujących wobec 1 proc. w Niemczech. Jednocześnie, gdyby pracowali w sektorze przedsiębiorstw, który jest kilkukrotnie bardziej produktywny, to ich płace byłyby znacznie wyższe - tłumaczy Rafał Trzeciakowski z Forum Obywatelskiego Rozwoju.

Jak zauważa ekspert, Rumunia, która ma jeszcze większy odsetek pracujących w rolnictwie, charakteryzuje się również znacznie niższym udziałem w płac w PKB. Ciekawym przykładem jest także Irlandia. To nie jest państwo, które przychodzi jako pierwsze do głowy, kiedy myślimy o głodowych płacach, prawda? I dobrze, bo tam kłopot z bardzo niskimi płacami nie jest tak powszechny. Problem jest za to z drugim czynnikiem, czyli PKB. Pamiętacie, jak rok temu pisaliśmy, że PKB w tym małym wyspiarskim państwie wzrósł w 2015 r.o 26 proc., przebijając wszelkie możliwe prognozy i mrożąc ekonomistów?

Okazało się, że wszystkiemu "winny" jest bardzo korzystny system podatkowy, który skłonił wiele przede wszystkim amerykańskich firm do relokacji swoich głównych siedzib. Dzięki temu wzrost gospodarczy sztucznie, bo jedynie na papierze, eksplodował. Pensje nie miały szans równie szybko wzrosnąć, stąd taki wynik. Choć Dublin jeszcze w 2014 r. odnotował 45,4 proc. udziału wynagrodzeń w PKB, rok później było to już 35,3 proc. Dzięki tym danym możemy dokładnie określić, kiedy zaczął się proces przenoszenia przedsiębiorstw na Zieloną Wyspę.

Wróćmy jednak do Polski. Udział w rolnictwie, który spycha nasz kraj ku dołowi, to jedno. Drugą sprawą są zmiany cywilno-prawne, które spowodowały nad Wisłą eksplozję osób samozatrudnionych. Na ten problem zwraca uwagę m.in. Joanna Tyrowicz, ekonomistka, ekspertka rynku pracy z ośrodka GRAPE, oraz dr Jacek Tomkiewicz, ekonomista z Akademii Leona Koźmińskiego, specjalizujący się w nierównościach dochodowych.

- Metodyka Eurostatu traktuje cały dochód z samozatrudnienia jako dochód kapitału (czyli nie jako wynagrodzenia pracowników, a dochód firmy - przyp. red.), ale dzieli całość przez ludzi pracujących, w tym również samozatrudnionych. W Polsce jest ich dużo i to bardzo obniża nasz labor share (udział płac w PKB - przyp. red.) w porównaniu do innych krajów - wyjaśnia Tyrowicz. - Wynagrodzenia samozatrudnionych to nie płace, ale zyski, więc niskie zarobki to częściowo efekt statystyczny - tłumaczy z kolei Tomkiewicz.

Polska z bardzo niskim udziałem płac w PKB. Powody, które czujemy na własnej skórze od lat

Metodologia może więc po części tłumaczyć naszą bardzo niską pozycję w Unii. Gdybyśmy jednak w tym miejscu poprzestali poszukiwać odpowiedzi, otrzymalibyśmy niepełny, kłamliwy obraz. Dalsza część jest dla nas znacznie mniej przyjemna.

- Udział płac w PKB w ostatnich dwudziestu latach spada prawie na całym świecie. Malejący udział zarobków w tym wskaźniku oznacza, że rosną one wolniej niż wydajność pracy. W tym samym czasie zwiększa się wynagrodzenie kapitału. Taki stan rzeczy wynika głównie ze słabnącej pozycji pracownika względem właścicieli międzynarodowych korporacji, głównie przez to, że kapitał jest mobilny, a siła robocza w dużej mierze nie. Zamiast podnosić płace, można przenieść produkcję za granicę albo zastąpić ją tanim importem - przekonuje dr Tomkiewicz.

Według niego to stanowi poważny problem, bo przez to rosną nierówności i nierównowagi makroekonomiczne: produkcja jest wyższa niż dochody gospodarstw domowych, więc trzeba się zadłużać (USA, Grecja) albo utrzymywać nadwyżkę eksportową (Niemcy, Chiny), która oznacza deficyt gdzie indziej.

- W Polsce też to wyraźnie widać – w latach 1989-2016 PKB wzrosło o 225 proc., a płace o 200 proc. - wylicza.

Pracownik w Polsce przez lata był w roli podrzędnej

Na podobną kwestię zwraca uwagę Filip Konopczyński z Fundacji Kaleckiego. - W przypadku Polski wzrost gospodarczy po 1989 r. oparty był przede wszystkim na pozyskiwaniu inwestycji zagranicznych i dzięki taniej oraz wykwalifikowanej sile roboczej. Wzrostom produktywności pracowników nie towarzyszył adekwatny wzrost płac. Skutkowało to stałym spadkiem udziału wynagrodzeń w PKB przy jednoczesnym stałym niewielkim wzroście wynagrodzeń pracowników. Jako że gospodarka szybko się rozwijała, a bezrobocie było wysokie, to siła negocjacyjna pracowników była zbyt niska, aby udział płac w PKB mógł trwale rosnąć. Na słabe wzrosty wynagrodzeń wpłynęły: niskie uzwiązkowienie, słaby poziom krycia przez umowy zbiorowe, brak mechanizmów indeksacji wynagrodzeń oraz wypieranie umów kodeksowych poprzez tzw. umowy śmieciowe - twierdzi i dodaje:

To, co ogranicza dziś wzrost wynagrodzeń, obok słabej pozycji związków zawodowych to przede wszystkim konkurencja o inwestycje z krajami (także unijnymi, jak Rumunia czy Bułgaria), w których koszty pracy są jeszcze niższe.



Swoje ciekawe spostrzeżenia ma także dr Tomasz Kaczor, główny ekonomista Banku Gospodarstwa Krajowego. Według niego, obok niższej wydajności pracy, podrzędność nie dotyczy jedynie samych pracowników, ale także "firm z regionu w globalnym łańcuchu dostaw". Słowem, nie mamy tuzinów krajowych przedsiębiorstw na międzynarodową skalę, które same wymyślają, opracowują i sprzedają produkty (w nich płace są zazwyczaj wyższe).

Jesteśmy raczej fantastycznymi monterami i producentami podzespołów. Eksportujemy przecież do Unii przede wszystkim półprodukty, a nie skończone, zaawansowane technicznie dobra. Takie fabryki łatwiej przenieść do innego kraju oraz zatrudnić w nich pracowników, którym nie trzeba będzie płacić kroci (co w przypadku np. centrum designerskiego jakiejś firmy już takie oczywiste nie jest). Rozbijamy się więc o wysokiej jakości miejsca pracy we wspomnianym globalnych łańcuchu dostaw.

Jak więc powinniśmy z tym walczyć? - W obecnej sytuacji nasza gospodarka powinna znajdować przewagi komparatywne tam, gdzie najtrudniej o szybkie przeniesienie produkcji do mniej zamożnego kraju. Wymaga to jednak wzrostu produktywności, większej specjalizacji i pozyskiwania nowych rynków przez przedsiębiorstwa prywatne - radzi Filip Konopczyński.

Spadek płac w PKB problemem globalnym

Bolączka ze spadkiem udziału płac nie dotyczy również jedynie Polski. Jest to problem globalny, który, jak wskazują przedstawiciele Międzynarodowego Funduszu Walutowego (MFW), sprawi nam w przyszłości same trudności. Bo zmniejszające się pensje prowadzą do nierówności dochodowych, a te w prostej linii do wszelkiego rodzaju napięć i konfliktów.

- Panujący kilka dekad konsensus, w którego wyniku akceptowano niski poziom dystrybucji wypracowanego bogactwa, na szczęście przechodzi do historii - przynajmniej wśród ekonomistów. Dziś, obok kwestii politycznych i międzynarodowych związanych np. z unikaniem opodatkowania nakładają się zmiany technologiczne - podkreśla Konopczyński.

Jego zdaniem perspektywa dalszej automatyzacji i algorytmizacji gospodarki, wedle prognoz, będzie miała duży i dla wielu bardzo negatywny wpływ na pracowników całych sektorów gospodarki. - Rosnące nierówności to ogromne zagrożenie na przyszłość nie tylko dla pracowników i obywateli, ale także przedsiębiorców oraz samej gospodarki. Jeśli nie wprowadzimy korygujących te tendencje regulacji, można spodziewać się zaostrzenia konfliktów politycznych i społecznych w kolejnych krajach - przestrzega.

To nie jest odosobnione stanowisko. MFW wymienia nierówności dochodowe jako jedno z głównych zagrożeń dla świata. Tao Zhang, ekonomista z tej organizacji pisze wprost, że "polaryzacja dochodowa" jest już tak wysoka, że uniemożliwia podnoszenie standardów życia w USA oraz w Europie. Przykład? Zmniejszająca się w Stanach Zjednoczonych klasa średnia.

Od lat 70. procent gospodarstw domowych, które osiągają średni dochód, sukcesywnie spada, rośnie za to procent gospodarstw z niskim dochodem. Skutki? Łatwe do przewidzenia - skierowanie się ku wszelkiego rodzaju radykalizmom, odrzucenie globalizacji, ubóstwo, wzrost przemocy, bezrobocie oraz nieufność wobec państwa i jego instytucji. Słowem, litania szpil i szpilek wbijanych w naszą rzeczywistość każdego dnia.

Foto: MFW

Spadek płac może prowadzić do mniejszego wzrostu gospodarczego

Oprócz kwestii społeczno-politycznych spadek udziału płac w PKB ma również negatywny wydźwięk czysto ekonomiczny. - Spadek udziału wynagrodzeń w PKB to, tak w skali międzynarodowej, jak i krajowej, niepokojące zjawisko i to niezależnie od przyczyn, które wciąż są dyskutowane przez ekonomistów. Wzrost nierówności społecznych to tylko jedno z potencjalnych zagrożeń. Jednak równie poważne jest niebezpieczeństwo podkopania fundamentów wzrostu - mówi dr Tomasz Kaczor z BGK.

Mniejszy udział płac, według niego, oznacza większy udział wynagrodzeń dla posiadaczy szeroko pojętego majątku wytwórczego – urządzeń technicznych, nieruchomości i w coraz większym stopniu patentów i innych wartości niematerialnych i prawnych:

Problem w tym, że te drugie są znacznie bardziej skoncentrowane niż płace, a ich wynagrodzenie trafia do relatywnie mniej licznej grupy. Roboty i nowe technologie podnoszą wydajność pracy (co w ostatnich latach w mniejszym niż wcześniej stopniu przekładało się na wzrost płac), ale najczęściej nie kupują jej produktów – inaczej niż pracownicy.



Dzisiejsze dojrzałe gospodarki opierają się o konsumpcję i spadający udział wynagrodzeń może stanowić zagrożenie dla jej wzrostu.



Technologia, robotyzacja, przenoszenie firm, gdzie za pracę płaci się mniej, to tylko wierzchołek góry lodowej. Joanna Tyrowicz z GRAPE zwraca jeszcze uwagę na aspekt całej sprawy. Chodzi o rolę tzw. superstar firms (za Rafałem Wosiem będę je nazywał supergwiazdami). Supergwiazdy to firmy, w których udział płac jest znacznie mniejszy niż w tradycyjnych przedsiębiorstwach. Są to znakomicie zrobotyzowane, działające w oparciu o najnowocześniejsze technologie koncerny, które zmierzają do pewnego rodzaju monopolizacji na świecie (pomyślcie o Amazonie, Google'u, Facebooku - będziecie wiedzieli, o co chodzi).

- Ponieważ rola superstar firms bardzo rośnie w czasie (pozycja kilku gigantów wciąż wzrasta), a do tego superstar firms mają generalnie mniej pracowników, dla całej gospodarki skutkuje to malejącym labor share - tłumaczy dr Tyrowicz. Co więcej, supergwiazdy mają siłę "namagnesowywania" innych, mniejszych przedsiębiorstw, które z nimi współpracują. W nich też z czasem pojawia się pewien model zarządzania zasobami ludzkimi, algorytmizacji procesów, przez co wartość wytwarzanych dóbr rośnie bez potrzeby płacenia pensji poszczególnym pracownikom. W ten sposób tworzy się pewna konstelacja, która wciąż się powiększa.

Udział płac PKB w Polsce będzie rósł. Jest światło w tunelu

Skoro wyjaśniliśmy już przyczyny i skutki niskiego udziału płac w gospodarce polskiej oraz światowej, przejdźmy w końcu do dobrych informacji. Według Komisji Europejskiej udział wynagrodzeń będzie nad Wisłą rósł. Z 48 proc. w tym roku, przez 48,3 proc. w 2018 r., do 48,9 proc. w 2019 r.

Ale to nie wszystko. Pierwszy ruch w górę wykonaliśmy w tym zakresie już rok temu. Udział płac w PKB wzrósł z 47,2 proc. w 2015 r. do 47,9 proc. w 2016 r. Coś więc zaczyna się dziać pozytywnego. Skąd ta zmiana?

- Od kilku lat udział płac w PKB utrzymywał się na podobnym poziomie, aby w zeszłym roku wzrosnąć. Po raz pierwszy od lat wzrost wynagrodzeń wyprzedził wzrost produktywności w gospodarce, co pracownicy odczuli poprzez wzrost średniego wynagrodzenia o ok. 6 proc. rok do roku. Jest to efekt dobrej koniunktury międzynarodowej, wieloletnich istotnych podwyżek wynagrodzenia minimalnego, zmian struktury demograficznej ludności w wieku produkcyjnym oraz najprawdopodobniej rosnącej, także dzięki 500 plus konsumpcji - wyjaśnia ekspert z Fundacji Kaleckiego.

Wzrost płac w Polsce jest pewnikiem. Wszystko zależy od skali

Rafał Trzeciakowski z FOR obawia się nawet, że jeśli sytuacja sprzed roku się utrzyma i płace w Polsce będą rosły szybciej niż produktywność, czekają nas pewne komplikacje. - Najnowsze rekomendacje MFW dla Polski wskazują na szybszy wzrost płac w przemyśle i usługach biznesowych niż w reszcie UE w ostatnich latach, podkreślając, że jeżeli utrzyma się to w dłuższej perspektywie, to może zacząć ograniczać zyski firm i środki pozostałe im na inwestycje - objaśnia.

Wzrost płac nad Wisłą to jak na tę chwilę rzecz prawie pewna. Spodziewają się go wszyscy pytani przez nas ekonomiści. Skala będzie zależała od niedoboru pracowników w danej branży. Przypomnijmy, że już wielokrotnie pisaliśmy na Business Insider Polska o kardynalnym zagrożeniu dla polskiego wzrostu gospodarczego - braku wykwalifikowanej kadry. Deficyt jest już tak dotkliwy, że branże mówią głośno o niemożności księgowania nowych inwestycji, czyli rozwoju.

Foto: adaptacja - Mariusz Olszewski / BGK

- Trendy demograficzne negatywnie wpłyną na podaż pracy w kolejnych latach. Starzenie się społeczeństwa oznacza, że liczba osób w wieku 20-24, a więc osób wchodzących lub mających wkrótce wejść na rynek pracy, systematycznie spada. Jednocześnie liczba osób w wieku przedemerytalnym rośnie - piszą w październikowym raporcie ekonomiści Citi Handlowego.

W krótkim okresie napięcia na rynku pracy będą objawiać się narastaniem presji płacowej. Tylko w ten sposób firmy mogą zmobilizować nieaktywnych zawodowo pracowników do wejścia na rynek pracy lub przyciągnąć osoby pracujące u konkurencji.



- Prognozujemy, że w przyszłym roku wynagrodzenia będą rosły w szybszym tempie niż obecnie, prawdopodobnie o ponad 7 proc. rdr. Byłyby to wzrosty znacznie wolniejsze niż w latach 2007-2008, a więc na szczycie poprzedniego istotnego boomu na rynku pracy. Niemniej wówczas inflacja była również znacznie wyższa niż obecnie, a różnice w dynamice realnych wynagrodzeń wydają się znacznie mniejsze - piszą.

Foto: Citi Handlowy

Optymizmem napawają również ostatnie dane GUS-u dot. wynagrodzeń Polaków w poszczególnych branżach. Najszybciej rosną pensje dotąd zarezerwowane dla najgorzej płatnych posad. Przez pierwsze 9 miesięcy tego roku płaca w sektorze przedsiębiorstw rosła o 5,5 proc., podczas gdy w jednej czwartej branż z najniższym wynagrodzeniem o 6,1 proc., co może oznaczać "wypłaszczanie się" dotychczasowych dysproporcji w naszych dochodach.

To świetna forpoczta tak bardzo potrzebnych zmian. W końcu, jak przekonuje dr Tomkiewicz, "to płace decydują o poziomie życia, a nie PKB, a na nasz sukces gospodarczy mierzony dynamiką PKB trzeba patrzeć z rezerwą".

Zaległości na tym pierwszym polu rosły przez lata. Najwyższa pora zrobić z nimi należyty porządek.

************************

Przygotowując ten materiał, korzystałem z oficjalnych danych Komisji Europejskiej dostępnych pod tym adresem. Należy wpisać kod: ALCD0

WARTO WIEDZIEĆ: