Wraz ze wzrostem mody na zewnętrzne oznaki patriotyzmu Internet zaczął zapełniać się niesłychanymi ilościami bzdur. Jedną z nich było nagłe zainteresowanie się polskimi szablami husarskimi, którym zaczęto przypisywać takie same, czarodziejskie właściwości jak kiedyś japońskim katanom.

Pora zająć się z krążącymi w kulturze popularnej mitami:

Co to jest „szabla husarska”:

Szabla husarska, zwana też pałaszem krzywym, pałaszem husarskim (błędnie, pałasze husarskie były bowiem inną bronią) i czarną szablą jest sposobem wykończenia (a nie innym typem) szabli, który pojawił się około roku 1650, a występował gdzieś do roku 1700-1730. Od innych szabli różni się stosunkowo niewiele, bowiem głównie konstrukcją rękojeści. Sama głownia pozostaje niezmieniona, często zresztą wykorzystywano starsze głównie np. szabli polsko-węgierskich, ormiańskich lub zdobycznych szabel wschodnich, którym dorabiano nowe rękojeści. Zdarzało się też, że później, szable husarskie przerabiano na karabele.

Rękojeść posiada długi jelec w formie wąsów i jest zakmnięta. Po wewnętrznej części jelca znajduje się tak zwany „paluch” czyli pierścień służący za oparcie dla kciuka. Jest to bardzo ważny szczegół konstrukcyjny, bowiem całkowicie zmienia on sposób prowadzenia broni. Paluch sprawia, że oręż dużo trudniej jest stracić w trakcie walki, czy to wytrącony przez przeciwnika, czy też upuścić w trakcie bardzo silnego uderzenia. Jest to szczególnie istotne w trakcie walki konnej, do której szabla ta służyła, gdzie z racji na warunki zadaje się pojedyncze, bardzo silne ciosy. Po drugie taki oręż w walce pieszej znacząco ułatwia cięcia z przeciągnięciem, czyli po prostu przesuwające się po ciele, krojące je. Cięcia takie są dość powierzchowne, jednak rozległe, powodują silnie krwawiące rany i uszkadzają odsłonięte tętnice. Ich wartość w starciu z ciężko opancerzonym przeciwnikiem jest znikoma, jednak w okresie tym pancerze już w zasadzie wychodziły z użycia.

Typowo polska, wymyślona i kuta przez Polaków…

Szabla w żadnym razie nie jest polskim wynalazkiem.

Ogólnie rzecz biorąc szable są wynalazkiem bardzo starym. Po raz pierwszy pojawiły się w późnej starożytności w regionie Wielkiego Stepu, gdzie wykształcił się typ zakrzywionej broni jednosiecznej służącej głównie do cięć. W regionie tym toczono walki głównie z konia, gdzie nie było możliwości wykonywania licznych manewrów, liczył się pojedynczy atak, który musiał być silny i szybki. Broń ta, rozpowszechniona przez ludy turecko-mongolskie trafiła na przełomie starożytności i średniowiecza do Chin i Europy. O ile w chinach przyjęła się bardzo szybko, dając początek charakterystycznemu mieczowi dao, tak w Europie po okresie najazdów Hunów i Awarów popadłą w zapomnienie aż do XIII wieku, gdy została ponownie wprowadzona do Europy i na Bliski Wschód przez Mongołów.

Początkowo szabla nie cieszyła się większą estymą, staje się jednak dość szybko bronią mieszczańską i chłopską (rycerzom często zabraniano lub przynajmniej odradzano ją nosić), gdyż jest prosta w obsłudze: ciosy szablą obejmujące głównie cięcia z nadgarstka i łokcia są dużo bardziej intuicyjne i instynktowne, niż techniki mieczowe, wymagają więc mniej treningu. To, że szabla była mało skuteczna w konfrontacji ze zbroją natomiast kmiotków mało interesowało.

Kariera szabli wśród szlachty polskiej zaczęła się wraz z wyborem Batorego na króla w XVI wieku. Batory przywiózł tą broń z ojczystych Węgier, a królowi nie wypadało mówić, że nie wypada… Co więcej broń ta była w Rzeczypospolitej już wcześniej rozpowszechniona dzięki wzorcom szlachty litewskiej i ruskiej (które od XIII wieku kultywowały wojskowość opartą na wzorcach mongolskich, a nie zachodnich, jak podówczas szlachta polska). Jest to tak zwany typ szabli polsko-węgierskiej, będący kontynuatorem wcześniejszej szabli węgierskiej.

Powodów popularyzacji szabli jest kilka: zanik pancerzy, zanik tradycji rycerskich wśród szlachty polskiej (od drugiej połowy XV wieku szlachta składa się raczej z rolników niż wojowników) oraz reorientacja naszej wojskowości z zachodu na wschód, przeciwko najpierw Tatarom, a potem także Turkom i ma końcu Moskwie.

Wraz z popularyzacją szabli wśród szlachty, od drugiej połowy XVII wieku zaczyna pojawiać się masowo oręż wschodni i naśladujący wschodni. Są to:

szable kirgiskie (czeczugi): ze skróconym jelcem krzyżowym lub też w ogóle go pozbawione oraz o wygiętych rękojeściach

Szable tatarskie (ordynki): jako jedne z nielicznych różniące się od pozostałych konstrukcją głowni. Ta jest ciężka i gruba, do tego dochodzi ciężki jelec chroniący dłoń i wygięta rękojeść. Szable takie są bardzo dobre do walki konnej, ale gorzej nadają się do ogólnego fechtunku pieszego. Ordynka (a nie szabla czarna) była głównym wyposażeniem jazdy w II połowie XVII wieku i na początku wieku wieku XVIII.

Prócz nich pojawiają się też szable wyraźnie inspirowane bronią zachodnią jak:

Smyczki, podobnie jak ordynki różniące się innych szabli budową głowni. Posiadają długi sztych oraz głownie o bardzo małej krzywiźnie, służące głównie do cięć, ale dysponujące też większą niż w wypadku normalnej szabli zdolnością pchnięć. Pochodzenie ich jest nieznane, najpewniej narodziły się gdzieś na terenie Europy Środkowej, pod wpływem wcześniejszych głowni mieczowych i broni zachodniej typu szpad i rapierów.

Szable husarskie właśnie, wykorzystujące typowe głownie szablowe (często pochodzące z szabel polsko-węgierskich lub czeczug) oraz silnie inspirowane wpływami zachodnimi, zamknięte głowice i paluchy. Paluch nie pojawia się w szablach wschodnich, jednak, podobnie jak zamknięta rękojeść nie jest polskim wynalazkiem. Pochodzi prawdopodobnie od szabli włoskich, gdzie występował już w XVI wieku (same zamknięte rękojeści to natomiast najpewniej pomysł bałkański, który pojawił się w tamtejszej broni).

Po roku 1650 pojawia się jeszcze jeden typ szabli. Jest to karabela, zwana też „szablą ormiańską” czyli szabla o wykończeniu tureckim. Faktycznie karabele często wykorzystywały głownie z wcześniejszych szabli, do których dorobiono nową rękojeść. Były one otwarte i bogato zdobione. Od około roku 1697 wypierają one z użycia inne typy szabli. Karabele były głównie elementem stroju narodowego, rzadko je jednak używano bojowo, gdyż uchodziły za zbyt kosztowne.

Oręż większość zwycięstw Rzeczpospolitej:

Jeśli ktoś dokładnie czytał powyższy wywód wie już, że szabla husarska nie była orężem większości zwycięstw III Rzeczpospolitej. Była orężem tylko dwóch znacznych wygranych: II Odsieczy Wiedeńskiej oraz niedługo później: Drugiej Bitwy Pod Parkanami. Oraz całkiem sporej liczby klęsk, począwszy od I Bitwy pod Parkanami.

Niestety szabla husarska wymyślona została zbyt późno, by załapać się nie tylko na czasy świetności oręża III Rzeczpospolitej, co nawet na Potom Szwedzki.

W czasach swej największej świetności husaria korzystała z innej broni bocznej: czekanów, pałaszy i koncerzy.

Dużo lepsza od innych szabel:

Szabla czarna od innych szabel z tego okresu różni się rękojeścią. Faktycznie miało to swoje zalety, całkiem spore nawet… Jednak czy jest „dużo lepsza”?

Nie powiedziałbym.

Szabla husarska to po prostu szabla z inną rękojeścią. Głownie niczym nie różnią się od głowni innych szabel, wręcz przeciwnie: często były to stare lub bardzo stare głównie, które po prostu doczekały się nowej oprawy. Znane są przypadki, gdy szable, które zaczynały jako batorówki kończyły swe życie jako karabele, tak samo batorówki przerabiano na szable czarne, a szable wykute jako husarskie koniec końców przerobiono na karabele…

Wiele rzeczy jednak podyktowane było modą lub aktualną potrzebą. Szabla nie nabierała jednak magicznych właściwości tylko dlatego, że wyposażono ją w paluch.

Nadająca się do wszystkich technik europejskich, muzułmańskich i azjatyckich

To bzdura, jaka przyjść mogła do głowy tylko komuś, kto ani szabli na oczy nie widział, ani też nic o niej nie przeczytał, ani nawet filmików szermierzy na Youtube nie ogląda. O jakimkolwiek treningu nie wspominając.

Żadna szabla europejska z okolic XVI-XVII wieku nie nadaje się do technik azjatyckich z prostej przyczyny: ani oni nie słyszeli o szablach, ani my o ich technikach. Istniały duże importy zachodnich szabli (głównie portugalskich) na Bliski Wschód i do Indii, jednak pozostało to bez wpływu na polską szermierkę, bowiem akurat nasz kraj w tym nie uczestniczył. Co więcej większość tych głowni nie była kuta w Europie, tylko w Indonezji i na Filipinach.

Jeśli chodzi o to, czy szabla nadaje się do wszystkich technik europejskich, to też nie.

Szabla jest bronią bardzo dobrą do cięć, nadającą się doskonale do cięć z nadgarstka i łokcia, oraz dużo gorzej do typowo mieczowych cięć z ramienia. Nadaje się do cięć piórem, które są jej unikatową zdolnością. Od biedy można nią wykonywać pchnięcia, jednak te nie są tak skuteczne jak w wypadku broni o inaczej wyprofilowanej głowni. Doskonale też nadaje się do walki z końskiego grzbietu. Jednocześnie jest też bronią relatywnie mało śmiertelną: zadaje rozległe obrażenia, które mogą spowodować śmierć w wypadku przecięcia tętnicy, jednak w wielu przypadkach kończą się jedynie rozcięciem ciała. W odróżnieniu od szpad, którymi posługiwano się na zachodzie, a których ciosy prawie zawsze kończyły się uszkodzeniem organów wewnętrznych i nierzadko śmiercią polska szlachta chodziła pokarbowana: z bliznami, poucinanymi uszami i nosami.. Nie najlepiej radzi sobie też z pancerzem. Z tej przyczyny nawet husaria wykorzystywała szereg innych broni. Prócz kopii i szabli na użytku husarza znajdował się koncerz do pchnięć i jako rezerwowa broń do szarż oraz czekam, na wypadek napotkania ciężko opancerzonego wroga.

Jeśli ktoś jest zdania, że szabla nadaje się do wszystkiego powinien spróbować wykonać nią np. technikę półmiecza albo jakąś inną technikę broni dwuręcznej, albo kilka cięć typowo mieczowych.

Eksperci są zdania…

Opinia o doskonałości polskiej szabli pojawia się w pracach trzech badaczy. Są to: Radosław Sikora, Zdzisław Żygulski (junior) oraz Włodzimierz Kwaśniewicz.

Prac Sikory nie znam.

Co zaś się tyczy Żygulskiego, to wspominałem o nim już w jednym z wcześniejszych tekstów o bronioznawstwie i w mojej opinii jest on badaczem niekompetentnym. Miałem do czynienia z kilkoma jego pracami, wszystkie uważam za stratę czasu. Żygulski o broni potrafi powiedzieć niewiele, skupia się najczęściej na zdobieniach, które opisuje słowami takimi jak „wspaniałe”, „doskonałe”, „olśniewające”, rzadko jest natomiast w stanie chociażby przebąknąć o ich stylu. O funkcjonalnych aspektach broni natomiast najczęściej nic nie pisze, skupiając się jedynie na jej funkcjach dekoracyjnych.

Władysław Kwaśniewicz opublikował swą pracę w roku 2011 w wydawnictwie Bellona, ongiś głównym wydawcy książek dawnej wojskowości, od roku 2000 jednak znanym głównie ze spadającego poziomu, kolejnych pozycji pseudonaukowych, powierzania redakcji naukowej osobom bez wykształcenia przedmiotowego oraz przepuszczania do druku autoplagiatów i plagiatów…

Tak więc trudno mi zaufać jego książce.

Techniki walki nią stanowią część naszego dziedzictwa narodowego:

Otóż: istnieje tylko jeden podręcznik do walki polską szablą. Jest to niedokończony traktat „Rzecz o szermierstwie” pióra Michała Starzewskiego, powstały w roku 1830, a wydany po raz pierwszy w roku 1932. Dzieło jest niedokończone, znajduje się w nim trochę rozważań o wielkości polskiego oręża, jeden rozdział po postawach przyjmowanych podczas pojedynku oraz drugi o kierunkach, w jakich wyprowadzane są cięcia. Te ostatnie otrzymują od niego bardzo efektownie-pretensjonalne nazwy, jak: piekielna polska czwarta, postawa godząca czy rażąca…

Dzieło to jest wątpliwe z kilku powodów:

Po pierwsze powstało 100 lat po zakończeniu epoki sarmackiej.

Po drugie: opisywana przez autora dość szczegółowo broń nie posiada odpowiedników w zabytkach z epoki, za to podejrzanie przypomina francuską szablę kawaleryjską z czasów Napoleona i współczesną autorowi włoską szablę pojedynkową.

Po trzecie: mimo licznych pojedynków opisywanych w źródłach z epoki, jak w pamiętnikach Paska, czy prac Jędrzeja Kitowicza, nie pojawiają się w nich obecne u Starzewskiego nazwy.

Niestety XIX wiek był wyjątkowo płodny jeśli chodzi o wszelkie fałszywki i falsyfikaty.

I przypominają o potędze RON, której chwałę zawsze powinniśmy mieć w sercu:

Problem w tym, że nie było żadnej chwały RON. Był blichtr.

Potęga Rzeczpospolitej Obojga Narodów, czyli państwa, które istniało od Unii Lubelskiej z roku 1563 do trzeciego rozbioru w roku 1795 nie opierała się na jakichś własnych zasługach, tylko na mądrych rządach i reformach gospodarczych Kazimierza Wielkiego podjętych dwa stulecia wcześniej i skutecznie rozwijanych przez Jagiełłę, Kazimierza Jagiellończyka i Zygmunta Starego.

Oraz na ich stopniowym przejadaniu.

Owszem, w okresie tym stoczono wiele sławnych i pięknych bitew w obronie naszej ojczyzny, ale powiedzmy sobie szczerze: potężne i dobrze rządzone państwa nie toczą wojen obronnych na swoim terytorium. Dobrze rządzone, potężne państwa toczą wojny zastępcze, otaczają się pierścieniem państw zależnych, w których obronie występują, prowadzą karne ekspedycje lub wręcz wojny napastnicze i zaborcze.

Owszem, przyzwyczailiśmy się do myślenia o historii jako o zapisie wojen. Wojny jednak są jedynie aberracją normalnego biegu dziejów i cyklu rozwoju. W tym Rzeczpospolita stale się jednak cofała, tracąc na znaczeniu politycznym, militarnym i ekonomicznym. Widać to po zestawieniu kilku danych. Dla przykładu:

w 1602 roku w Amsterdamie powstała pierwsza giełda papierów wartościowych.

W 1565 roku w Rzeczpospolitej zakazano kupcom krajowym nabywanie i wywożenie za granicę towarów lokalnych, nadając ten przywilej jedynie kupcom obcym.

W 1573 uchwalany jest Akt Konfederacji Warszawskiej, gwarantujący mieszkańcom Rzeczpospolitej wolność wyznania.

W roku 1668 odstępstwo od wiary katolickiej uznane zostaje za przestępstwo, a winnych skazuje się na wygnanie z kraju i konfiskatę majątku.

W roku 1445 król Francji Karol VII Walezjusz formuje pierwszą armię stałą w Europie.

W roku 1717 powołano pierwszą stałą armię w Rzeczpospolitej. Liczyła ona 24 tysiące żołnierzy. W tym samym czasie Rosja dysponowała 300 tysiącami żołnierzy, a Austria i Prusy: 150 tysiącami żołnierzy.

IMHO bezkrytyczne zachwycanie się zwycięstwami, u których podstaw stały powoli dewaluujące się osiągnięcia genialnych władców z przeszłości, a nie zrównoważony rozwój jest zwyczajnie niemądre. Prowadzi natomiast do wychowywania ludzi, którzy w prawdzie chętnie wpierdoliliby jakiemuś Turkowi, ale już wyrzucanie śmieci do kosza jest dla nich lewackim wymysłem.

Aczkolwiek muszę powiedzieć, że wiecznie pijany wąsacz z nadwagą, ze wstydu o posądzenie o bycie Polakiem przebierający się za Turka (zdaniem szlachty ludność słowiańska była przodkami chłopów, oni pochodzi od koczowniczych ludów sarmacki), który zadłużył się po uszy po to, żeby przypiąć skrzydełka do konia faktycznie pasuje na patrona przedstawicieli powyższej formacji myślowej.

I. Górewicz „Miecze Europy”, Warszawa 2015

J. Bardach „Historia ustroju i prawa polskiego”, Warszawa 2009

J. Keegan „Historia wojen”, Warszawa 1998

G. Parker „Historia sztuki wojennej”, Warszawa 2008

A. Niewiński „Mieczem i szczytem: broń na polu walki”, Oświęcim 2016



A. Nadolski, „Polska broń biała”, Warszawa 1974

A. Nadolski, „Polska technika wojskowa do roku 1500”, Warszawa 1994