Wandel door de straatjes in het oude centrum, loop een blokje om rond het stadhuis uit 1776 en kijk even naar binnen in de Grote Kerk uit 1462. De winkelstraten zijn aangenaam rustig op deze zonnige doordeweekse najaarsmiddag, het gemurmel van de stemmen van het winkelend publiek klinkt ontspannen en verder is er bijna niets te horen. O, wacht, in de verte gaat een trein voorbij.

Het idyllische centrum van Weesp Beeld Olaf Kraak

Ten zuiden van het centrum, aan de overkant van de drukke provinciale weg, is in de jaren tachtig de wijk Aetsveld gebouwd. Niets aan de hand hier. Een supermarkt en een snackbar, verder bijna niets dan huizen voor gezinnen, en dat is goed. En aan de noordkant, in de Bloemendalerpolder, verrijst nu een nieuwe wijk. De eerste huizen zijn al bewoond, het zand voor méér nieuwbouw is al opgespoten. Als deze wijk klaar is, zal Weesp (nu een kleine 19.000 inwoners) met zeker 6.000 inwoners gegroeid zijn.

Gewoon goed

Lars Boom woont alweer decennia in Weesp, niet ver van dat oude stadhuis. Hij is hier geboren, vertrok als jonge man naar Amsterdam, maar kwam al vrij snel terug. Hij maakte carrière als scenarioschrijver (onder meer van 'Zeg 'ns Aaa' en 'Toen was geluk heel gewoon'). "Het water. De Vecht, de grachten: het water is nooit ver weg", zegt hij op de vraag wat Weesp zo'n aangename woonplaats maakt. "En het is overzichtelijk. Als je even wilt wandelen, ben je zo buiten."

Drieënhalf jaar geleden werd Boom raadslid en sinds een jaar is hij fractievoorzitter van de grootste politieke partij, de Weesper Stadspartij (vijf raadszetels, twee wethouders). "Het gaat gewoon goed in Weesp", zegt hij. "Weesp wil Weesp blijven."

Echt niets aan de hand in Weesp? Leg de vraag voor de zekerheid ook even voor aan Gerton van Unnik van de eenmansfractie Duurzame Stadsbelangen, ooit Statenlid namens de PVV - het is misschien een beetje flauw, maar zo'n oud-PVV'er zal toch wel iets te mopperen hebben? Maar nee. Ja, over wethouders en andere raadsleden wel. Maar over Weesp? "Weesp is Weesp, een mooi stadje. Dat moet zijn identiteit behouden."

Doorsnee

Het gaat misschien wat te ver om te beweren dat Weesp model staat voor heel Nederland. Maar een doorsnee gemeente is het zeker. Er wonen hier iets meer 65-plussers dan in de rest van Nederland en ook iets meer mensen van buitenlandse komaf. Het gemiddeld inkomen ligt een pietsje hoger dan landelijk. De VVD, D66 en GroenLinks scoorden hier bij de Kamerverkiezingen net iets hoger, de PVV en het CDA kregen iets minder voet aan de grond. Maar de verschillen zijn klein, in grote lijnen volgt Weesp de landelijke trends.

En het gaat dus goed met Weesp. Zeker, ook Weesp heeft z'n sores. Twee weken geleden nog rolde de politie een hennepplantage in een woning op. Vorige maand werd een jongen van vijftien op straat beroofd van zijn tas. En in maart werden rond de plek van een nieuw te bouwen moskee spandoeken gehangen met leuzen als 'Vrijheid eindigt waar islam begint' - inmiddels is de moskee zo goed als klaar en hij staat er blakend bij.

Maar de inwoners geven hun buurt gemiddeld het rapportcijfer 7,8. Alle Weesper scholen doen het volgens de onderwijsinspectie naar behoren en de havo-afdeling van het Vechtstede College kreeg zelfs het predikaat 'excellent'. Het enige verpleeghuis kreeg drie jaar geleden een waarschuwing van de Inspectie voor de Gezondheidszorg, maar een paar maanden later bleek het de boel al zo goed als op orde te hebben. Ook de werkloosheidscijfers weerspiegelen het landelijke beeld: na een piek in 2013 en 2014 is die nu terug op het niveau van daarvoor.

Verkeerde kant

Maar blijft het zo goed gaan? De angst, de onzekerheid die uit die vraag spreekt, leeft onder veel Nederlanders, blijkt uit een peiling door het Sociaal en Cultureel Planbureau. Het SCP doet elk kwartaal onderzoek naar de opvattingen van de bevolking en volgens het laatste rapport daarover, eind september verschenen, is de stemming in Nederland nu beter dan ooit eerder in de afgelopen tien jaar. Toch vinden nog steeds meer Nederlanders dat het 'de verkeerde kant op gaat met Nederland' dan er mensen zijn die het 'de goede kant op' zien gaan (49 tegen 40 procent).

De minder fraaie rand van Weesp Beeld Olaf Kraak

"Iedereen heeft altijd wel iets te mopperen", zegt Lars Boom van de Weesper Stadspartij, "dat is nu eenmaal een typisch Nederlands trekje". Maar dat blijkt mee te vallen: vergeleken met inwoners van andere landen zijn Nederlanders niet zo somber - "Fransen, dat zijn pas echt notoire mopperaars", zegt SCP-onderzoekster Josje den Ridder. Het SCP voert dit soort peilingen nog maar tien jaar uit en daarom is niet met zekerheid te zeggen of dat overwegend sombere humeur van alle tijden is. "Maar dat is wel mijn indruk."

Daarmee wil Den Ridder niet zeggen dat er geen redenen zijn voor onzekerheid over de toekomst. Die zijn er wél. De zekerheid van een vaste baan, van een waardevast pensioen, de zekerheid dat de verzorgingsstaat altijd voor een vangnet zorgt: die zijn alle aangetast. Het is ook geen wonder dat de ene bevolkingsgroep zich meer zorgen maakt dan de andere: laagopgeleiden en mensen met een laag inkomen zijn somberder, vrouwen ook. "Veel mensen zijn over zichzelf persoonlijk nog vrij optimistisch - logisch, want anders heb je geen leven", zegt Den Ridder. "Maar over de maatschappij niet."

Dat de economie aantrekt, is terug te zien in de verwachtingen: 86 procent verwacht het komende jaar geen verslechtering van de economie, veel meer dan voor de crisis. Maar bepalender voor het humeur van veel Nederlanders zijn andere zaken. Den Ridder: "Nederland is Nederland niet meer, de verschillen tussen arm en rijk zijn te groot, de eigen bevolking wordt achtergesteld, we zijn minder tolerant geworden - dat soort uitspraken horen we vaak van de mensen die vinden dat het de verkeerde kant op gaat."

Nóg iets wat opvalt in de jongste kwartaalrapportage: De pessimisten geven vaak een hele trits aan redenen waarom ze verwachten dat het de verkeerde kant op gaat, de optimisten vinden het veel lastiger om onder woorden te brengen waarom ze de toekomst zonnig tegemoet zien. "Dat maatschappelijk onbehagen hebben we al meerdere malen onder de loep genomen; daarom wilden we nu bewust vragen naar de andere kant", zegt Den Ridder. "Maar zelfs expliciet gevraagd naar positieve toekomstbeelden, komt er nog steeds veel negatiefs uit. En áls er iets positiefs komt, verwijzen mensen vaak naar hun persoonlijke levenshouding: ik ben nu eenmaal een optimist."

Eigenheid

'Nederland is straks Nederland niet meer', die vrees lijkt bijna één-op-één weerspiegeld te worden in de zorgen van veel Weespenaren: Weesp is straks Weesp niet meer. In Nederland als geheel dragen angst voor 'Europa' en voor migranten bij aan die sfeer; in Weesp is er een heel concrete aanleiding voor dat sentiment. De gemeente is klein, vindt de provincie Noord-Holland, te klein om goed te kunnen draaien. Daarom hangt er nu een fusie in de lucht, ofwel met Gooise Meren (begin 2016 ontstaan uit een fusie tussen Bussum, Naarden en Muiden) ofwel met grote buur Amsterdam.

Dat vooruitzicht jaagt veel Weespenaren schrik aan. In een lange serie bijeenkomsten konden ze dit voorjaar hun mening geven. Hun boodschap aan gemeente- en provinciebestuur laat zich eenvoudig samenvatten: het is goed zoals het is en dat moet zo blijven. Weesp moet zijn 'eigenheid' behouden, zijn 'landelijke karakter', zijn 'authentieke karakter als vestingstad'. Mensen zijn gehecht aan het 'dorpse gevoel' - ook al is Weesp op papier een stad - aan de overzichtelijke schaal, aan het rijke verenigingsleven. Dat alles moet 'behouden blijven'.

Afstand

De zorgen over de fusie draaien uiteraard deels om de afstand tussen burger en bestuur, zoals overal waar fusies dreigen. Nu komen wethouders en raadsleden elkaar nog gewoon op straat tegen en wie iets van de gemeente wil, loopt gewoon het stadskantoor in. Maar vraag de leden van Comité Zelfstandig Weesp naar wat er verloren gaat bij een fusie en je krijgt ook iets anders te horen: een lange lofzang op de stad en haar bewoners.

"Weesp heeft een heel eigen sfeer", zegt Gjalt Zondergeld, lid van dat comité en schrijver van een boek over de geschiedenis van de stad waar hij al decennia woont. Hij wijst op het zogeheten Sluis-en-Bruggenfeest, al zo'n veertig jaar een driedaagse festiviteit die traditiegetrouw begint met een 'verenigingsmarkt' waar alle Weesper verenigingen zich presenteren. "En dat zijn er nogal wat." Hij wijst ook op de drie theaters in de stad. "Drie! Voor zo'n klein stadje! Blijft dat behouden in een grote gemeente?"

Nee, dit alles verdwijnt niet op slag als Weesp opgaat in een groter geheel, erkent Zondergeld. Maar als beslissingen verder weg worden genomen - in het gemeentehuis in Bussum of in het Amsterdamse stadhuis - dan vallen ze uiteindelijk misschien anders uit dan als alle betrokkenen elkaar voortdurend tegenkomen.

Hoe dat werkt? Zondergeld verwijst naar de gebeurtenissen rond de rooms-katholieke Sint Laurentiuskerk. De parochie wilde van de kerk af, omdat ze de kosten van het onderhoud niet meer kon opbrengen. De kerk werd verkocht aan Cees van Vliet, een projectontwikkelaar met een dikke vinger in de Weesper pap - vier jaar geleden blies hij bijvoorbeeld hoogstpersoonlijk de Weesper Stadspartij, op sterven na dood, nieuw leven in.

Maar Van Vliet wilde alleen de toren behouden en de rest van het neogotische gebouw slopen. Dat leidde tot een slepend conflict: veel Weespenaren eisten het behoud van de héle kerk, die volgens hen 'beeldbepalend' is. Uiteindelijk lukte dat: Van Vliet maakte een nieuw plan waarin inderdaad de hele kerk overeind blijft. "Ik denk echt dat dat anders was afgelopen als niet iedereen iedereen had gekend. Van Vliet is nota bene gedoopt in die kerk."

Een paar weken nadat die beslissing genomen was, vloog de kerktoren in brand, trouwens. Maar het gebouw zal hersteld worden en nu staan er hekken omheen. Als de tekst op de doeken op dat hek iets zegt over de stemming in Weesp of, sterker nog, in Nederland, valt het nog mee met de somberheid. "Het kan nooit zo donker worden of het wordt weer licht."

Lees alle berichtgeving over het nieuwe kabinet