Zweeds, Bourgondisch of met het Vlaams Belang? De N-VA was na 26 mei verdeeld over de te volgen koers. De tactiek van voorzitter Bart De Wever: wachten en zien hoe de kaarten vallen. Ze vielen in de richting van Zweeds, met dank aan sp.a-kopstuk Bruno Tobback. Een reconstructie van de Vlaamse formatie, met 127 dagen de langste ooit.

Brussel, woensdagavond 31 juli. Na de hittegolf, waarbij het kwik in ons land voor het eerst boven 40 graden steeg, zijn de temperaturen weer draaglijk. Aan het sp.a-hoofdkwartier aan de Grasmarkt, vlak bij het Centraal Station, heeft voorzitter John Crombez de voorzitters en secretarissen van de afdelingen van zijn partij bijeengeroepen.

Officieel luidt het dat toelichting wordt gegeven bij de regeringsonderhandelingen. Maar Crombez heeft een ander plan. Hij wil bij zijn achterban aftoetsen of hij met de N-VA gesprekken kan beginnen over de vorming van een Vlaamse Bourgondische regering, waar naast de sp.a en de N-VA ook nog Open VLD deel van zou uitmaken.

Crombez wou de vergadering in stilte laten doorgaan, maar zijn plan is die ochtend gelekt in De Tijd. Voormalig voorzitter Bruno Tobback reageert verbaasd op het plan, want na de verkiezingen van 26 mei had de sp.a een Bourgondische coalitie nog van de hand gewezen. Tobback zweert dat zo’n regering er nooit komt. ‘Ik heb eerder al met een boutade gezegd dat we enkel in een Vlaamse regering met de N-VA stappen als die partij mee de Internationale zingt. Dat blijf ik vinden’, stelt hij. Het geflirt met de sp.a is volgens hem een toneeltje van N-VA-voorzitter Bart De Wever om CD&V zenuwachtig te maken.

Reconstructie Voor deze reconstructie heeft De Tijd gebeld met de hoofdrolspelers in de Vlaamse formatie. Zowel de partijvoorzitters als ministers en parlementsleden van de N-VA, CD&V, Open VLD en de sp.a werden gecontacteerd.

Het partijhoofdkwartier bevindt zich op een van de verdiepingen boven de Agora-winkelgalerij. Het gebouw is gedateerd, de zaal waarin vergaderd wordt evenzeer. Crombez geeft een presentatie van een vijftal slides over de formatie en stelt dan de vraag: ‘Wat gaan we daarmee doen?’ Praten, oordeelt een meerderheid van de zaal. De voorzitter krijgt de toestemming om een versnelling hoger te schakelen in de gesprekken met De Wever.

Die woensdagavond op de Grasmarkt blijkt cruciaal te zijn in de Vlaamse regeringsvorming. Voor de verkiezingen gingen de N-VA, CD&V en Open VLD ervan uit dat ze de Zweedse regering op Vlaams niveau zouden voortzetten. Op federaal niveau gingen ze uit van een Zweeds plus, met het cdH als aanvulling. Maar de kiezer was koleirig, strafte de regeringspartijen af en maakte van het Vlaams Belang de tweede partij van Vlaanderen. De plannen konden in de vuilnisbak, waardoor naar andere coalities werd gekeken.

Zwarte zondag

Terug naar 26 mei. ‘Dit wordt een hele zwarte’, zegt De Wever terwijl de uitslagen binnenlopen. Hij doelt daarmee op Zwarte Zondag, de term die wordt gebruikt voor de eerste grote verkiezingszege van het Vlaams Belang (toen nog Vlaams Blok) in 1991. Bij de N-VA wordt onmiddellijk de strategische keuze gemaakt om alle opties open te houden. De Vlaams-nationalisten verloren dan wel een vierde van hun kiezers, ze blijven de grootste partij en De Wever vat als Vlaams informateur met alle partijen gesprekken aan.

Vooral de onderhandelingen met het Vlaams Belang krijgen veel aandacht. Eerst wordt het gezien als een toneeltje om hun kiezers te paaien, na verloop van tijd begint het erop te lijken dat het de N-VA en het Vlaams Belang menens is om samen een regering te vormen. ‘We hebben lang met hen gepraat en dat was ook nodig’, zegt een kopstuk. ‘We wilden het signaal van hun kiezers goed begrijpen.’

Als je Peeters in de regering hebt gehad, heb je geen goesting om weer met de tjeven te praten. N-VA-mandataris

Op basis van de gesprekken met het Vlaams Belang, maar ook met alle andere partijen, legt De Wever op 29 juni een informateursnota voor. Daarin staat lekkers voor elk, maar ook maatregelen die voor iedereen moeilijk liggen. De verwachting is dat het tot een versnelling komt en De Wever zijn coalitiepartners zal kiezen, maar de informateur duwt tot ieders verbazing de pauzeknop in. ‘Uit elk gesprek met iedere partij bleek hoe zwaar de federale toestand als een slagschaduw over de Vlaamse formatie hangt’, stelt hij. ‘Eerst moest er meer duidelijkheid komen over een eventuele federale coalitie.’

In de N-VA heerst verdeeldheid over de te volgen koers. Er zijn voorstanders van het voortzetten van de Zweedse coalitie, maar een deel van de partij, met Vlaams-Brabants boegbeeld Theo Francken op kop, wil proberen toch een regering te vormen met het Vlaams Belang. De twee partijen beschikken samen niet over een meerderheid. Voorstanders van zo’n regering gaan ervan uit dat, als maar genoeg druk wordt gezet op Open VLD, de partij zal plooien omdat die partij ‘uiteindelijk toch altijd plooit’.

Daarnaast zijn er voorstanders van een Bourgondische coalitie met de sp.a en Open VLD. Onder meer Limburgs kopstuk Zuhal Demir zit op die lijn. Hun analyse is dat de overwinning van het Vlaams Belang heeft geleerd dat de N-VA zich een socialer gezicht moet aanmeten. Met de sp.a lukt dat gemakkelijker dan met CD&V, die volgens veel Vlaams-nationalisten te veel haar middenveld beschermt en te veel geld naar de structureren laat vloeien.

Nogal wat mandatarissen willen ook graag afrekenen met CD&V. Die partij, en dan vooral ex-vicepremier Kris Peeters, achten ze verantwoordelijk voor het gekibbel op federaal niveau en de daarop volgende afstraffing. ‘Als je Peeters in de regering hebt gehad, heb je geen goesting om weer met de tjeven te praten. We hebben echt afgezien van die man’, is te horen.

Federale invasie

Wat de puzzel nog moeilijker maakt, is dat verschillende kopstukken aan het manoeuvreren zijn voor hun postje. De ministerportefeuilles in de Vlaamse regering zijn zekerheden, federaal is dat allesbehalve het geval. Al gauw na de verkiezingen spreekt ontslagnemend Vlaams minister-president Geert Bourgeois over een ‘federale invasie’ in Vlaanderen, waarmee hij doelt op de Vlaamse ambities van de federale kopstukken. Onder meer tegen viceminister-president Liesbeth Homans is een fluistercampagne bezig. ‘Ze is uitgespeeld’, fluisteren prominente N-VA’ers die op haar post azen.

‘Als er verdeeldheid is in de partij doet Bart altijd hetzelfde: wachten’, zegt een kopstuk. De Wever kan het zich ook permitteren. Doordat de traditionele partijen het Vlaams Belang en de PVDA als partners uitsluiten, kan geen Vlaamse regering zonder zijn partij worden gevormd. ‘Het is de paradox van de verkiezingen: we hebben die verloren, maar we hebben onze machtspositie versterkt’, klinkt het.

De Vlaamse formatie ligt stil, op federaal niveau proberen de informateurs Didier Reynders (MR) en Johan Vande Lanotte (sp.a) het spel in beweging te krijgen. Dat kan enkel door de twee grote blokken - de N-VA aan Vlaamse zijde en de PS in Franstalig België - bij elkaar te krijgen. De Franstalige socialisten, die in Wallonië een regering proberen te vormen met Ecolo en de MR - blijven evenwel elk officieel gesprek met de Vlaams-nationalisten weigeren. Zowel op Vlaams als op federaal niveau lijkt daardoor alles muurvast te zitten.

Als er verdeeldheid is in de partij doet Bart De Wever altijd hetzelfde: wachten. Anonieme N-VA’er

Tijdens het weekend van 7 juli is Brussel is de ban van de Tourgekte. De sp.a-top wil de vooruitgang in de formatie bespreken, maar het centrum van de hoofdstad is onbereikbaar. Hij wijkt uit naar Gent en tot verbazing van sommige kopstukken schuift Vande Lanotte mee aan tafel. Hij maakt duidelijk dat de plannen voor een federale paars-groene regering beter in de koelkast worden gestopt omdat met Ecolo geen land te bezeilen valt. Hij houdt de partij voor dat de N-VA en de PS moeten worden samengebracht, dat de sp.a in dat geval federaal nodig is en de partij maar beter eens kan nadenken over een Vlaamse regeringsdeelname.

Aan De Wever, die het goed kan vinden met Vande Lanotte, heeft de Oostendenaar hetzelfde verhaal verteld. Uit machtsoverwegingen heeft de Vlaamse informateur wel oren naar het plan om te werken met coherente meerderheden. Anders dan in Vlaanderen speelt de N-VA op federaal niveau met slechte kaarten, terwijl de PS incontournabel is. De Vlaams-nationalisten haalden 5 procentpunten te weinig om het confederalisme echt op de tafel te leggen, maar willen toch een poging doen om federaal mee te besturen. Om een brede volkspartij te kunnen zijn en in Vlaanderen een goed beleid te kunnen voeren, is een federale regeringsdeelname een must.

In zijn informateursnota heeft De Wever een reeks maatregelen opgenomen om de sp.a te paaien. Het gaat over extra geld voor welzijn, het hervormen van de woonbonus, maar bijvoorbeeld ook over een verlaging van de btw op elektriciteit. Bij de sp.a komen ze in de verleiding. Crombez en Vande Lanotte houden nauw contact over de te volgen strategie. Op 14 juli worden ze samen gespot in het Sheraton-hotel op de luchthaven van Zaventem. De acteur Jean-Claude Van Damme loopt er ook rond en Vande Lanotte gaat met hem op de foto.

‘Het beeld bestaat dat elke N-VA’er het liefst een socialist tussen zijn boterham legt, maar dat beeld slaat vooral op de Franstalige socialisten’, klinkt het bij een N-VA’er. Sinds De Wever ervoor koos in Antwerpen met de sp.a en Open VLD in zee te gaan, is er vertrouwen tussen hem en een deel van de sp.a. Een Vlaams voorakkoord werd tijdens de onderhandelingen over Antwerpen volgens een betrokkene niet ondertekend. Wel werd toen de ambitie uitgesproken om, als het enigszins mogelijk is, het Antwerpse experiment in Vlaanderen te herhalen.

Minderheidskabinet

In de laatste twee weken van juli onderhoudt De Wever intense contacten met het Vlaams Belang, Open VLD, CD&V en de sp.a. Het voordeel van die aanpak is dat geen enkele partij helemaal zeker is van haar plaatsje in de Vlaamse regering, waardoor de druk hoog is. Na enkele gesprekken met Crombez zit De Wever samen met het onderhandelingsteam van de socialisten, waartoe ook Vlaams Parlementslid Yasmine Kherbache en Kamerlid Meryame Kitir behoren. De drie lichten de informateur in over hun rode lijnen. Daaruit blijkt dat de sp.a en de N-VA vooral over migratie van mening verschillen.

Het steekt de socialisten bovendien de ogen uit dat het Vlaams Belang nog steeds niet officieel uit de Vlaamse formatie is geduwd. De Wever maakt hen duidelijk dat de deur is dichtgeslagen, maar dat hij dat nog niet wereldkundig wil maken. ‘Bij het middenkader van Open VLD wilden sommigen misschien nog een minderheidsregering van de N-VA en het Vlaams Belang steunen, maar bij de partijtop klonk een duidelijk neen. Bij CD&V was dat neen zelfs existentieel. Als de christendemocraten zo’n constellatie gedoogden, konden ze hun winkel sluiten. Uiteindelijk besefte zelfs Francken dat van zo’n minderheidskabinet niets in huis zou komen.’

Een Bourgondische coalitie is riskant, want zo’n regering heeft slechts een zetel op overschot. Daarom polsen Crombez, Kherbache en Kitir bij De Wever of een alternatieve regering van de N-VA, de sp.a en CD&V tot de mogelijkheden behoort. ‘Ik wil dat in overweging nemen’, is het antwoord. Ook CD&V-voorzitter Wouter Beke heeft dat scenario in zijn hoofd als alternatief voor Zweeds.

De deur gaat dicht

Het is met die informatie dat Crombez naar zijn raad van voorzitters en secretarissen trekt en toestemming krijgt om voort te onderhandelen. Het gaat ook over zijn politiek overleven. Als voorzitter is hij zo goed als uitgespeeld, als minister zou hij zijn carrière op een mooie manier kunnen voortzetten. Bovendien is hij heel begaan met de welzijnssector en zou hij als minister werk kunnen maken van hervormingen waar hij al maanden op aandringt.

De ironie wil dat de vergadering waarop Crombez groen licht krijgt om de gesprekken met de N-VA voort te zetten er bij de N-VA net toe leidt dat de deur dichtgaat. Een Bourgondische coalitie heeft slechts een zetel op overschot en dreigt in bepaalde parlementaire commissies niet eens over een meerderheid te beschikken. De torpedo’s van Bruno Tobback doen zelfs de ferventste voorstanders van een Bourgondische coalitie beseffen dat zo’n meerderheid zeer instabiel zou zijn. ‘Wat zouden we een regering vormen als we niet eens zeker zijn dat die de vertrouwensstemming overleeft?’, klinkt het bij de top van de N-VA. De deur naar Bourgondisch wordt gesloten.

Voor ons was het heel belangrijk de stempel van het Vlaams Belang uit de teksten te krijgen. Onderhandelaar Open VLD

Bruno Tobback als doodgraver van een Bourgondische regering? ‘Zelfs als ik enkel dat zou hebben verwezenlijkt, noem ik mijn politieke carrière geslaagd’, reageert hij laconiek. ‘Alleen is het te veel eer. Ik geloof er nog altijd niets van dat het de N-VA ernst was. Door het Bourgondische pad te bewandelen, wilden ze CD&V onder druk zetten om toegevingen te doen.’

Bij de N-VA klinkt het dat de druk mooi was meegenomen, maar dat Bourgondisch een serieus denkspoor was. ‘Al bleek na verschillende gesprekken dat het inhoudelijk een moeilijk verhaal zou worden, temeer omdat de sp.a verdeeld was. De uitlatingen van Bruno Tobback waren de druppel.’ Een alternatieve coalitie met CD&V en de sp.a is voor de N-VA helemaal uit den boze. ‘Het Vlaams Belang wint de verkiezingen, wij blijven als centrumrechtse partij de grootste en dan zouden we een centrumlinkse regering vormen? Dat zou echt geen goed idee zijn geweest.’

Schermvullende weergave De Wever rijdt naar Oostende om sp.a-voorzitter John Crombez te vertellen dat zijn partij afvalt. 'Uit menselijkheid. Bart was er zich van bewust dat hij Crombez in een heel moeilijke positie duwde', klinkt het bij de N-VA. ©BELGA

Voor één man is het bijzonder vervelend dat de deur in zijn gezicht wordt dichtgeslagen: Crombez. De Wever beseft dat hij het doodsvonnis van de sp.a-voorzitter heeft getekend. Hij rijdt naar Oostende om de beslissing bij een kop koffie toe te lichten. ‘Uit menselijkheid’, klinkt het bij de N-VA. ‘Bart was er zich van bewust dat hij Crombez in een heel moeilijke positie duwde.’

Zweedse doorbraak

De definitieve keuze voor Zweeds valt op vrijdag 9 en zaterdag 10 augustus. Het blijkt de meest coherente coalitie die, ondanks het verlies van de meerderheidspartijen, nog altijd over een ruime meerderheid beschikt. ‘Waar de gesprekken met CD&V aanvankelijk heel moeilijk verliepen, merkten we dat we tegen eind juli almaar dichter bij elkaar kwamen’, zegt een N-VA’er. ‘Ze hebben beseft dat ze niet nee konden blijven zeggen tegen een strenger migratiebeleid.’

Intussen is ook de knoop over het minister-presidentschap doorgehakt. De Wever was naar de kiezer getrokken als kandidaat voor die functie en Jan Jambon was kandidaat-premier. ‘Voor de verkiezingen gingen we ervan uit dat er opnieuw een federale Zweedse regering zou komen. Dan was Jambon door zijn goede relaties die hij als federaal vicepremier had opgebouwd de geknipte kandidaat.’

De toestand is evenwel anders. De N-VA moet onderhandelen met de PS. ‘Bart heeft meer ervaring in onderhandelingen met die partij en hij kent Elio Di Rupo. Voor de partij was het beter dat hij de federale onderhandelingen leidt en Jambon naar Vlaanderen verhuist.’ Voor De Wever was het geen evidente keuze, want hij pleegt kiezersbedrog. Daartegenover staat dan weer dat hij zijn belofte aan de Antwerpse kiezer om burgemeester te blijven wel nakomt. ‘Zulke bochten moet je in een carrière niet te vaak maken’, merkt een N-VA’er droog op.

De nota was een gok. We hielden er rekening mee dat CD&V of Open VLD het werkstuk zou afschieten en we helemaal nergens zouden staan. N-VA-bron

Veel N-VA’ers zijn met vakantie en De Wever toetst zijn beslissing over de Zweedse regering vrijdagavond telefonisch met verschillende kopstukken af. Zaterdagochtend verschijnen daarvan al echo’s in De Tijd en Het Laatste Nieuws. ‘Helemaal zeker waren we toen nog niet, want we wisten nog niet of Open VLD en CD&V in dat verhaal zouden meestappen’, klinkt het bij de N-VA. Tijdens een telefoongesprek deelt De Wever CD&V-voorzitter Beke en Open VLD-voorzitster Gwendolyn Rutten mee dat de keuze op hen is gevallen. Hij bezorgt hen een startnota die de basis moet vormen voor de onderhandelingen en zegt dat hij tegen maandag een antwoord verwacht.

‘De nota was een gok’, zegt een betrokkene. ‘Bart heeft geprobeerd er een zeker evenwicht tussen de partijen in te steken, maar ze draagt een N-VA-stempel.’ Denk aan de Vlaamse canon, een lijst van ankerpunten uit de Vlaamse cultuur, en de strengere regels voor nieuwkomers om aanspraak te maken op de sociale zekerheid. ‘We hielden er rekening mee dat CD&V of Open VLD het werkstuk zou afschieten en we helemaal nergens zouden staan.’ Zo ver komt het niet: beide partijen aanvaarden de nota als basis voor de onderhandelingen. Om lekken voor te zijn zet de N-VA de startnota zelf online.

Vlaamse cultuur

De Vlaamse formatie was een afvallingsrace, waarbij de mogelijke coalitiepartners een voor een afvielen en enkel Open VLD en CD&V overbleven om de echte regeringsonderhandelingen aan te vatten. Als formateur neemt Jan Jambon die in handen. Hij splitst de startnota op in thematische deelnota’s die in werkgroepen worden besproken. Dat is een slimme manier om de leiding te behouden tijdens de onderhandelingen. Vooral op het vlak van de integratie ruiken de teksten naar het Vlaams Belang. Open VLD en CD&V zijn dagenlang zoet met de ‘waanzinnige voorstellen’ - hun woorden - die ze als te rechts beschouwen uit de nota te halen. ‘Voor ons was het heel belangrijk de stempel van het Vlaams Belang uit de teksten te krijgen’, klinkt het bij de liberalen.

Zelfs als ik in mijn politieke carrière enkel het mislukken van de Bourgondische coalitie zou hebben verwezenlijkt, noem ik ze geslaagd. Bruno Tobback voormalig spa-voorzitter

Tot een crisette komt het nooit, tot een echte crisis al helemaal niet. Wel is er bij CD&V en Open VLD irritatie over de manier waarop Theo Francken vergadert. ‘In de andere werkgroepen was de nota een beginpunt, hij deed bijna alsof die te nemen of te laten was.’ Over kleine woordjes werd vaak uren gediscussieerd. De N-VA wil woorden als een Vlaamse natie, de Vlaamse sociale zekerheid en een Vlaamse justitie in de nota. Zeker bij de kosmopolitische liberalen gruwen ze van die Vlaamse reflex.

Over inburgering zijn er tot op het laatste moment zware meningsverschillen. Zo staat in het regeerakkoord dat het ‘Vlaams inburgeringsbeleid de nadruk legt op het zich eigen maken van de gedeelde normen en waarden van de publieke Vlaamse cultuur’. Wat die Vlaamse cultuur precies is, wordt uitvoerig besproken. ‘We hebben Bart Somers (de Mechelse Open VLD-burgemeester die van een ‘positief’ integratiebeleid zijn handelsmerk heeft gemaakt, red.) met handen en voeten moeten uitleggen dat het onder meer gaat over het geven van handen aan vrouwen’, zegt een N-VAonderhandelaar.

Het allerlaatste thema dat voor het opstellen van het budget wordt afgeklopt, zijn de integratiecursussen en hoeveel die moeten kosten. De landing komt er afgelopen maandag om zeven uur ’s ochtends, na vier dagen van zeer intense gesprekken in de centrale werkgroep waar alle nota’s nog eens zijn besproken. Aan het verdelen van de ministerposten beginnen de onderhandelaars niet meer, die discussie wordt uitgesteld tot dinsdag. ‘Iedereen was stikkapot. Zelfs als we dat gewild hadden, zouden we geen glas champagne meer hebben binnengekregen’, zegt een betrokkene.

Federale veldslag