Mijająca w tym roku 90 rocznica Powszechnej Wystawy Krajowej (Pewuki) jest okazją do wspomnienia budynków targowych, dziś w większości nieco ukrytych przed przechodniami. A przecież ich architektura miała decydować o atrakcyjności wydarzeń wystawienniczych w Poznaniu. Jednym z nich jest Pałac Targowy – ślad bogatej przeszłości miasta.

Idąc prosto od budynku Dworca Zachodniego, między halą wystawienniczą nr 2 a budynkiem administracji MTP przy ul. Głogowskiej, zobaczyć można w oddali front białego budynku. To Pałac Targowy – jeden z najstarszych pawilonów w tym kompleksie.

Pierwszy Targ Poznański odbył się na przełomie maja i czerwca 1921 roku pod hasłem „Wystawy wzorów i przemysłu”. Inicjatywa, która miała na celu przegląd polskiej wytwórczości, odbywała się jednak w dość niekorzystnych warunkach przestrzennych i w oddalonych od siebie budynkach.

Dwa lata później powstały nowe pawilony, ale one również nie zaspakajały potrzeb intensywnie rozwijających się Targów, w związku z czym Zarząd Miejski wykupił grunty zlokalizowane wokół Wieży Górnośląskiej. W 1924 roku rozpisano konkurs na zaaranżowanie tej przestrzeni, który wygrał Stefan Cybichowski. Zaprojektował on wówczas Pałac Targowy (8160 m2, zbudowany w rekordowym czasie od 20 października 1924 roku do 1 maja 1925 roku) i Dom Administracyjny z restauracją „Belweder”.

Obiekty, choć jeszcze nie do końca gotowe, służyły już V Targom Poznańskim, a zarazem I Targom Międzynarodowym, które trwały od 3 do 10 maja 1925 roku. Impreza zyskała wówczas rangę ponadnarodową, co zbiegło się z ożywieniem gospodarczym w Polsce i Poznaniu. W następnych latach powstawały jeszcze kolejne budynki, szczególnie w okresie przygotowań do Powszechnej Wystawy Krajowej, która miała ukazać dorobek dziesięciu lat odrodzonej Polski. Po tym wydarzeniu, aż do wybuchu II wojny światowej, teren Targów nie ulegał zmianom.

Wizytówka poznańskich targów

Pałac Targowy powstał po lewej stronie Wieży Górnośląskiej (po jej prawej stronie stała już Hala Maszyn, wybudowana w 1923 roku według projektu Lucjana Ballenstedta). Wejście do budynku znalazło się na osi prowadzącej do Dworca Głównego. Przy nowo powstałej ulicy, naprzeciwko prawej części Pałacu, postawiono Dom Administracyjny – według Janusza Ziółkowskiego tworzyły razem udaną architektonicznie całość. W 1927 roku, przygotowując Poznań do Powszechnej Wystawy Krajowej, wybudowano Dworzec Zachodni i to jego wejście znalazło się dokładnie na osi głównych drzwi Pałacu.

Omawiany pawilon wzniesiono na planie prostokąta. Jego dwie kondygnacje przykryto dwuspadowym dachem, w środkowej części posiadającym szklany świetlik. Środkowe i boczne ryzality zwieńczono schodkowymi attykami, przy czym boczne miały dodatkowo niewielkie naświetla w attyce. Podobne rozwiązanie zastosowano nad dodatkowymi drzwiami, które znajdowały się na skrajach przedniej i tylnej części budynku, gdzie umieszczono elektryczne windy przeznaczone do transportu towarów na piętro. Elewacja zewnętrzna była podzielona pilastrami.

Najbardziej dekoracyjna była część frontowa, gdzie środkowy ryzalit został ozdobiony przyściennym, czterokolumnowym jońskim portykiem, a znajdująca się nad nim attyka zawierała płaskorzeźbę przedstawiającą herb Poznania. Pomiędzy kolumnami oraz nad prostymi, bocznymi drzwiami znajdowały się pionowe okna. Nad środkowymi drzwiami (od frontu i w tylnej części) znajdowało się półkoliste naświetle, obramione architrawem zwieńczonym zwornikiem.

Wszystkie drzwi zostały ozdobione kasetonami, te w głównym wejściu miały dodatkowo drewniane rozety jako ornamenty. Podobne rozety zostały wykorzystane do ozdobienia podstawy naświetli. We fryz dookoła budynku wmontowane były okrągłe okienka, jednak nad wszystkimi sześcioma wejściami zamiast okienek również zastosowano rozety.

W środku znajdowały się dwie sale, do których wpadało światło przez świetlik. Na piętro prowadziły reprezentacyjne klatki schodowe umieszczone w ryzalitach. Obie sale okalała galeria arkadowa z ozdobną balustradą, wsparta na filarach ozdobionych jońskimi kapitelami.

Mimo klasycyzującego kostiumu Pałac Targowy był nowoczesnym budynkiem o żelbetowej konstrukcji z rozwiązaniami, które miały zadowolić wszelkie wymagania. Jego duże rozmiary sprawiły, że Targi zyskały sporo przestrzeni wystawienniczej. Reprezentacyjny charakter sprawił, że Pałac stał się na chwilę wizytówką Targów, choć nie udało się zmniejszyć dominacji Wieży Górnośląskiej, która miała ciężką bryłę i kojarzyła się z Wystawą Wschodnioniemiecką z 1911 roku. Niektórzy krytykowali także nadmiar detali, które nie nadawały się do przestrzeni targowej. Nowy budynek był jednak wyrazem ugruntowanej pozycji i rozwoju Targów, które zyskały estetyczny wygląd i miały być przez długie lata symbolem Poznania.

Jakość architektury nabrała tym większego znaczenia, że już podczas przygotowań do PWK tereny te odwiedzali goście z zagranicy – politycy i dziennikarze – oraz przedstawiciele polskiego rządu. Po otwarciu wystawy w Pałacu prezentowano dorobek przemysłu metalowego. Nieopodal znajdowały się nowo wybudowane: Hala Centralna, Hala Włókiennicza i westybul reprezentacyjny oraz Hala Przemysłu Ciężkiego. Razem z Wieżą Górnośląską i restauracją Belweder obszar ten tworzył najbardziej reprezentacyjny, centralny fragment wystawy, odwiedzany przez wszystkich gości, którzy zjeżdżali do Poznania przez cztery miesiące, od 16 maja do 30 września.

Wydaje się, że przed II wojną światową Pałac nie miał konkretnego profilu tematycznego. W 1926 roku był jednym z pawilonów Jubileuszowej Wystawy Ogrodniczej. W rok po PWK również wystawiano tam produkty przemysłu metalowego, ale w kolejnych latach (jak w roku 1937) prezentował się tam m.in. przemysł chemiczny.

Wojenne zniszczenia i odbudowa

Wybuch wojny bardzo zmienił charakter budynków targowych. W części z nich ulokowano filię fabryki samolotów Focke-Wulf. W Wielkanoc 1944 roku alianci przypuścili nalot bombowy na Poznań, który był węzłem komunikacyjnym na linii wschód–zachód i stanowił centrum zaopatrzenia dla frontu wschodniego. Znacznie ucierpiały wówczas również budynki MTP.

Kolejne zniszczenia nastąpiły w 1945 roku podczas walk o Poznań na przełomie stycznia i lutego. Pałac, określany po wojnie jako hala nr 3, był zrujnowany w 60%. Przede wszystkim ucierpiała cała tylna ściana od strony dawnego cmentarza, oparte na niej stropy i podciągi żelbetowe. Spłonęła drewniana konstrukcja dachów, w złym stanie były stalowe konstrukcje środkowych naświetlni. Zupełnie zniszczone zostały instalacje, drzwi oraz okna. Mimo tych strat w kwietniu zorganizowano tam magazyn bezpańskich mebli i sprzętów domowych.

Wiosną 1946 roku, po wizjach lokalnych, MTP podjęły decyzję o odbudowie zniszczonych budynków. W lipcu powołano w Zarządzie Miejskim Wydział Budowlany MTP, którym kierował Stanisław Kirkin. W październiku 1948 roku przekształcono go w samodzielne Biuro Odbudowy MTP. Pracowano mimo skromnych środków finansowych i małej ilości materiałów, starając się przywrócić pierwotny kształt i charakter terenu. Projekty opracowywał Kirkin, a realizował Ballenstedt.

Prace w Pałacu rozpoczęto 5 sierpnia 1946 roku i zamierzano je zakończyć w marcu następnego roku. Najpierw rozebrano uszkodzone stropy, słupy i podciągi żelbetowe, a następnie wywieziono gruz i wykonano prace murarskie, żelbetowe, ciesielskie, dekarskie, blacharskie, szklarskie przy świetlikach i oknach, stolarskie i ślusarskie, a także wymieniono instalacje. Kredyt na remont wynosił ponad 12 mln zł.

Zniszczenia były tak duże, że jeszcze kilka miesięcy wcześniej zapowiadano, że odbudować można tylko front budynku i salę po prawej stronie. Wobec konieczności uzyskania na potrzeby Targów jak największej powierzchni krytej, postanowiono odbudować Pałac prowizorycznie na 10 lat, a świetlik po lewej stronie przykryć płaskim, drewnianym dachem, tańszym niż dawna żelazna konstrukcja. Brakujące elementy żelbetowe zastąpiono murowanymi ścianami, a Ministerstwo Przemysłu w Warszawie przekazało przydział szkła zbrojonego i surowego na szklenie dachów. Państwowa Huta Szkła w Wałbrzychu przysłała w związku z tym dwa wagony materiału z przewidzianych trzech.

Pałac odbudowano w bardzo skromnej formie, rezygnując z większości zdobień. Nie odtworzono fryzu ani attyk, co zaburzyło proporcje budowli. Reprezentacyjne klatki schodowe z kamiennymi balustradami zachowały się jedynie we frontowym ryzalicie. Ozdobna balustrada zachowała się również w tej części na piętrze. Poza tym zastosowano dla reszty galerii bardzo prostą balustradę i zrezygnowano z arkad, stawiając filary bez jońskich kapiteli. Naświetla nad drzwiami nie miały już formy rozety. Zastosowano również nieco inną stolarkę okienną. Wydaje się jednak, że świetlik odtworzono dla obu sal, a nie dla jednej, jak zapowiadano.

Niezrealizowane plany

Od 26 kwietnia do 4 maja 1947 roku trwały pierwsze powojenne Międzynarodowe Targi Poznańskie (pierwsze krajowe zorganizowano już w 1946 roku pod hasłem „Odzież i Dom”, ale mieściły się tylko w jednej odbudowanej hali). Pałac Targowy nadal nosił nr 3 i wystawiano w nim na parterze przemysł włókienniczy, na piętrze zaś przemysł chemiczny, spożywczy, galanteryjny, wydawniczy, monopolowy i skórzany. Nie wiadomo, kiedy zmieniono nr 3 na 12, na pewno dwa lata później na planie widniało już nowe oznaczenie i tak zostało do dzisiaj.

W tym samym roku naczelny architekt MTP – Bolesław Szmidt – zapowiadał rozbudowę terenów targowych oraz okrojenie i przebudowę Pałacu (określanego wówczas jako Hala Włókiennicza). Planowano połączyć kładką jego dach z przyległym wzgórzem na terenie dawnych, zniszczonych w czasie wojny cmentarzy, gdzie miał powstać park. Na tarasie Pałacu miała się z kolei znaleźć główna restauracja ze wspaniałym widokiem na zieleń i tereny targowe.

W latach 1951–1954 nie organizowano wydarzeń wystawienniczych, w związku z czym budynki targowe niszczały nieużywane. W 1954 roku przystąpiono do ich odbudowy. Trzeba było dokonać gruntownych renowacji, można jednak tylko przypuszczać, że remontem musiał być objęty również Pałac Targowy. Od momentu reaktywacji MTP nastąpił ich intensywny rozwój i rozbudowa. Pod koniec lat 50. planowano zmodernizować stare budynki i postawić nowe. Wrócił także pomysł zmian w Pałacu Targowym, który chciano częściowo podwyższyć od strony parku i połączyć z nim szerokim pomostem.

Dostępne zdjęcia z lat 60. wydają się wskazywać jednak, że do żadnych zmian nie doszło. Pałac był intensywnie wykorzystywany do celów wystawienniczych – najczęściej prezentowano w nim odzież i tekstylia. Obecnie budynek stracił swoją reprezentacyjną funkcję i znajduje się w nim magazyn, a posadzone wzdłuż niego drzewa nieco go przesłaniają i optycznie zmniejszają. Trudno powiedzieć, jakie remonty były w nim prowadzone w ostatnich latach. Niestety, nie zachował się świetlik, który widać jeszcze na zdjęciach z okresu PRL-u. Być może w przyszłości warto byłoby przywrócić Pałacowi jego dawny wygląd. Zarówno poznańskie targi, jak i całe miasto, odzyskałyby jeden ze swoich piękniejszych budynków, który zwracałby uwagę przechodniów i gości.

Bibliografia