Zr. Ms. Rotterdam ligt voor groot onderhoud in dok 4, het 250 meter lange droogdok van Damen Shiprepair in Amsterdam-Noord. Beeld Joris van Gennip

Op de brug waar vorig jaar nog werd uitgekeken naar kapers op de kust van Somalië, doemen nu de flats van de Molenwijk op. Marineschip Zr. Ms. Rotterdam ligt in Amsterdam, of all places, voor een grote onderhoudsbeurt.



In het 250 meter lange droogdok van Damen Shiprepair wordt dit kolossale marineschip in vijf maanden aangepast aan de eisen van de 21ste eeuw. Op de scheepswerf die in de 20ste eeuw jaren de grootste van Europa was.



Vanaf de brug van de Rotterdam doet nog veel herinneren aan de ADM en de NDSM - roemruchte scheepswerven die de geschiedenis van Amsterdam-Noord voor een belangrijk deel hebben bepaald. Tuindorp Oostzaan, gebouwd voor het scheepswerfpersoneel, ligt aan onze voeten.



Aan stuurboord wat we nu de NDSM-werf noemen, met het Kraanspoor en het hoofdkantoor van de Hema. Aan bakboord: de Coentunnel en -ook o zo Amsterdams - de Febofabriek.



35 kilometer kabel

De Rotterdam, een amfibisch transportschip, is met een lengte van 166 meter een van de drie grootste Nederlandse marineschepen. Het ligt hier al sinds maart op het droge, als een aangespoelde potvis. Met de bek wijd opengesperd, op elf meter onder het wateroppervlak van het IJ.



Aan de achterkant kijken we zo in de buik van het schip, naar een dok waar landingsvaartuigen op volle zee naar buiten kunnen varen. De Rotterdam kan zijn pronte derrière zes meter laten zakken, waardoor het schip ook zonder haven goederen en troepen aan land kan brengen.



Sjorkommen

Ruim 500 tot de tanden gewapende militairen kan de Rotterdam herbergen, bovenop de 145-koppige bemanning. Hun hutten worden gerenoveerd, maar ook de ziekenboeg, de pompkamer en de complete commandocentrale - het militaire hart van het schip. Omdat het schip stamt uit 1998 zijn hele systemen aan vervanging toe. "Je kunt je voorstellen dat er in de jaren negentig andere apparaten op de brug stonden dan tegenwoordig," zegt werfdirecteur Tjeerd Schulting.



In totaal gaat Damen 35 kilometer kabel vernieuwen. De 'update' wordt gecombineerd met het vierjaarlijks onderhoud, dat ook al tot de kleinste details wordt doorgevoerd. Dat gaat van de ruitenwissers op de brug tot de 160 'sjorkommen', waarmee helikopters worden bevestigd aan het dek.



Het opknappen van de Rotterdam is een militaire operatie op zich. Die begon er al mee dat het schip uiterst secuur werd neergelegd in het droogdok. Niet op het ruwe beton, maar op een netjes opgemaakt bed van kielblokken bekleed met laagjes hardhout, staal en grenen. "We kunnen het schip zo tot op 2 millimeter nauwkeurig recht leggen," zegt Schulting, die in 1998 als stagiair op deze werf begon. "Daarna pakken we alles aan, elk roestplekje wordt weggewerkt."

Met een waterverplaatsing van 12.750 ton is de Zr. Ms. Rotterdam een van de grootste schepen van de Koninklijke Marine Beeld Joris van Gennip

Het hele schip wordt meteen gestraald en geverfd, tot en met de binnenkant van de tanks voor het ballastwater. "Je kunt het zo gek niet bedenken of het wordt geschilderd." De kleur laat zich raden. "Een stuk of vijftig tinten grijs."



Anwb voor de scheepvaart

Nu neemt de reparatiewerf wel vaker bijzondere schepen onderhanden. Schulting somt de oogst van de laatste tijd op: "Cruiseschepen, grote visserijschepen, maar ook schepen die werken aan de installatie van windmolens." Het afgelopen jaar zijn hier ook een vissersschip, een veerboot voor Gambia, twee sleepboten voor de haven van Antwerpen en vier grote duwboten voor Rusland nieuw gebouwd.



Daarnaast is Damen toch een beetje de ANWB voor de scheepvaart in het Noordzeekanaal. Laatst kreeg een riviercruiseschip nog een aanvaring, vlak bij de werf. "Een mooie schade," grijnst Schulting. Maar het is klein bier vergeleken met de Rotterdam. Of zoals Schulting het verwoordt: "Dit is wel een speciaaltje."



De blauwe hap

Voor de Amsterdamse reparatiewerf, een van de zestien scheepsreparatiewerven van Damen, is het de grootste opdracht sinds 1988. Er werken dagelijks minstens driehonderd mensen aan het schip, goeddeels via toeleveranciers. Ook de Koninklijke Marine heeft op de werf zeker 95 mannen en vrouwen rondlopen. Zij doen hun eigen deel van het opknapwerk.



Op de werf hangt meteen een andere sfeer, zegt Schulting. In een provisorisch wachthuisje controleren militairen de toegangspassen van iedereen die het schip op of af wil, tijdens een spelletje kaarten. En net als op de thuisbasis Den Helder serveert de kantine van Damen deze maanden ook De Blauwe Hap - een uitgebreide Indonesische rijsttafel volgens een oude marinetraditie, elke woensdag vaste prik.



De wapens van het schip - de 'tanden', in Defensietermen - zijn in Den Helder achtergebleven. De zware mitrailleurs en luchtafweersystemen zijn in de winter al van de Rotterdam gehaald.



Een letterlijk hoogtepunt van de klus zijn de stalen masten die van het schip worden losgebrand. In de werkplaats even verder op de werf worden daarvoor heel nieuwe masten gemaakt, met een andere vorm, zodat ze geschikt zijn voor de modernste radarsystemen. Bij Niron Staal, zoals de staalconstructie- en machinefabriek nu heet, worden onder meer ook de tramrails van het GVB op maat gemaakt.



Dichter bij den helder

Het valt in het niet bij de Rotterdam. Het werk aan boord is opgedeeld in duizenden klussen en klusjes die samen met de marine één voor één worden afgevinkt. "Gemiddeld hebben we drie oplevermomenten per uur. En dat vijf maanden lang, achttien uur per dag," zegt Schulting.

Duizenden onderdelen moeten door werf- en marinepersoneel worden vervangen, zoals de 160 sjorkommen op het helikopterdek Beeld Joris van Gennip

Dat is, als je het hem vraagt, ook de grootste prestatie van zijn bedrijf. "In Polen of Turkije wordt je schip misschien goedkoper gerepareerd, maar bij ons weet je altijd heel precies waar je aan toe bent. Als wij zeggen dat het over drie weken klaar is, is het ook over drie weken klaar."



"Commerciële klanten draaien elk dubbeltje om," zegt Arnold Bregman, bij Damen verantwoordelijk voor de renovatie. "De marine let ook op het geld, maar voor haar is het allerbelangrijkste toch de veiligheid en de kwaliteit."



Schulting denkt dat het een belangrijke reden is waarom Defensie voor de reparatie naar Amsterdam is gekomen met een schip dat in Vlissingen is gebouwd. Bij voorganger Shipdock, in 2013 overgenomen door Damen, werden al vaker marineschepen opgeknapt.



Ook niet onbelangrijk: Amsterdam ligt toch wat dichter bij Den Helder, waar het meeste marinepersoneel woont, vermoedt hij.



Toch is het maar helemaal de vraag of de Rotterdam ook zijn volgende 'update' krijgt in Amsterdam. De scheepsbouw dreigt te moeten wijken voor de groei van de stad. Tot 2040 wil de gemeente in en om de haven 40.000 tot 70.000 woningen bouwen.



De scheepswerf kan een nieuwe goudkust aan het IJ worden. Vooruitlopend daarop hebben projectontwikkelaars rond bouwconcern VolkerWessels onlangs de portemonnee getrokken voor de grond onder de werf. Door snel 37 miljoen euro neer te tellen voor de erfpachtrechten, zitten de investeerders straks eerste rang bij de ontwikkeling van deze potentieel razendlucratieve woningbouwlocatie.



Voor het voortbestaan van de scheepsbouw op deze historische plek belooft het allemaal niet veel goeds. Het huurcontract van Damen duurt tot en met 2028, maar daarna? Damen heeft nog meegeboden op de erfpachtrechten, zegt Schulting. Als die waren binnengehengeld, had Damen een eigen plan voor dit gebied op tafel kunnen leggen, misschien zelfs voor een scheepswerf die onderdeel wordt van de nieuwbouwwijk. Met een nieuwe metro die stopt op station Shipdock. Kan het mooier?



Schulting ziet het al helemaal voor zich: een werf als vanouds, maar dan gedeeltelijk overkapt zodat die nauwelijks nog geluidsoverlast geeft. Een tweede optie is een nieuwe, 'compacte werf' met overdekte dokken. Als het aan hem ligt worden straks duizenden woningen om het NDSM-dok heen gebouwd. Nee, dat is geen luchtfietserij. "Het gritstralen van de schepen geeft nu de grootste herrie. De toekomst brengt nieuwe technieken, waarbij je helemaal niet meer hoeft te stralen."

Het schip rust op een zorgvuldig opgemaakt 'bed' van kielblokken, hardhout en plaatstaal Beeld Joris van Gennip

Her en der zijn de stalen dekken opengebrand om de machinerie te kunnen vervangen Beeld Joris van Gennip

De laatste mogelijkheid is een nieuwe werf diep in het Westelijk Havengebied, op het nu nog gekraakte ADM-terrein. Maar dat zou een soort vlucht zijn, een terugvaloptie. En hoe realistisch die is? Zonder hulp van de gemeente zal het niet lukken.



"Een nieuwe werf kost honderd tot tweehonderd miljoen euro en die verdien je pas na tachtig jaar terug. Geen weldenkende Hollander die dat helemaal voor eigen rekening gaat doen."



"Verhuizen kost geld en wie gaat dat betalen?" Damen wil heel graag een goede, grote werf in de Amsterdamse haven, maar Schulting vraagt zich hardop af of Amsterdam dat wil.



Als het zo doorgaat, is er straks de grootste zeesluis van de wereld, maar geen scheepswerf om grote schepen te repareren. "Amsterdam is nu de vierde haven van Europa. Dat past bij Damen. Maar als de ambitie minder wordt, houdt het op."



Luxejachtenbouwer

De Amsterdamse werf onderscheidt zich nu zelfs binnen Damen door het reusachtige dok van 250 meter lang en 39 meter breed. Nederland geldt als een zeevarende natie, maar het aantal scheepswerven dat een groot schip kan herbergen, is nog op de vingers van één hand te tellen. "Mijn opa zou zich omdraaien in z'n graf als zo'n schip in Duitsland wordt gedokt."



Terwijl er volgens Schulting goede kansen zijn voor de scheepsbouw in Amsterdam. Volgend jaar opent luxejachtenbouwer Feadship nota bene een hagelnieuwe reparatiewerf in de haven. Damen had zich ook graag toegelegd op dat soort schepen - de rich and famous komen maar wat graag naar Amsterdam.



Met instemming herhaalt hij het betoog van werkgeversvoorzitter Hans de Boer bij het laatste Havengildediner. De stad is zo druk met het bouwen van nieuwe woningen dat weleens wordt vergeten dat al die nieuwe Amsterdammers ook ergens moeten werken.



En dat terwijl de haven 750 jaar geleden aan de basis stond van deze hele stad. "Vergeet nou niet waar je vandaan komt," citeert hij De Boer. "Je mag best weten: de tranen stonden in mijn ogen."

Beeld Joris van Gennip

Veel van de benodigde nieuwe onderdelen worden met de hand gemaakt bij Niron Staal, onderdeel van de werf van Damen. Hier werken veel technici met een Joegoslavische achtergrond, van wie de vaders ook al op de werf werkten Beeld Joris van Gennip