Césare Peeren Beeld Florian Braakman

Vanavond worden de winnaars bekend van de door De Architect georganiseerde architectuurprijs Arc17, met onder meer het beste duurzame architectonische project. Volgens jurylid en architect Césare Peeren is er nog een wereld te winnen als het gaat om 'circulair ontwerpen'. Peeren (49), oprichter van het bureau Superuse Studios, vindt dat het te weinig opschiet met de omslag van een 'lineaire bouweconomie' naar een 'cyclisch' systeem. Bij de eerste zijn onuitputtelijke hoeveelheden grondstoffen nodig, die steevast eindigen in afvalovens. In een circulaire economie krijgt materiaal een tweede en derde leven: 'Wat duurzaam bouwen wordt genoemd, is nu nog te vaak een dun vernislaagje. Echt circulair ontwerpen is zeldzaam.'

Driedimensionale puzzel

Peeren kan het weten. Als jurylid van de Arc17 Awards, een belangrijke Nederlandse architectuurprijs die vanavond wordt uitgereikt, moest hij uit 170 projecten de duurzaamste kiezen. Dat viel niet mee. 'Dan heeft zo'n nieuw kantoor wel een peperdure koude-warmteopslag, maar voor de rest is er niets met materialen gedaan. Terwijl goed energiebeheer een gebouw slechts voor 30 procent duurzaam maakt.'



Echt circulair ontwerpen volgens de methode-Peeren betekent dat je een hele keten van ontwerpbeslissingen aaneenrijgt: natuurlijke energie (de zon), ligging, materiaalhergebruik, lokaal beschikbare bronnen en het programmeren van het gebouw: 'Alles moet als een driedimensionale puzzel in elkaar passen.'



Peeren doet zijn verhaal in Tropicana, het voormalig subtropisch zwemparadijs aan de Maas in Rotterdam. Een typisch jarentachtigcomplex met veel beton, glas en tegelwerk. De lelijkheid spettert je tegemoet. Maar de grote keien rond de plantenbakken, het paarse perspex, knotserige congresstoeltjes en de lila kleurstelling zijn door architecten van Superuse niet verstopt, maar juist geaccentueerd. 'Lelijk is, net als prachtig, een hopeloze kwalificatie.'

Harder zoeken

Die klassieke schoonheidsdefinities hebben circulair ontwerpen lang dwars gezeten: 'Hergebruik van materiaal wordt geassocieerd met lompheid, veel bruine en beige. Dat is een misverstand. Wil je een wit interieur? Dan krijg je een wit interieur. Je moet alleen wel harder zoeken.' Architecten zijn gewend het ontwerpproces te beginnen op een blanco vel papier, waarna ze gaan schetsen. 'Ik begin nooit blanco. Ik ga eerst een gebouw in. Kijken wat er al is. Met het materiaal dat er is, ga je ontwerpen.'



Peerens architectuurloopbaan verliep atypisch. Terwijl zijn generatiegenoten in de rijke jaren negentig grote architectenbureaus opbouwden, bleef Peeren met compagnon Jan Jongert kleinschalige kantoor- en winkelinterieurs ontwerpen. 'We wilden aantonen dat hergebruik van materiaal goede en mooie architectuur kan opleveren.'



En dat bleek. De akoestiek van het hippe kunstcentrum Worm in Rotterdam werd verbeterd met oude wandpanelen van vliegtuigen. Aan de Maas staan bankjes van afgedankte rotorbladen van windturbines. Een villa in Enschede is voor 60 procent gebouwd uit afval; de gevel bekleed met afvalhout van kabelhaspels. Allemaal materiaal dat is 'geoogst' op sloperijen en andere eindplekken: 'Grondstoffen die waren voorbestemd voor de verbrandingsoven.'

Gij zult niet slopen

Volgens Peeren was de economische crisis van 2008 een zegen voor de duurzaamheid. Herbestemmen van oude kantoren werd opeens hip. 'Maar nu het beter gaat met de economie, wordt er weer te veel gesloopt.'



Peerens adagium is: 'Gij zult niet slopen.' Tenzij het echt niet anders kan. 'De architectuur van onze leefomgeving soupeert 30 procent van al onze energie en grondstoffen op. Als je als architect anders gaat werken, kun je het verschil maken.'



Het oude Tropicana - omgedoopt tot Blue City - is ook voorgedragen voor Arc17, in een andere categorie dan waarvoor Peeren jureert. Hier aan de Maas wordt niet alleen gekeken naar hergebruik van materialen. Het gebouw is een soort kas en kan grotendeels met zonlicht worden verwarmd. De bedrijven die er huisvesting zoeken, dragen bij aan hergebruik. Bijvoorbeeld RotterZwam dat in de voormalige zwembadkelder op de koffiedrab van het café erboven paddenstoelen kweekt, die dan later weer bij het diner aan de gasten worden geserveerd.

Siemen Cox (r) en Mark Slegers eigenaren van RotterZwam in het oude zwembad Tropicana. Beeld Freek van den Bergh

Complex

Zo'n circulaire puzzel, waarbij alles in elkaar past, dat is waar je het voor doet, zegt Peeren. Overigens gebruikt hij liever de term blue economy dan de wat uitgeholde begrippen circulair, of duurzaam. 'Circulair suggereert dat alles in een nette cirkel ronddraait. In werkelijkheid is het proces veel complexer.'



Om ontwerpers te helpen daarin de weg te vinden, richtte Superuse oogstkaart.nl op: 'markplaats voor professionele upcyclers'. Het is een opensourceplatform: 'Iedereen kan erin zoeken, maar er ook aan toevoegen.' Zo zijn in Made nog 25 cardanassen in afwachting van een nieuwe eigenaar. En in Barneveld liggen ruim twintig afgeschreven rotorbladen van 34 meter lengte te wachten.



Uitreiking ARC17 Awards in zes categorieën, 30/11, v.a. 18.00 uur, Kauwgomballenfabriek Amsterdam.