Egzekucje Polaków przeprowadzono w ramach hitlerowskiej Akcji AB

Cel: wymordowanie przedstawicieli elit politycznych i intelektualnych

Akcja AB oficjalnie zakończona została w lipcu 1940 r. Masowe mordy trwały jeszcze kolejny rok

Najmłodszym Polakiem, który miał zostać rozstrzelany w Palmirach, był 13-letni Tadeusz

Nie zawsze udawało się z Pawiaka wynieść listę transportową tak, jak zrobiła to Janina Gruszkowa, dzięki której znane są dziś nazwiska wszystkich, którym życie odebrano w egzekucji 20–21 czerwca 1940 r.

Zatrzymania odbywają się często w sposób brutalny. Klucz selekcji nie zawsze jest zrozumiały dla tych, których bliscy nagle zniknęli. Egzekucje pierścienia warszawskiego – jak z czasem określone zostaną masowe mordy lat 1939–1944 – planowane są jednak z zatrważającą precyzją i krok po kroku realizowane zgodnie z planem.

Nastaje dzień 15 maja 1940 r. – w podwarszawskim Piasecznie aresztowania. Wśród zatrzymanych – jak nakazuje hitlerowski klucz – burmistrz, urzędnicy, prawnicy, duchowni, studenci, nauczyciele. Niemcy zjawiają się również w domu Skalskich. "Arbeitsamt wydało nakaz doprowadzenia" – informują. Dzieci mają zostać wywiezione na przymusowe roboty do Niemiec. Wskazanych na liście w domu jednak nie zastają. Nastoletnia Maryla ukrywa się na poddaszu.

Kilka godzin wcześniej jej ojciec Izydor Skalski, znany przemysłowiec i właściciel młyna parowego w Piasecznie, wsiada do kolejki i wyjeżdża do Warszawy. O tym, że wypytuje o niego Gestapo, poinformował go rankiem znajomy policjant. Żona Janina wraz z synem Czesławem decydują, że tego majowego dnia tak, jak każdego innego, idą do pracy. Janina ubiera wzorzysty płaszcz. Tamtego dnia w roztargnieniu bierze też ze sobą chustkę córki.

Nieco później w młynie Skalskich pracę Janinie przerwie dźwięk telefonu. – To siostra. Wanda informuje, że w domu było Gestapo. Ostrzega, że jadą do młyna – relacjonuje dalszy bieg zdarzeń wnuk Skalskich, Andrzej. Dlaczego Skalska nie ukryła się z dziećmi tamtego dnia? – dopytuję. – Była spokojna, nie spodziewała się, że stanie się coś złego – mąż Izydor ukrył się przecież w Warszawie, Niemcy – o czym była przekonana – najpewniej odjadą, jak tylko zarekwirują mąkę z młyna – słyszę w odpowiedzi.

Żandarmi jednak, po przybyciu na miejsce, brutalnie biją jej brata Eugeniusza, ona zostaje zaaresztowana. Nastoletni syn unika losu matki i wuja – Skalska kazała dziecku ukryć się na strychu drewnianego magazynu na terenie młyna.

Rodzeństwo trafia na posterunek policji, przed nimi droga na ul. Dzielną 24/26 w Warszawie – Pawiak, w latach wojny, będzie niemym świadkiem cierpienia ok. 100 tys. Polaków. Janina trafia do Serbii, jak wówczas nazywa się kobiecy oddział hitlerowskiego więzienia politycznego. Jej dzieci Czesław i Maryla zostają przez nieznane nam z imienia i nazwiska kobiety – prawdopodobnie z PCK – wywiezione z rodzinnego Piaseczna, by trafić pod opiekę ojca Izydora ukrywającego się w Warszawie. Skalski chwyta się wszelkich sposobów, by uratować żonę i szwagra. Walczy też o każdy skrawek informacji o tym, jak oboje znoszą więzienie.

Zdobywa możliwość dostępu do jednego z mieszkań warszawskich, którego okno wychodzi na spacerniak Pawiaka. – Płacąc właścicielowi mieszkania, przez to małe okienko wypatruje Janiny. Z jego wspomnień wiemy, że zaledwie kilka razy udało mu się zobaczyć ukochaną żonę w oknie więzienia – zawsze zapłakaną. Jej brata Izydor widział raz – gdy pewnego dnia Eugeniusz pojawił na spacerniaku Pawiaka. Był ciężko pobity i załamany – wspomina relacje dziadka Andrzej Skalski. Dziś wiemy, że Gestapo brutalnie znęcało się w trakcie przesłuchań nad Eugeniuszem Ostapowiczem. Janiny nie przesłuchano ani razu – od dnia aresztowania była skazana.

Izydorowi udaje się w międzyczasie nawiązać kontakt z żoną dzięki strażniczce. Wiele z nich w Pawiaku było Polkami – strażniczki, lekarki, sanitariuszki. "Grypsy" i paczki docierały do celi Janiny. Sowicie opłacany przez Izydora prawnik, który miał kontakty z oficerami Gestapo, nie wskórał jednak niczego. – Po wojnie opisany zostanie on zresztą jako jeden z największych szmalcowników – dodaje wnuk Skalskiej.

Ostatni "gryps". "Opiekuj się dziećmi. Twoja Janka"

Ostatni "gryps" od Janiny, zapisany kredką na papierze toaletowym, brzmi: "Janku, opiekuj się dziećmi. Twoja Janka". Do domu Skalskiego przynosi go strażniczka, która nie mówi już niczego. Płacze. Na 20–21 czerwca Niemcy zaplanowali największą z masowych egzekucji, jakie miały odbyć się w Palmirach. Życie straci 70 kobiet i 370 mężczyzn.

Wszystkim Niemcy wydają na dziedzińcu Pawiaka dokumenty, depozyty, a nawet prowiant. – Ludzie, choć bici i siłą prowadzeni do "bud", nieco uspokojeni, żyją jeszcze nadzieją, że zostaną wywiezieni na roboty lub wypisani z więzienia. Nikt z rodziny wówczas nie spodziewał się zresztą, że Janina i Eugeniusz zostaną zamordowani. Nikt nie rozumiał, czym zawiniła Niemcom Bogu ducha winna kobieta – wspomina wnuk Skalskiej.

Samochody ze skazanymi – a schemat ten powtarza się w każdej z masowych egzekucji zaliczanych do warszawskiego pierścienia śmierci – wyruszają z więzienia. Przez pierwsze tygodnie wojny Polacy mordowani są jeszcze na terenie samej Warszawy – świadkami kaźni są wówczas ogrody sejmowy i uniwersytecki. W grudniu 1939 r. "budy" ze skazanymi na śmierć opuszczają Warszawę i kierują się na polanę za niewielką wsią Palmiry, która przeszła do historii martyrologii Warszawy.

Dziś jasne do końca nie jest, czy Janina Skalska i jej brat Eugeniusz Ostapowicz zginęli 20 czy 21 czerwca. Z przeprowadzonych po wojnie ekshumacji, zorganizowanych w ramach PCK przez aktorkę Jadwigę Bortyę-Nowakowską, wiemy jedynie, że Eugeniusz, jako jedyny mężczyzna, został zakopany w rowie, w którym znajdowały się kobiety – tuż obok ciała swojej siostry.

Dyspozycje wydane Niemcom przed masowymi mordami jasno wskazywały, że zbrodnia ma zostać utrzymana w najściślejszej tajemnicy. Odpowiednio wcześnie, na co wskazują zdjęcia archiwalne z Palmir robione przez hitlerowców, teren przygotowany pod zbrodnię najprawdopodobniej osobiście sprawdził Hans Frank – jeden z przywódców III Rzeszy. W czasie, gdy przeprowadzano egzekucje, obszar pod nie wyznaczony w Puszczy Kampinoskiej zabezpieczali kordonem żandarmi. Gajowi i inni pracownicy leśni nie mieli prawa zbliżać się do puszczy.

...polscy gajowi wbijać będą łuski w pnie drzew, oznaczając miejsca kolejnych mordów

Nocami polscy gajowi wbijać będą łuski karabinowe w pnie drzew, oznaczając miejsca kolejnych mordów. Niektórzy w korze drzew wyryją znak krzyża. Pomimo wysiłku ludzi takich jak Adam Herbański do dziś znane nie jest miejsce pochówku około 500 osób, które z Pawiaka trafiły do Puszczy Kampinoskiej. Z relacji leśników dowiemy się, że tuż przed egzekucją, w której stracić miał życie ksiądz Zygmunt Sajna, duchowny błogosławi jeszcze swoich współwięźniów. W Palmirach zamordowano ponad dwa tysiące Polaków.

Ekshumacje rozpoczną się w listopadzie 1945 r. Polski Czerwony Krzyż pracować będzie na miejscu zbrodni do czerwca 1946 r. Bliscy pomordowanych rozpoznają ich po ubraniach, jeśli przy ciałach nie zostaną odnalezione dokumenty. "Oględziny wykazały, że niemal w każdej mogile znajdowali się ludzie lekko tylko ranieni i zakopani żywcem" – czytamy w zapiskach Bartoszewskiego. Czasami świadomi swojego losu skazańcy zapisywali przed śmiercią na kartce datę z dopiskiem "Palmiry. Rozstrzelany". Niektórzy podobne zapisy zostawili w książeczkach modlitewnych.

Janinę Skalską bliscy zidentyfikowali po charakterystycznym wzorze na płaszczu, w którym 15 maja 1940 r. wyszła do pracy. Jej córka rozpozna też przy ciele matki swoją chustę – tę, którą w pośpiechu ubrała, wychodząc z domu. W paczuszce ekshumacyjnej, której nigdy nie otworzy ani mąż, ani syn Skalskiej, znajdzie się zakrwawiona legitymacja Janiny z Polskiego Czerwonego Krzyża. – Po wielu latach, to ja rozpakowałem ten pakuneczek, który został po babce. W środku był mały kalendarz. Z jego kartek wysypał się piach. Na nich, jak po chwili zauważyłem, zachowała się zakrzepła krew – wspomina w trakcie jednej z rozmów ze mną wnuk Janiny.

Co zachowało się dla nas z pamiątek po przedwojennym pokoleniu? – Ostatni "gryps" przesłany przez babcię Janinę do rodziny był przechowywany jak relikwia. Wybuchło jednak powstanie warszawskie i ten skrawek papieru, tak cenny dla jej bliskich, spłonął wraz z mieszkaniem na Ochocie – opowiada Andrzej Skalski.

Niektóre "grypsy" przetrwały próbę czasu – spisywane na skrawkach papieru, na których nie było częstokroć miejsca, choć na dwa pełne zdania, stały się jednym z ważniejszych źródeł wiedzy o terrorze i przyczyniły się do budowania wystawy Muzeum w Palmirach. Dzięki nim poznaliśmy nazwiska ludzi, których zamordowano. Nie wszystkich. Identyfikacja ofiar wciąż nie została zakończona. Nie zawsze też udawało się z Pawiaka wynieść listę transportową tak, jak zrobiła to Janina Gruszkowa, dzięki której znane są nazwiska wszystkich, którym życie odebrano w egzekucji 20–21 czerwca 1940 r.

Do dziś zidentyfikowano 577 osób z 2115 mogił. Nadzieja nie gaśnie. Zaledwie dwa lata temu ustalono miejsce pochówku w puszczy i zidentyfikowano kolejną ofiarę – Agnieszkę Dowbor-Muśnicką, córkę gen. Józefa Dowbor-Muśnickiego – odznaczonego pośmiertnie Orderem Odrodzenia Polski. Jej siostrę Janinę Lewandowską, śpiewaczkę i podporucznik pilot lotnictwa Wojska Polskiego, Rosjanie zamordowali w Katyniu.

13-letni Tadeusz. "Budy" wypełnione Polakami odjeżdżają w stronę Palmir

Najmłodszym Polakiem, który miał zostać rozstrzelany w Palmirach, był 13-letni Tadeusz. Wraz z ojcem i bratem został aresztowany i osadzony na Pawiaku. 13-latka aresztowano, gdyż nie zastano najstarszego z braci – Jerzego, który był harcerzem, działał w konspiracji. Ojciec wysłał "gryps" do syna, by ten absolutnie nie pojawiał się w domu i nie zgłaszał się na wezwania Gestapo, które informowało, że dobrowolne zgłoszenie się chłopaka spowoduje zwolnienie z więzienia jego rodziny. Rzecz jasna Gestapo nie wypuściłoby ani Jerzego, ani jego bliskich.

I tak 13-letni Tadeusz znajduje się na dziedzińcu Pawiaka. Skazany miał odebrać swój depozyt i ustawić się w kolejce do "budy", której trasa kończyła się w Palmirach. Dziecko wypatruje jeden z Niemców, wysyła Tadeusza do Serbii Pawiaka, by załatwił tam za niego sprawę. W czasie, gdy chłopiec jest w innej części więzienia, "budy" wypełnione Polakami odjeżdżają w stronę Palmir. I na liście do wywózki nie ma już Tadeusza – system nie jest nim zainteresowany. Formalność. Chłopiec zostaje zwolniony z więzienia i tak unika losu, który przyszło wypełnić wielu spośród jego rodaków.