Europese migranten die van het ene naar het andere EU-land migreren, doen dat niet vanwege uitkeringen of toeslagen. De meesten hebben geen idee van het niveau van de voorzieningen. Ze zijn op zoek naar werk of avontuur.

Dat blijkt uit het promotieonderzoek van Petra de Jong, onderzoeker bij het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut. Ze promoveerde donderdag aan de Rijksuniversiteit Groningen op haar onderzoek Between Welfare and Farewell.

Het is een van de idealen van de Europese Unie: vrij verkeer van personen. Maar het idee bestaat dat Europese migranten naar andere Europese landen verkassen vanwege betere sociale voorzieningen daar.

Door de jaren heen is daar telkens weer discussie over. In 2004, met de uitbreiding van de EU met Polen, en in 2007, toen Bulgarije erbij kwam. Ook bij de Brexit speelde migratie een rol. De discussie wordt versterkt door serieuze misstanden, zoals vorig jaar, toen in Nederland ophef ontstond na uitkeringsfraude van Poolse arbeidsmigranten. Duizenden Polen bleken een WW-uitkering aan te hebben gevraagd en soms zelfs te hebben meegenomen naar het land van herkomst. Eerder was er ophef over ‘Bulgarenfraude’, waarbij criminelen toeslagen aanvroegen op naam van migranten die maar kort in Nederland waren geweest.

In 2016 waren in totaal 371 duizend arbeidsmigranten uit Midden- en Oost-Europa actief als werknemer in Nederland, blijkt uit cijfers van SEO Economisch onderzoek.

Vorige maand stelde minister Koolmees (Sociale Zaken, D66) dat hij het voornemen van het Europarlement om buitenlandse werknemers al na één dag werken recht op een uitkering geven „een verkeerde prikkel” vond. Het zou ‘uitkeringstoerisme’ in de hand kunnen werken. Dezelfde discussie speelt ook in andere West-Europese lidstaten met een uitgebreide verzorgingsstaat.

Er zijn heftige voorbeelden van uitkeringsfraude. Er zit dus wel wat in het idee van de verzorgingsstaat als magneet?

„Nee. Toch niet. Ik heb de migratiestromen tussen 2003 en 2008 van 25 Europese landen bestudeerd. Sociale voorzieningen kúnnen een rol spelen bij oudere migranten en gezinnen met kinderen. Zij hebben oog voor de voorzieningen die voor hun situatie beschikbaar zijn in het land waar ze naar toe gaan, zoals kinderopvang en ouderenzorg. Maar zij vormen een kleine groep binnen de migratiestromen. Het zijn kwetsbaardere mensen, die pakken niet snel hun koffers.

„De meeste migranten zijn jong, vaak alleenstaand. Zij migreren naar een ander Europees land om te werken. Voor hen is een land dat veel geld uitgeeft aan werkloosheidsuitkeringen minder interessant. Want het betekent dat er weinig werk is.”

Toch is er weerstand.

„Ruim de helft van de migranten naar Nederland, komt uit een ander Europees land. Polen vormen verreweg de grootste groep – in 2017 kwamen er ruim negenduizend bij – ook het aantal Bulgaren en Roemen neemt toe.

Arbeidsmigranten uit Centraal- en Oost-Europa doen werk dat Nederlanders niet willen doen

Maar ook Duitsland en het Verenigd Koninkrijk zijn al langere tijd belangrijke herkomstlanden. Veel Poolse migranten komen om te werken; de ruime meerderheid migreert in de werkleeftijd en is actief op de Nederlandse arbeidsmarkt. Ze doen trouwens vaak werk dat Nederlanders niet willen doen.”

En als ze geen werk vinden of werkloos raken?

„Voor zowel migranten als niet-migranten geldt dat je niet zomaar een werkloosheidsuitkering krijgt. Je moet een tijd gewerkt hebben. Ook een bijstandsuitkering krijg je niet zomaar, daarvoor moet je een tijd in het land wonen. Die rechten bouwen migranten vaak niet op. Eén op de vijf Polen en één op de drie Bulgaren verliet Nederland binnen een jaar.”

U analyseerde de migratiestromen gedurende jaren op basis van data. Vroeg u migranten ook persoonlijk naar hun beweegredenen?

„In 2016 en 2017 interviewden we migranten uit Polen, Spanje en Groot-Brittannië. Zij bleken om diverse redenen te migreren. Jongeren vonden het vooral avontuurlijk. In de periode waarin de werkloosheid hoog was in Spanje kwamen jonge Spanjaarden vooral voor het werk. Anderen kwamen vanwege een partner. Sociale voorzieningen werden eigenlijk nooit genoemd. Migranten hadden zich er vooraf niet in verdiept. Ze migreerden in een levensfase waarin deze voorzieningen hen niet zo interesseerden.”

Dus sociale voorzieningen inperken voor migranten heeft weinig zin?

„Het kan averechts werken. Sociale zekerheid beschermt mensen tegen onzekerheden in het leven. Dat geldt ook voor Europese migranten. En het kan minder aantrekkelijk worden om wit te werken omdat ze dan meebetalen aan voorzieningen waar ze – ook later – geen recht op zullen hebben. Dat voelt onrechtvaardig.

„Daarnaast is het in strijd met een belangrijke doelstelling van de EU: mensen zijn vrij te wonen en te werken waar ze willen. Het zou jammer zijn als Europeanen die in hun eigen land werkloos zijn niet meer naar een land migreren waar wel werk is, omdat ze dan hun sociale vangnet kwijtraken. Die migratie levert landen ook veel voordeel op.”

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 18 januari 2019