Wie haar wil interviewen moet maar afwachten of ze tijd heeft: Aaf Verkade (41) heeft het razend druk als Adviseur Stadsgrachten in Leiden. Er zat dan ook een maand of drie tussen het eerste mailtje en de vrijdagmiddag dat Verkade de deur van haar huis in de Havenwijk in Leiden opendoet.

Achter die voordeur zit een ietwat rommelige woonkamer met twaalf aquaria: "Ik wilde opruimen maar Schillie de Schildpad moest naar de intensive care." In de aquaria zwemmen uiteraard vissen en andere waterschepsels zoals een rivierkreeft en een aal, maar er ligt ook afval uit de grachten, zoals een skeeler. Die ligt er voor de rivierdonderpadden, kleine gevlekte visjes: "Ik onderzoek welke gaten groot of klein genoeg zijn voor de donderpadden om zich te kunnen verstoppen."

Het leven onder het wateroppervlak van een op het eerste gezicht misschien viezige stadsgracht is bijzonder interessant, weet Verkade inmiddels. Dus zodra het water minstens twaalf graden is doet ze haar duikpak aan, snorkel op, knoopt ze haar duikboei om en ligt ze in het water. Zeker drie keer per week doet ze dat, soms wel vier uur achter elkaar.

En dan drijft ze. Als het een beetje waait, fungeert haar oranje boei als een zeil dat haar vooruit trekt. "Dan lig je daar, helemaal een met een blaadje dat voorbij drijft, of een eend die met je mee dobbert." Verkade houdt gerust een minuut haar adem in en ligt dan roerloos op de bodem. De interactie met de vissen noemt ze 'interviews'. "Een karper die op de thee komt, en dan een rondje om me heen zwemt. Als ik zo min mogelijk beweeg, laten ze natuurlijk gedrag zien: stengels afknabbelen, slakjes zoeken, gewoon rusten. Een doorsnee natuurfilmer filmt een wegzwemmende vis, ik kan ze van alle kanten bekijken en fotograferen." Dat levert bijzondere foto's op van een snoek die recht de camera inkijkt, of een karper met een stuk kranswier als snor.

En als ze dan een paar uur in het water ligt en het koud krijgt, gaat Verkade zwerfafval opvissen om op te warmen. Dat verzamelt ze in een groot net, neemt ze mee naar huis en pluist ze helemaal uit, op zoek naar slakjes en larven om te voeren aan haar vissen. Van grofvuil onthoudt ze waar het ligt om het later op te halen met een dreganker, maar als er beestjes in of om een fietswrak wonen, laat ze het liggen. De data die ze verzamelt over de vispopulaties deelt ze met de gemeente en het waterschap.

Lees verder na onderstaande afbeelding.

De karper met een snor van kranswier. Beeld Foto Aaf Verkade

Kattenklimtouwen

Het begon allemaal in 2009. Verkade zag wel-eens een dode kat in de gracht, uitgegleden of tijdens een gevecht te water geraakt. Met buurtbewoners bedacht ze kattenklimtouwen, dikke touwen die half in het water hangen, waarlangs de noodlottige dieren zichzelf op de kade kunnen hijsen. En hoe test je het best of zo'n touw wel blijft hangen? Vanuit het water dus, snorkelend.

Het ene na het andere project volgde, met Verkade als bindende factor. Zo zijn er watertuinen aangelegd met inheemse moerasplanten en deed Verkade met een grote groep vrijwilligers een driejarig vissenmonitoringsonderzoek. Inmiddels heeft ze 23 vissoorten gesignaleerd in de Leidse grachten. Ze praat over de vissen alsof het mensen zijn, bijvoorbeeld die ene keer dat Zeelt-32 een sigarettenpeuk opat, een vies gezicht trok en het ding weer uitspuugde. "Dus die heet sindsdien Peukje." De mooiste rivierdonderpad heet Doutzen, naar het topmodel. Tijdens een van Verkades lezingen kun je kennismaken met de zeelt Toût-est-belle. Of op z'n Leids: Tuttebel.

Door die namen maakt Verkade de gracht interessant. "Ik wil graag dat mensen meer om de gracht gaan geven. Dat ze een plastic zak in het water zien liggen en denken: hé, die moet eruit, want er zit een zeelt onder deze boot en die mag er niet in stikken. Laat ik bij Aaf een schepnet gaan halen." Dit voorbeeld is uit het leven gegrepen: Verkade vond zeelt Appie rondzwemmend in een plastic zak. Na zijn redding lag hij minutenlang op adem te komen.

Tekst loopt verder na de video

Veilig

Is dat snorkelen in de gracht wel veilig? Ja, in de Havenwijk wel, want daar varen nauwelijks boten. Ook is Verkade ingeënt tegen de ziekte van Weil, een ziekte die ratten kunnen overbrengen. Ze kreeg als enige toestemming om in de Havenwijk al snorkelend haar werk uit te voeren.

De buurtbewoners kijken allang niet meer op als ze de oranje boei van Verkade voorbij zien dobberen. Soms wenken ze haar: 'Moet je niet wat eten?' en dan blijft ze even aan de kade hangen, kauwend op een boterham of appel. Tijdens opschoonacties helpt de hele buurt mee, wie zelfstandig vuil wil vissen kan van Aaf een schepnet of grijper krijgen.

Verkade volgde geen relevante opleiding, maar noemt zichzelf 'selfmade' bioloog. Ze zwemt en snorkelt al sinds haar tienerjaren. Op een gegeven moment lag ze zo vaak in de gracht dat een collectief ontslag bij het archief waar ze werkte als een geschenk uit de hemel kwam. Sinds 2016 verdient ze haar geld als zzp'er; instanties huren haar in voor advies, ze geeft voorlichting en leidt excursies. Ze ontvangt hele schoolklassen in haar woonkamer om te gaan zaklampvissen (vissoorten identificeren vanaf de kade met een zaklamp). Met het voorjaar in aantocht vaart de vloot met doorzichtige kano's weer uit: terwijl je zwerfafval opvist, kun je door de kano heen naar de onderwaterwereld kijken.

Lees verder na onderstaande afbeelding.

Een snoek kijkt recht de camera in. Beeld Foto Aaf Verkade -

Rivierdonderpaddenhotel

Het nieuwste project is het rivierdonderpaddenhotel. "De gemeente gaat de beschoeiing van twee singels vernieuwen, wat betekent dat de kleine gaten en kieren waar donderpadden graag verstopt zitten, verdwijnen." Verkade gaat daarom dat rivierdonderpaddenhotel ontwerpen, als alternatief verblijf. Vandaar die skeeler in dat aquarium, om te kijken hoe groot de gaatjes voor de rivierdonderpadden moeten zijn. De natuur onder water wordt vaak onderschat, vindt Verkade. "Als jij groene drab ziet in een gracht, denk je: bah, vies. Maar ik wrijf in mijn handen. Onder die drab, of algenlaag, zit een meter kraakhelder water. De kans dat er zeelten aan het paaien zijn is groot. Het zonlicht dat er dan doorheen schijnt, dat is zó prachtig, bijna feeëriek."

In rapporten van stadsecologen gaat het bijna nooit over de natuur onder water, zegt Verkade, dus eigenlijk zou elke stad met grachten wel een stadssnorkelaar kunnen gebruiken. "Op congressen vertel ik over mijn werk, maar het initiatief om uit te breiden naar andere steden moet niet bij mij liggen, maar bij lokale onderzoekers. Een Amsterdamse stadsecoloog nodigde me al eens uit om daar te komen snorkelen. Toen dacht ik: kom jij een keer naar Leiden, dan laat ik je zien hoe het hier gaat en kun je daarna de natuur onder water in je eigen stad ontdekken. Dat is veel leuker."

Genoeg te ontdekken

Het liefst blijft Verkade dus in haar eigen stad, waar ze van de gemeente alle vrijheid krijgt en waar ze nog genoeg te doen heeft. Twee jaar geleden werd haar ontheffing uitgebreid tot alle wateren in Leiden. Genoeg meters om nog te snorkelen dus, genoeg te ontdekken, te monitoren en op te ruimen.