„Follow the money”, głosi jedno z najpopularniejszych powiedzeń amerykańskiej polityki. Polityczne priorytety rozpoznaje się po wysokości budżetu. Zarówno na poziomie narodowym, jak i unijnym, pieniądze są środkiem do realizacji celów i ambicji. Zatem przyjrzyjmy się gołym liczbom bez interpretowania ich przez polityków.

W kończącej się perspektywie finansowej 2014-2020 na politykę spójności i politykę regionalną zapisano 351 mld euro. Do Polski trafiło z tego 82,5 mld euro. W projekcie budżetu 2021-2027 na fundusze strukturalne przeznaczono już tylko 330 mld euro, z czego 64 mld euro zostaną przyznane Polsce – to 23 proc. mniej niż w poprzedniej perspektywie finansowej.

Taki projekt budżetu w maju ubiegłego roku przedstawiła komisja Jean-Claude’a Junckera. Unijna kasa zmniejszyła się z powodu brexitu – brzmiało uzasadnienie cięć funduszy strukturalnych. Czyli mniejsza Unia ma oznaczać mniejszy budżet. Z pozoru logiczne, ale trudne do połączenia z politycznymi deklaracjami, że potrzebujemy więcej Europy, by rozwiązać wspólne problemy, że Europa stoi przed nowymi wyzwaniami (ochrona granic zewnętrznych, migracja, wspólna armia), że musimy zmienić model gospodarczy, bo przegrywamy konkurencyjność z Chinami, że nadszedł czas, by uniezależnić się od USA.

Od kilku miesięcy obserwowaliśmy stan zawieszenia w negocjacjach nad budżetem, wszyscy czekali na rozstrzygnięcie eurowyborów i nowe rozdanie personalne. Ten czas właśnie się skończył. Projekt budżetu starej Komisji musi teraz potwierdzić nowa pod przywództwem Ursuli von der Leyen, po czym musi przegłosować go nowy Parlament Europejski i przyjąć Rada Europejska, czyli przywódcy państw i rządów wszystkich krajów członkowskich UE. Ustalili, że zrobią to na jesiennym szczycie w październiku.

Prawdziwe negocjacje dopiero ruszają i nikt nie spodziewa się kompromisu w ciągu trzech miesięcy. Dziś najbardziej prawdopodobny scenariusz zakłada porozumienie dopiero w czasie niemieckiej prezydencji, czyli w drugiej połowie 2020 roku. Tak uznali niedawno uczestnicy debaty „Nowa polityka spójności testem dla ambicji UE” zorganizowanej przez Forum Dialog+ im. Andrzeja Godlewskiego, Fundację Konrada Adenauera w Polsce i Fundację Współpracy Polsko-Niemieckiej.

23 proc. mniej

Konstrukcja i wysokość nowego budżetu wyznaczą priorytety dla UE na następne lata. Trwające negocjacje nad przyszłą perspektywą finansową będą miały konsekwencje dla wielu regionów, szczególnie tych uboższych. Płatnicy netto chcą zredukować wydatki na tzw. twardą infrastrukturę, która znacznie zmieniła krajobraz nowych krajów członkowskich i umożliwiła szybszy rozwój wielu zapomnianym regionom.

– Katastrofy pewnie nie będzie, ale tych pieniędzy będzie brakować i to bardzo mocno – przyznał dr Marcin Wajda, dyrektor Departamentu Rozwoju Regionalnego i Funduszy Europejskich w Mazowieckim Urzędzie Wojewódzkim. – Nie ma z czego dosypać, takich pieniędzy nie da się zastąpić – dodał. Zdaniem Wajdy, który zajmuje się dystrybucją unijnych środków na Mazowszu, to rząd centralny powinien stworzyć specjalny fundusz na dalsze inwestycje w regionach. – Pieniądze europejskie nie załatwiają nam problemu polityki rozwoju – uważa Wajda.

Projekty unijne w Unii Europejskiej Fot.: PAP (zdjęcia)

Powyższe dane dotyczą wszystkich projektów realizowanych na terenie danej gminy czy miasta; nie należy ich utożsamiać wyłącznie z projektami realizowanymi przez samorząd. Podane liczby odnoszą się do podpisanych umów o dofinansowanie projektów unijnych i uwzględniają koszty niekwalifikowalne.

Cięcia w polityce spójności są także wyrazem problemów, w które Unia wpadła po wybuchu kryzysu finansowego w 2009 roku, a którego wciąż nie pokonała. – Problem polega na tym, że dziś UE nie ma strategii na swój rozwój po 2020 roku. I tę strategię pisze się budżetem, a powinno być odwrotnie, budżet powinien finansować strategię – powiedział Marcin Wajda. Wspólnota znajduje się na rozdrożu – przyznał w czasie debaty Conelius Ochmann, dyrektor Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej. – UE nie ma żadnej strategii po 2020 roku. Znajdujemy się w sytuacji przełomowej. Nie jest rozwiązana sprawa brexitu. Mamy katastrofalną sytuację we Włoszech, które mają problem ze stworzeniem własnego budżetu, znajdują się praktycznie na skraju bankructwa. I to komplikuje stworzenie nowego budżetu.

Południe zyskuje kosztem Wschodu

Mniejszy budżet na fundusze strukturalne jest wynikiem decyzji politycznej komisji Junckera. – Ramy finansowe, które zaproponowała Komisja Europejska, ewidentnie przesuwają akcenty na państwa Południa, które mają problemy z gospodarką, kosztem państw naszego regionu – stwierdził Robert Dzierzgwa, dyrektor Departamentu Strategii i Rozwoju w Ministerstwie Inwestycji i Rozwoju. To właśnie południe Europy najbardziej straciło na kryzysie finansowym. Zarobki w Hiszpanii czy Grecji dopiero teraz powoli wracają do tych sprzed wybuchu kryzysu. Setki tysięcy młodych ludzi wyjechały z tych państw na północ Europy, gdzie bezrobocie jest o wiele niższe a gospodarki silniejsze.

– Polityka spójności nie powinna być polityką stymulującą koniunkturę gospodarczą. To jest polityka wyrównywania nierówności, mająca pewien aspekt solidarności, natomiast to nie jest narzędzie do pobudzania popytu. Południe Europy nie potrzebuje dzisiaj przeprowadzić zmian strukturalnych, potrzebuje narzędzi, które stymulują popyt – uważa dyrektor Wajda, który krytykuje Brukselę za przesunięcie pieniędzy ze wschodu na południe.

Polska deklaruje, że jest w stanie zwiększyć narodową składkę do unijnego budżetu i namawia do tego inne państwa, żeby w ten sposób pokryć brakujący brytyjski wkład. – Jako rząd jesteśmy gotowi do większej partycypacji – oświadczył Dzierzgwa. – Staramy się tworzyć koalicje. Spotykamy się z kolegami nie tylko z regionu Europy Środkowo-Wschodniej, ale też z państwami płatnikami netto – dodał, mając na myśli Niemcy, które jako największy kraj UE wpłacają najwięcej pieniędzy do wspólnej kasy. – Najważniejszy podział nadal jest taki sam, między płatników netto i brutto – przyznał dr Filip Skawiński, analityk z Przedstawicielstwa Komisji Europejskiej w Polsce.

Stanowisko nowych krajów członkowskich nie jest jednogłośne. Z jednej strony, niektóre z nich, jak Rumunia i Bułgaria, zyskają w nowym budżecie. Z drugiej strony, podział na kraje w strefie euro i poza nią zaczyna być silniejszy niż przynależność geograficzna czy wspólna przeszłość. Stanowisko Grupy Wyszehradzkiej wydaje się być chwiejne. Słowacja jako jedyna z V4 od 10 lat jest w strefie euro. Jej gospodarka szybko się rozwija, co oznacza, że za kilka lat z beneficjenta unijnych funduszy stanie się płatnikiem netto – obok Niemiec, Francji, czy Holandii. Dlatego rząd w Bratysławie przesuwa punkt ciężkości z polityki spójności na mechanizmy finansowe wewnątrz strefy euro.

Budżet Unii Europejskiej na lata 2021-27 Fot.: PAP

Premia za innowację

W nowym budżecie wzrosną środki na badania naukowe i innowację. Unia marzy o stworzeniu własnej Doliny Krzemowej, by europejscy przedsiębiorcy mogli stawić czoła amerykańskim i chińskim firmom. Angela Merkel wielokrotnie ubolewała nad tym, że Europejczycy nie stworzyli własnego Google, Facebooka czy systemu GPS, a europejskie firmy motoryzacyjne odpuściły rozwój silników elektrycznych, pozostając przy benzynie i dieslu. Zwiększając środki na innowację Unia ma nadzieję na lepszą współpracę między nauką a biznesem, która zaowocuje rozwojem nowych technologii.

O taką pomoc mogą ubiegać się wszystkie unijne firmy i uczelnie, jednak ich zdobycie wymaga o wiele większego wysiłku niż środków z polityki spójności. – Dotychczasowe doświadczenia były takie, że to są fundusze bardzo trudne do zdobycia dla polskich przedsiębiorstw i ośrodków badawczych, ze względu na kulturę organizacyjną, która sprzyja zachodnim podmiotom. To nie są reguły gry, które są przyjazne dla mniej doświadczonych krajów członkowskich – uważa prof. Tomasz Grzegorz Grosse z Instytutu Europeistyki Uniwersytetu Warszawskiego.

W przeszłości faktycznie zdecydowana większość pieniędzy na innowację trafiała na zachód Europy, co przyznał w debacie dr Filip Skawiński z Komisji Europejskiej. Dlatego prof. Grosse proponuje, by fundusze na badania były przyznawane, podobnie jak fundusze strukturalne, w ramach kopert narodowych, że każdy kraj otrzymuje pulę środków na jej rozdysponowanie. Jednak jest mało prawdopodobne, że tak się stanie, przyznał dr Skawiński, ponieważ w polityce innowacyjnej Brukseli zależy na wspieraniu najlepszych unijnych uczelni. Kryterium geograficzne nie odgrywa żadnej roli dla Komisji Europejskiej, więc dopóki polskie szkoły wyższe będą na dole rankingów, polskie firmy muszą szukać partnerów za granicą, jeśli chcą sięgnąć po środki na badania i rozwój.

Polityka spójności po 2020 roku Fot.: PAP (zdjęcia)

Kara za łamanie praworządności

Jednak największym zagrożeniem dla polskich regionów i firm wcale nie są cięcia w polityce spójności ani kryteria w polityce innowacyjnej, a spór o praworządność między Komisją Europejską a polskim rządem. W projekcie budżetu komisji Junckera wypłata unijnych środków została powiązana z przestrzeganiem zasad praworządności, czyli zachowaniem trójpodziału władzy, czego najwyraźniejszym symbolem jest niezależność sędziów.

Nowa szefowa Komisji, Ursula von der Leyen, nie pozostawiła wątpliwości, że w sprawie praworządności nie zamierza iść na żadne polityczne kompromisy. Jeśli więc Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej orzeknie w najbliższych tygodniach, że nowa Krajowa Rada Sądownictwa została wybrana w sposób nielegalny, a polski rząd zignoruje ten wyrok, to Komisja Europejska i państwa członkowskie będą miały podstawę do przeforsowania zapisów o praworządności.

– Tego nie ma w traktacie. Chodzi o to, żeby wymuszać na takich krajach jak Węgry czy Polska, żeby się trzymały pewnych reguł, które są politycznie bardzo kontrowersyjne. I do dzisiaj nie wiemy, kto łamie te traktaty, czy Polska i Węgry, czy instytucje europejskie – stwierdził prof. Grosse, który uważa jednak, że jest bardzo prawdopodobne, że przepisy o praworządności zostaną przyjęte. Tym bardziej, że sposób ich procedowania na Radzie Europejskiej uniemożliwia postawienie weta przez jeden lub nawet dwa kraje. Przywódcy państw i rządów UE będą głosować nie za ich przyjęciem, a za ich ewentualnym odrzuceniem. Ta mała proceduralna sztuczka, na którą zdecydowała się komisja Junckera, pozwala na obejście zasady jednomyślności na rzecz kwalifikowanej większości w Radzie.

– Chciałbym, żeby polski rząd nie bał się dyskusji o praworządności, także w kontekście funduszy europejskich, a dzisiaj mam wrażenie, że bardzo się boi tej dyskusji, choć wszystko, według rządu, jest OK – stwierdził dyrektor Marcin Wajda z Mazowieckiego Urzędu Wojewódzkiego i dodał: – Wolałbym, że polski rząd popierał tego typu rozwiązania, bo one służą wszystkim we Wspólnocie, aniżeli je kontestował.