Dink Legemate (links) en Jan Klein. Beeld Mike Roelofs

Voor medisch specialisten is het wereldwijd gebruikelijk om 24-uursdiensten te draaien: na een normale werkdag zijn ze 's nachts oproepbaar voor ingewikkelde vragen of spoedoperaties, waarvoor ze naar het ziekenhuis moeten. Vaak draaien ze in het weekend ook 48-uursdiensten. Ziekenhuizen gebruiken deze roosters van oudsher, omdat het te kostbaar is om de hele nacht voor elk specialisme een arts in het ziekenhuis te hebben.

Bespreekbaar

Hoogleraar chirurgie Dink Legemate, hoofd chirurgie van het AMC, en Jan Klein, anesthesioloog en hoogleraar patiëntveiligheid van de TU Delft, besloten tot een gezamenlijk pleidooi: specialisten zouden niet langer dan 12 uur achter elkaar mogen werken, stellen ze. Beide hoogleraren gelden als autoriteit op hun gebied.



Legemate: 'Het is geregeld bij piloten. Het is geregeld bij vrachtwagenchauffeurs. Die mogen maar zoveel uur achter elkaar werken en dat vindt iedereen volstrekt begrijpelijk. Maar over de medisch specialisten heeft niemand het. Waarom zet de maatschappij daar geen druk op? Dat vind ik vreemd. Dit moet gewoon op tafel komen.'



Volgens de Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen is het goed dat dit bespreekbaar wordt gemaakt. Ook brancheverenigingen van medisch specialisten noemen het een belangrijk signaal, maar zijn tegen een maximum van 12 uur werken. De Inspectie voor de Gezondheidszorg wil niet reageren en zegt dat dit een zaak is van medisch specialisten zelf.

'De patiënt heeft recht op een fitte arts aan zijn bed' Wat chauffeurs en piloten niet mogen, doen medisch specialisten wel: 24-uursdiensten draaien. Dat moet anders, zeggen Dink Legemate en Jan Klein. Lees hier het interview. (+)

Dink Legemate (links) en Jan Klein. Beeld Mike Roelofs

Verband

Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat lang wakker blijven hetzelfde effect heeft op prestaties als het drinken van alcohol. Bij vermoeidheid daalt het reactievermogen, wordt het geheugen slechter en maken mensen meer fouten.



Toch is nooit een rechtstreeks verband aangetoond tussen lange diensten en medische fouten. Volgens Klein spelen in de zorg zoveel factoren een rol, dat dit lastig aan te tonen is. Wel blijkt uit recent onderzoek van de Universiteit Twente dat één op de acht medisch specialisten burn-outklachten heeft.



'Wij herkennen het probleem', zegt Erik Heineman, hoogleraar chirurgie in Groningen en voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Heelkunde. 'Het is onwenselijk en onverstandig om 24 uur achter elkaar in touw te zijn. Dat is een risico, daar zijn we het over eens. Maar wij vinden niet dat iedereen 12 uur als maximum moet aanhouden. Je moet verschillende scenario's kunnen toepassen.'

Het Catharina Ziekenhuis in Eindhoven. Beeld Mike Roelofs

Afspraken

'Als je 's nachts twee telefoontjes krijgt, dan hoef je de volgende dag niet uitgeroosterd te worden', zegt hij. 'Dan kun je gewoon werken. Maar als je de hele nacht op de operatiekamer hebt gestaan en je bent helemaal leeggeopereerd, dan moet er zo'n sfeer zijn dat collega's patiënten overnemen en dat je naar huis kunt om te slapen.'



Teams moeten daar harde afspraken over maken, zegt Heineman. 'In het rooster moet ruimte zitten. En als je na een zware nacht nog wel kunt werken, dan draai je alleen een poli en loopt visites - taken die wellicht minder alertheid vergen.'



De Federatie Medisch Specialisten vindt dit een belangrijk signaal, maar ziet niets in het afschaffen van 24-uursdiensten. 'Als je voldoende menskracht hebt, kun je het best op die manier inrichten,' zegt een woordvoerster. 'Maar dat kan niet overal. De zorg moet wel gewoon doorgaan. In een klein ziekenhuis zal dit moeilijker te regelen zijn. Daar is 's nachts misschien ook minder te doen. Wij zeggen: regel dat je na een ontzettend zware nacht een beroep kunt doen op je collega's.'

Patiëntveiligheid

Volgens Heineman is de cultuur onder chirurgen zo dat dit kan. 'Chirurgen zijn allang niet meer de stereotiepe macho's. Dat is eerder uitzondering dan regel.'



Medische fouten kunnen veel oorzaken hebben, zegt hij. 'Ik denk dat het vaker voorkomt dat dokters door privé-omstandigheden niet goed functioneren, dan door het werken in nachtelijke uren.' Bij een maximum van 12 uur vreest hij dat chirurgen te weinig vlieguren maken en ervaring verliezen. 'Dat zou de patiëntveiligheid juist verslechteren.'



Hoogleraar verkeerspsychologie Karel Brookhuis vindt het stoppen met dergelijke diensten juist 'een bijzonder goed idee'. 'Bij beroepschauffeurs wordt hier al dertig, veertig jaar onderzoek naar gedaan en dat is zo langzamerhand wel uitgekristalliseerd. Het is overduidelijk: vermoeidheid zorgt voor een hogere kans op ongevallen. Als je echt te weinig hebt geslapen, is de kans op ongevallen al gauw vijf keer zo groot. 's Nachts tussen twee en vijf is de kans op een ongeval bijna zes keer zo groot. Daarom zijn er ook strikte rij- en rusttijden ingevoerd voor chauffeurs.'



De Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen noemt het een logische, nuttige discussie. 'In de arbeidsvoorwaarden staat dat specialisten oplossingen moeten zoeken als zo'n dienst te zwaar is. Als dat in de cultuur van specialisten niet lukt, dan is het goed dat dit bespreekbaar wordt gemaakt. Veiligheid gaat boven alles.'