„Nou ja, monument…” De woordvoerder van de gemeente Ede die moeite heeft met het woord ‘monument’, illustreert onbedoeld het ongemak dat zweeft rond de zogenoemde Muur van Mussert. Deze halve cirkel van natuur- en baksteen op de Goudsberg te Lunteren was de plek waar vanaf 1936 de NSB haar massabijeenkomsten organiseerde. Partijleider Anton Mussert sprak vanaf 1936 hier zijn aanhang en andere geïnteresseerden toe. De muur is vervallen en de eigenaar van het terrein wil hem slopen. „Het is wat ingewikkeld om een bouwwerk van zo’n organisatie een monument te noemen”, zegt de woordvoerder.

Een kleine dertig historici van naam vinden dit zo ingewikkeld niet. „In Nederland is de muur volstrekt uniek”, schreven ze woensdag aan minister Van Engelshoven (Onderwijs, D66), tevens verantwoordelijk voor cultureel erfgoed. De historici, onder wie drie (oud-)directeuren van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) en de huidige en een voormalige directeur van het Rijksmuseum, vragen haar de muur aan te wijzen als rijksmonument en te behoeden voor de sloop.

Locatie NSB-landdagen

„De muur van Mussert is, net als die paar ándere overgebleven bouwwerken uit de periode – de kampen Vught, Amersfoort en Westerbork – de herinnering aan een donkere tijd die nadrukkelijk deel uitmaakt van onze geschiedenis”, schrijven de historici.

De groep historici, onder wie ook publiekshistorici als de schrijvers Ad van Liempt en Geert Mak en tv-maker Hans Goedkoop, maakt zich zorgen omdat de minister de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed heeft gevraagd om een ‘verkenning’ van ‘herinneringsobjecten’, die echter vertraging heeft opgelopen en nu waarschijnlijk pas in 2018 klaar zal zijn.

Met zijn allen ergens trots op zijn is gemakkelijk. Maar ook ‘fout’ erfgoed is ons aller erfgoed

Geen gemeentelijk monument

De eigenaar van de grond bij de Goudsberg wil zijn campingterrein uitbreiden en heeft de gemeente gemeld dat hij de muur wil slopen. Een vergunning is in dit geval niet nodig. De gemeente zegt bij monde van de woordvoerder dat zij niet van plan is de muur als ‘gemeentelijk monument’ aan te wijzen. „We zien de bijzondere waarde ervan heel goed, maar het is een nationaal monument, dat verwijst naar een nationale beweging uit onze geschiedenis”, zegt hij.

„Ze zeggen ja, maar ze doen nee”, zegt Hans Goedkoop. „En straks is de werkelijkheid dat de muur er niet meer staat.” De minister is de enige die kan ingrijpen, vandaar de brandbrief van de historici.

Goedkoop onderstreept hoe weinig sporen er te vinden zijn van de NSB. „Het was een belangrijke beweging in de ideologische strijd in het Nederland van de jaren dertig. En er is bijna niets van over.” Dat maakt het des te belangrijker om zo’n plek te kunnen blijven zien, om het hele beeld van de geschiedenis te krijgen. „Met zijn allen ergens trots op zijn is gemakkelijk”, zegt Goedkoop. „Maar ook ‘fout’ erfgoed is ons aller erfgoed. Dat we ons realiseren dat dit gedachtegoed niet op 10 mei 1940 het land werd binnengebracht door de boze buren, maar dat het ook door Nederlanders zelf werd gedacht en verspreid. Dat gebeurde op de Goudsberg.”

De plek op de Veluwe, de muur en de glooiende weide ervoor, prikkelt zijn historische nieuwsgierigheid. In een korte filmimpressie van een Hagespraak door Mussert, uit juni 1940, zie je de aanhangers naar de weide wandelen. „In het collectieve geheugen associëren we fascisme met marcherende laarzen en donkere uniformen. En wat zie je hier? Ontspannen mensen, mannen met hun jas over de arm, vrouwen met een zonnebril, een man met een zakdoek over zijn hoofd geknoopt, een kraampje waar flessenmelk wordt uitgedeeld. Het Kwaad van het fascisme lijkt hier op gezellig bermtoerisme. Dat is enorm verwarrend en het leidt ertoe dat je weer nieuwe vragen aan de geschiedenis gaat stellen.”

‘Net de Paasheuvel’

Het vlagvertoon, de massale toestroom, de jonge mensen in uniformen – zag een toogdag op de Goudsberg er zo anders uit dan bijeenkomsten van andere partijen? „Het lijkt „verbluffend veel op de Paasheuvel”, zegt Goedkoop. „Maar mag ik dat wel vergelijken?” Op de Paasheuvel, een kilometer of 35 ten noorden van Lunteren, organiseerden de socialisten van de SDAP en de jongerenbeweging AJC bijeenkomsten. De Paasheuvel is een rijksmonument. Goedkoop wijst ook op een naoorlogse foto van padvinders die in een zee van vlaggen de Goudsberg op wandelen. „Je moet echt even goed tot je laten doordringen dat het 1951 is, wat je daar ziet.”

De NSB had van de Goudsberg een Nationaal Tehuis willen maken, er had een heel complex moeten verrijzen. Het is nooit afgebouwd. De Hagespraak van 1940 was de laatste, de Duitsers die als bevrijders door de NSB waren binnengehaald, verboden de massabijeenkomsten.

Hoe de vervallen muur bewaard moet worden en of de plek moet worden ingericht voor publiek – daar spreken de historici zich niet over uit. „Dat is de volgende stap”, zegt Goedkoop. „Eerst de sloop voorkomen.”

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 23 november 2017