Jan Benthem en Mels Crouwel voor de wevershuisjes aan de Amsterdamse Vijzelgracht. Beeld Adriaan van der Ploeg

De Amsterdamse metrolijn is nu ook verkozen tot Beste Gebouw van Nederland.Ze werkten aan grote projecten als Schiphol, het Amsterdamse congrescentrum Rai, station Rotterdam Centraal en het Anne Frank Huis, en sleepten daarmee de nodige architectuurprijzen in de wacht. Maar vier op een rij, dat overkwam architecten Jan Benthem en Mels Crouwel niet eerder. Met de Noord-Zuidlijn is het gelukt: voor dit project won hun bureau de Amsterdam Award (tijdens het World Architecture Festival in Amsterdam), de ARC Award van vakblad De Architect en de Amsterdamse Architectuurprijs 2019, en afgelopen vrijdag werd de metrolijn door een vakjury verkozen tot het Beste Gebouw van Nederland. Die prijs looft de Branchevereniging voor Nederlandse Architectenbureaus jaarlijks uit aan het gebouw ‘met de meeste maatschappelijke meerwaarde’.

‘Een ode aan vakmanschap’, aldus de jury, maar ‘bovenal toont de Noord-Zuidlijn dat het maatschappelijk zinvol is om te investeren in de lange termijn, om de ambities voor projecten op te blijven rekken.’

Inderdaad: voor Benthem en Crouwel is de Noord-Zuidlijn nog niet af. Ze werken momenteel aan het ontwerp voor metrostation Sixhaven (een extra halte tussen het Centraal Station en halte Noorderpark), fantaseren over het doortrekken van de lijn in westelijke richting en: ze wilden nog iets rechtzetten – letterlijk. Het betreft de monumentale wevershuisjes aan de Vijzelgracht. Bij de werkzaamheden aan de metrohalte aldaar ontstond in 2008 een gat in een damwand, waarna de huizen verzakten en onbewoonbaar werden verklaard. De gemeente Amsterdam kocht ze op, repareerde de fundering en verkocht ze vervolgens als ‘kluspanden’ aan de hoogste (anonieme) bieders. Een daarvan is Mels Crouwel.

‘Een mooi toeval’, noemt hij de kans om een pand in ere te herstellen; hij verbouwt het tot zijn eigen woonhuis. ‘Maar het laat ook zien dat wij altijd in de Noord-Zuidlijn hebben geloofd; ik vind het heerlijk om dat ding voor de deur te hebben’. Hij wijst hij op de metrohalte, waaromheen een mooi pleintje is aangelegd. ‘In twintig minuten ben je in Noord, Zuid en straks op Schiphol, want dat gaat zeker gebeuren.’ Benthem: ‘Nou, men moet nog bedenken hoe.’ Crouwel: ‘Maar als je eenmaal zo’n systeem hebt en je buit het niet uit, ben je toch gek?’

De opdracht die hun bureau in 1996 kreeg, was een metrolijn met zeven haltes aan te leggen ‘die niets aan de stad zou veranderen’. Amsterdam kampte na de aanleg van de Oostlijn, waarvoor begin jaren zeventig hele stukken binnenstad waren gesloopt, met een metrotrauma. ‘Wij hebben altijd aanpassingen in ons hoofd gehad’, bekent Benthem. ‘Maar we weten dat je die eerst een tijdje voor je moet houden. Je moet wachten op het juiste moment, om het project steeds een stapje verder te brengen.’

Zo stelden de architecten voor om de ‘bunker’ op het Stationsplein, waarin het commandocentrum van de Oostlijn was gevestigd, te slopen en het plein schoon te vegen. Het busstation werd verplaatst naar de IJ-zijde van het Centraal Station, het autoverkeer verdween in een tunnel. ‘Daar ben ik het meest trots op’, zegt Benthem. ‘Voor het eerst heeft het station een echte entree naar het centrum, waar niet de auto de baas is, maar de voetganger en de fiets. Dat is toch waar de stad uiteindelijk naartoe wil.’

De titel Beste Gebouw is een belangrijke erkenning ‘na al die jaren werk, en wat er allemaal over het project is geschreven is’, zegt Benthem. ‘Maar het mooiste vind ik dat de mensen de Noord-Zuidlijn meteen hebben omarmd. Je hoort er niets meer over.’

De prijzenregen is een fraaie bekroning op het 40-jarige jubileum van Benthem Crouwel Architekten. De dagelijkse leiding over het bureau hebben de twee onlangs overgedragen aan vijf jonge partners. Crouwel: ‘We zijn er nog om de overgang te begeleiden, maar hopen dat we het stokje op tijd hebben overgedragen.’ Lachend: ‘Als je te lang blijft zitten, word je als je niet oppast een ouwe zeur.’