Twee collega’s, Marco Out (Assen) en Don Bijl (Purmerend), hebben hun lidmaatschap van de VVD opgezegd. Ieder heeft hun motieven kunnen lezen. Zij verwoorden een breed ongenoegen dat onder veel bestuurders met een VVD-signatuur leeft.

Koen Schuiling is burgemeester van Den Helder

Laat ik proberen de rode draad in de brede kritiek te formuleren. Het begint met schaamte voor de vele integriteitskwesties. Dat die mogelijk waren en er zelfs bij de selectie van huidige Kamerleden niet uitgefilterd werden, is onbegrijpelijk. Eén incident kan. Maar deze reeks is het gevolg van een blinde vlek en een gebrek aan moreel besef bij mensen die de top van de partij hebben kunnen bereiken.

Ernstige recente missers, van de leugen van Zijlstra (over zijn ‘ontmoeting’ met Poetin, red.) tot het geklungel met de dividendbelasting, leiden niet tot bezinning, maar worden in het ergste geval met een relativerende ‘grap’ afgedaan. Wordt de ernst wel gevoeld?

Waar staat de VVD wél voor?

Ondertussen zwijgt de VVD als fundamentele en liberale waarden in het geding zijn, zoals nu bij de Nashville-verklaring. Of doet de fractievoorzitter uitspraken die apert in strijd zijn met die waarden of de Grondwet, zoals over het recht van demonstratie tegen Zwarte Piet. Waar staat de liberale partij dan wél voor? Veel VVD’ers herkennen zich niet en horen hun standpunten niet verwoord.

Dit zie ik wel: breed ongenoegen onder mensen die essentieel werk in onze samenleving verrichten. Mensen in de zorg, bij de politie, onderwijs, ziekenhuizen, etc. Zij zuchten onder de regeldruk. De uitvoering loopt spaak. En dat terwijl juist van de VVD verwacht mag worden dat zij daar verlichting brengt en waardering door middel van een goede beloning tot uitdrukking brengt. Niets is minder waar.

Laat ik dit illustreren met een voorbeeld uit de eigen marinestad. De afgelopen jaren is er onverantwoord bezuinigd op Defensie. Dat leidt bij de medewerkers tot enorme en volkomen terechte frustratie. Het is een ontkenning van hun inzet voor de veiligheid van ons land. Ondanks de lippendienst van sommige bewindslieden is er van werkelijke interesse in de ernstige gevolgen nimmer sprake geweest. En dat duurt tot heden voort: er wordt al jaren gebakkeleid over de salariëring en het pensioengat van de militairen. Hoe ver wil de VVD het laten komen? Loyale werknemers hadden dit niet van de partij verwacht en zijn dus massaal vertrokken. Weg bij Defensie én weg bij de VVD.

Lees ook: Burgemeester Purmerend zegt VVD-lidmaatschap op

Weggeslagen vertrouwen

Ik zie hetzelfde gebeuren bij de vastgelopen uitvoering van schaderegelingen rond de gaswinning in Groningen. Opeenvolgende VVD-bewindspersonen zijn verantwoordelijk voor dit dossier, maar het vertrouwen is na acht jaar weggeslagen.

Dat is mede te wijten aan de stroming binnen de VVD die een zwaar accent legt op de materiële kant van het leven. Die stroming is behoorlijk dominant. En dan worden er ook nog eens ronduit foute keuzes gemaakt. Liberalen leggen van oudsher een sterk accent op de individuele mens, maar nooit zonder de samenleving uit het oog te verliezen. Dit krachtige uitgangspunt lijkt nu verlaten.

Van een drastische verbetering van de werkomstandigheden van agenten, verplegend personeel en leraren is evenmin sprake. Ook al belooft men iedere privatisering, verzelfstandiging en liberalisering opnieuw dat het voortaan beter, goedkoper en efficiënter zal gaan. Weer is de mens uit beeld. Dáár wringt de schoen.

Uitzicht op verbetering is er nog niet. In een wereld waarin spanningen oplopen, worden de mensen die onze samenleving bijeenhouden en verdedigen niet gekoesterd. Dat was toch altijd een echt VVD-thema. Maar terwijl fundamentele liberale waarden worden bedreigd, kijkt de VVD-top weg en zwijgt. Wel viert ze een congres met bier en bitterballen en laat ze proefballonnetjes op die slechts de plastic soep vergroten.

Lees ook VVD’ers missen ‘liberale waarden’

Het populistisch toontje doet de rest. Steeds meer liberalen stellen de vraag of het besef bij de VVD-top nog leeft dat juist de liberale waarden een dam opwerpen tegen onveiligheid en intolerantie. Dat het liberalisme de individuele mens juist wél ziet staan en comfort wil bieden. Lippendienst is dan niet genoeg; dergelijke waarden moeten dagelijks actief worden uitgedragen en worden vormgegeven. Daarbij gaat het om meer dan geld alleen. Het begint met integriteit.

Dat dit besef nog niet bij iedereen is doorgedrongen, werd duidelijk in een aantal reacties op het neerleggen van het VVD-lidmaatschap door Out en Bijl. Sommigen verweten hen (ze waren decennia lid) deloyaal gedrag. Out en Bijl verwoorden echter wat veel collega-bestuurders denken, al zeggen zij niet massaal hun lidmaatschap op. De kiezers zijn inmiddels wel massaal en teleurgesteld afgehaakt.

Een populistisch toontje is niet de remedie. Het actief vormgeven en uitdragen van het liberalisme is dat wel. Dat gebeurt nu niet. En daarom moet er bij de VVD iets grondig en drastisch veranderen.

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 12 januari 2019