Cashloos betalen maakt de afhankelijkheid van de commerciële banken groter. Om een crisis te voorkomen zijn alternatieven gewenst. Zoals direct digitaal geld van de centrale bank.

Als u uw ING-pasje of mobiele telefoon tegen een betaalautomaat houdt, betaalt u eigenlijk niet met echt geld. De hypotheek bij de Rabobank? Ook niet. Het is digitaal geschuif met de bankbalans. Giraal geld. 100 euro aan de ene kant eraf? Dan ook aan de andere kant. Tikkie dan? Nee hoor, ook geen geld van de geldpers.

Maakt het wat uit hoe we het noemen? Ja, meer dan u denkt. Want uw tegoed boven de 100.000 euro (tot dat bedrag is het gewaarborgd) bij ABN Amro, ING of Rabobank is niets waard op het moment dat de bank omvalt. Het is een soort tegoedbon bij de V&D. Dat omvallen is geen theoretisch gevaar; denk aan de grote crisis van 2008 toen Nederlandse banken met steun van de overheid moesten worden gered.

Begin dit jaar constateerde de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) in het lijvige rapport Geld en Schuld dat het Nederlandse geldstelsel twee fundamentele problemen heeft. De eerste is de gigantische schuldenlast van Nederlanders. ‘De hoogte van private schulden is historisch gezien ongekend’, stelt de WRR. Ook in andere landen steeg de private schuld, maar Nederland steekt er – in negatieve zin – met kop en schouders bovenuit. De huishoudschuld is hier twee keer zo hoog als gemiddeld in de eurozone. Die schulden kunnen leiden tot meer instabiliteit en tot onevenwichtige economische groei – en het herstel na een crisis kan er langer door duren. Overigens gaan onze schulden gepaard met bezittingen zoals vastgoed.

Een ander probleem is wat de WRR de onbalans tussen publieke en private belangen noemt. Concreet: de paar overgebleven commerciële banken hebben de afgelopen vijftig jaar een steeds grotere publieke rol gekregen. Dat komt allereerst door de verschuiving van bankbiljetten en munten naar giraal geld. De totale geldhoeveelheid in Nederland bestaat nog maar voor 17 procent uit contanten.

De Nederlander is intussen aangewezen op een commerciële instelling voor een hypotheek of spaarrekening. Vroeger waren er nog publieke opties: de Postbank en haar voorlopers, de Postcheque- en Girodienst en de Rijkspostspaarbank. Veel burgers en bedrijven hadden een rekening bij deze banken. De Postbank is in de jaren negentig geprivatiseerd en opgegaan in ING. Wat volgens de WRR is overgebleven: een landschap met drie grote, sterk op elkaar lijkende commerciële banken.

En deze banken zijn ongemerkt beslissend geworden voor cruciale publieke belangen zoals de betaalinfrastructuur, kredietverlening en financiële stabiliteit. Onwenselijk, concludeerde de WRR.

Daarna bleef het stil, totdat het Sustainable Finance Lab, een denktank van prominente economen en kennisinstellingen, een brandbrief aan de Kamer stuurde. Ook het SFL ziet ‘fundamentele problemen’: overmatige kredietverlening en gebrek aan diversiteit. Bovendien zal de opkomst van cryptomunten als de libra van Facebook het stelsel de komende jaren onherkenbaar veranderen, voorspellen de economen.

Als het kabinet kortom niet in actie komt, loopt het stelsel het komende decennium grote risico’s. Het SFL heeft een aantal concrete voorstellen. Zo moet ‘overmatige kredietverlening’ ingedamd worden, zodat het schuldenniveau omlaag gaat. Het opzienbarendst is het voorstel voor een experiment met ‘digitaal centralebankgeld’. In jip-en-janneketaal: direct pinnen bij de overheidsbank.

De economen stellen voor dat De Nederlandsche Bank een experiment begint waarbij tienduizend Nederlanders een rekening krijgen bij de centrale bank. Dit zal dus een moderne, jarentwintigvariant zijn van cash. Geen digitaal giraal geld zoals nu, maar digitaal écht geld van de centrale bank. De invloed van de commerciële banken zal dan automatisch minder groot worden. Dirk Bezemer, hoogleraar economie aan de Rijksuniversiteit Groningen en lid van SFL, zei in november tijdens een discussieavond over dit onderwerp: ‘Er is een alternatief nodig. Dat leidt hopelijk tot ander gedrag van banken.’

DNB is nog lang niet zover om met zo’n experiment te beginnen, maar is wel bezig met een uitgebreide studie naar de digitale overheidsmunt. Eventuele experimenten zullen hoe dan ook in Europees verband worden gedaan. De tijd lijkt er rijp voor, nu ook landen als Frankrijk en Duitsland – waar contant geld een veel grotere rol speelt dan in Nederland – hardop beginnen na te denken over digitaal centralebankgeld.

De beurs op Wall Street in New York op Black Friday, 25 oktober 1929. Beeld Getty

Ook ING-econoom Teunis Brosens noemt het ‘onvermijdelijk’ dat er op termijn een digitale centralebankmunt komt: ‘De burger moet ook digitaal de mogelijkheid houden iets te doen met publiek geld.’ De grote vraag is hoe het wordt uitgevoerd. Het hoeft niet per se een rekening of betaalapp van DNB te zijn, zegt Brosens. ‘Het zou ook via de app van ING of een andere commerciële bank kunnen, waarbij op de achtergrond toegang wordt gegeven tot het geld dat direct door DNB is uitgegeven.’

Volgens Brosens heeft de aankondiging van Facebooks cryptomunt libra de discussie in een stroomversnelling gebracht. Facebook hoopt dat libra de nieuwe wereldmunt wordt. Brosens vindt dat centrale banken ook naar dit soort nieuwe partijen moeten kijken en niet alleen naar de ‘oude’ wereld van de banken.

De libertaire droom van de staatloze bitcoin en andere cryptomunten is in elk geval niet ingelost. Het oorspronkelijke idee was immers dat de bitcoin geschikt zou zijn om betalingen mee te kunnen doen. ‘De bitcoin is mislukt als betaalfunctie’, stelt Brosens. De techniek achter cryptomunten is toch lastig en gaat gepaard met een gigantisch energieverbruik. Ook zijn er problemen met de schaalbaarheid. Het bitcoinnetwerk is geschikt voor zeven à acht betalingen per seconde. Bij Visa zijn dat er tien- à vijftienduizend per seconde.

In een opzicht zijn de bitcoin en andere crypto’s wél een succes: als hypervolatiel beleggingsvehikel. Die aantrekkingskracht zal nog wel even blijven.

Overuren draaien op de dag van de krach, 24 oktober 1929. Beeld Bettmann Archive