Scholieren van het Beatrix College beginnen aan het eindexamen in sporthal de Dongewijk in Tilburg. Vanwege het grote aantal examenkandidaten wordt het examen op meerdere locaties afgenomen. Beeld ANP

Doordat de effectiviteit van dergelijke innovaties vaak niet bekend is, kan de onderwijskwaliteit, die nu gemiddeld nog op niveau is, verder onder druk komen te staan. De inspectie waarschuwt dat eerder geconstateerde ‘haarscheuren’ (zoals afnemende prestaties bij taal en rekenen, toenemende laaggeletterdheid, groeiende segregatie, grote verschillen tussen scholen en grote kansenongelijkheid)groter dreigen te worden.

Wilt u dit verhaal liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie:

‘We zien dat scholen reageren op de veranderende vraag van ouders’, zegt inspecteur-generaal Monique Vogelzang. ‘Vernieuwingen kunnen positief uitpakken. Maar als je niet oplet of ze tot een verbetering leiden, steek je energie in de verkeerde dingen.’

Lees ook: Interview met inspecteur-generaal Monique Vogelzang: ‘Bij sommige innovaties denk je: waarom moeten we dat nog een keer uitproberen als we al weten dat het niet werkt?’

De variatie in het onderwijs nam de afgelopen twee decennia flink toe. Telde de Onderwijsinspectie rond de eeuwwisseling nog geen vijftien verschillende profielen en concepten in het voortgezet onderwijs, nu zijn dat er meer dan dertig. In het basisonderwijs is een vergelijkbare stijging zichtbaar. Het gaat zowel om de wat traditionelere onderwijsvarianten zoals montessorischolen, vrije scholen en categorale gymnasia, als recente innovaties als technasia, entrepenasia, Topsport Talentscholen, Steve Jobsscholen en scholen voor democratisch onderwijs.

Het aantal scholen dat een bijzonder concept of profiel aanbiedt, groeit ook, net als het aantal leerlingen dat kiest voor zulk onderwijs. Vooral op de havo en het vwo heeft de leerling veel keuze. Meer dan de helft van de vwo-scholen biedt nu een bijzonder concept of profiel aan, op de havo is dat vier op de tien.

Ineffectief

De inspectie waarschuwt dat er ‘niet altijd verantwoord’ wordt geïnnoveerd. ‘Regelmatig zien inspecteurs innovaties die niet kansrijk zijn, in een enkel geval gaat het zelfs om bewezen ineffectieve innovaties’. Vogelzang wil geen voorbeelden geven van vernieuwingen met een negatief effect op de onderwijskwaliteit. ‘Vanuit mijn rol kan ik niet zeggen: dit concept werkt wel, dat concept niet.’

Volgens Paul Kirschner vormen de Steve Jobsscholen ‘een schitterend voorbeeld’ van onverantwoorde innovatie. De hoogleraar onderwijspsychologie aan de Open Universiteit schreef onlangs een boek dat leraren helpt wetenschappelijk onderzoek toe te passen in de les. Volgens hem is er ‘geen enkele wetenschappelijke basis’ voor de Steve Jobsscholen, waarbij basisschoolkinderen vooral leren met behulp van iPads die de opgaven aanpassen aan het niveau van de leerling. ‘Maurice de Hond is een opiniepeiler en ondernemer die blijkbaar een gat in de markt zag. Dat maakt hem geen pedagoog of didacticus.’

Behoedzaam

De inspectie ziet het liefst dat scholen ‘behoedzaam’ innoveren: kleine stapjes zetten en tussendoor evalueren of de vernieuwing positief uitpakt. Dat laatste doen veel scholen niet en als ze het wel doen, laat de kwaliteit van de evaluaties vaak te wensen over. Ze leveren ‘wel inzichten op’, schrijft de inspectie in het rapport ‘maar geven geen antwoord op de vraag of vernieuwing ook een verbetering is’.

De VO-raad onderstreept dat het belangrijk is om nieuwe initiatieven te evalueren, zodat scholen weten wat werkt en wat niet. ‘We werken daarom in een samenwerkingsverband van alle vijf onderwijssectoren aan het versterken van de verbinding tussen onderwijs en onderzoek’, stelt de organisatie van schoolbesturen in het voortgezet onderwijs.

Waarom baseren scholen zich zo weinig op wetenschappelijk bewijs? Hoogleraar Kirschner denkt dat het komt doordat er in Nederland ‘niet alleen 17 miljoen bondscoaches zijn, maar ook 17 miljoen onderwijsexperts’. Mensen baseren onderwijsconcepten op hun eigen ervaringen of op filosofische theorieën, zegt hij. ‘Iedereen denkt dat het makkelijk is, maar dat is het niet.’