Co się stało w 1978 roku z dyskusją o antykoncepcji?*

Gdy Wojtyła został papieżem, zamknął dyskusję na ten temat. Bardzo szybko zaczął dyscyplinować teologów, którzy się z nim nie zgadzali. Jest cała lista nazwisk ludzi, którzy zostali przez papieża pozbawieni prawa nauczania, bo śmieli polemizować na temat "Humanae vitae".

Zresztą nie chodziło tylko o inne podejście do antykoncepcji niż to, które reprezentował Jan Paweł II. Chodziło także o rozumienie autorytetu papieskiego czy stosunek do różnych dogmatów, jak chociażby nieomylność papieska. Mógłbym wymienić szereg teologów będących rzecznikami dialogu kościoła ze światem, którzy jeśli nawet nie byli obiektami prześladowań, to zostali zdecydowanie zmarginalizowani. Najważniejszym z nich jest Hans Küng, który już w 1979 roku został pozbawiony prawa do nauczania teologii katolickiej.

Później właściwie co roku pojawiało się kolejne nazwisko podejrzanego o szerzenie herezji. Głównym inkwizytorem był oczywiście Joseph Ratzinger, który działał jako prefekt kongregacji nauki Wiary. Ale jest rzeczą oczywistą, że inspiracja szła z góry. Najbardziej znane ofiary czystek Ratzingera i Wojtyły to teologowie wyzwolenia, tacy jak Leonardo Boff czy Gustavo Gutiérrez, ale byli też teologowie moralni, między innymi Marciano Vidal czy Charles Curran. Przyznaję, że miałem problem z tym, że autorzy, których książki były dla mnie najbardziej inspirujące, nagle znaleźli się na swoistym indeksie, a ich dzieła trafiły na listę ksiąg zakazanych. Jednocześnie autorzy mierni, ale wierni zaczęli wyznaczać standardy poprawności teologicznej. Widziałem, że w kościele dzieje się coś niedobrego.

(...)

Udział Wojtyły w forsowaniu konserwatywnej linii był faktycznie aż taki duży?

Lobbowała za nią tzw. grupa krakowska, czyli właśnie Wojtyła wspomagany przez Wandę Półtawską. Przyszły Jan Paweł II w swojej książce "Miłość i odpowiedzialność" zdecydowanie opowiadał się za koniecznością otwarcia każdego aktu seksualnego na prokreację i sprzeciwiał się antykoncepcji jako fałszującej ten, jego zdaniem, boży zamysł. Swoją argumentację opierał głównie na abstrakcyjnych dywagacjach filozoficznych. Półtawska podnosiła jakieś pseudonaukowe argumenty, że pigułka jest szkodliwa dla zdrowia.

Brzmi to absurdalnie.

Nie chcę bynajmniej lekceważyć ani filozofii Wojtyły, ani kompetencji Półtawskiej. Jednak mam wątpliwości, czy narzucanie swoich poglądów całemu kościołowi to racjonalne rozwiązanie. Skoro polskim katolikom to odpowiada, proszę bardzo, niech się do tego stosują, ale twierdzenie, że taka jest wola boga, to już przesada. Zanim powstała encyklika, mieliśmy do czynienia z konfrontacją teologii opartej na bardzo wnikliwej analizie danych, jakich dostarczają nauki pozytywne, z pewnym projektem ideologicznym. Sądzę, że inny papież na pewno bardziej uważnie wsłuchiwałby się w głosy ekspertów.



Jan Paweł II podczas spotkania z prezydentem Stanów Zjednoczonych, Ronaldem Reaganem (fot. Ronald Reagan Library)

Kościół zerwał dialog z nauką?

Wojtyły nie interesowały badania, ale wierność tradycji. Chcę od razu podkreślić, że również zwolennicy antykoncepcji - a ja do takich należę - wcale nie uważają, że najważniejsze w ludzkiej seksualności jest doświadczanie przyjemności bez żadnej odpowiedzialności. Wprost przeciwnie, właśnie odpowiedzialne rodzicielstwo oznacza konieczność włączenia możliwości kontrolowania ludzkiej płodności. Wcale nie widzę tutaj jakiejś radykalnej sprzeczności z tradycją kościelną, która kładzie nacisk właśnie na ludzką odpowiedzialność i autonomię sumienia.

Należy po prostu zaufać ludziom i ich dojrzałości.

Tak, bo oni lepiej wiedzą, czy stać ich na powiększenie rodziny akurat w tym momencie ich życia. Ksiądz ze swoją mądrością celibatariusza nie zawsze jest najlepszym doradcą. I o tym traktował raport większościowej grupy, o którym wspominałem wcześniej.

Wojtyła w sprawach seksualności absolutnie nie przyjmował argumentów naukowych.

Niestety. Jan Paweł II uznał po prostu, że ci wszyscy, którzy nie podzielają jego poglądów, nie mają racji. Tak więc nie chodziło tylko o to, że nie znaleziono przekonujących argumentów teologicznych czy filozoficznych w tej sprawie, ale że nie włączono nauki w proces rozeznania problemu. Jest to o tyle dziwne, że z drugiej strony trzeba przyznać, iż Wojtyła miał ucho np. do nauk ścisłych, przyrodniczych, skoro odwołał zastrzeżenia swoich poprzedników wobec Galileusza, a nawet uznał, że teoria ewolucji Darwina jest czymś więcej niż hipotezą. Była w nim jakaś niespójność.

No ale przecież Jan Paweł II nie był samotną wyspą. Miał do dyspozycji całą kurię.

Teraz, w obliczu ujawniania różnych ciemnych stron jego pontyfikatu, mówi się, że to był dobry papież, który miał złych doradców. Jednak trzeba wyraźnie powiedzieć, że papież jest odpowiedzialny za dobór doradców. Jeśli chodzi o doktrynę związaną z szeroko rozumianą seksualnością, płciowością itd., to może dyskutował o tym w gronie polskich tomistów czy neotomistów, za to nie rozmawiał z teologami otwartymi, którzy mieli inne, uzasadnione filozoficznie, poglądy na ten temat.

(...)



Kardynałowie zajmujący miejsca na placu świętego Piotra, czekając na pojawienie się Jana Pawła II, 2003 r. (fot. Shutterstock)

Z pewnością jednak nie można odmówić Wojtyle zasług, jeśli chodzi o dialog z Żydami czy muzułmanami - wszyscy pamiętają jego wizytę w meczecie.

No właśnie. Dlatego mówię: Wojtyłę najpełniej określa słowo "paradoks". W zasadzie on był człowiekiem pełnym paradoksów. Z jednej strony jako biskup Krakowa został zapamiętany jako ten, który nie bał się dialogu ze światem uniwersyteckim. Wiemy, że brał udział w spotkaniach, był uważnym słuchaczem, który nie osądza, nie ocenia. I w jego tekstach też to widać. Przecież jego habilitacja była o myśli współczesnej, wcale nie tomistycznej.

Analizował Maxa Schelera.

No właśnie - próbował łączyć fenomenologię z tomizmem. Był w nim więc intelektualny potencjał. Próby otwarcia się na świat są dobrze widoczne w jego pismach filozoficznych. Da się w nich wyczuć, że miał pewną intuicję mówiącą, że stary paradygmat tomistyczny czy neotomistyczny się wyczerpał. Odbiera się go jako myśliciela, który nie ma uprzedzeń. Tyle że kiedy wchodził w rolę hierarchy, wstępował w niego proboszcz, który chce mieć porządek w swojej wiosce. Więc oczywiście było tak, jak mówisz - już jako papież organizował spotkania międzyreligijne w Asyżu, które były ikoną jego pontyfikatu, zapoczątkował tradycję spotkań z przedstawicielami innych religii.

Pamiętamy też, że jako pierwszy wszedł do synagogi w Rzymie i potem powtarzał ten gest w innych zakątkach świata. Odwiedził także meczet. Przy każdej możliwej okazji spotykał się z przedstawicielami innych religii. Z drugiej zaś strony - na własnym podwórku zachowywał się zupełnie inaczej.

Może tak rozumiał swoje papieskie obowiązki.

Nie wiem, ale wyglądało to, jak już ci mówiłem, jakby utożsamiał kościół ze sobą. Chciał nadawać ton, być głównym aktorem. Może to emanacja jego marzeń dotyczących kariery aktorskiej. Mam wrażenie, że nie mógł zaakceptować faktu, że ktoś jest mądrzejszy od niego, bardziej dalekowzroczny. Tymczasem dla wielu zwykłych księży było jasne, że rozwijanie myśli soborowej oznacza, że jak się powiedziało a, to trzeba powiedzieć b, c i d.

Innymi słowy - zapoczątkowane w czasie soboru zmiany domagały się nie tylko kontynuacji, ale i zmodyfikowania dotychczasowego pojmowania doktryny katolickiej. I wielu teologów próbowało te zmiany wprowadzać - w relacji z innymi religiami i z myślą współczesną, zwłaszcza z postmodernizmem.

W ostatnich latach pojawiło się nowe pojmowanie miejsca religii we współczesnym świecie, które łączy z jednej strony zupełnie ateistycznego filozofa, jakim jest Jürgen Habermas, i katolickiego doktrynera - Josepha Ratzingera. Obydwaj są zgodni co do tego, że postsekularyzm, a więc filozofia akceptująca pluralizm poglądów jako coś naturalnego i wręcz wzbogacającego ludzi o różnych poglądach jest czymś naturalnym i akceptowalnym.

Niestety, nie można powiedzieć, że po tej rozmowie Ratzinger radykalnie się zmienił. Mam wrażenie, że dyskutując z Habermasem, zastosował podwójne myślenie. Dobrze, w dyskursie filozoficznym to ja się z tobą zgadzam, ale jako urzędnik kościelny (rok później został papieżem) muszę bronić racji mojej instytucji. Niemniej jednak te słowa zostały wypowiedziane i napisane, dlatego można się do nich odwoływać i komentować to podwójne myślenie Ratzingera. był w tym zresztą podobny do Wojtyły, który urzekał otwartością wobec intelektualistów niepodzielających jego poglądów, ale był twardy wobec podległych mu teologów.



Jan Paweł II w Watykanie, 2004 r. (fot. Shutterstock)

Wojtyła na to nie pozwalał.

Chciał mieć monopol na wprowadzanie zmian. Inni mieli komentować i zachwalać jego teksty. To jeden z powodów, dla których otaczał się pochlebcami. Nie przypadkiem najwięcej na jego dworze było Polaków, o których dzisiaj jakoś nic nie słyszymy, ich dorobek nie jest szerzej znany.

Ale powiedz mi, jak można pogodzić dwa tak różne podejścia? Z jednej strony mamy tak otwarte dokumenty Jana Pawła II jak list jubileuszowy "Tertio millenio adveniente", w którym wyznaje grzechy Kościoła, prosi o przebaczenie i wzywa wiernych do nawrócenia, czy encyklika "Ut unum sint", w której pisze o tym, że zdaje sobie sprawę, iż jako papież jest przeszkodą w odzyskaniu jedności wszystkich chrześcijan. Z drugiej - podpisanie deklaracji "Dominus Iesus" pozwalającej prześladować wybitnych teologów tylko dlatego, że mają inne poglądy niż on.

Nie mam dobrej odpowiedzi na to pytanie. O wspomnianych dokumentach wielokrotnie i ciepło sam się wypowiadałem, a o encyklice "Ut unum sint" pisałem z wielkim entuzjazmem. Wątek papiestwa jako przeszkody w odzyskaniu jedności chrześcijan uważam wręcz za rewolucyjny. Niestety, nie został on nigdy podjęty ani pogłębiony, co jest ogromną stratą dla rozumienia samego katolicyzmu i możliwości zmian, jakie istnieją w jego doktrynie.

Sądzę, że papież Franciszek wielu tych spraw dotyka i być może doczekamy jeszcze kontynuacji krytycznych wątków, które można znaleźć w tekstach polskiego papieża. Nie mam jednak pewności, że ja takich czasów doczekam. Jak na razie to nie wspomniane przez ciebie dwa teksty Jana Pawła II i czy rewolucyjne dokumenty soborowe wyznaczają myślenie teologii katolickiej w Polsce, ale właśnie niefortunna deklaracja "Dominus iesus" z 2000 roku i niezwykle kontrowersyjna encyklika "Humanae vitae" z 1968 roku. Nad Wisłę przełom jeszcze nie dotarł.



*Fragment książki "Wąska ścieżka. Dlaczego odszedłem z Kościoła?" Artura Nowaka i Stanisława Obirka.

KSIĄŻKA DO KUPIENIA W FORMIE EBOOKA >>> LUB W FORMIE PAPIEROWEJ >>>

Zapraszamy na debatę "DLACZEGO ODESZLIŚMY Z KOŚCIOŁA?" w czwartek 5 marca o godz. 18.30 w siedzibie Agory przy ul. Czerskiej 8/10 z udziałem prof. Stanisława Obirka, Artura Nowaka, prof. Magdaleny Smoczyńskiej, prof. Agnieszki Graff, ks. prof. Andrzeja Kobylińskiego. Rozmowę poprowadzi Ignacy Dudkiewicz.





Książka 'Wąska ścieżka. Dlaczego odszedłem z Kościoła?' (fot. Materiały prasowe)

Prof. dr hab. Stanisław Obirek. Ur. 1956 r. Antropolog kultury, teolog, historyk, publicysta. Pracuje w Instytucie Ameryk i Europy Uniwersytetu Warszawskiego. Wykładał w College of the Holy Cross w Worcester, na Uniwersytecie Łódzkim i w Wyższej Szkole Filozoficzno-Pedagogicznej "Ignatianum". Były jezuita - wyświęcony w 1983 r., w 2005, po serii krytycznych ocen polskiego katolicyzmu i nałożonych nakazów milczenia, wystąpił ze stanu duchownego. Wydał m.in. prace "Wizja Kościoła i państwa w kazaniach ks. Piotra Skargi", "Umysł wyzwolony. W poszukiwaniu dojrzałego katolicyzmu", "Uskrzydlony umysł. Antropologia słowa Waltera Onga", "Polak katolik?" i rozmowę z Zygmuntem Baumanem "O Bogu i człowieku".

Artur Nowak. Ur. 1974 r. Adwokat, publicysta i pisarz, m.in. autor rozmów z ofiarami kościelnej pedofilii "Żeby nie było zgorszenia. Ofiary mają głos" (współautorka Małgorzata Szewczyk-Nowak) oraz rozmów z byłymi i obecnymi księżmi "Duchowni o duchownych" a także dziećmi duchownych "Dzieci które gorszą". Napisał też "Kroniki opętanej", powieść w której przedstawił motywowaną faktami historię nastolatki molestowanej przez egzorcystów oraz zawierający wątki biograficzne thriller "Zło" (z Mariuszem Zielke). Centralna postać dokumentu braci Sekielskich "Tylko nie mów nikomu".