Advocaat Paul Verweijen stond twee weken geleden plotseling op in de Rotterdamse rechtbank. Of Petra Urban per direct wilde stoppen met tekenen. Haar rechtbanktekeningen vond hij te realistisch. De werkgever van zijn cliënt wist niet dat die terechtstond; dit zou zijn privacy schenden. „Niks persoonlijks, het is juist het allergrootste compliment dat Petra Urban kan krijgen”, twitterde Verweijen, die zelf een tekening van Urban als profielfoto heeft op Twitter, na afloop van de zitting.

En nogmaals, niks persoonlijks het is juist het allergrootste compliment dat @PetraUrban kan krijgen, het is net echt! #rechtbanktekening — Paul Verweijen (@PaulVerweijen) September 6, 2017

Verdachten, getuigen en publiek fotograferen en filmen mag niet in de rechtbank, ter bescherming van de privacy. Tekenen mag wel. Maar wat als die tekeningen net foto’s lijken?

Urban wordt alom gezien als de beste rechtbanktekenaar van Nederland, van wie er zo’n zes zijn. Advocaat Bénédicte Ficq lukte het ooit om haar tekening geblurd in de krant te krijgen. Bij de Valkenburgse zedenzaak durfde een krant een tekening niet te publiceren; er hádden al twee mannen zelfmoord gepleegd rondom die zaak.

CV Petra Urban (1972) Rechtbanktekenaar

1991-1995: Kunstacademie Minerva in Groningen 2007-2017: Rechtbanktekenaar voor AD, De Persgroep, Panorama en Hart van Nederland 2017-heden: De Telegraaf en Panorama

In Rotterdam mocht Urban overigens gewoon doortekenen. „De rechtbank kan moeilijk bepalen dat alleen slechte tekeningen gemaakt mogen worden.”

Schendt u privacy van verdachten?

„Er mag getekend worden vanwége die privacy”, zegt Urban in haar roodbehangen flat in de Amsterdamse Rivierenbuurt. „Het is ook weer niet dat ik de privacy bescherm. Het niet fotograferen, dát is de bescherming. Tekenen is het alternatief.”

Wat is het verschil tussen een tekening en een foto?

„De foto is een objectieve weergave. Licht wordt via natuurkundige systemen omgezet. Een tekening gaat via je brein naar het papier.”

Maar allebei kunnen ze lijken.

„Het lijkt misschien of mijn tekening lijkt – en ik doe daar echt m’n best voor, ik ga geen Mickey Mouse tekenen – maar dat weet je niet. De tekening lijkt op een fóto. Je weet niet of die op de verdachte lijkt.”

Waarom zou je dan nog tekenen?

„Het voegt wat toe aan het verhaal.” Ze laat een tekening zien van een vrouwelijke verdachte in de rechtbank. „Wat zie je aan haar?”

Verslagenheid, onzekerheid. Verdriet, ook. Iemand die daar niet hoort te zitten.

„Nou, ze hoort er wel te zitten, want ze heeft het gedaan.” Franciska S. kreeg vier jaar cel voor het doodschudden van een baby als gastouder. „Ik wil haar menselijk maken.”

Wilt u dat in het algemeen laten zien met uw tekeningen?

„Ik wil laten zien dat het geen monsters zijn. Ze doen monsterlijke dingen, maar het zijn mensen. Soms heeft een verdachte iets vreselijks met zijn handen gedaan. Dan kijk ik naar z’n handen en denk: dat zijn gewoon normale handen.” Ze pakt een tekening van Willem Holleeder. „Dit is niet de joviale man op z’n scooter. Ineens zie je een ander gezicht.”

Willem Holleeder. Illustratie Petra Urban

Wat vindt u moeilijk om te tekenen?

„Een ADHD’er. Die zit niet stil.”

Niet ogen, houding of kleding?

„Nee, alles is licht, donker, constructie, vorm en kleur.”

Tekent u iemand die u aardig vindt anders dan een onaardig persoon?

„Nee, dat is niet licht, constructie, vorm en kleur.”

Sluit u dan uit dat er subjectiviteit in uw tekeningen zit?

„Nee, maar ik teken gewoon wat ik zie. Ik maak een optelsom van meerdere momenten en probeer daarmee het hele verhaal te vertellen. Een foto pakt maar één moment. Dat zou je ook subjectief kunnen noemen.”

Maken verdachten wel eens bezwaar tegen uw tekeningen?

„Ja, maar tot nu toe mag het altijd. Ik teken ook wel eens niet als dat wel zou mogen. Bijvoorbeeld toen een opa zijn kleinkinderen had misbruikt, in een dorp. Die kleinkinderen belast je daar dan ook mee.”

Wanneer houdt u rekening met de omgeving van een verdachte?

„In dit geval speelt de zaak zich binnen de familie af, dat is wezenlijk anders. Die twee broers uit Lunteren die door de kopschoppers zijn mishandeld in Arnhem halen juist troost uit zo’n tekening. Zo van ‘die staan er maar mooi op’.”

Waar ligt de grens?

„Kinderen. Dat vind ik een uitstekend criterium. Bij strafrechtzaken met minderjarigen mag ook geen pers. Bij de Facebook-moord mocht dat trouwens wel, en daar ben ik ook wezen tekenen, maar dat zou ik achteraf niet meer doen.”

Soms is een zitting wel openbaar, maar zijn de verdachten afgeschermd. Bijvoorbeeld als ze bedreigd worden. „Dan teken ik een kamerscherm. Dat haalt soms wel de krant, want ook dat is rechtbanktekenen: laten zien wat er gebeurt.”

Begin dit jaar toonde De Kunsthal een halve eeuw rechtbanktekeningen door Chris Roodbeen (1930-2017). Lees: ‘Een rechtszaak is ook een beetje theater’

Bij een zitting met ‘jihadmeisje’ Laura H. mocht ook niet getekend worden – „het is nog steeds onduidelijk waarom, want even daarvoor was ze vrolijk op tv” – maar was H. niet afgeschermd. „Toen heb ik gewoon goed gekeken en haar later uit m’n herinnering getekend. Ging aardig.”

Dat mag wel?

„Ja, dat is mijn brein, mijn hand.”

U mocht toch niet tekenen?

„Dat zou wat worden. Je kan nooit verbieden om iets uit je herinnering te tekenen.”

Wat is de toekomst van de rechtbanktekening?

„De iPad. Digitaal, in ieder geval.” Urban is de enige in Nederland die op een tablet tekent. „Mijn volgende stap is het maken van animaties.”

Je herkent iemand eerder van een filmpje dan van een foto.

„Als ik een animatie in de rechtszaal zou tekenen, dan zou het niet meer zijn dan iemand die opkijkt of Robert M. die een glas water gooit.”

Er komen misschien apps op de markt waar je veel meer mee kan.

„Het tekenen gaat nog steeds via dat brein. Die app heeft niet gezien wat ik heb gezien.”

Hoeveel techniek mag u gebruiken, voordat het een foto wordt?

„De grens is simpel: zolang het geen directe, technisch objectieve weergave, is het een geesteskindje. Wat is herkenbaarheid? Charlie Chaplin herken je alleen al aan z’n hoedje en stokje. Je kunt iemand van 200 meter al herkennen, zonder details te zien. Ik heb nog nooit gehoord dat iemand is herkend van een tekening.”

Wat mag? Volgens de Persrichtlijn ”kunnen tekeningen worden gemaakt”. Wel kan de rechter bepalen een zitting achter gesloten deuren te houden of tekenen tijdens openbare zittingen te verbieden. In dat laatste geval mogen tekenaars wel uit herinnering tekenen. Beeld- en geluidsopnamen mogen, maar alleen met toestemming van de rechter en niet van getuigen, slachtoffers en publiek zonder hun toestemming. Van verdachten mogen geen beeldopnamen, maar de stem mag wel opgenomen worden, tenzij de verdachte bezwaar maakt. Journalisten hebben ook eigen gedragsregels. De Leidraad van de Raad voor de Journalistiek schrijft in het kort voor dat journalisten moeten voorkomen dat verdachten gemakkelijk kunnen worden geïdentificeerd. Daarom publiceren de meeste media geen achternamen. Deze regel gaat niet op als de verdachte bijvoorbeeld een BN’er is, of als de verdachte zelf de publiciteit zoekt.

In Europa

In Duitsland, België en Frankrijk gelden ongeveer dezelfde regels als in Nederland: tijdens zittingen mag getekend worden, fotografen en cameramensen mogen niet zonder toestemming beelden maken van verdachten, getuigen en publiek. In Engeland is het verboden om te tekenen bij een zitting. Rechtbanktekenaars moeten daarom in korte tijd zoveel mogelijk details in zich opnemen, om buiten de rechtszaal hun tekeningen uit te werken. Ze mogen wel notities maken als geheugensteuntje. Juryleden mogen niet herkenbaar worden nagetekend. In Engeland zijn fotografen ook niet welkom.

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 20 september 2017