Het is bijna december: tijd voor de beoordelingsgesprekken. Zie je op tegen het jaarlijkse uurtje zweten tegenover de hakkelende manager en de deur uitlopen met een rapportcijfer? Je bent niet alleen, en deze manier van beoordelen heeft zijn hoogste tijd gehad, zegt organisatiepsycholoog Kilian Wawoe. We spreken hem over zijn nieuwste boek: Performance management in een agile werkomgeving.

Wat is er mis met een stevig beoordelingsgesprek aan het einde van het jaar?

"Een beoordelingsgesprek is niet eerlijk. De vijfpuntsschaal wordt massaal gebruikt, waarbij werknemers een cijfer tussen de 1 en de 5 krijgen. Soms wordt de ABCDE-methode gebruikt: in ieder geval krijg je een cijfer dat gebaseerd is op factoren die niets met je werk te maken hebben."

“Uit onderzoek blijkt ook dat mensen zonder regionaal accent beter worden beoordeeld.” Kilian Wawoe, organisatiepsycholoog

Waar heeft het cijfer dan wel mee te maken?

"Onze natuur neemt het over bij zo'n gesprek. Het gaat over van alles, behalve over je werk. Vrouwen worden bijvoorbeeld lager beoordeeld en dus beloond dan mannen. Na correctie voor verschillende criteria is het loonverschil bij de overheid 5 procent en in het bedrijfsleven 7 procent in het nadeel van vrouwen. Vooral onvriendelijke en agressieve mannen verdienen meer."

"Uit onderzoek blijkt ook dat mensen zonder regionaal accent beter worden beoordeeld, net als autochtonen en aantrekkelijke mensen. En in een aparte studie over lengte en inkomen kwam naar voren dat lange mensen meer verdienen meer dan kleine collega's, zelfs na correctie voor geslacht, leeftijd en gewicht. Voor vrouwen geldt dat hoe dunner ze zijn, hoe meer ze verdienen en mannen met een gewicht van ongeveer 94 kilo bleken het meeste geld binnen te halen."

Wawoe baseert zijn uitspraken op eigen, zevenjarig onderzoek aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Ook keek hij naar onderzoek van de Rotterdamse econoom Jan van Ours, waaruit bleek dat mensen die een dialect spreken 5 tot 15 procent minder verdienen dan mensen die Standaardnederlands spreken, wat feitelijk het accent is uit de regio Haarlem. Het inkomensverschil groeit naarmate het dialect meer afwijkt van laatstgenoemde groep. Uit een onderzoek onder 120.000 werkende Britten blijkt dat mannen die 7,5 centimeter kleiner zijn dan hun collega’s die hetzelfde werk doen bijna 2.000 euro per jaar minder verdienen.

Dus onze manager kijkt naar ons uiterlijk en naar hoe we praten.

"Ja, en bovendien is beoordelen in zo'n gesprek zinloos. Als je iemand een twee geeft luistert hij niet meer naar de complimenten die er nog worden gegeven of de suggesties om te verbeteren. Bij een hoog cijfer ook niet, dan is iemand alleen maar in zijn hoofd bezig met z'n eigen succes."

“Het beoordelingsgesprek is een rituele dans, zinloos en bovendien inefficiënt.”

Het kost ook nogal veel tijd, heb je uitgerekend.

"Miljoenen uren zitten er in die gesprekken die compleet nutteloos zijn. Al die tijd en dat papierwerk kost Nederland 1 miljard euro per jaar. Een beoordelingsgesprek is gekoppeld aan de bedrijfsresultaten. Stel dat jouw werkgever de targets niet haalt. Dan gaat iedereen terug in beoordeling en dus ook in beloning. Er lopen teveel processen door elkaar in die gesprekken. Ook macht speelt mee. Een manager mag één keer per jaar cijfers uitdelen en dat wil hij zich niet zomaar laten ontzeggen. Hij is één keer per jaar Sinterklaas, en bepaalt wie er de roe krijgt en wie de cadeaus."

Die cadeaus gaan naar aantrekkelijke mensen met een grote mond. En dus?

"We moeten onszelf laten coachen door vakgenoten, door professionals die ons werk bekijken en feedback geven. Professionele reflectie van iemand die ervaren is. We moeten met elkaar praten zodra dat relevant is, en niet alles bewaren voor een moment in december. Het beoordelingsgesprek is een rituele dans, zinloos en bovendien inefficiënt. Er wordt om de hete brij heen gedraaid, er wordt lijzig gepraat, het gesprek is niet to the point. De weerzin tegen dit soort gesprekken is groot, en terecht. Het past niet meer in een werkomgeving die modern en snel wil zijn, of 'agile' zoals we dat nu noemen."

“Een manager mag één keer per jaar cijfers uitdelen en dat wil hij zich niet zomaar laten ontzeggen.”

Welk werkfenomeen wil je hierna gaan aanpakken?

"De hippe kantooromgeving met z'n zitzakken, pingpongtafels, schommels en glijbanen. Ik vergelijk dat met een hond of kind nemen als je relatie niet goed gaat. De kern is hoe we met elkaar omgaan, dus verwacht niet zoveel van je fysieke omgeving. Als je dan toch iets wil veranderen, bouw meer stiltehokken, want daar hebben de meeste werknemers echt behoefte aan."