De partijtoppen van GroenLinks en PvdA zien het als een serieuze optie om voor de verkiezingen al aan te kondigen dat ze tijdens de formatie als één blok gaan opereren. Ze willen zich in de strijd om het premierschap mengen door op voorhand te beloven zich achter één premierskandidaat te scharen. Wie dat wordt, bepaalt de kiezer: Jesse Klaver of Lodewijk Asscher, afhankelijk van wie de meeste zetels haalt.

Op die manier hoopt links het initiatief naar zich toe te trekken bij de vorming van het volgende kabinet.

Meerdere ingewijden die dicht bij de partijleiders staan, bevestigen dit scenario. Klaver en Asscher willen zich er niet over uitspreken, ook omdat het verrassingselement van zo’n aankondiging niet verloren moet gaan. Rond de partijtoppen wordt wel bevestigd dat het ‘een optie’ is, maar dat veel zal afhangen van de ontwikkelingen in de komende maanden. Officieel willen GroenLinks en PvdA alleen zeggen dat ze naar mogelijkheden kijken om ‘de progressieve krachten verder te versterken’.

Om na de formatie samen te kunnen optrekken, moeten beide partijen ook een aantal punten formuleren die ze allebei willen binnenhalen. Een soort stembusakkoord, maar zeker niet te vergelijken met het stembusakkoord Keerpunt 72 dat in 1972 Joop den Uyl aan de macht bracht, samen met PPR en D66. Dat was al een nagenoeg afgerond regeerakkoord. GroenLinks en PvdA willen dit keer tijdens de campagne hun handen vrijer houden.

De vraag is ook of andere partijen na de verkiezingen zullen accepteren dat GroenLinks en PvdA als één blok opereren en hun daarmee het initiatief gunnen bij de formatie. Voorwaarde is allereerst dat ze samen de meeste zetels binnenhalen. Op dit moment kunnen beide partijen in de peilingen samen rekenen op zo’n dertig zetels, iets meer dan de VVD in haar eentje. Tot dusver is het gebruik dat de partij die bij de verkiezingen de meeste zetels binnenhaalde de formatie mag beginnen en de premier levert. Dat privilege is nooit naar een combinatie van partijen gegaan.

Voorstanders van een vergaande samenwerking menen dat de inhoudelijke verschillen tussen PvdA en GroenLinks toch al klein zijn, en vooral berusten vooral op de volgorde van prioriteiten. Bij de Stemwijzer voor de Europese Verkiezingen gaven beide partijen op alle zestig vragen identieke antwoorden; de Stemwijzer moest opnieuw worden gemaakt om toch tot een verschillende uitkomst te leiden.

En de SP dan?

Bij de PvdA gaan er stemmen op om ook de SP te betrekken bij zo’n links stembusakkoord, maar dat zal volgens ingewijden nog lastiger worden, en niet alleen omdat de inhoudelijke verschillen groter zijn. Bij de Europese verkiezingen van 2019 opende die partij nog frontaal de aanval op PvdA-lijsttrekker Frans Timmermans. SP-fractieleider Lilian Marijnissen lijkt inmiddels te kiezen voor een minder radicale koers, maar het is niet duidelijk of dat zo blijft.

Zowel GroenLinks als de PvdA staat onder druk van de eigen achterban om meer initiatieven tot samenwerking te nemen. Uit een recente peiling van I&O Research blijkt dat veel leden en kiezers zelfs een fusie willen van beide partijen. Bij de partijtoppen wordt erkend dat er bij de achterban grote zorgen bestaan over de dominantie van rechts. ‘Wat er nu in Brabant gebeurt (VVD en CDA willen daar samen een provinciaal bestuur vormen met FvD, red.) is een schrikbeeld’, aldus een prominente GroenLinkser.

Op het partijcongres van de PvdA, dat zaterdag wordt gehouden, zal gestemd worden over een motie die het bestuur oproept om een gemeenschappelijke lijst te maken met GroenLinks. Bij GroenLinks, dat een week later congresseert, circuleren moties met vergelijkbare oproepen.

Geen fusie

De partijtoppen voelen niets voor een fusie en ook niets voor gemeenschappelijke lijst. ‘Dat gaat niet gebeuren’, zo valt bij beide partijen te horen. Niet alleen zouden er nog te veel inhoudelijke en culturele verschillen zijn. Ook bestaat de vrees dat een formele samenwerking stroperig en ingewikkeld gaat worden, waardoor er alleen maar kiezers zullen afhaken.

Een bijkomend probleem is dat Klaver en Asscher op z’n best een zakelijke relatie hebben. Tijdens hun gezamenlijke optreden in Amsterdam deelden ze steken onder water uit. Zo keerde Klaver zich tegen ‘tien jaar afbraakbeleid van Rutte’, ook al regeerde Asscher vier jaar lang met de VVD. Asscher liet op zijn beurt subtiel weten dat je alleen iets bereikt ‘als je ervoor vecht’. Klaver heeft het afgelopen jaar juist geprobeerd om iets te bereiken door een meer constructieve toon aan te slaan richting het kabinet. Asscher heeft daar nooit in geloofd.

Op de achtergrond speelt mee dat beide partijleiders ervan overtuigd zijn dat ze op eigen kracht de grootste kunnen worden. Bij GroenLinks valt te horen dat ‘alle lichten op groen staan’ voor de definitieve doorbraak van Klaver. De PvdA is het afgelopen jaar voorzichtig opgeklommen in de peilingen en denkt dat Asscher als potentiële premierskandidaat meer vertrouwen inboezemt.

Boe-geroep

Op de gezamenlijke bijeenkomst die PvdA, GL en SP dinsdagavond hielden in Amsterdam, gingen veel vragen uit de zaal over linkse samenwerking. Toen Marijnissen daar een behoedzaam antwoord op gaf en liet weten dat er vooralsnog geen fusie of gezamenlijk programma komt, werd dat met boe-geroep ontvangen. Het was negen jaar geleden dat de leiders van de linkse partijen – toen nog Job Cohen, Emile Roemer en Jolande Sap – samen het podium deelden. Ook toen hing er innige linkse samenwerking in de lucht, maar die kwam er uiteindelijk niet.