Το Halloween είναι μια γιορτή που αν και δεν υπάρχει αυτούσια στην ελληνική ή ορθόδοξη παράδοση, γιορτάζεται απ’ όλο και περισσότερο κόσμο τα τελευταία χρόνια στη χώρα μας. Αυτό από μόνο του κινεί το ενδιαφέρον ως προς το γιατί τόσοι άνθρωποι, που δεν έχουν κάποια άμεση ιστορική ή θρησκευτική σχέση με αυτό, επιλέγουν να το τιμήσουν. Σίγουρα τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, ψυχαγωγίας και επικοινωνίας καθώς και η βιομηχανία του θεάματος και η παγκοσμοιοποιημένη σύγχρονη αγορά σε συνδυασμό με τη χαλάρωση παλαιότερων θρησκευτικών/εθνικών ηθών και παραδόσεων, έχουν συμβάλει στο να είναι πιο αποδεκτή ή και επιθυμητή μια ξενόφερτη γιορτή όπως το Halloween. Είναι όμως μόνο αυτός ο λόγος; Με λίγη εμβάθυνση μπορεί κανείς να διακρίνει πως με το Halloween μας συνδέουν πολλά περισσότερα απ’ όσα ίσως νομίζουμε…

Samhain

Στη γιορτή του Samhain οι Κέλτες συνήθιζαν ν’ ανάβουν φωτιές το σούρουπο που έκαιγαν σ’ όλη τη διάρκεια της νύχτας

via. pixabay.com

Πρώτα όμως λίγα λόγια για τη προέλευση αυτής της γιορτής. Ετυμολογικά το Halloween λέγεται ότι προέρχεται από τη φράση All-Hallows-Eve που σημαίνει Παραμονή των Αγίων Πάντων. Η γιορτή των Αγίων Πάντων έχει οριστεί τη 1η Νοεμβρίου από τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία. Ως γνωστόν το Halloween γιορτάζεται πράγματι στις 31 Οκτωβρίου. Είναι όμως μια χριστιανική γιορτή; Όπως και για πολλές άλλες γιορτές του Χριστιανισμού οι ρίζες της και πολλά από τα έθιμα της ανάγονται σε αρχαιότερες λατρείες. Βασικός του πρόγονος είναι η κέλτικη γιορτή Samhain που γιορταζόταν από τους γηγενείς πληθυσμούς των Βρετανικών νήσων και της Γαλλίας την ημέρα και τη νύχτα της 31 Οκτωβρίου προς τη 1 Νοεμβρίου. Η γιορτή είναι αφιερωμένη στο τέλος της περιόδου του θερισμού και άρα σηματοδοτεί τη μετάβαση από το καλοκαίρι στο χειμώνα. Ημερολογιακά βρίσκεται σχεδόν στη μέση ανάμεσα στη φθινοπωρινή ισημερία και το χειμερινό ηλιοστάσιο. Το Samhain είναι γιορτή προετοιμασίας για την έλευση του χειμώνα, του ψύχους, του σκοταδιού και του θανάτου. Ο θάνατος εννοείται μεταφορικά: θάνατος της φύσης και της καρποφορίας της γης και κυριολεκτικά: σκληρές συνθήκες και δύσκολη επιβίωση λόγω μεγαλύτερης διάρκειας νύχτας, κρύου, ασθενειών και έλλειψης τροφής. Το σκοτάδι και η σφοδρότητα των στοιχείων της φύσης προκαλούν φόβο στους ανθρώπους που συνδέουν αυτή τη μεταβατική περίοδο με τον κόσμο των νεκρών, των πνευμάτων και διάφορων κακοπροαίρετων στοιχείων. Το Samhain λοιπόν είναι επίσης μια γιορτή εξορκισμού των κακόβουλων πνευμάτων αλλά και γενικά επικοινωνίας με το Άγνωστο. Πιστεύεται πως εκείνη τη νύχτα αλλόκοσμα πλάσματα περνούν μέσω πυλών στο κόσμο των ανθρώπων αλλά και άνθρωποι μεταφέρονται στο κόσμο των πνευμάτων…

Γιορτές των Ψυχών

Κεριά καίνε από την αρχαιότητα ως σήμερα σε χώρους λατρείας και προσευχής για την ανάπαυση των νεκρών και την προστασία των ζωντανών

via. freepik.com

Τους μεσαιωνικούς χρόνους οι κελτικοί πληθυσμοί συνέχιζαν να γιορτάζουν το Samhain παρά τον εκχριστιανισμό τους. Για να περιορίσουν τη παγανιστική λατρεία μια σειρά από Πάπες με πρώτο το Γρηγόριο ΙΙΙ, μεταθέτουν τη γιορτή των Αγίων Πάντων στη 1η Νοεμβρίου. Τι είχε συμβεί; Η γιορτή των Αγίων Πάντων, ξεκίνησε ως ημέρα μνήμης για ορισμένους και αργότερα για όλους τους (ανώνυμους και επώνυμους) Μάρτυρες της χριστιανοσύνης, πριν το Σχίσμα των Εκκλησιών(1054). Στη συνέχεια το εορταστικό περιεχόμενο της ημέρας διευρύνθηκε για να συμπεριλάβει όλους τους Αγίους. Είχε καθιερωθεί να γιορτάζεται στις 13 Μαΐου κι αργότερα τη πρώτη Κυριακή μετά τη Πεντηκοστή, όπως και ισχύει ακόμα στην Ορθόδοξη εκκλησία. Το Σάββατο πριν τη Πεντηκοστή επίσης είχε καθιερωθεί ως Ψυχοσάββατο το λεγόμενο και του Ρουσαλιού (κρατήστε το αυτό). Στο διάστημα μεταξύ Μαΐου και μέχρι τα μέσα καλοκαιριού γιορτάζονταν δύο μεγάλες ρωμαϊκές γιορτές, οι Rosalia ή Rosaria και Lemuralia ή Lemuria αφιερωμένες στις ψυχές των νεκρών που υποτίθεται ότι τριγυρνούσαν στη γη τη περίοδο του χειμώνα και με την έλευση της άνοιξης γυρνούσαν στο Κάτω Κόσμο (το υπόβαθρο αυτών των δύο γιορτών είναι πολύ πλούσιο και αξίζει ξεχωριστό άρθρο). Καθόλου τυχαία λοιπόν η Εκκλησία ήδη απ’ το 4ο αι καθιέρωσε δύο σημαντικές γιορτές της χριστιανοσύνης που σχετίζονται με τη μνήμη των νεκρών εκείνο το διάστημα. Μπορεί να επεκτείνει κανείς αυτή τη σκέψη στο ότι ο εορτασμός του Πάσχα, ως η κορυφαία, για το χριστιανισμό, διαδικασία μετάβασης από τη ζωή στο θάνατο και από εκεί στην αναγέννηση, τοποθετήθηκε στρατηγικά στα μέσα της άνοιξης επίσης.

All-Hallows-Eve

Προσφορές και αναμμένα κεριά στη μνήμη των αγαπημένων εκλιπόντων την Dia de Los Muertos στο Μεξικό

via. pixapay.com

Γιατί λοιπόν η Δυτική Εκκλησία αποφασίζει να μετακινήσει τη γιορτή των Αγίων Πάντων (All Saints Day) και το Ψυχοσάββατο (All Souls Day) στις 1 και 2 Νοεμβρίου αντίστοιχα; Ακριβώς για να σπάσει τον εορτασμό του Samhain. Να μη ξεχνάμε πως στις περιοχές των Κελτών μεγαλύτερη ισχύ είχαν οι δικές τους προγονικές λατρείες, κι όχι τόσο οι Ρωμαϊκές, που απασχολούσαν περισσότερο την Ανατολική μεριά της Αυτοκρατορίας. Τώρα λοιπόν οι πληθυσμοί της Δυτικής Ευρώπης πρέπει να διαλέξουν: θα ξενυχτήσουν στο Samhain που είναι την παραμονή των Αγίων Πάντων (All Hallows Eve) ή θα ξυπνήσουν νωρίς την επόμενη μέρα για να πάνε στη εκκλησία; Να σημειωθεί πως κάποιους αιώνες αργότερα οι καθολικοί Conquistadors μετέφεραν τις χριστιανικές τους παραδόσεις στο Νέο Κόσμο, όπου σε συνδυασμό με τη γηγενή μεξικάνικη κουλτούρα γεννήθηκε αυτό που σήμερα ξέρουμε ως Dia de los Muertos (Μέρα των Νεκρών) που γιορτάζεται κατά τα τη καθολική παράδοση στις 2 Νοεμβρίου.

Στην Ελλάδα, τα Ψυχοσάββατα, είθισται οι συγγενείς των νεκρών να επισκέπτονται τους τάφους τους, να τους περιποιούνται, να τους στολίζουν, να τους θυμιατίζουν και να ανάβουν ένα καντήλι ή κερί στη μνήμη του θανόντος

via. flickr.com

Έχουμε και στην ανατολική εκκλησιαστική παράδοση λοιπόν ημέρες μνήμης των νεκρών, απλά για λόγους πολιτικής, οι ημερομηνίες εορτασμού τους, μόνο, διαφέρουν. Το ερώτημα όμως παραμένει: είναι ή όχι το Halloween χριστιανική γιορτή; Τυπικά, όχι. Η διαφορά με τα Χριστούγεννα ή το Πάσχα ας πούμε, είναι πως οι συγκεκριμένες γιορτές έχουν ένα ορισμένο θρησκευτικό περιεχόμενο, ενώ στην μυστηριακή και κοσμική εκδοχή τους έχουν συμπεριλάβει στοιχεία παλαιότερων λατρευτικών εκδηλώσεων. Το Halloween από την άλλη είναι κατάλοιπο μιας άλλης γιορτής που συνέχισε να τηρείτε κυρίως στην Ιρλανδία και τη Σκωτία και στους χριστιανικούς χρόνους, ως παράδοση, ως έθιμο περισσότερο και λιγότερο ως συνειδητή θρησκευτική έκφραση προς τους αρχαίους θεούς. Να μη ξεχνάμε βέβαια πως σε κοινωνίες που κρατούσαν ζωντανή τη λαϊκή τους παράδοση, όπως και στην Ελλάδα, συχνά, έθιμα, πρακτικές και διηγήσεις που σχετίζονταν με προχριστιανικές θεότητες, μυθικά πλάσματα και δοξασίες, συνέχιζαν να τηρούνται και να συνυπάρχουν οργανικά με τη βαθιά χριστιανική πίστη εκείνων των ανθρώπων.

Παραδόσεις που σχετίζονται με το Halloween:

Trick or Treat? Τα ανιψάκια του Ντόναλντ στη κλασσική ιστορία του θείου Καρλ

via. pixabay.com

Φάρσα ή Κέρασμα;

Ήδη από το 14ο αι στη Βρετανία το τριήμερο (31/10-2/11) των εορτασμών για τους νεκρούς (Allhallowtide) κυκλοφορούσαν φτωχοί στους δρόμους χτυπώντας τις πόρτες των νοικοκυριών ζητώντας ψωμί (soulcake) και σε αντάλλαγμα έλεγαν μια ευχή για τις ψυχές των νεκρών τους. Μια παράδοση που θυμίζει πολύ τα δικά μας Πρόσφορα, αλλά και το έθιμο των Καλάντων. Πιστευόταν πως αυτοί οι ζητιάνοι μπορεί να είναι Άγιοι, ο Χριστός, η Παναγία ή και κάποιο περιπλανώμενο πνεύμα, οπότε όφειλαν να τους βοηθήσουν. Η συγκεκριμένη παράδοση συνεχίστηκε και εξελίχθηκε από τους αποίκους στη Βόρεια Αμερική. Ίσως και ως αντίδραση στον αυστηρό Πουριτανισμό ορισμένων αποικιών της ανατολικής ακτής, που δε συμφωνούσε με τις παγανιστικές δοξασίες και δεν αναγνώριζε την ύπαρξη Αγίων (άρα ούτε και της γιορτής τους), το τριήμερο εκείνο και ειδικά το βράδυ της 31ης Οκτωβρίου, άνθρωποι μασκαρεύονταν και ζητούσαν από τους νοικοκύρηδες των σπιτιών κεράσματα αλλιώς τους έκαναν αθώες (όχι πάντα) φάρσες. Το φαινόμενο ενισχύθηκε το 19ο αι, που παρατηρήθηκε μια γενική στροφή του δυτικού κόσμου προς τις ρίζες, το προχριστιανικό λαϊκό ευρωπαϊκό πολιτισμό, το παραφυσικό και το νεοπαγανισμό. Κάπως έτσι το έθιμο του trick or treat (φάρσα ή κέρασμα) καθιερώθηκε με τη σημερινή του μορφή ήδη από τις αρχές του 20ου αι και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού.

Μεταμφιέσεις

Η μεταμφίεση με κουστούμια, μάσκες και μακιγιάζ σε τρομαχτικά και αλλόκοσμα πλάσματα είναι τόσο παλιά όσο ο χρόνος και συναντάται σε διάφορες παραδόσεις και θρησκείες

via. flickr.com

Όσο για τις μεταμφιέσεις υπάρχουν οι Από-κριες ή Carni-val που γιορτάζονται εξίσου από Ορθόδοξους και Καθολικούς. Το έθιμο των μεταμφιέσεων δηλαδή δεν είναι ειδικό ούτε ως προς το Halloween, ούτε βέβαια αποκλειστικότητα του χριστιανισμού. Κι εδώ είναι πιο ακριβές να πούμε ότι πρακτικές που σχετίζονταν με αρχαιότερες λατρείες βρήκαν τρόπο να συνεχίσουν να υπάρχουν ως λαϊκή παράδοση, στο πλάι του χριστιανισμού. Χωρίς να είναι πάντα αποδεκτές από το αυστηρό εκκλησιαστικό κατεστημένο, μάλλον επιβεβλημένες από το λαό (ή προωθημένες ως μέσω χειρισμού/εξευμενισμού του λαού τελοσπάντων). Στη Ρώμη το Φεβρουάριο γιορτάζονταν τα Parentalia, μια γιορτή αφιερωμένη στη μνήμη των οικογενειακών προγόνων και προπατόρων. Όσο αφορά την Ελλάδα στην αρχαιότητα υπήρχαν διάφορες γιορτές που περιλάμβαναν μεταμφιέσεις και είχαν ξέφρενο/παραβατικό χαρακτήρα, οι οποίες φαίνεται να εισήχθησαν από τη θρακική λατρεία του Διονύσου. Πιο χαρακτηριστική, τα Ανθεστήρια που γιορτάζονταν στην Αθήνα προς τιμήν του Διονύσου, τις ημέρες του δικού μας Φεβρουαρίου (τι έκπληξη!) όπου σε ένα τριήμερο εορτασμό συνδυαζόταν το αίσθημα χαράς και ανεμελιάς για το κρασί της νέας χρονιάς και την έλευση της Άνοιξης, με το θρήνο για τους νεκρούς και τον εξορκισμό τους από το Πάνω Κόσμο (οποία έκπληξη, ξανά…). Η μεταμφίεση είχε πάντα διττό χαρακτήρα: από τη μια να κοροϊδέψει/σατιρίσει τους ισχυρούς, να προκαλέσει/να εκφράσει σεξουαλικότητα ή γενικά να επιτρέψει στο άτομο να γίνει κάποιος άλλος/να δράσει χωρίς κοινωνικούς περιορισμούς κι από την άλλη να μιμηθεί/μπερδέψει/αποδιώξει δαίμονες, πνεύματα ή ψυχές. Γι’ αυτό άλλωστε και σε περιοχές που δε γιορτάζεται τόσο το Καρναβάλι, το Halloween έχει λάβει αυτή τη θέση, ως γιορτή μεταμφιεσμένων, όχι αποκλειστικά τρομαχτικού περιεχομένου.

Φύση του εορτασμού

via.flickr.com

Θα μπορούσε βέβαια κανείς να σχηματίσει και την εξής απορία: Γιατί ενώ βρίσκουμε και στη δική μας παράδοση γιορτές για τους πεθαμένους και με μεταμφιέσεις οι μεν γιορτάζονται με τον ερχομό της άνοιξης κι έχουν μια πιο αισιόδοξη νότα, το δε Halloween γιορτάζεται στην είσοδο του χειμώνα και αναμφίβολα είναι έχει πιο σκοτεινό χαρακτήρα; Πέρα από τους ιστορικούς/πολιτικούς λόγους που ήδη αναλύσαμε, μπορεί να παρατηρηθεί και το εξής. Οι χώρες που παραδοσιακά γιόρταζαν αυτή την ημέρα βρίσκονται στο βορρά, σε τόπους που το χειμώνα η μέρα γίνεται επικίνδυνα μικρή, η νύχτα, το ψύχος και οι κίνδυνοι κυριαρχούν. Είναι λογικό λοιπόν αυτοί οι άνθρωποι να νιώθουν μεγαλύτερο δέος και ανάγκη εξευμενισμού των στοιχείων της χειμερινής φύσης γιατί αυτά πρέπει να αντιπαλεύσουν τους μήνες που έπονται του Halloween/ Samhain.

This is Halloween

H Barbie και η Marvel Comics σας εύχονται Χαρούμενο Halloween! **Μη ξεχάσετε να αγοράσετε τα κουστούμια και τις μάσκες σας, διακοσμητικά για το σπίτι, halloween-ish ρούχα και αξεσουάρ και βέβαια πολλά, πολλά γλυκά!**

via. flickr.com

Βέβαια μη γελιόμαστε. Ο κύριος λόγος που το Halloween είναι παντού, είναι γιατί πουλάει. Βιομηχανίες ολόκληρες είναι στημένες πάνω σε προϊόντα για τη συγκεκριμένη γιορτή: γλυκά, σνακς, στολές, αξεσουάρ, μακιγιάζ-περιποίηση, είδη διακόσμησης, ταινίες, βιβλία, θεματικά πάρκα κλπ. Η αγορά βέβαια απλά ανταποκρίνεται στη τάση των καταναλωτών, φροντίζοντας βέβαια να τους υπενθυμίζει πόσο υπέροχο και απαραίτητο είναι κάθε νέο προϊόν που προωθεί και επεκτείνοντας το αγοραστικό κοινό της σε νέες περιοχές, για παράδειγμα στην Ελλάδα. Αλλά γιατί πιάνει τόσο καλά; Είναι μόνο η ύπουλη διαφήμιση και τα social media που μας κάνουν να θέλουμε αυτό που έχουν στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού;

Ψυχολογία του Halloween

Boo!

via. flickr.com

Νομίζω πως ο λόγος που η συγκεκριμένη γιορτή ασκεί τέτοια έλξη ακόμα και σε ανθρώπους που δεν έχουν σχέση παράδοσης μ’ αυτή, είναι ακριβώς ο σκοτεινός χαρακτήρας της. Θέλουμε να τρομάζουμε, να εξερευνούμε το άγνωστο, το ανατριχιαστικό ή και απωθητικό καμιά φορά, προσπαθούμε να κατανοήσουμε αυτό που υπάρχει πέρα απ’ τα όρια της λογικής… Το σκοτάδι υπάρχει με πολλές μορφές μέσα στο καθένα μας και το Halloween μας παρέχει μια αφορμή, ένα ασφαλές (ως επί το πλείστον) μέσο να εκφράσουμε σκοτεινές πλευρές του εαυτού μας και να εκτονώσουμε όσα ως άτομο και ως κοινωνία πραγματικά μας τρομάζουν. Τη νύχτα οι σκιές παραμορφώνουν τη πλάση και τις σκέψεις του νου, αλλά το Halloween έρχεται με τη επίγνωση ότι με τις πρώτες ακτίνες και τον ήχο της καμπάνας το ξημέρωμα, τα φαντάσματα της νύχτας θα διαλυθούν.

Καλό ταξίδι, λοιπόν, απόψε, στα άβυθα νερά της Mare Tenebrarum,

Happy Halloween

…και Καλό Ξημέρωμα!

via. freepik.com

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Hutton, Ronald, 1996. Stations of the Sun: A History of the Ritual Year in Britain. Oxford: Oxford University Press

Livingstone E. A., 1997. All Saints’ Day, The Oxford Dictionary of the Christian Church, 3rd edition, Oxford University Press

Leeming, David, 2003. From Olympus to Camelot: The World of European Mythology, Oxford University Press

Mary Beard, J.A. North, and S.R.F. Price, 1998. Religions of Rome: A History, Cambridge University Press

McNeill, F. Marian, 1970. Hallowe’en: its origin, rites and ceremonies in the Scottish tradition. Albyn Press

Peter Toohey, 2010. Death and Burial in the Ancient World, The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome, Oxford University Press

Richard Hamilton, 1992. Choes and Anthesteria. Athenian Iconography and Ritual, University of Michigan Press

Roger, Tricking , 2003. Halloween: From Pagan Ritual to Party Night. Oxford University Press

All Saints and All Souls, Catholic Education Research Center. accessed on 10/19: catholiceducation.org

Απόκριες: Η διονυσιακή λατρεία που επιβιώνει στις μέρες μας, History Report. accessed on 10/19: historyreport.gr

History of Halloween. History Channel. accessed on 10/19: history.com

No, Día de los Muertos isn’t ‘Mexican Halloween. USA Today. accessed on 10/ 19: eu.usatoday.com

Samhuinn Halloween festival to be staged on Edinburgh’s Calton Hill. accessed on 10/19: edinburghnews.scotsman.com

Top ten Irish Halloween traditions and memories you may share. Ireland Central. accessed on 10/19: irishcentral.com

Ορθόδοξος Συναξαριστής, accessed on 10/19:

Ψυχοσάββατα: saint.gr

Αγίων Πάντων: saint.gr