De toegankelijkheid van universiteiten moet worden vergroot en de toestroom verkleind. Dat klinkt paradoxaal en is het ook. Teveel VWO leerlingen kiezen nu voor een universitaire opleiding om daarmee een ticket naar welvaart te bemachtigen, zonder de daarvoor vereiste inspanning te willen of kunnen leveren. Die wordt overigens in het huidige universitaire bestel ook niet gevraagd en gefaciliteerd. Mijn verwijt wijst dus twee kanten op. Van meet af aan wordt een student de regie over zijn of haar leerproces ontnomen. Het aanbieden van keuzevakken in het Wetenschappelijk Onderwijs suggereert wellicht iets anders, maar staat feitelijk alleen symbool voor vrijheid, niet voor het nemen van verantwoordelijkheid. Dat zijn allebei wezenlijke bestanddelen van regie. Het gevolg is dat veel studenten lang over hun studie doen of uitvallen.

Via de tussen het ministerie van OC&W en de universiteiten gemaakte prestatieafspraken worden veel studenten alsnog met tussentoetsen en korte cognitieve sprintjes naar de eindstreep gedreven. Ze ontvangen hun bul en gaan. Life-long-learning is meteen een illusie. In de 21ste eeuwse universiteit wordt studenten twee belangrijke verworvenheden van een academische opleiding ontnomen: bedachtzaamheid en volharding. Het zoet en de schoonheid van bevindingen die daaruit ontspruiten, smaken naar meer. Een afgeraffelde scriptie naar nooit meer.

Ondertussen wordt er op universiteiten geklaagd over de kwaliteit van de instroom. Grotendeels ten onrechte want de universiteit draagt zelf de verantwoordelijkheid voor de opleiding van leraren voor het Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs (VWO). Dat het aan een grondige voorbereiding in het VWO schort, is een belangrijke verklaring van de te grote toestroom. Ook dat is paradoxaal, maar de realiteit, omdat leerlingen op het VWO onvoldoende kennismaken met wat hen op de universiteit te wachten staat. Het zoeken naar een geschikte studie is frustrerend. Men weet simpelweg onvoldoende waar men aan begint, matchingprocessen ten spijt.

Bereid VWO-leerlingen beter voor

Het VWO moet aspirant studenten grondiger gaan voorbereiden op een vervolg als junior onderzoeker zonder oogkleppen. De moderne universiteit moet studenten vanaf het begin als onderzoeker benaderen. Als gevolg daarvan zullen meer leerlingen kiezen voor een alternatieve route naar de arbeidsmarkt om mogelijk later terug te keren op een nog op te zetten School of Science for Society. Zogenaamde pre-university colleges waar leerlingen moeten stilstaan bij hun ‘beweegredenen’ om al of niet te studeren kunnen de aansluiting tussen het VWO en de universiteit verder verbeteren. Die zijn er al, maar de universitaire staf moet ze in eigen tijd geven, omdat de universiteit een publicatiefabriek is geworden. Het is immoreel om dat dan ook nog van mensen te vragen.

Beroepsonderwijs aan de hogeschool is een goed alternatief voor degenen die uiteindelijk niet naar de universiteit willen gaan. Het is niet mijn bedoeling om het HBO verder op te zadelen met het probleem van de intensieve studentenhouderij. Wel om het hele onderwijssysteem beter te programmeren op de noden van en ontwikkelingen in de 21e eeuwse samenleving en de mogelijkheden van learners. Deugdelijker te maken ook. Ik sta daarbij een proces van omgekeerde hervorming voor van en met de gehele onderwijsketen, te beginnen met Nederlandse universiteiten. Daar moet de verwevenheid van onderzoek en onderwijs worden hersteld. Ik pleit niet voor een grootschalige reorganisatie, maar voor een collectief leerproces, dat tenminste werkgelegenheid en humaniteit als doelstellingen kiest. Waarin soepel op voortgang wordt gekoerst in plaats van op een krampachtig op in beton gegoten eindresultaat. Waarin onderlinge competitie tussen collega’s weer verandert in coöperatie.

Een kerntaak van de universiteit die ik voorsta, is de opleiding van leraren voor het VWO en voor andere instellingen in de onderwijsketen. Die opleiding is nu naar de periferie van de universiteit verdreven. Ze zou het hart van de moderne universiteit moeten vormen. Dat is pas kernachtig geformuleerd! VWO-leraren moeten hun leerlingen helpen om zich gedegen voor te bereiden op een universitaire opleiding of om daar vanaf te zien. Die leerlingen hoeven geen universitaire loopbaan te ambiëren, maar moeten dat ook niet willen uitsluiten. Dat vormt de ultieme toetssteen.

Dr. Meindert Flikkema, econometrist, UD en UHD Vrije Universiteit.