Μαρίκα Ρόμπου-Λεβίδη*

Είναι προφανές ότι οι σημερινοί στίχοι επινοήθηκαν μέσα στα σαράντα χρόνια που μεσολάβησαν από τότε που γράφτηκε το ποίημα του Δροσίνη «Ελληνοπούλα!» και τη στιγμή που οι μαρτυρίες αναφέρουν ότι προέκυψε η νέα εκδοχή στα χωριά της Μακεδονίας.

Τις απόψεις μου σχετικά με το μουσικό σύνολο «Μακεδονία ξακουστή», που τόσο επίκαιρο έχει γίνει τις τελευταίες εβδομάδες, έχω διατυπώσει αναλυτικά αλλού.

Ωστόσο, στην τρέχουσα συγκυρία, θεωρώ ότι αξίζει να αναφέρω ένα πρόσθετο στοιχείο που έπεσε στην αντίληψή μου σχετικά πρόσφατα και που τεκμηριώνει αξιοσημείωτα το αυτονόητο επιχείρημα περί έξωθεν και «λόγιας» καταγωγής των στίχων του πολυσυζητημένου άσματος και εμβατηρίου.

Πρόκειται για πληροφορία που φωτίζει τη διαδικασία της «επινόησης της παράδοσης», ενώ αποδυναμώνει αποτελεσματικά την «αυθεντικότητα» και «μακεδονικότητα» που λανθασμένα αποδίδεται στο συγκεκριμένο πολιτισμικό υλικό από φορείς και πρόσωπα που εκφράζουν τον λιγότερο ή περισσότερο εθνικιστικό πολιτικό χώρο.

Για τη σχέση της μελωδίας με το σεφαραδίτικο κομμάτι που πρωτακούστηκε στην πολυεθνοτική Θεσσαλονίκη του 1873 έχω παραπέμψει στον μουσικολόγο Μάρκο Δραγούμη.

Για τον χορό που συνοδεύει το τραγούδι έχω τοποθετηθεί προσωπικά.

Για τον στίχο, τα στοιχεία που διέθετα μέχρι πρόσφατα προέρχονταν μόνο από την εθνογραφική έρευνα.

Το τραγούδι που επιτελείται σήμερα δεν είναι «παραδοσιακό». Για να τελειώνουμε με αυτό. Είναι μια κλασική περίπτωση επινοημένου στιχουργήματος με εθνικιστικό περιεχόμενο, που δεν έχει καμία σχέση με τη δημοτική ποίηση

Ομως, είναι καιρός που αναζητώ στη λόγια ‒και όχι στη δημοτική‒ ποίηση της μακράς περιόδου οικοδόμησης του ελληνικού εθνικού κράτους κάποιο, έστω και ελάχιστο, στοιχείο που θα μπορούσε να βρίσκεται πίσω από τους στίχους που γνωρίζουμε σήμερα και που πήρε θέση στα τοπικά ρεπερτόρια εδώ και επτά ή οκτώ δεκαετίες. Δηλαδή, λίγο πριν ή λίγο μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο.

Ορισμένες μαρτυρίες συνομιλητών μου στα τουλάχιστον είκοσι πέντε χωριά της Μακεδονίας που μελέτησα αναφέρονται στη δεκαετία του 1940 και άλλες στο 1950.

Αυτό στο οποίο όλες ανεξαιρέτως συμφωνούν είναι ότι νωρίτερα από αυτές τις χρονολογίες το τραγούδι δεν υπήρχε στα κατά τόπους μουσικά ρεπερτόρια.

Μάλιστα, σε όλες τις περιπτώσεις η διάδοση του τραγουδιού σε τοπικό επίπεδο αποδίδεται σε συγκεκριμένους «δασκάλους» που το δίδαξαν στις τότε νέες γενιές μέσω του σχολείου.

Ονοματικός προσδιορισμός των εκπαιδευτικών δεν προέκυψε. Ετσι οδηγήθηκα στην υπόθεση εργασίας ότι η έννοια «δάσκαλος» αποτελεί μετωνυμία του εκπαιδευτικού συστήματος.

Κάποια στιγμή, σερφάροντας σε ιστοσελίδες φορέων εθνικιστικού και πολιτικά ακραίου προσανατολισμού, διαπίστωσα ότι η ιστοσελίδα της Χρυσής Αυγής συνδέει επίμονα το ιδεολογικό της στίγμα με το έργο του Γεωργίου Δροσίνη (1859-1951).

Είχα ήδη διατρέξει μεγάλο μέρος του έργου του συγκεκριμένου ποιητή, πεζογράφου και ακαδημαϊκού με τη ματιά που μόλις περιέγραψα, χωρίς όμως να το έχω εξαντλήσει.

Ψάχνοντας λιγότερο γνωστές εκδόσεις έφτασα σε ένα τεύχος του «Μακεδονικού Ημερολογίου» που δημοσιεύτηκε το 1897, λίγο μόνο καιρό πριν από την έναρξη του Ελληνοτουρκικού Πολέμου και, ανάμεσα σε ποιήματα πολλών ποιητών, περιείχε και ένα δικό του, με τίτλο «Ελληνοπούλα!».

Αυτό αποτελείται από τρεις στροφές. Η κάθε μια περιλαμβάνει οχτώ στίχους σε ιαμβικό δεκαπεντασύλλαβο. Ηδη οι τρεις πρώτοι στίχοι της πρώτης στροφής, την οποία και παραθέτω αμέσως παρακάτω, μου παρείχαν το κλειδί στο πρόβλημα που έψαχνα. Εκεί ο Δροσίνης αποτίνει τον λόγο στη Μακεδονία και γράφει:

Μακεδονία, ξακουστὴ τοῦ Ἀλεξάνδρου χήρα!

Τοῦ δοξασμένου βασιλιᾶ γιὰ ντύσου τὴν πορφύρα,

Τὸ διαμαντένιο στέμμα του γιὰ βάλε στὸ κεφάλι,

Τ’ ἀνίκητό του τὸ σπαθὶ γιὰ ξαναζώσου πάλι,

Καὶ σκόρπα στὴν Ἀνατολὴ φωτιὰ καὶ λάμψη τόση,

Ὁποῦ νὰ ἰδοῦν Αὐστριακοί, Βούλγαροι, Τοῦρκοι, Ρῶσσοι,

Κι’ ὅσοι σὲ κράζουν ἀδερφή, κι’ ὅσοι σὲ θέλουν δούλα,

Ἂν ἢσουν σὺ βασίλισσα κι’ ἂν ἦσ’ Ἑλληνοπούλα!

Η σχέση με το τραγούδι που επιτελείται σήμερα είναι οφθαλμοφανής.

Μακεδονία ξακουστή του Αλεξάνδρου η χώρα,

Που έδιωξες τους βάρβαρους κι ελεύθερη είσαι τώρα,

Είσαι και θα ’σαι ελληνική, Ελλήνων το καμάρι,

Και μεις τα Ελληνόπουλα σου πλέκουμε στεφάνι,

Οι Μακεδόνες δεν μπορούν να ζούνε σκλαβωμένοι,

Ολα και αν τα χάσουνε, η λευτεριά τους μένει,

Το διαμαντένιο στέμμα σου για βάλε στο κεφάλι,

Κι εμείς θα σ' αντικρίζουμε περήφανα και πάλι.

Η «απεύθυνση» στη Μακεδονία ‒για να χρησιμοποιήσω έναν επίσης επίκαιρο και πολυσυζητημένο όρο‒ και η αναφορά στον Αλέξανδρο ως πρόγονο των νεότερων Μακεδόνων και Ελλήνων εξακολουθεί να διατρέχει το ποίημα. Το ίδιο και οι παραινέσεις για ηρωική δράση με στόχο την προάσπιση της εθνικής «καθαρότητας».

Επομένως, η έννοια της καταγωγής ως καθοριστικού στοιχείου του έθνους-κράτους διαπερνάει και τις δύο εκδοχές. Ο πρώτος στίχος του ποιήματος του Δροσίνη μεταφέρεται σχεδόν αυτούσιος στο νεότερο τραγούδι.

Η κρίσιμη διαφορά εντοπίζεται στη «χήρα» του Αλεξάνδρου που στη νέα εκδοχή μετατρέπεται σε «χώρα». Το ήττα γίνεται ωμέγα. Ετσι, η συγγένεια ‒και κατ’ επέκταση το αίμα και τα βιολογικά χαρακτηριστικά‒ ως προϋπόθεση της εθνικής οντότητας δίνει τη θέση της στο έδαφος.

Πρόκειται για μετασχηματισμό που έτσι κι αλλιώς έχει αντιστοιχίες στις μετεξελίξεις των θεωριών του εθνικισμού. Ο τρίτος στίχος του Δροσίνη πάλι μεταφέρεται επίσης σχεδόν αυτούσιος στον έβδομο στίχο της νεότερης εκδοχής.

«Τo διαμαντένιο στέμμα του γιά βάλε στo κεφάλι», λέει ο ποιητής. «Το διαμαντένιο στέμμα σου γιά βάλε στο κεφάλι», λέει το σύγχρονο τραγούδι. Μια κτητική αντωνυμία αλλάζει μόνο. Μια αντωνυμία που συνεπάγεται ότι το στέμμα του ηρωικού προγόνου γίνεται στέμμα μιας γης, που κληρονομεί τον ηρωισμό. Πάλι το έδαφος στο προσκήνιο.

Τα συμπεράσματα

Τι μας επιτρέπεται να συμπεράνουμε από τα παραπάνω; Είναι προφανές ότι οι σημερινοί στίχοι επινοήθηκαν μέσα στα σαράντα χρόνια που μεσολάβησαν από τότε που γράφτηκε το ποίημα του Δροσίνη και τη στιγμή που οι μαρτυρίες αναφέρουν ότι προέκυψε η νέα εκδοχή στα χωριά της Μακεδονίας. Ισως και αρκετά νωρίτερα αν η επινόηση έγινε στο «κέντρο» και ταξίδεψε προς την «περιφέρεια».

Η πρωτοβουλία μπορεί να ανήκε σε μεμονωμένο δάσκαλο, αλλά μοιάζει πιθανότερο να έγινε κάπως πιο κεντρικά και να ακολούθησε διάχυση μέσω του εκπαιδευτικού συστήματος.

Αυτό γιατί η μαρτυρία για τον ανώνυμο «δάσκαλο» προέκυψε επανειλημμένα στα υπό διερεύνηση χωριά. Πόσοι δάσκαλοι λοιπόν «έβαλαν λόγια» στο τραγούδι και μάλιστα εμπνεόμενοι από τον Δροσίνη;

Σε κάθε περίπτωση το τραγούδι που επιτελείται σήμερα δεν είναι «παραδοσιακό». Για να τελειώνουμε με αυτό. Είναι μια κλασική περίπτωση επινοημένου στιχουργήματος με εθνικιστικό περιεχόμενο, που δεν έχει καμία σχέση με τη δημοτική ποίηση, αλλά αντλεί από καταξιωμένο ποιητή του 19ου αιώνα, ο οποίος έχει συγγράψει και άλλα ποιήματα αντίστοιχου περιεχομένου.

Οι παλιότερες γενιές τα διδαχτήκαμε στο σχολείο.v Κατά πάσα πιθανότητα μελοποιήθηκε πάνω σε μελωδία που είχε κυκλοφορήσει στη Θεσσαλονίκη δύο δεκαετίες πριν από τη δημοσίευση της «Ελληνοπούλας!» και, τέλος, εισήχθη στο εκπαιδευτικό σύστημα «από τα πάνω». Ετσι έφτασε στους συνομιλητές μου στη Μακεδονία.

Η σημερινή του χρήση από συγκεκριμένους φορείς και άτομα του πολιτικού χώρου δεν απέχει καθόλου από αυτή την «εθνοποιητική» και, το λιγότερο, «εθνοκεντρική» διαδικασία.

Οι εποχές όμως έχουν αλλάξει. Ποιο το όφελος όσοι ομνύουν στο σημερινό τραγούδι, που είναι μια κραυγαλέα πολιτισμική κατασκευή, να παραμένουν καθηλωμένοι σε αντιλήψεις που δεν αντιστοιχούν στα δεδομένα της εποχής που διανύουμε;

Ποιος ο λόγος να ορθώνουν τείχη και να επιζητούν την καλλιέργεια του μίσους και της διαφοράς στη γειτονιά των Βαλκανίων; Καμία λογοκρισία φυσικά δεν θα ακυρώσει αυτές τις παρωχημένες, ωστόσο λίαν επικίνδυνες πεποιθήσεις.

Γι' αυτό ο λόγος για «απαγόρευση» του εμβατηρίου είναι εντελώς κενός. Ας παιανίζει το άσμα, αρκεί όλο και περισσότερο να γίνεται γνωστό το πόσο κατασκευασμένη είναι η «αλήθεια» του. Είναι για ακόμα μια φορά θέμα παιδείας. Μόνο έτσι μπορεί να πάψει να συγκινεί.

*Κοινωνική ανθρωπολόγος