Łatwo przegapić to miejsce, jadąc z Nowego Sącza do Krynicy drogą wijącą się pośród świerkowych lasów: po kolejnym zakręcie nad krawędzią stromego nasypu drogi pojawia się jedynie dach góralskiego domku mieszczącego zajazd Cichy Kącik. Serwowano tu legendarne wśród letników pierogi ze śliwkami oraz rydze, które nieżyjąca już właścicielka lokalu, pani Maria, potrafiła ponoć tak zakonserwować, że nawet w zimie smakowały jak niedawno zebrane w pobliskim lesie. Wśród miejscowych lokal słynął za to z czegoś zgoła innego. Jak niosła gminna wieść, sam premier Józef Cyrankiewicz, który w pobliskim Grybowie systematycznie odwiedzał rodzinę, lubił stawać tu na noc w towarzystwie świeżo zapoznanych dam.

– Właśnie tam, nad butelką łąckiej śliwowicy, gdzieś pod koniec 1957 roku miejscowi urzędnicy namówili Cyrankiewicza, żeby spuścił Nowy Sącz ze smyczy socjalistycznego centralnego sterowania – uśmiecha się Krzysztof Pawłowski, założyciel i wieloletni rektor nowosądeckiej Szkoły Biznesu. – Wychodzi więc na to, że gdyby nie Cichy Kącik, nie mielibyśmy tu słynnego eksperymentu nowosądeckiego. A potem, kto wie, nie byłoby też tego fenomenalnego wybuchu przedsiębiorczości, który w latach 90. nie tylko kompletnie zmienił oblicze naszego miasta, ale też chyba trochę wpłynął na kształt całej polskiej gospodarki.

Na rogatkach Nowego Sącza zaczęła się przecież międzynarodowa kariera Konspolu, największego przetwórcy drobiu w Polsce. Firma jest dziś jednym z pięciu dostawców burgerów McDonald’s w Europie (i jedynym w Polsce), w ubiegłym roku zanotowała 1 mld zł przychodów, a na dniach rozpocznie budowę fabryki w Indonezji, która zwiększy moce produkcyjne o połowę i ma się stać przyczółkiem firmy w walce o cenne rynki azjatyckie.

Niespełna kilometr od centrali Konspolu w nowosądeckie niebo strzelają kominy zakładów Fakro, dziś już drugiego producenta okien dachowych na świecie, o przychodach dobijających do 1,4 mld zł rocznie. Wynik tym lepszy, że 25 lat temu firma zaczynała marsz na globalne rynki właściwie jako góralski zakład stolarski, bez know-how (dziś Fakro ma ponad setkę własnych patentów) i większego zaplecza kapitałowego, którym teraz chwalą się jej właściciele (firma nigdy nie wypłaciła dywidendy).

Kolejny rzut oka na mapę Nowego Sącza, tym razem bliżej rogatek. Nad drogą na Kraków rozpina się oszklone przejście łączące dwa budynki firmy Wiśniowski, producenta bram garażowych, który tylko w ostatnich trzech latach zwiększył przychody z 350 do ponad 600 mln zł, a już w przyszłym roku zamierza dołączyć do elitarnego grona nowosądeckich firm-miliarderów. A przecież jest tu jeszcze fabryka znanych w całym kraju lodów Koral z udziałem w rynku oscylującym wokół 25 proc., była też pierwsza montownia komputerów w kraju, czyli legendarny dziś Optimus Romana Kluski. Swoje pięć minut miała również nowosądecka Szkoła Biznesu, jedna z pierwszych w Polsce prywatnych uczelni biznesowych. Nieźle jak na niespełna 85-tysięczne miasto, w którym zagraniczny kapitał inwestycyjny nie znalazł jak dotąd dla siebie żadnego większego celu. Jeszcze lepiej – jak na miejscowość, która przez dekady uchodziła za symbol biedy galicyjskiej. Kilka lat przed wybuchem II wojny światowej nie stawały tu pociągi w obawie przed rozniesieniem tyfusu po okolicy. Po wojnie niewiele się zmieniło.

– Choć serce mi krwawiło, po studiach pojechałem na Ziemie Odzyskane, do Świdnicy, bo tam była praca – wspomina Kazimierz Pazgan, twórca Konspolu. Przywiązana do ziemi rolnej Sądecczyzna nie miała żadnego znaczenia dla partii, która po wojnie planowała uprzemysłowienie kraju w radzieckim stylu. Miejscowe władze musiały zdawać sobie z tego sprawę, bo podczas pamiętnego spotkania z Cyrankiewiczem Kazimierz Węglarski, przewodniczący Prezydium Powiatowej Rady Narodowej, oraz Janusz Pieczkowski, przewodniczący Prezydium Miejskiej Rady Narodowej, przekonali premiera do decyzji właściwie bez precedensu: od 1958 r. w Nowym Sączu przez chwilę miano zapomnieć o gospodarce centralnie sterowanej i pozwolić ludziom zarabiać na życie za pomocą tego, co w ich regionie najlepsze.

„Umyśliliśmy, żeby wykorzystać bogactwa naturalne, które są na miejscu; żeby patrzeć nie pojedynczo, nie z osobna, ale mieć wizję całości, i to na lata. Żeby się podniósł region i żeby dać impuls całej Polsce. W dolinie Popradu wykorzystać skupisko wód mineralnych. Dalej: sady, warzywnictwo, hodowla, nie tylko dla nas samych, ale po to, żeby wyżywić turystów. Bo i turystykę wliczyliśmy do przemysłu bez kominów” – relacjonował w 1974 roku Kazimierz Węglarski dziennikarzowi „Życia i Nowoczesności”.

Powstała Spółdzielnia Ogrodnicza Ziemi Sądeckiej, która miała skupować warzywa i owoce od okolicznych chłopów. Prezydium Powiatowej Rady Narodowej zarządziło w gospodarstwach częściową wymianę rasy bydła z mlecznej na wydajniejszą, mięsną. Wyznaczono też coś na kształt współczesnych gospodarstw agroturystycznych – tzw. dobre wsie turystyczne, w których będą mogli i chcieli zatrzymywać się letnicy. Do programu dobrych wsi turystycznych władze zakwalifikowały aż 156 na 185 osad w powiecie. Ich mieszkańcy dostawali od powiatu kredyty na przystosowanie domów do celów turystyki, przechodzili szkolenia z higieny żywienia i ekonomiki. Efekty szybko zauważył w Warszawie GUS. Jeszcze w 1957 roku w Nowym Sączu przychody branży gastronomicznej przekraczały nieśmiało milion złotych. Trzy lata później, dzięki dynamicznie rozwijającej się turystyce, sięgnęły 180 mln złotych.

Kazimierz Pazgan: – Najważniejsze, że ludziom w końcu pozwolono, żeby im się chciało chcieć. Pamiętam, że w mieście nagle zaroiło się od kramików, zakładów, warsztatów. Pojawiły się pieniądze.

Warszawa była mniej zachwycona. W końcu wyniki eksperymentu dowodziły niezbicie przewagi prywatnego nad państwowym. W dokumentach w nowosądeckim archiwum państwowym nie ma dzisiaj śladu urzędowej decyzji o cofnięciu autonomii gospodarczej dla regionu, zapewne wybrano więc drogę miękkiej presji na miejscowych decydentów, by systematycznie, bez rozgłosu dokręcali śrubę lokalnej inicjatywie. W latach 80. partii w Nowym Sączu już dawno nie chciało się myśleć po gospodarsku. Pazganowi, który na początku dekady wrócił w rodzinne strony, by hodować tutaj kury na jajka, i założył tu firmę polonijną, nasyłano kontrolę za kontrolą, z dnia na dzień cofano przydziały paszy, a gdy i to nie pomogło, dowalono gigantyczny domiar. Koralom, którzy w tym czasie też stawiali pierwsze kroki w biznesie, urzędniczka kazała z kolei wynieść się ze swoimi lodami do Limanowej, bo uznała, że w Nowym Sączu lodziarni mieszkańcy mają pod dostatkiem.

– W 1989 roku po eksperymencie nie było już śladu. Byliśmy tak samo wymęczeni przez socjalistyczną gospodarkę jak inne regiony kraju – przyznaje Pawłowski. – Mam jednak wrażenie, że lepiej od innych zdawaliśmy sobie sprawę, że musimy się teraz sami szybko wziąć do roboty.

Ryszard Florek na spotkanie z „Forbesem” przychodzi z książką pod pachą. Niskonakładowa publikacja historyczna o dziejach XIX-wiecznego osadnictwa niemieckiego w Nowosądeckiem. Wiedeń postanowił wtedy dodać nieco rumieńców galicyjskiej biedzie i ściągnął tu na preferencyjnych warunkach rzemieślników z Niemiec, żeby pokazali góralom, że można żyć nie tylko z ziemi i owiec. Ot, kolejny eksperyment nowosądecki.

– Gdy w 1991 r. zakładałem w Nowym Sączu Fakro, nie miałem bladego pojęcia o tym, co tu się działo w latach 60. XIX wieku. Ale na liście austriackich osadników w książce widnieje nazwisko Kronenberger. Tak się nazywała z domu moja mama. Jestem więc potomkiem jakiegoś rzemieślnika spod Mannheim, który w XIX wieku miał odwagę rzucić wszystko i szukać lepszego życia pod Nowym Sączem – opowiada Florek. Mówi, że w jego rodzinie od pokoleń wszyscy byli rzemieślnikami i odkąd pamięta, wiedział, że będzie pracować na swoim. Sporo ludzi tutaj ma podobne korzenie i takie samo myślenie. – Czy to przypadek, że na liście firm, które odniosły u nas sukces, nie ma żadnych wydumanych, skomplikowanych biznesów? No, może poza Optimusem Romka Kluski – zauważa twórca Fakro. – Same firmy produkcyjne, które nauczyły się taniej i lepiej robić to samo co setki innych. Nasz sukces wziął się przede wszystkim z solidności.

Spośród pionierów biznesu w Nowym Sączu zbankrutowali właściwie tylko ci, którzy postawili na handel, szybko zdominowany przez wielkie sieci, oraz odzieżówkę, w której produkcja powędrowała do Azji. Reszta nadal siedzi twardo w biznesowym siodle, nawet jeśli tak jak Kluska rentierską emeryturę łączy z czymś bliższym hobby niż wielkim interesom albo jak Pazgan, który stopniowo oddaje stery firmy dzieciom. Florek z majątkiem wycenianym na 590 mln zł zajmuje 41. miejsce na liście stu najbogatszych Polaków „Forbesa”, nie wybiera się na razie na emeryturę.

– A co ja miałbym na niej robić? – pyta przekornie. – Prawdę mówiąc, to trochę o ten nasz Nowy Sącz się boję, bo jak czytam propozycje dofinansowania różnych nowych przedsięwzięć, to jak dla mnie za dużo w tych biznesplanach bujania w obłokach w klimatach Doliny Krzemowej, a za mało myślenia gospodarskiego.

Seniorzy przedsiębiorczości w Nowym Sączu trzymają się swoich pragmatycznych pryncypiów. Jeśli biznes ma się udać, musi być bliższy niż koszula ciału. Kiedy Florek zaczął mieć problemy z korzonkami, z miejsca wszedł w spółkę z producentem bielizny medycznej. Pazganowi, któremu lekarz zalecił na serce czerwone wino, rozpoznanie medyczne podsunęło pomysł na hurtowy import win. Podobnie było z Romanem Kluską, który wskutek własnych problemów zdrowotnych najpierw niemal doktoryzował się z zalet prostej diety pasterskiej opartej na owczym mleku, a zaraz potem otworzył firmę produkującą sery zagrodowe. Przedsiębiorczość w czystej formie. Może i mało spektakularna, ale rentowna.

Krzysztof Pawłowski: – Myślę, że eksperyment nowosądecki dał naprawdę tylko jedno. Przekonanie, że umiemy sami siebie wyciągnąć za włosy z bagna, jak ten baron Münchhausen. Zrozumiałem to już na studiach, słuchając kolegów z innych małych miejscowości Małopolski, którzy mówili wstydliwie, że pochodzą z Krakowskiego. My byliśmy z Nowego Sącza i cholernie nam zależało, żeby wszyscy o tym wiedzieli.