In eigen tempo bouwden Emmanuël Pleijers en Sara Anne de Bruijn in vrije uren hun droomhuis in het Waalse Plombières. Ze wonen er sinds een jaar of vijf. Het Limburgse Heuvelland, waar Pleijers opgroeide, ligt vlakbij, net als het Drielandenpunt in Vaals. In de tuin is het kabbelen van de iets lager gelegen Geul hoorbaar. Aan de overkant van het riviertje, waar eens delfstoffenwinning plaatsvond, heerst de natuur. Daar bloeit dankzij die vroegere activiteit onder meer het zeldzame zinkviooltje.

Maar het Nederlandse paar is doodsbang voor verstoring voor deze groene idylle. Over een paar jaar kunnen de mijnen deze streek weer domineren. „Dat betekent stof, lawaai, vervuiling van grondwater en van de Geul en de Gulp. Dan wil niemand hier meer wonen.”

Pleijers wist van niets tot hij tijdens een wandeling in een straatje vlakbij een geel plakkaat tegenkwam. „Daarop werd gemeld dat er een vergunning was aangevraagd voor onderzoek naar de aanwezigheid van delfstoffen.”

Op 4 oktober werd in het gemeentehuis van Plombières een informatieavond gehouden. Volgens Pleijers bleven veel vragen onbeantwoord en riepen sommige antwoorden nieuwe vragen op. „Het was alleen nog maar een onderzoek. Maar het gaat wel 7 miljoen euro kosten. Dat is veel geld voor Walzinc, een nieuw bedrijf met een eigen vermogen van slechts 18.000 euro. Dan weet je dat er grote belangen achter zitten en dat in geval van exploitatie honderden miljoenen opbrengst verwacht worden. Wallonië is niet het rijkste gewest. Het geld van de concessie zal voor sommige politici welkom zijn.”

Ook Albert Stassen, geboren en getogen in Plombières, vreest voor „een gevecht van David tegen Goliath”. De plannen staan hem niet aan. „We zijn drie generaties bezig geweest met het opruimen van de rotzooi van de vorige mijnwinning.” Dat heeft volgens Stassen, voorzitter van Trois Frontières, de plaatselijke VVV, wel een fraai wandel- en natuurgebied en een levendige toeristische sector opgeleverd. „Weinig grootschaligheid, wel heel veel B&B’s en tot vakantiewoningen omgebouwde boerderijen.”

Zink en lood

Stassen was ook voorzitter van de plaatselijke commissie voor ruimtelijke ordening. Nadat hij de publiciteit had gezocht met zijn bezwaren tegen het onderzoek van Walzinc, kreeg hij een brief van de gemeente dat hij niet meer hoefde te komen. Zijn optreden was volgens Plombières niet passend voor een voorzitter.

Geert Trappeniers, directeur bij Walzinc, ergert zich aan de „ongenuanceerde” kritiek op de onderzoeksplannen van zijn bedrijf. „Eventuele uitbating zal geen nadelig effect hebben op maatschappij, milieu en economie van de streek”, bezweert hij. „Gewonnen delfstoffen zullen ondergronds worden afgevoerd naar het station van Montzen en vandaaruit per trein naar Stolberg bij Aken worden getransporteerd.”

Walzinc zoekt in eerste instantie naar zink en lood in een gebied van ruim 140 vierkante kilometer. Trappeniers: „Maar we hebben de vergunning zo uitgebreid mogelijk gemaakt en noemen daarom ook goud, zilver, indium en germanium die we aan zouden kunnen treffen.” Hij verwacht dat het onderzoek zo’n vier tot vijf jaar duurt. In geval van rendabel te winnen hoeveelheden metalen zou het opstarten nog eens een jaar of twee kosten.

Het voordeel van Walzinc is volgens de directeur dat de opbrengsten in België blijven. „We werken met investeerders van hier. Bij Chinese of Canadese bedrijven zou het geld naar daar vloeien.”

Voor de buren in Nederlands Limburg is het „een beetje gissen” naar wat nu precies de plannen voor Plombières en omgeving zijn, zegt gedeputeerde Eric Geurts (PvdA, Toerisme). De provincie heeft een brief gestuurd naar de Waalse regering om duidelijkheid te krijgen. „En ook om zaken formeel te hebben vastgelegd.”

Gerommel in de bodem

Geurts vreest voor de leefbaarheid en het toerisme in de grensstreek. Zuid-Limburg is bovendien in de race voor de Einstein Telescoop, een immens internationaal en grotendeels ondergronds onderzoekscentrum naar zwaartekrachtgolven, vergelijkbaar met CERN in Genève. Geraamde kosten: één miljard euro. Geschatte werkgelegenheid: minstens duizend jobs voor voornamelijk zeer hoogopgeleiden. Gerommel in de naburige bodem kan daarbij niet gebruikt worden, maakt de gedeputeerde duidelijk.

Geurts drukt zich mild uit. De gemeenten Vaals en Gulpen-Wittem lieten de Belgen per brief weten „verbijsterd” te zijn en eisen een grensoverschrijdende milieueffectrapportage. Anya Niewierra, directeur van de VVV Zuid-Limburg, vindt dat „niet één maar twintig alarmbellen moeten afgaan. We praten over het stilste en mooiste hoekje van onze provincie, aangewezen als Nationaal Landschap en Natura 2000-gebied.”

Krachtig protest moet ervoor zorgen dat er nu een streep door de plannen gaat. Anders, vreest Niewierra, zal men steeds een beetje verder gaan. „Lastig wordt het wel. Wallonië heeft iets ongrijpbaars. Daar lopen onduidelijke lijntjes van en naar de politiek. En inspraakprocedures zijn er veel gepolitiseerder dan bij ons.”

Bodemrijkdom die zelfs tot ministaatje leidde

In een akte uit 1365 wordt al melding gemaakt van een ertsmijn in de buurt van het huidige Plombières. Deze Franse naam verwijst, net als de Nederlandse naam Blieberg, naar het gewonnen lood. In de zeventiende en achttiende eeuw verdween de delfstoffenwinning naar de achtergrond om in de negentiende eeuw met meer intensiteit dan ooit te worden opgepakt. Omdat de Europese landen het op het Congres van Wenen (1815) niet eens konden worden over het bezit van een zinkrijk strookje grond, lag net onder het Vaalse Drielandenpunt en even ten oosten van Plombières een eeuw lang het ministaatje Neutraal Moresnet. De Eerste Wereldoorlog maakte een einde aan dit curiosum. In de decennia daarna gingen de mijnen in deze inmiddels volledig tot België behorende streek dicht.

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 16 november 2017