Beeld anp

'Zou je alles uitprinten, dan ligt er bij de commissies die het verkiezingsprogramma schrijven nu een stapel papier van 2 meter hoog', vermoedt lobbyist Meüs van der Poel. 'Adviezen, onderzoeken, tienpuntenplannen, statements, wensenlijstjes, position papers.' Wopke Hoekstra, die het CDA-verkiezingsprogramma schrijft, denkt eerder aan een papierberg van 3 meter hoog.

Partijprogramma's

Met de presentatie van de programma's begint de strijd voor de landelijke verkiezingen van 15 maart 2017. D66 komt vrijdag als eerste met zijn conceptprogramma, in de Van Ostadeschool in Den Haag; Jesse Klaver geeft 6 september uitleg bij het programma van GroenLinks, duizend CDA-ers buigen zich 10 september over het programma van hun partij. De andere partijen volgen.



Die verkiezingsprogramma's vormen het begin van een nieuw politiek parcours. De lobbystrijd die door organisaties, bedrijven en koepels wordt gevoerd om hun opvattingen in het programma te krijgen is intens. Partijen bereiden zich daarop voor. Er zijn e-mailadressen waar de informatie naartoe kan, partijen houden spreekuren op zondagochtend (VVD), trekken langs zaaltjes of organiseren rondetafelgesprekken (CDA). 'Het is een geolied circuit geworden', zeggen lobbyisten. 'Partijen gaan er zeer professioneel mee om.'

Buiten de partijen en hun campagneteams is er één beroepsgroep met een scherpe focus op de verkiezingsdatum: de lobbyisten. Voor het eerst sinds 2002 kunnen ze zich grondig voorbereiden; naar het zich laat aanzien sneuvelt het kabinet niet voortijdig. 'Dat maakt het wel anders', zegt senator Jan Anthonie Bruijn, voor de derde keer voorzitter van de programmacommissie van de VVD. 'Er is nu veel meer tijd om iedereen fysiek te woord te staan. De haast is eraf.'



'Bij de verkiezingsprogramma's ligt het begin van ons traject', zegt Meüs van der Poel, als lobbyist actief in de sectoren media, sport en cultuur. 'Vanuit het programma kunnen opvattingen van partijen in het regeerakkoord komen. Daar ligt je doel.' Hoe belangrijk het regeerakkoord is, de basis van een coalitie, laten de daden van het kabinet-Rutte I zien. Vrijwel alles wat in het akkoord was afgesproken, is uitgevoerd. Zodra stappen buiten het akkoord worden gezet - denk aan de herziening van het belastingstelsel - gaat het mis.



Lobbyisten oefenen invloed uit in alle fasen van de politieke besluitvorming. Ze staan ambtenaren bij die aan wetten schrijven, ze schrijven als dat zo uitkomt mee aan amendementen en moties, praten Kamerleden bij over details van onderwerpen, ze bedenken Kamervragen of sturen Kamerleden tijdens debatten een sms of whatsapp met actuele informatie.



Maar dat is reparatie en koerscorrectie achteraf, de besluitvorming is dan allang onderweg. De lobbyist kijkt veel verder vooruit. 'Als de programma's worden geschreven zijn de standpunten nog vloeibaar', zegt Jan Schinkelshoek, Binnenhofveteraan, oud-Kamerlid en nu met Schinkelshoek & Verhoog actief in public affairs. 'Op dat moment moet je er zijn.'

Dieseluitstoot

Dat is het moment dat de lobbyist de hoofden en harten kan raken van degenen aan de knoppen. Om hen ervan te overtuigen dat ze eigenlijk voor hertenjacht zijn, voor minder dieseluitstoot, behoud van de steenkoolcentrales, statiegeldflessen, een levenslang rookverbod, voor landbouw in de Engbertsdijksvenen, eeuwige subsidie voor toneelgroep de Appel of actualiteitenprogramma's in de zomer. Of juist tegen natuurlijk.



Je dient bij de programmacommissie zelf het evenwicht in de lobby te bewaken, zegt Hoekstra. 'Werkgevers én werknemers, gepensioneerden én jongeren, artsen én patiënten.' Tientallen gesprekken heeft hij gevoerd. 'De volle breedte komt langs, we zeggen tegen niemand nee.' Als er wensen zijn met financiële gevolgen, heeft hij wel een standaardvraag: waar zou u het geld vandaan halen in uw eigen sector? 'Dan zie je het enthousiasme soms afnemen.'



Bruijn, de om zijn toegankelijkheid alom geprezen voorzitter van de VVD-programmacommissie, heeft het niet zo op het woord lobbyen. 'Professionele lobbyisten ken ik goed. Ze zaten nauwelijks onder de gesprekspartners die zich bij ons meldden. Veel belangengroepen sturen hun voorzitter. Als Yvonne van Rooy komt als voorzitter van de Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen, is dat lobby? Als er een Groninger komt klagen over zijn scheefgezakte huis, is dat lobby? Ik wil de gesprekspartners zo niet indelen.' Bruijn spreekt liever van '17 miljoen Nederlanders, die ons allemaal kunnen adviseren'.

Wopke Hoekstra schrijft het partijprogramma van het CDA. Beeld anp

Lea Bouwmeester, PvdA-Kamerlid met de portefeuille zorg, vraagt zich af of alle lobby wel als zodanig herkend wordt. 'Ik heb het gevoel dat leden van programmacommissies lobby vaak als neutrale informatie beschouwen. Die staan wat verder van het Haagse af.' Zij signaleert hoe lobbyisten in deze fase de plekken zoeken waar geld te verdelen is. Omdat het defensiebudget waarschijnlijk in de volgende regeerperiode omhoog gaat, zijn defensiespecialisten in trek. 'Die lobby wordt dan intensiever. Kamerleden krijgen meer uitnodigingen voor beleveniswerkbezoeken en om naar oefenlocaties te gaan.'



Lobbyen is volgens haar sowieso eerder een kwestie van laten zien en beleven geworden dan van informatieverstrekking. Ook Schinkelshoek ziet de klassieke lobby op verkiezingsprogramma's in belang afnemen. 'De koepels, de stand- en brancheorganisaties: tuinders, autoverkopers, ga zo maar door. Dat poldermodel brokkelt af. Er is nu meer rechtstreekse lobby van bedrijven en ngo's.' Wat dat volgens hem in de hand werkt is dat partijen hun herkenbare achterban kwijt zijn en zich meer openstellen voor de samenleving. Als voorbeelden noemt hij het spreekuur van de VVD of de CDA-bijeenkomst met duizend leden.

Verkiezingsprogramma: Eerder pamflet dan een wensenlijst Terwijl de lobbykracht groeit, neemt volgens Haagse insiders het belang van verkiezingsprogramma's af. Een deel van de besluitvorming is naar Brussel verschoven, waardoor het soortelijk gewicht van de partijverlangens kleiner wordt. Bovendien gaan de ontwikkelingen wereldwijd en in Europa zo snel, dat een programma al gauw achter de feiten kan aanlopen; een in de zomer van 2016 geschreven programma kan pas meewegen bij de begroting van 2018, wat vraagt om een zeer vooruitziende blik in snel veranderende omstandigheden.



Als belangrijkste reden voor het afnemende belang wordt de verpersoonlijking van de politiek genoemd. Programma's krijgen eerder de vorm van een pamflet dan van een boodschappenlijst, met wensen die kunnen worden aangekruist. Het draait steeds meer om de mensen. Partijen vertalen dat ook naar de manier waarop de programma's tot stand komen. Het CDA-programma krijgt sterk het stempel van de jonge senator Wopke Hoekstra. Bij de VVD is Jan Anthonie Bruijn een spilfiguur. De opkomst van allerhande kieswijzers geeft de verkiezingsprogramma's wel een nieuwe functie. De informatie voor de samenstelling daarvan wordt uit de programma's gehaald.

Contacten

Het lobbyspitsuur lag in april en mei. 'Je moet er vroeg bij zijn', zegt Schinkelshoek. Ook zijn bureau heeft zich in die periode bij de partijen gemeld. 'Je maakt die afspraken, desnoods om des keizers baard. Je schrijft een A4'tje, pakt de momenten die er zijn.'



Wie zich in of na het reces meldt heeft eigenlijk de boot gemist. 'Als er nu nog brieven komen, beginnen die meestal met: excuus voor de late aanmelding', vertelt Hoekstra. 'Men weet dat we aan het schrijven zijn.



'In deze periode komt het aan op persoonlijke contacten', zegt Van der Poel. 'Dat je nog even een passage mag meelezen: kloppen de feiten, is het waar dat een derde uur gym op de basisschool per jaar 85 miljoen euro extra kost?' Of het dan kan gebeuren dat hij in een verkiezingsprogramma zijn eigen teksten tegenkomt? 'Daar kan ik niets over zeggen', is het discrete antwoord. 'Het gaat niet om mij, maar om de klanten voor wie ik werk.'

Jan Schinkelshoek. Beeld anp

De eerste resultaten van het lobbywerk kunnen gemeld worden. CDA-leider Sybrand Buma oogstte in de Tweede Kamer hoongelach met zijn voorstel de dienstplicht weer in te voeren. Het CDA wil ermee door. Hoekstra: 'Het zou gek zijn als dat niet in het verkiezingsprogramma kwam.'



Bij de VVD draaide het in 2012 nog om het hervormen teneinde de financieel-economische crisis te bezweren. Die tijd ligt achter ons. Bruijn: 'De geluiden die ik opvang, gaan over veiligheid, over migratie en integratie en over de Nederlandse identiteit. Dat zal zeker een belangrijke rol in het verkiezingsprogramma krijgen.'