Met een aangescherpte wet wil Nederland aan de EU duidelijk maken dat het serieus optreedt tegen mestfraude. Boeren wachten in spanning af: is dit genoeg om een financiële strop af te wenden?

Drie boeren stonden voor de rechter. Het klinkt als het begin van een mop, maar het was de realiteit deze week in Den Bosch. Drie pluimveehouders uit Noord-Brabant moesten zich verantwoorden voor het overtreden van de meststoffenwet. Alle drie hielden ze op hun bedrijf meer kippen dan toegestaan. Omdat deze ‘illegale’ dieren wel gewoon poepen, zorgen ze voor een groter mestoverschot in Nederland, met alle gevolgen van dien voor het milieu. Een van de drie verdachten, een kippenboer uit Gilze, maakte het wel erg bont: hij mocht één kip houden maar had er in het jaar 2018 228.000 stuks.

Nu is het houden van meer dieren dan toegestaan, en dus het produceren van meer mest, een wel heel evidente en brutale overtreding van de wet. Er zijn ook subtielere vormen van gesjoemel, die lastiger te ontdekken zijn. Dezelfde rechtbank in Den Bosch veroordeelde in oktober een 45-jarige man uit Wintelre tot twee jaar cel, waarvan een jaar voorwaardelijk, wegens grootschalige mestfraude. Twee bedrijven van de man kregen geldboetes opgelegd, tot een totaal van 50.000 euro. De bedrijven waren betrokken bij het vervoer en de opslag van mest, waarvoor strenge regels gelden. Volgens de rechter had de man apparatuur gemanipuleerd, waardoor er valse laad- en losmeldingen werden gedaan van mesttransporten. Ook vervalste hij vervoersbewijzen en rommelde hij met mestmonsters. Zelfs toen hij wist dat justitie hem in het vizier had, ging hij daarmee door. Volgens de rechtbank heeft de man het imago van de agrarische sector geschaad en zijn eigen gewin boven het belang van het milieu gesteld.

De veroordeling van de man heeft ook een politieke betekenis. Minister Schouten van landbouw moet namelijk voor het eind van het jaar de Europese Commissie ervan overtuigen dat Nederland genoeg werk maakt van de aanpak van mestfraude. Daar is de commissie niet zo zeker van. Nederland heeft de hoogste veedichtheid van alle EU-landen en produceert veel mest. Daarom is het zaak goed in de gaten te houden of het milieu niet lijdt onder die grote hoeveelheid stront. Het resultaat stemt de Europese Commissie niet positief: Nederland voldoet al enkele jaren niet aan de doelen uit de Kaderrichtlijn Water. Deze verplichte EU-richtlijn moet ervoor zorgen dat de kwaliteit van het grond- en oppervlaktewater niet verslechtert door meststoffen als fosfaat en stikstof.

‘Nederland heeft de gevolgen niet in de hand’

De Europese Commissie, not amused, constateerde twee jaar geleden dat Nederland de mestproductie en de gevolgen daarvan niet in de hand heeft. Berichten in de media over fraude met mest deden de commissie vermoeden dat minstens een deel van het Nederlandse probleem dáár zit. Ze besloot Nederland er niet mee weg te laten komen en deelde een voorwaardelijke sanctie uit: de ‘derogatie’ die Nederland voor (wederom) vier jaar hoopte te krijgen, werd maar voor twee jaar toegekend, voor 2018 en 2019.

Een derogatie is een uitzondering op de regels. In het geval van mest betekent het een uitzondering op de maximale hoeveelheid stikstof uit dierlijke mest die per jaar op een hectare grond gebracht mag worden. Binnen de EU geldt als standaardnorm 170 kilo stikstof per hectare per jaar. Nederlandse boeren mogen, afhankelijk van het soort bodem, 230 of 250 kilo op een hectare uitrijden. Die extra stikstof zou in Nederland het milieu niet schaden, omdat het wordt opgenomen door gewassen zoals gras. In het Nederlandse klimaat kennen zulke gewassen een langer groeiseizoen dan in andere landen en dus kunnen boeren over een langere periode van het jaar mest uitrijden.

Aan deze derogatie is Schouten en de boeren veel gelegen. Volgens de minister stimuleert die hen om grasland aan te houden, omdat ze daar hun mest op kunnen uitrijden. Dat gras zelf is weer gunstig voor het klimaat, omdat dit het broeikasgas CO2 uit de atmosfeer opneemt. Voor de boeren is er ook een financieel belang, want als zij méér mest produceren dan zij mogen uitrijden, moeten ze dit laten afvoeren, bijvoorbeeld naar een collega die nog mest kan gebruiken of naar een vergister die mest omzet in energie. Voor dat afvoeren moet de boer betalen.

De universiteit van Wageningen heeft becijferd dat veehouders enkele duizenden tot tienduizenden euro’s per jaar betalen aan de afvoer van mest. Als de derogatie vervalt en de boeren de helft minder mest mogen uitrijden, stijgen de afvoerkosten navenant. Die kosten verklaren meteen waarom sommige boeren frauderen: het levert direct financieel gewin op. In samenwerking met transporteurs wordt mest illegaal gedumpt of extra op het eigen land gegooid, omdat de gewassen dan beter groeien. Gevolg: vervuiling van het water.

De Brusselse berisping werd door de minister en de boeren met gemengde gevoelens ontvangen. Een verlenging van de derogatie met maar twee jaar was een bittere pil, maar aan de andere kant ook een meevaller, want de Europese Commissie had ook zomaar kunnen besluiten Nederland in het geheel geen uitzondering meer te gunnen.

De Nederlandse mestwet is een kluwen van regels

Maar ja, hoe gaat minister Schouten nu aantonen dat Nederland hard genoeg optreedt tegen mestfraude? Ze heeft na de berisping een ‘versterkte handhavingsstrategie’ ingesteld. Een onderdeel daarvan is dat er strengere controles plaatsvinden in drie ‘risicogebieden’, de Peel, de Gelderse Vallei en Twente. In het bijzonder is er aandacht voor de ‘risicogroep’ van de intermediaire bedrijven, de transporteurs en de makelaars in mest. Zij worden gezien als spil tussen aanbieders en afnemers van mest.

Afgelopen zomer hield de politie vier mannen aan die werkten voor een mestintermediair uit de buurt van Zwolle. Het bedrijf, dat meststoffen verhandelt, vervoert en opslaat, heeft honderden boeren als klant. De medewerkers worden ervan verdacht dat zij boeren ‘hielpen’ door mest alleen op papier af te voeren. In werkelijkheid reden de boeren het uit over hun land, in veel grotere hoeveelheden dan toegestaan.

Strengere controles moeten de pakkans bij mestfraude verhogen. Ook heeft de minister laten onderzoeken of de straffen voor mestfraude afschrikwekkend genoeg zijn. Een commissie van deskundigen concludeerde dat de boetes hoog genoeg zijn. “Een verdere verhoging van de boetes ligt dan ook niet in de rede”, schreef minister Schouten, omdat een frauderende boer dan failliet kan gaan als gevolg van een misstap. Bovendien is niet elke overtreding van de meststoffenwet meteen doelbewuste fraude. De Algemene Rekenkamer stelde al herhaaldelijk dat de Nederlandse mestwet zo’n kluwen van regels is dat een overtreding gauw gemaakt is en goede handhaving lastig.

Schouten stuurt het pakketje papier nu nederig naar Brussel

De strengere aanpak van mestfraude maakt deel uit van een herziening van de mestwet, waarmee de Kamer deze week akkoord gegaan is. “Het primaire doel van het mestbeleid blijft het verbeteren van de kwaliteit van grond- en oppervlaktewater”, zei Schouten. Zij stuurt het pakketje papier nu nederig naar Brussel, in de hoop dat het genoeg is om de derogatie te verlengen in 2020 en 2021.

Boeren wachten het in spanning af. Er zou voor Kerst duidelijkheid komen, was de verwachting. Door het aantreden van een nieuwe Europese Commissie heeft die planning vertraging opgelopen, en zal het wel maart of april worden.

Een van de drie kippenboeren die dinsdag in Den Bosch voor de rechter stonden, verklaarde dat hij de wet had overtreden om iets goeds te doen. De pluimveerechten die hij had om zijn kippen te houden, had hij verkocht (het recht om een kip te houden kost op de markt zo’n 17 euro) en de opbrengst had hij geïnvesteerd in milieutechnieken om de uitstoot van schadelijke stoffen uit zijn stal te beperken – een relevante maatregel in de stikstofcrisis.

Het Openbaar Ministerie eiste niettemin een boete van 200.000 euro (waarvan de helft voorwaardelijk), een werkstraf van 240 uur én een voorwaardelijke gevangenisstraf van zes maanden. Ook wil het dat de pluimveehouder bijna twee miljoen euro onterecht behaald voordeel terugbetaalt. De rechter doet over twee weken uitspraak.

Lees ook:

Mestfraude? Oplossen. Uitroeien!

Fraude, fosfaat, fipronil - boerenvoorman Marc Calon holt van crisis naar crisis. ‘Zelfs in een politiestaat glippen slimmeriken door de mazen van de wet’, zegt hij.

Nederlands oppervlaktewater scoort een dikke onvoldoende

De kwaliteit van het oppervlaktewater in Nederland lijkt goed. Maar schijnt bedriegt, aldus Natuur & Milieu. Sloten, beken, vijvers, grachten en kleine plassen zijn vervuild en goed toezicht is er niet.