In september, nog maar drie maanden geleden, dreigden de Algemene Politieke Beschouwingen in de Tweede Kamer uit te lopen op „een politieke group hug”, zei fractievoorzitter van de ChristenUnie Gert-Jan Segers destijds. Want wat was de sfeer ontspannen. Er was een pensioenakkoord gesloten, een klimaatakkoord: de polder had Rutte successen gegund. De meerderheid in de Eerste Kamer was verloren, maar dat was niet erg: GroenLinks beloofde zich constructief op te stellen en vóór alle begrotingen te stemmen. Meerderheid gegarandeerd.

Misschien nog wel belangrijker: in de coalitie van VVD, CDA, D66 en CU hoorde je vaak dat het belangrijkste doel van Rutte III binnen handbereik was: het dichten van ‘kloven’ tussen bevolkingsgroepen. Dit kabinet, schreven de partijen in hun regeerakkoord, wilde bezorgde burgers serieus nemen. Had het Sociaal en Cultureel Planbureau niet geconstateerd dat het met die kloven inmiddels wel meeviel? Nederlanders zijn verrassend eensgezind en hebben een hekel aan polarisatie, schreef het SCP in juni.

Lees hier hoe positief de coalitie in de zomer over zichzelf dacht

In korte tijd is de sfeer volledig omgeslagen. Bij de coalitiepartijen proef je opluchting dat het kalenderjaar erop zit. Vermoeid en ietwat gedesillusioneerd gaat Rutte III de Kerst in. „Het is een pittig half jaar geweest, met veel onrust”, zegt Segers. „In de coalitie heerste na het klimaat- en pensioenakkoord en een goede begroting optimisme. Maar we kregen een tijd van tegenwind.”

Intern zat het tegen: de stikstofcrisis legde de grote ideologische verschillen tussen de coalitiepartners bloot. D66 pleitte voor halvering van de veestapel, terwijl het CDA en de CU juist probeerden de agrarische sector te ontzien. Inmiddels zijn de eerste stapjes gezet. Zo gaat de maximumsnelheid volgend jaar omlaag naar honderd kilometer per uur. Maar, weten de partijen, de écht moeilijke keuzes moeten nog komen.

Voor het klimaat- en pensioenakkoord geldt hetzelfde. Er is nog maar weinig afgesproken. Coalitiepartijen gingen bovendien steeds openlijker praten over elkáár. Dat het CDA’er Pieter Omtzigt was die D66’er Menno Snel vragen bleef stellen over de toeslagenaffaire, maakte partijen nerveus. Snel kondigde woensdag zijn aftreden aan. Dat juist een coalitiepartij Snel in het nauw dreef, heeft volgens bronnen in de coalitie de sfeer in Rutte III niet bevorderd.

De maatschappij laat zich horen

De coalitie, die kloven had willen dichten, hoefde niet ver te zoeken om de maatschappelijke onvrede te vinden. De afgelopen maanden bonkte de samenleving met kracht op de poort van het Binnenhof. Er waren stakingen, demonstraties, deze week zelfs een spontane bezetting door actievoerende boeren. Ook een symbolisch krachtig moment: tijdens debatten over de toeslagenaffaire zaten getroffen burgers op de publieke tribune. Terwijl zij wachtten op genoegdoening, kregen ze dat niet. Teleurgesteld dropen ze woensdag af, nadat Snel zijn aftreden bekend had gemaakt. In de Haagse logica was dat een grote stap, maar de ouders waren naar Den Haag gekomen voor antwoorden die ze opnieuw niet kregen.

Het Malieveld staat regelmatig vol. „Zo vaak zelfs”, zegt PvdA-leider Lodewijk Asscher, „dat je kaartjes moet reserveren om nog een plek te vinden.” Er stonden stakende scholieren voor het klimaat, later kwamen de leraren, de boeren, de bouwers.

Het kabinet luisterde soms wel. Vertegenwoordigers van de gele hesjes mochten langskomen, en terugkomen om Rutte „aan de afspraken te houden”. Boeren ontbeten maandag op het Catshuis met Rutte en minister Carola Schouten (Landbouw, CU).

Maar volgens Asscher is Rutte III „het contact met de samenleving kwijtgeraakt”. „Macro-economisch zijn de cijfers goed. Maar het kabinet gedraagt zich afstandelijk, heeft een kille manier van denken. Dat bleek bijvoorbeeld bij de toeslagenaffaire.”

De manier waarop het maatschappelijk verzet zich organiseert is nieuw, zegt Segers. „Dat gebeurt buiten de polder. Met vakbonden of organisaties kun je afspraken maken, maar vervolgens ontstaan op Facebook initiatieven als Farmers Defence Force, Grond in Verzet of PO In Actie. Zij nemen geen genoegen met gemaakte afspraken en willen meer. Dat is voor ons, politici, heel moeilijk. Vertrouwen in de politiek keert pas terug als bonden en andere gesprekspartners van de overheid weer wat vertrouwen van hun eigen achterban krijgen.”

GroenLinks-leider Jesse Klaver zegt dat „de schouders zijn gaan hangen in de coalitie”. „De crisis in de publieke sector hebben ze niet opgelost. Volgend jaar gaan de scholen weer staken, en ook de politie gaat actievoeren. Stikstofmaatregelen zijn er nog niet. Het kabinet wekt de indruk uitgeregeerd te zijn, maar de grote dossiers stapelen zich op.”

Kapitalisme

Klaver prijst regeringspartijen VVD en CDA, die nu openlijk nadenken over een nieuwe koers. Het CDA heeft het weer over ‘volkshuisvesting’ in plaats van de ‘woningmarkt’. De VVD wijst op schaduwkanten van het kapitalisme. „Ze voelen wel aan dat een ander geluid nodig is. Maar het blijft nog bij woorden. Ook dat is tekenend voor de verlamming in deze coalitie.”

Wat het extra lastig maakt, is dat de coalitiepartijen op verzet stuiten van groepen die juist hun kernelectoraat vormen. De boeren zijn boos op Carola Schouten. De leraren en wetenschappers op Arie Slob (Onderwijs, CU) en Ingrid van Engelshoven (Onderwijs, D66). De Telegraaf-lezend en autorijdend Nederland kan zich op VVD’ers als Cora van Nieuwenhuizen (Verkeer) en Rutte richten. Het maakt de partijen onzeker: waarom zijn ónze mensen boos op ons?

Luister ook naar deze aflevering van Haagse Zaken over de VVD

Achteraf, zegt Segers, was het geen goed idee in september te komen met plannen voor een investeringsfonds. Dat fonds, volgens minister Wopke Hoekstra (Financiën, CDA) gevuld met „tientallen miljarden”, zou projecten financieren om „het verdienvermogen” van Nederland te versterken. Er is nog weinig van terechtgekomen. Segers: „Het plan was nobel: de economie versterken. Maar mensen dachten: ‘Hé, en ik dan?’ Dat moeten wij ons aantrekken.”

Lees ook dit interview met Gert-Jan Segers: ‘We proberen de heimwee te verdoven’

Vermoeid en ietwat gedesillusioneerd gaat Rutte III de Kerst in. Na het pensioen- en klimaatakkoord is in korte tijd de stemming omgeslagen. Op het Malieveld stonden stakende scholieren, voor het klimaat, en later stonden er leraren, boeren en bouwers. Het verzet komt juist van groepen die het kernelectoraat van de coalitiepartijen vormen.

NRC Klimaat De laatste ontwikkelingen rond klimaat, natuur en duurzaamheid Inschrijven

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 21 december 2019