Het was een experiment zoals er zoveel – bedoeld en onbedoeld – online hebben plaatsgevonden: 72 uur lang mochten bezoekers aan de website Reddit vorig jaar pixels aanbrengen op een canvas van 1.000×1.000 pixels, onder de naam Reddit Place. Na elke pixel moest de bezoeker een paar minuten wachten voordat de volgende kon worden geplaatst. Verschillende groepen bezoekers organiseerden zich vervolgens in ‘subreddits’ om overleg te plegen en samen kunstwerkjes te maken op het canvas.

Een vaak uitgevoerd experiment, met ditmaal één verschil: onderzoekers Thomas Müller en James Winters keken mee naar de manier waarop het canvas veranderde. Ze publiceerden op woensdag hun onderzoek naar de culturele evolutie van Reddit Place in het tijdschrift Plos One. Müller en Winters zijn verbonden aan de Minds & Traditions research group van het Max Planck Instituut voor de wetenschap van de menselijke geschiedenis in het Duitse Jena. „Het was een beetje alsof je bacteriën bekijkt in een petrischaaltje”, schrijft Müller in een persverklaring. „Met gelimiteerde ruimte en middelen veranderen de kunstwerken in een soort stabiel ecosysteem.” Hij vergelijkt het met biologische evolutie.

Müller en Winters richtten zich voor het onderzoek tot het concept van culturele compressie, wat van belang is voor de theorie die stelt dat culturele evolutie een soortgelijke logica vertoont als biologische evolutie. Compressie houdt in dat tradities reageren op druk door zich te ordenen en patronen te vormen. Zo ontstaan op een natuurlijke manier regels voor de ontwikkeling van kunst, taal, technologie en andere cultuuruitingen. Hoe gecomprimeerder een cultuur is, hoe voorspelbaarder uitingen van die cultuur zijn.

Entropie nul

Reddit-bezoekers werden aan het begin van het Reddit Place-experiment geconfronteerd met een volledig blanco canvas. Deze staat wordt door de onderzoekers aangeduid als entropie nul: het canvas is volledig ordelijk en bestaat uit slechts één kleur, wit. Daarna maten ze of er meer verschillende kleuren werden geplaatst – dus of de entropie toenam – en zo ja, op welke manier.

Er zijn twee mogelijke manieren waarop compressie kan plaatsvinden, aldus de theorie. Ten eerste kan er een globale consensus ontstaan, waarbij een cultuur zich volledig homogeen ontwikkelt en afwijkingen vernietigt. In het geval van Reddit Place zou dat betekenen dat het canvas op den duur weer grotendeels uit dezelfde kleur(en) zou bestaan. Zowel de globale als de lokale entropie is dan laag.

Het tweede mogelijke proces ziet juist een samenwerking ontstaan tussen verschillende patronen. Het Reddit-canvas vormt zich in dat geval tot een gestructureerde lappendeken, bijvoorbeeld van vlaggen van verschillende landen. De lokale entropie is in dat geval nog steeds laag – men gebruikt alleen de kleuren rood, wit en blauw voor de Nederlandse vlag. Maar op grote schaal is de variatie in kleuren juist hoog, omdat er veel verschillende vlaggen zijn.

In de loop van de eerste uren zagen de onderzoekers het aantal kleuren op het canvas in hoog tempo toenemen. Bezoekers plaatsten hun pixels zo ver mogelijk uit elkaar, om elkaar zo niet in de weg te zitten en niet te hoeven vechten om ruimte. Maar hoe voller het canvas werd, hoe lastig het werd om elkaar te vermijden, met soms slaande ruzie tot gevolg. Zo vochten tekeningen van de Franse en de Duitse vlag een kleine oorlog uit om territorium. Uiteindelijk werd de ruzie bijgelegd met een compromis: de Europese vlag kwam tussen de twee vlaggen in te liggen, waardoor ze deel werden van hetzelfde kunstwerk.

Het tweede scenario van Müller en Winters bleek te kloppen. Na grofweg vijftig uur begon Reddit Place zich te stabiliseren tot een lappendeken met duidelijke grenzen en voorspelbare patronen op lokaal niveau. „Alsof de groepen zeiden: we zijn beter af zonder elkaar, maar als je een beetje van mij neemt, en ik neem een beetje van jou, dan zijn we samen veilig”, schrijft Winters.

NRC Wetenschap Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin Inschrijven

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 12 september 2018