Pegida demonstreerde in februari 2016 bij de Stopera tegen de gevreesde islamisering. Beeld Bram Petraeus/HH

Zou dit ook in Nederland kunnen gebeuren? Het is een vraag die onherroepelijk opborrelt als aan de overkant van de Atlantische Oceaan iemand geïnspireerd door rechts-radicale ideeën een geweer leegschiet op straat, in een discotheek of een winkelcentrum.

Om te beginnen: Nederland kent geen uitgebreide traditie van extreemrechts geweld. De laatste grote schietpartijen in ons land, die in Alphen aan den Rijn in 2011 en in Utrecht in maart van dit jaar, hadden een ander motief. Geweld uit rechtse hoek bleef de laatste jaren beperkt tot bijvoorbeeld een aanslag met molotovcocktails bij een moskee in Enschede en het plaatsen van een vuurwerkbom bij een Somalisch gezin. Vergelijk dat met Duitsland, waar 1600 geweldsincidenten met een extreemrechtse achtergrond plaatsvonden in 2016. Of dus met de Verenigde Staten, waar de schietpartij in El Paso van zaterdag de jongste is in een inmiddels lange rij schutters die zich lieten inspireren door rassenhaat.

Dat wil niet zeggen dat er in Nederland niets aan de hand is. De Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) constateert in een vorig jaar uitgebracht rapport dat het taalgebruik onder rechts-extremisten steeds agressiever en opruiender wordt, vooral online. “Bovendien heerst in deze kringen een grote fascinatie voor vuurwapens,” schreef de AIVD.

Bij extreemrechts dachten we in Nederland tot niet eens zo heel lang geleden aan neonazi’s en skinheads. Tijden zijn veranderd: de neonazi’s vormen nog maar een klein deel van extreemrechts Nederland. Hun leidende rol is overgenomen door anti-islamstromingen en het uit de VS overgewaaide alt-right gedachtegoed, constateren deskundigen. Trumps vertrouweling Steve Bannon had niet voor niets het plan in een Italiaans klooster een academie voor populisten te beginnen.

Varkensvlees

Verweving met ‘gewone’ politiek is vaker zichtbaar. Zo heeft Erkenbrand, het ‘studiegenootschap in de lijn van het Europese Nieuw Rechts’, connecties met Forum voor Democratie. ‘Wij geloven in het zelfbeschikkingsrecht van alle volkeren inclusief de blanke volkeren’, is op hun Twitteraccount te lezen.

Cyriel Triesscheijn van antidiscriminatie­bureau Radar ziet de organisatiegraad toenemen. “Ze komen meestal bij elkaar in kleinschalige formaties van vijf tot twintig mensen,” zegt hij, “en dat zijn er dan al veel. Maar we zien dat ze in staat zijn tot confronterende verrassingsacties: een barbecue met varkensvlees, protesten bij de intocht van Sinterklaas om groepen tegen Zwarte Piet tegen te werken. Wij krijgen meldingen binnen van gemeenten die bijeenkomsten zien waar je je zorgen over moet maken. Onlangs nog in Brabant, waar in een huis een stuk of dertig mensen bij elkaar kwamen in foute kleding, waar nazistische leuzen werden gescandeerd. Oplettendheid is gewenst.”

Waarop dan precies moet worden gelet, is niet altijd gemakkelijk te bepalen. De wereld van het rechts-extremisme is in Nederland versnipperd en ‘verschrikkelijk ingewikkeld’, zegt Steven Lenos van RadarAdvies, een bureau voor maatschappelijke vraagstukken. “Er zijn veel groepen waarin ook vaak ruzie ontstaat, waardoor weer nieuwe groepen ontstaan.”

Toetsenbord

Wel is terug te zien dat de ‘grote omvorming’ of great replacement in deze kringen veel aandacht krijgt – het idee dat minderheden zorgen dat de Joods-christelijke gemeenschap niet alleen in de verdrukking komt, maar uiteindelijk zal worden uitgebannen.

“Ze claimen dat de blanke, linkse elite de politieke toekomst van ons land vergooit,” zegt Lenos. “In El Paso zie je dat idee terugkomen, net zoals in Christchurch in Nieuw-Zeeland. In Noorwegen schoot Anders Breivik op jonge socialisten, juist omdat zij die toekomstige elite zouden vormen.”

Communicatie vindt online plaats, op internationale fora als 9gag, 4chan, Hiddenlol en 8chan. Dat maakt mensen met extreem-rechtse denkbeelden nog moeilijker te volgen en te vangen. Waar ze voorheen gespot konden worden op bijeenkomsten, kunnen ze zich nu achter hun toetsenbord laten inspireren. In het ergste geval door de ideeën van voormalige aanslagplegers als Breivik (77 doden in Noorwegen, 2011) of Brenton Tarrant (51 doden in Nieuw-Zeeland, afgelopen maart), die op sommige donker hoeken van het wereldwijde web als heiligen worden vereerd.

Lovende reacties

Wat Lenos extra zorgen baart: “Het lijkt bijna alsof de aanslagplegers in El Paso en Christchurch het doen voor hun volgers. Ze kondigen aan: ik stel een daad, ik ga het doen.” En daarop volgen lovende reacties en aanmoedigingen.

Ook de dader van de schietpartij in El Paso sprak in een verklaring zijn sympathie uit voor de schutter van Christchurch. Dat deed hij op 8chan, dat zichzelf de ‘duisterste plek op het internet’ noemt. Gisteren ging 8chan korte tijd off­line, nadat internetbeveiligingsbedrijf Cloudflare de samenwerking beëindigde.

De ‘groeiende groep kwetsbare personen die in aanraking komt met gewelddadig rechts-­extremistisch gedachtegoed’ baart de AIVD zorgen. “Ze creëren namelijk een klimaat waarin het risico dat (snel radicaliserende) rechts-extremistische eenlingen of kleine groepen geweld in zullen zetten om een statement te maken, groter is dan in het verleden,” aldus de dienst in het rapport uit 2018.

Vooroordelen

Een echt antwoord daarop hebben we niet, zegt Hanneke Felten van Kennisplatform Integratie en Samenleving. Daarom moet er onderzoek komen om te kijken op wat voor manier openlijk racisme kan worden bestreden. “Onderzoek draait tot nu toe heel erg om het bestrijden van subtielere, onbewuste vooroordelen. We weten veel minder over dat extreme racisme.” Ook de online stroming moet dan bekeken worden. “Door de omvang moeten we echt nadenken hoe we racisme aan kunnen pakken, vanuit de wetenschappelijke praktijk.”

Felten kan daar al wel iets over te zeggen. Zo is met een goed voorbeeld al veel winst te behalen, omdat achter vooroordelen vaak angst zit: de vrees verdrongen te worden en om te verliezen. “We zien dat vooral witte mannen dit gedachtegoed aanhangen,” zegt Felten. “Zij komen uit heel verschillende gelederen. Dat betekent dat rolmodellen divers zullen moeten zijn. Als een populaire voetballer kan laten zien dat hij bevriend is met een moslimman, kan dat angst wegnemen.”