Dobrobyt to nie tylko PKB, dochody na mieszkańca czy dostęp do edukacji i służby zdrowia. To także choćby jakość sprawowania rządów, łatwość prowadzenia biznesu, wolności obywatelskie, bezpieczeństwo, kapitał społeczny czy dbałość o środowisko naturalne. Między innymi takie obszary wziął pod lupę międzynarodowy think tkank Legatum Institute, który bada procesy wychodzenia państw z biedy i mechanizmy bogacenia się. Na podstawie zebranych danych organizacja stworzyła ranking „Legatum Prosperity Index 2016”.

W których państwach żyje się na najwyższym poziomie? Nie jest niespodzianką, że w pierwszej dziesiątce rankingu znajdują się państwa skandynawskie: Norwegia i Finlandia, a nieco dalej Szwecja i Dania. Jubileuszowa, 10. edycja rankingu przyniosła jednak zmianę na pozycji lidera – Skandynawia, reprezentowaną od wielu lat przez Norwegów zastąpiła Nowa Zelandia.

Co z Polską? Polska znalazła się na 34. pozycji w rankingu, obejmującym 149 państw. Poziom dobrobytu porównywalny jest z Cyprem, Włochami, Koreą Południową czy Słowacją, znacząco wyprzedzamy za to m.in. Węgry (47. miejsce).

Jakie pozycje zajmują w „Legatum Prosperity Index 2016” poszczególne państwa? Sprawdź na interaktywnej mapie. Aby dowiedzieć się więcej, kliknij na państwo, które cię interesuje:

Co docenili u nas analitycy Legatum Institute? Spośród analizowanych wskaźników najlepiej wygląda bezpieczeństwo, zarówno na poziomie państwa, jak i indywidualnym. Stosunkowo nieźle wypadają też sprawy związane z funkcjonowaniem sądów, władz, samorządów oraz przedsiębiorczość. Wszystkie te cechy sprawiają, że w ciągu kilku ostatnich kilku lat awansowaliśmy z 40. pozycji w rankingu dobrobytu.

Niestety ostatni rok nie był najlepszy – nasz kraj zanotował spadek w rankingu aż o pięć pozycji. Tymczasem z analizy Legatum Institute wynika, że kilka zmian w mentalności Polaków i funkcjonowaniu społeczeństwa mogłoby szybko doprowadzić do wzrostu dobrobytu. A przy okazji dać nam stabilną pozycję w pierwszej trzydziestce najzamożniejszych państw. Na przeszkodzie, zdaniem autorów raportu, stają jednak m.in.: nasilający się populizm, podgrzewanie przez polityków ksenofobicznych nastrojów, a co za tym idzie, ograniczanie swobód obywatelskich.

Największe zastrzeżenia budzi jednak niski poziom kapitału społecznego, który znacząco obniża nam statystyki, a przede wszystkim hamuje rozwój. Na czym polega problem? – Kapitał społeczny to, mówiąc w dużym uproszczeniu, zdolność do samoorganizacji, podejmowania wspólnych działań na rzecz wspólnego dobra, czegoś ponad indywidualnym, rodzinnym interesem – mówi dr Grzegorz Makowski, socjolog z Fundacji Batorego, wykładowca Collegium Civitas. – Aby zmierzyć poziom kapitału społecznego, bada się np. zaangażowanie w wolontariat, liczbę stowarzyszeń czy aktywny udział w wyborach i życiu politycznym – wyjaśnia socjolog.

A z tym jest u nas dość mizernie. – Mamy około 100 tysięcy organizacji społecznych, a jak na 38-milionowy kraj to dość mało. Na przykład w Niemczech czy Wielkiej Brytanii na jednego mieszkańca przypada ich kilka razy więcej – mówi dr Makowski. – Różna jest też jakość uczestnictwa. Przykładowo, kilkanaście procent Polaków deklaruje zaangażowanie w wolontariat, ale zwykle ogranicza się to jednorazowych aktywności, np. zbierania raz w roku pieniędzy do puszki na WOŚP. Myli się też wolontariat z pomocą rodzinie. To nie jest wolontariat, w którym chodzi o to, by pracować pro bono na rzecz kogoś spoza kręgu najbliższych, czy na rzecz jakiegoś celu – dodaje ekspert.

Dlaczego nasz kapitał społeczny jest niższy niż na Zachodzie, gdzie obywatele na co dzień zaangażowani są w prace dla wspólnego dobra? Jak wyjaśnia dr Grzegorz Makowski, mamy co prawda bogatą, przedwojenną tradycję społecznikowską. Niestety, w okresie komunizmu. kiedy relacje międzyludzkie były kontrolowane przez władzę, a samoorganizacja obywatelska nielegalna, te tradycje się załamały. Co prawda „Solidarność” jako ruch, miała ogromny potencjał do budowy kapitału społecznego, ale był to przede wszystkim ruch oporu, bez klarownej wizji co i jak po komunizmie.

A po upadku komunizmu żaden rząd skutecznie nie zadbał o odbudowę więzi społecznych. – Nie chodzi o to, żeby państwo tworzyło organizacje i karmiło je bez końca pieniędzmi albo syciło programy edukacyjne teoriami o kapitale społecznym. Chodzi o to, żeby praktycznie to robić – mówi dr Makowski. – Śmiejemy się z Amerykanów, że są nieukami. Może i nie znają jakichś dat i faktów, ale mają znacznie większą wiedzę praktyczną o tym jak ze sobą żyć i współpracować. W szkole dzieci pracują dużo częściej nad wspólnymi projektami, a po zajęciach angażują się w sporty zespołowe i wolontariat. Na przykład, uczniowie ze szkół opiekują się przedszkolakami w wakacje, wyrabiają sobie odpowiedzialność za innych. Sport w amerykańskiej szkole jest także wychowaniem do współpracy. A u nas? Kluby sportowe uwikłane są w lokalną politykę, a dzieci po szkole tłuką zadania do 11 w nocy – dodaje socjolog.

Nieumiejętność współpracy przekłada się na późniejsze funkcjonowanie w społeczeństwie. Prof. Janusz Czapiński, psycholog społeczny I badacz kapitału społecznego, kiedyś słusznie zauważył, że utożsamiamy się przede wszystkim z rodziną, potem długo, długo nic i pojawia się jakiś abstrakcyjny naród. Nie ma nic pomiędzy, a ta „luka”, to właśnie brak kapitału społecznego. A to przekłada się też na gospodarkę.

W jaki sposób? W parze z niskim kapitałem społecznym idzie brak zaufania – i do drugiej osoby, i do instytucji. – Trudno sobie wyobrazić, że bez zaufania zbieramy się w gronie ludzi, którzy mają dajmy na to pomysł na jakiś biznes, że efektywnie współpracujemy, wykładamy pieniądze, tworzymy jakiś produkt i dzielimy zyskami – mówi dr Grzegorz Makowski. – Nie ufamy też prawu i procedurom. Przykład? Zamówienia publiczne. W prawie 50 proc. z nich jest tylko jeden oferent. Ludzie sami eliminują się z rynku zamówień, bo są przeświadczeni, że i tak nie dostaną kontraktu. Nie podejmują konkurencji, nie próbują też nic zmienić. Nie słyszałem o żadnej inicjatywie organizacji przedsiębiorców, aby usprawnić system zamówień publicznych – mówi socjolog.

Brak współpracy społecznej widać na co dzień. Samorząd ma problemy finansowe? Podnosi opłaty za przedszkola, zamiast podjąć dialog z rodzicami. Rodzice, zamiast wypracować z samorządem kompromis, podnoszą bunt i żądają uregulowań w ustawie. Ustawy są coraz bardziej szczegółowe i ograniczają swobodę, a dodatkowo mało kto do tego prawa ma zaufanie. Wielu więc stara się je ominąć i wykorzystuje luki. Koło się zamyka.

Budowa kapitału społecznego trwa dekady. Ale jeśli tylko nauczymy się współpracować...

Jeszcze kilkanaście lat temu Jim O’Neill, były szef jednego z największych banków inwestycyjnych Goldman Sachs, przekonywał, że do 2050 r. miano mocarstw zdobędą kraje BRICs: Brazylia, Rosja, Indie i Chiny. To najliczniejsze państwa z niewykorzystanym dotąd potencjałem ekonomicznym i ludzkim. O ile jednak Chiny i Indie wciąż pobudzają wyobraźnię ekonomistów, o tyle z czasem okazało się, że Brazylia i Rosja nie potrafią skorzystać z szans, jakie daje im globalizacja. Wskutek zawirowań na światowym rynku zaczęły borykać się z kryzysem finansowym i dalszy rozwój stanął pod znakiem zapytania.

Zawiedzione nadzieje związane z gigantami BRICs odsłoniły potencjał mniejszych państw, pretendujących do miana globalnych tygrysów: Wietnamu, Indonezji i Filipin (VIP). Cechują się one nie tylko coraz szerzej zakrojonymi inwestycjami, sprawnym zarządzaniem i edukacją na wysokim poziomie, ale też systematycznymi i dużymi skokami w rankingu dobrobytu na poziomie ok. 7 proc. rok do roku. Tymczasem średnia światowa to niecałe 3 proc.

Ale nie tylko młode azjatyckie tygrysy spełniają warunki do bycia w przyszłości liderami na światowych rynkach. Co ciekawe, eksperci z Legatum Institute do trio zaliczają też Polskę, która razem z Wietnamem, Filipinami i Indonezją tworzy grupę VIPP. „Razem państwa te stanowią 6,6 proc. globalnej populacji. Wzrost dobrobytu w państwach VIPP to wzrost dobrobytu setek milionów ludzi na świecie” - piszą autorzy raportu.

Władysław Frasyniuk ostro o pomyśle 4 tys. złotych na niepełnosprawne dziecko. Zobacz wideo