Alan Titley, Údar agus iar-Ollamh le Gaeilge i gColáiste na hOllscoile, Corcaigh

Samhlaím trí rud go sonrach a d’fhéadfaí a dhéanamh d’fhonn na Gaeilge a neartú, agus ní bhaineann ach ceann amháin díobh le hairgead!

1. Tá an scéal sa chuid thoir thuaidh den tír a dtugaimid ‘na sé chontaetha’ air go dona ceal rialtais. Ar chúis éigin, tá an milleán, arís eile, á chur ar an nGaeilge. Réiteach amháin: go ndéanfadh an rialtas seo againne ó dheas (agus Tír Chonaill) brú binbeach neamhleithscéalach a chur ar Rialtas na Banríochta Acht na Gaeilge a thabhairt isteach. B’fhéidir é seo a dhéanamh go furasta de réir na cumhachta atá ag Rúnaí Stáit na Breataine. Réiteodh dhá fhadhb in éineacht, cearta lucht labhartha na Gaeilge thoir thuaidh, agus rialtas leathbhaile a thabhairt ar ais. Thaispeánfadh, leis, go bhfuil cnámh dhroma éigin agus tuiscint dá réir ag an rialtas.

2. Athchóiriú a dhéanamh (arís eile) ar chúrsa na hardteistiméireachta. Nuair a chloisim an focal ‘leasú’ tagann crith craicinn orm agus fonn orm a rá os ard, ‘nach bhfuil an scéal dona go leor mar atá, gan cuimhneamh ar leasú!’ Ba smaoineamh ar fónamh é treise a chur le labhairt na Gaeilge sa scrúdú mallaithe sin, ach mar atá faoi láthair, deimhnítear nach mór leath na marcanna don scrúdú ar bhonn deich nóiméad nó cúig nóiméad déag d’agallamh is d’éisteacht. Ba chóir, dar liom, an cúrsa a dhéanamh i bhfad níos dúshlánaí ionas go mbeadh ar dhaltaí beart réabhlóideach a dhéanamh ar nós leabhar nó leabhair a léamh. Agus ansan, nuair a bheadh cúrsa ceart dúshlánach ann a d’éileodh caighdeán réasúnta ard sa chaint agus san éisteacht agus sa léamh agus sa scríobh, marcanna breise a bhronnadh orthu siúd a bhaineann an caighdeán sin amach, mar a tharlaíonn leis an útamáil faoi uimhreacha faoi láthair.

3. Deontas ceart a thabhairt (seo an t-éileamh airgid) do na hirisí Gaeilge idir chlóite agus leictreonach. Is náireach an scéal go gcaithfí cosaint a dhéanamh ar an bhfocal scríte tar éis a bhfuil de ghradam is d’onóir tugtha ag litríocht na Gaeilge don chine, don té a thuigfeadh é. Tugtar ar ais an tacaíocht is gá do na hirisí Gaeilge ar fad, agus ná bídís ag feitheamh leis an ndéirc a thiteann mar ghrabhróga anois is arís ó bhord na ramhar. Coinníonn na hirisí pobal na Gaeilge le chéile oiread agus is féidir, agus músclaíonn díospóireacht eadrainn, gan trácht ar chothú na teanga agus saibhriú an dioscúrsa náisiúnta.

Íte Ní Chionnaith, iarléachtóir Sinsearach le Gaeilge, Scoil na Meán DIT

Faoi láthair, ceapaim go bhfuil práinn mhór ag baint leis an nGaeilge i gcúrsaí oideachais. I dtréimhse an-ghearr, d’fhéadfadh an rialtas ceann de na fadhbanna is mó sin a réiteach; is ea sin an chonspóid a bhaineann leis an díolúine ón nGaeilge ag an dara leibhéal. Má chuirtear na moltaí nua maidir leis an díolúine i bhfeidhm is dóigh liom gurb é ceann de na cinntí is measa a bheidh déanta maidir leis an nGaeilge i gcúrsaí oideachais ag an rialtas ó na seachtóidí.

D’fhéadfadh an leathnú ar an chóras díolúine seo stádas na Gaeilge a scrios sna scoileanna agus an doras a oscailt d’imeacht ó pholasaí oideachais ina mbíodh gach éinne ag déanamh staidéar ar an nGaeilge ag an ardteist. Tá sé léirithe ag an Aire Joe McHugh go bhfuil sé báúil don Ghaeilge ar go leor bealaí ach tá botún á dhéanamh aige anseo agus ba chóir dó, i bhfianaise na conspóide atá ann, deireadh a chur leis an díolúine.

Níl díolúine d’aon ábhar eile ann. I dtíortha eile a mbíonn teanga neamhfhorleathan eile ann, sa Bhreatain Bheag, sa Chatalóin, i dTír na mBascach mar shampla, níl a leithéid i bhfeidhm, agus ní ceart go mbeadh sé againne. An rud is práinní ar cheart don rialtas a bheith ag díriú air ná deireadh iomlán a chur le plean seo na díolúine. Dá thúisce a dhéanfar é is ea is éasca a bheas sé. Má ligtear dó dul chun fadálachta beidh sé an-deacair é a tharraingt siar.

Micheál Mac Aoidh, Pleanálaí Teanga Chloich Cheann Fhaola

Ba bhreá liom go ndíreodh an rialtas ar ghníomhartha agus ar pholasaithe a thugann tacaíocht don phróiseas pleanála teanga sa Ghaeltacht agus a chinntíonn gur féidir gach sprioc sna pleananna teanga a chur i gcrích. Ciallaíonn sin, gníomhartha agus polasaithe a chinnteoidh seirbhísí i nGaeilge sa Ghaeltacht, polasaithe oideachais, polasaí do naíonraí na Gaeltachta agus coinníollacha teanga maidir le deontais.

Ba mhaith linn go ndéanfaí comhordú ar an phróiseas pleanála teanga ag an leibhéal is airde ionas go mbeidh gach roinn agus eagraíocht stáit nó pobail ag cur na spriocanna i bhfeidhm.