In het Telegram-kanaal ‘Boer is Boef’ is de ‘Vegan Streaker’ al snel van de partij. Trots deelt hij een foto van zichzelf uit 2008 op de knie bij Paul de Leeuw, zijn torso beschilderd met de tekst „Stop dierenleed”. De vegan streaker – een pseudoniem van Peter Janssen – groeide dankzij zijn streakingactie op live-tv uit tot een van de gezichten van het dierenactivisme in Nederland.

„Halvering van de veestapel is niet genoeg. We willen complete afschaffing”, zegt hij op woensdag 6 november strijdbaar in het chatkanaal op de Russische chatapp. „We zetten jullie op de raidlijst. Zet die biggetjes maar goed vast.”

Volgens cijfers van de sector werd in 2017 driehonderd keer melding gemaakt van dierenactivisten rond agrarische bedrijven. De berichten uit Boer is Boef bereiken vrijwel meteen chatgroepen van boeren, die elkaar tippen als activisten in de buurt van een erf zijn. Een aantal leden van Farmers Defence Force is geïnfiltreerd in de Boer is Boef-groep en slaat groot alarm.

Lees ook het interview met Alex Stamos, veiligheidsbaas van Facebook: ‘De meeste nepinformatie is helemaal niet nep’

Die week stonden ze toch al op scherp, want de rechter deed eerder die ochtend uitspraak in de zaak tegen de 67 activisten die in Boxtel varkens kwamen filmen. De straf die de activisten kregen – 300 euro boete en een voorwaardelijke celstraf – kan de boeren maar matig bekoren. ‘Als de overheid ons niet beschermt, dan doen we dat zelf wel’, klinkt het in tal van berichten.

Intussen worden er in Boer is Boef driftig berichten uitgewisseld over mogelijke doelwitten. Er worden dronebeelden van boerenbedrijven gedeeld. Er zouden stallen in brand worden gezet. Op een op Facebook gedeelde schermafbeelding van de chatgroep is een varkensboer uit Beers (Noord-Brabant) te zien, in rode overall staat hij in zijn stal. „Smeerlap, vanavond ga je boeten”, staat eronder. Vooral de Vegan Streaker laat zich niet onbetuigd.

Maar de Vegan Streaker zit helemaal niet in ‘Boer is Boef’, vertelt een boze Peter Janssen aan de telefoon. „Ik heb dit absoluut niet gedaan, ik gebruik sowieso zulke taal niet. Ik noem me al jaren niet meer zo.” Janssen overweegt aangifte te doen van identiteitsfraude.

De gevolgen zijn er niet minder om. Tientallen bezorgde boeren komen woensdagavond naar het erf van de varkensboer. Ze komen af op geruchten die zich razendsnel via chatgroepen verspreiden, vertelt zijn buurman Johannes de Haas. „In buurtgroepen worden dat soort dingen geventileerd, en dan komt van het een het ander. Ik denk dat er woensdagavond zeker honderd mensen waren.” Van de gevreesde activisten zelf ontbreekt ieder spoor, constateert ook de politie die poolshoogte kwam nemen.

Slechte naam

De boeren vermoeden dat ze misleid zijn en beginnen dat te melden. Eén van hen maant tot rust: „We reageren nu massaal op een scheet in de wind, en straks is er stront aan de knikker en is er niemand in de buurt.” Zijn oproep blijkt aan dovemansoren gericht. De boeren besluiten een dag later op 7 november in patrouille door Oost-Nederland te gaan rijden om de dierenactivisten in de kraag te grijpen. Deelnemers aan de chatgroepen jutten elkaar op. „Een burgerarrest is toegestaan”, zo moedigen verschillende groepsleden hun collega’s in de auto aan. „Is het strafbaar om een jachtgeweer te gebruiken?”, vraagt een ander. Auto’s met veganistische stickers en buitenlandse kentekens zijn ineens verdacht.

Rond een uur of half 9 rukken de auto’s uit naar een P+R bij Ermelo waar volgens Farmers Defence Force-oprichter Mark van den Oever „de terroristen” zich zouden hebben verzameld. Eenmaal daar melden de patrouilles ietwat beteuterd dat ze naar een homo-ontmoetingsplaats zijn gelokt. En dat de dierenactivisten opnieuw in geen velden of wegen zijn te bekennen.

Lees ook het interview met Nathaniel Gleicher, hoofd cybersecurity Facebook: ‘We verwijderen elke dag miljoenen nepaccounts’

Een grap van de dierenactivisten? Ze zeggen van niet. Volgens hen zitten de boeren er zélf achter, zij zouden zich op internet uitgeven als dierenactivisten en hun zo een slechte naam geven. Sandra van de Werd van Comité Dierennoodhulp: „Je kent via-via iedereen in het wereldje van dierenactivisten en niemand kent dat chatkanaal.” Geen dierenactivist zou ooit pleiten voor het afbranden van stallen, zegt ze.

Maar óók de boeren voelen zich gemanipuleerd door Boer is Boef. Volgens Jess Freedom, die de kanalen van Farmers Defence Force beheert, zijn ze belazerd door een derde partij: internetters die voor de lol opruiing proberen te veroorzaken. „Ze ontmoeten elkaar in speciale chatgroepen. Daar geven ze elkaar punten, bijvoorbeeld als het ze gelukt is om mensen onnodig op de been te krijgen.” Hoewel ze de trollen zo ver kreeg de actie te bekennen, weet ze niet over wie het gaat. „De enige conclusie die we kunnen trekken is dat het mensen zijn die te veel vrije tijd hebben.”

Dierenactiviste Van de Werd gelooft er „geen snars” van. Verhalen verspreiden die dierenactivisten in een kwaad daglicht stellen, komt de boerenlobby wel erg goed uit, vindt ze. Die pleit immers voor strengere straffen voor de activisten.

Offline gevolgen

„De manier waarop we via sociale media als een persoon direct naar vele anderen kunnen communiceren is uniek in de geschiedenis van de mens”, zegt David Langley die onder meer onderzoek doet naar online kuddegedrag. „Het is iets waar we helemaal nog niet aan gewend zijn.” Op deze manier online actievoeren met de smartphone in de hand op bank kan heel effectief zijn, maar volgens Langley – verbonden aan TNO en de Rijksuniversiteit Groningen – komt het niet vaak voor dat een groep op deze manier een digitale vuist kan maken.

Daarvoor is veel kritieke massa nodig. Onderzoek laat zien dat positieve berichten daarbij een rol lijken te spelen, zegt Langley. Juist dat wordt teniet gedaan door trollen die verwarren en extreme berichten delen, onder een valse of verhulde identiteit.

Intussen is de politie twee avonden ingezet tegen de offline gevolgen van deze online schermutselingen. In Oost-Nederland was de politie met zo’n tien eenheden op zoek naar activisten die óók zij niet konden vinden. Volgens de boeren werd een helikopter ingezet.

De angst voor dierenactivisten blijft, net als de staat van paraatheid. Afgelopen vrijdag stonden tachtig boeren namens Farmers Defence Force bij een optreden van Partij voor de Dieren-Kamerlid Esther Ouwehand in Ede. „We willen netjes laten zien dat we er zijn”, zegt Jelco Beijer uit Lunteren tegen De Gelderlander. „En dat we alert zijn als dierenactivisten het plan hebben om in onze bedrijven in te breken.”

Trollen beweren ideologisch gedreven te zijn, maar onderzoeker Ginger Gorman ziet sadisten die ‘lol trappen’

Intussen in Australië: ‘Online haat kost samenleving 2,3 miljard euro.’ Het Australische ABC-programma Landline bracht begin juni dit jaar aan het licht hoe online scheldpartijen en bedreigingen diep ingrijpen in de levens van dierenactivisten en boeren. Het programma onderwierp duizenden sociale media-uitingen in beide kampen aan een analyse en liet zien hoe sommige boeren zich zo bedreigd voelden dat ze een tijd lang niet meer konden werken of zich gedwongen voelden hun boerderij te sluiten. Eén van de journalisten die aan de uitzending werkte is onderzoeksjournalist Ginger Gorman. Nadat zij in 2013 met haar familie het slachtoffer werd van een online haatcampagne, verdiepte ze zich vijf jaar lang in het fenomeen online haat en conflicten. Eerder dit jaar verscheen haar boek Troll Hunting: Inside the world of online hate and it’s human fallout. Wat merk je in de offline wereld van online haat?

„Tegen slachtoffers wordt vaak gezegd ‘wees een grote jongen’, of ‘het is maar een geintje’. Maar je moet het zien als een nieuwe vorm van pesten op de werkvloer. Stel je eens voor hoe bedreigend het is voortdurend berichten te lezen dat je boerderij wordt platgebrand, of dat je een minderwaardig mens bent wanneer je met dieren werkt. Dat grijpt diep in.” Hoe wijdverbreid is dit fenomeen? En, hoe schadelijk?

„Dat heb ik laten uitzoeken door een Australisch onderzoeksinstituut. Die ontdekten dat naar schatting 8,8 van de 25 miljoen Australiërs er wel eens mee te maken heeft. Ze telden ook de kosten van gemiste inkomsten door uitval en de zorgkosten die de behandeling van psychische klachten met zich meebrengt met elkaar op. Het kost de Australische samenleving op jaarbasis wel 2,3 miljard euro, becijferden ze.” Wat zijn trollen eigenlijk voor mensen?

„Ik heb er voor mijn boek veel leren kennen en hoewel ze in eerste instantie vaak aangeven dat ze ideologisch gedreven zijn, valt op dat hun verweer vaak is dat ze ‘gewoon lol wilden trappen’. Er zit dus onmiskenbaar een sadistisch element in, ze ontlenen plezier aan de pijn van anderen. Nu waren sadisten er natuurlijk altijd al, maar je hebt op internet natuurlijk gemakkelijk toegang tot elkaars levens. Psychologen geven aan dat online remmingen kunnen wegvallen die er in het gewone leven wel zijn. Soms is dat positief, vaak maakt het mensen gevoelloos voor de pijn van anderen. Het heeft daarnaast elementen van een spel.” Wat moet er volgens jou gebeuren om burgers online beter te beschermen?

„Eigenlijk is het vreemd: een auto zou nooit zonder gordel de markt op mogen. Het is heel ingewikkeld om bijvoorbeeld Facebook nu alsnog tegen dit soort zaken te beveiligen. Misschien moeten we toe naar een soort online nummerbord, zodat we als we in overtreding zijn makkelijk te traceren zijn. Zeker is dat niet alleen de overheid aan zet is, maar ook de platforms. Hoe hebben we ooit kunnen denken dat die bedrijven het beste met ons voor hebben? Dat was gewoon naïef. Ze hebben baat bij trollen, dus de overheid zal hen daartoe moeten dwingen.”

NRC Future Affairs De spannendste stukken over de toekomst van tech, economie, klimaat en megatrends Inschrijven

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 19 november 2019