Vijftien bitcointerminals staan in Amsterdam, schrijven de onderzoekers Pieter Tops en Jan Tromp in hun vorige maand verschenen rapport over criminaliteit in de hoofdstad. De apparaten, een zwarte zuil voorzien van een aanraakscherm, zijn een combinatie van een pinautomaat en een digitaal wisselkantoor. Gebruikers kunnen er contanten omruilen voor cryptovaluta en omgekeerd. Dat zonder gedoe met creditcards en online exchanges.

Dat wekt de interesse van criminelen die drugsgeld willen witwassen, stellen de onderzoekers. Want als contanten eenmaal zijn omgezet in cryptovaluta, dan vliegt het geld ogenblikkelijk en nagenoeg anoniem de wereld over. Justitie en Belastingdienst hebben het nakijken. De terminals in de hoofdstad kunnen volgens Tops en Tromp stortingen tot 2,5 miljoen euro verwerken.

De twee onderzoekers zijn niet de eersten die waarschuwen voor cryptovaluta. De Autoriteit Financiële Markten en De Nederlandsche Bank noemden ze eerder „kwetsbaar” voor financieel-economische misdaad, fraude, witwassen en terrorismefinanciering. Cijfers over de omvang van het misbruik zijn er amper. Ook Tops en Tromp erkennen geen zicht te hebben op hoeveel geld zo wordt weggewerkt en of dit drugsgeld betreft. Hoe reëel is dit probleem?

Lees ook: de bitcoin tussen onder- en bovenwereld

Cash voor crypto

Tops en Tromp schrijven dat Nederland dertig van deze terminals telt, waarvan de helft in de hoofdstad. Volgens de onderzoekers staat een terminal op luchthaven Schiphol, maar die werd dit voorjaar verwijderd omdat het aantal transacties tegenviel. NRC traceerde uiteindelijk negen automaten in Amsterdam en sprak met vier beheerders. Van misbruik op de schaal die Tops en Tromp suggereren is volgens hen geen sprake. Ongure types met miljoenen op zak heeft beheerder Aschwin van Nassauw bij de automaat in zijn sigarenwinkel in Amsterdam-Zuidoost nog niet gezien. „Als ze aan de poorten hadden gestaan met duizenden euro’s, dan had ik dat ding allang weggedaan.”

De Amsterdamse automaten zijn allemaal geproduceerd door General Bytes, naar eigen zeggen wereldwijd marktleider met zo’n 2.800 verkochte apparaten. De apparaten in Amsterdam staan, naast die in het sigarenmagazijn, in een Ierse pub, een computerwinkel, een speelgoedwinkel, een sapjeszaak, een dönerzaak en in twee filialen van Lucky Jack’s casino. Het goedkoopste model van General Bytes kost nog geen 7.000 euro. Iedereen kan er een kopen en, met genoeg technische kennis, ook beheren. Van Nassauw doet het beheer zelf, „puur uit hobby”. Storm loopt het niet, zegt hij. Beleggers die speculeren op koerswijzigingen van de cryptovaluta blijven weg omdat de bitcoinkoers al enige tijd relatief stabiel is. Beheerders verdienen geld door commissie te rekenen – tussen de 4 en 10 procent, afhankelijk van de gewenste valuta. Bedrijven die een automaat onderdak bieden, delen in de winst.

Ongeloof

Het bedrag van 2,5 miljoen euro oogst vooral ongeloof onder beheerders. Alleen als de maximale capaciteit van alle automaten in Amsterdam bij elkaar opgeteld wordt komt dat bedrag in zicht, denkt Martijn Wismeijer, marketing manager van automatenfabrikant General Bytes. De witwasser moet ook over flink wat geduld beschikken, want de biljetten moeten één voor één ingevoerd worden en het laadmechanisme hapert weleens, zegt Christopher Felix, die een bitcointerminal in een dönerzaak op Zeeburgereiland uitbaat. „Ik wil graag de data zien. We nemen, net als de meeste beheerders, maatregelen om criminelen te weren.”

De automaten van General Bytes hebben allerlei voorzieningen om misbruik te bestrijden. Beheerders kunnen die naar eigen inzicht gebruiken. In Nederland is de vingerafdrukscanner niet zo populair, maar verificatie via sms juist weer wel, vertelt Wismeijer. Alle beheerders die NRC sprak leggen limieten op aan de hoeveelheid contant geld die anoniem ingewisseld kan worden. Van Nassauw wil in zijn sigarenwinkel bijvoorbeeld een papiertje zien bij transacties van meer dan 1.000 euro. „Dat kwam een keer of tien voor”, zegt hij. De bitcointerminal scant dan de voor- en achterkant van een identiteitsbewijs en maakt een foto van de klant, om de identiteit te bevestigen. Die kan vervolgens door de automaat getoetst worden aan opsporingslijsten in binnen- en buitenland.

Vaak geldt ook een maximumbedrag. Bij de vier terminals onder beheer van bitcoinbedrijf BGST geldt een maximum van 10.000 euro per dag voor geregistreerde klanten. „Heb je geen limiet, dan ben je witwassen aan het faciliteren,” zegt manager Steven Volp. Wismeijer wijst er ook op dat de automaten maatregelen kunnen nemen tegen het zogeheten ‘smurfing’, een transactie in delen opbreken door bijvoorbeeld loopjongens te gebruiken. De laagste transactiegrens hanteert Kurant, een Oostenrijks bedrijf dat één terminal in het centrum van Amsterdam heeft. „Vanaf 250 euro is identificatie verplicht”, zegt directeur Stefan Grill. „Terwijl duidelijke regels die zo’n lage limiet vereisen niet bestaan.”

Hoeveel geld door de apparaten gaat, willen de beheerders niet zeggen. Zij vrezen dat de inhoud van de automaten dan doelwit wordt van criminelen. Felix zegt dat zijn automaat door de stabiele koers nu weleens drie dagen stilligt. Een gemiddelde transactie zit tussen de 400 en 500 euro, schat hij. Bij de automaat van Kurant in de binnenstad is dat circa 500 euro, vertelt Grill.

‘Louche kreng’

Gevraagd naar de onderbouwing van de 2,5 miljoen euro moet onderzoeker Jan Tromp het antwoord schuldig blijven. Hij vertelt aan de telefoon dat hij het bedrag te horen kreeg van een bron bij de politie, maar het niet verifieerde. De omvang van het bedrag doet echter niets af aan het probleem, vindt Tromp, die de bitcoin „een louche kreng” noemt. „Wat we weten is dat het heel veel is en dat we er totaal geen greep op hebben.”

De interesse van criminelen herkennen de beheerders wel. Zij krijgen geregeld telefoontjes of berichten met de vraag of ze de beperkingen willen versoepelen. Felix, beheerder van de automaat op het Zeeburgereiland, is in het verleden benaderd om een volledig anonieme deal te sluiten, waar hij 20 procent commissie voor kon krijgen. Hij ging er niet op in en probeerde aangifte te doen. Felix: „Er is een crimineel element aanwezig in de cryptovaluta, maar rond de terminals vind ik het niet waarschijnlijk.”

Grote hoeveelheden cash omwisselen voor cryptovaluta is via sites als localbitcoins.com veel makkelijker, zeggen meerdere beheerders. Mensen kunnen via zulke platformen direct met elkaar afspreken om cryptovaluta te verkopen voor cash, buiten toekijkende camera’s en andere beperkingen van de automaten om.

Misbruik van de terminals kunnen de beheerders evenwel niet uitsluiten. Het toezicht is niet waterdicht, erkent Felix. „Maar er is geen financieel systeem in de wereld dat witwassen wel helemaal kan voorkomen.” Ook Steven Volp van beheerder BGST vindt dat met twee maten gemeten wordt. „Ik kan niet uitsluiten dat mensen ook bij ons zwart geld storten. Maar dat gebeurt bij de grote banken ook.”

Meldingsplicht

Volp probeerde weleens verdachte transacties te melden bij de Financial Intelligence Unit (FIU) van de Nationale Politie. Sommige bedrijven zijn verplicht om bepaalde transacties, met bijvoorbeeld grote hoeveelheden cash, daar te melden. Volp werd door de FIU gemaand zijn meldingen te staken, want dat had geen zin. Bitcoinbedrijven zijn niet meldingsplichtig.

Aan dat gebrek aan toezicht komt op 10 januari een einde als de terminals – en andere cryptoaanbieders – onder het toezicht van De Nederlandsche Bank (DNB) gaan vallen en zich moeten registeren. Cryptobedrijven zijn vanaf dan ook meldingsplichtig. De FIU is blij met de uitbreiding van het toezicht. „De cryptosector is complex, met verschillende soorten aanbieders die we niet allemaal moeten criminaliseren maar waarbij zonder meer witwasrisico’s bestaan”, zegt een woordvoerder. Die laat ook weten „niet bekend” te zijn met de meldingen van Volp.

De beheerders van de automaten juichen de regulering ook toe, hoewel Van Nassauw vreest dat hij het beheer van zijn terminal uit handen zal moeten geven. Stephan Grill van het Oostenrijkse Kurant hoopt dat de regels een gelijk speelveld scheppen, zodat beheerders die minder eisen stellen dat concurrentievoordeel kwijt zijn. „Kom maar op”, zegt ook Volp. „Het zal de cowboys uit de markt jagen.”

Transacties Aantal meldingen neemt toe

De Nederlandse Financial Intelligence Unit (FIU) ziet al jaren het aantal meldingen van verdachte transacties rond cryptovaluta stijgen. In 2017 ontving het FIU 5.000 meldingen van verdachte transacties op dit gebied. Dat aantal verdubbelde in 2018. Tussen 2013 en 2016 ontving FIU nog gemiddeld driehonderd meldingen per jaar. De toename van het aantal meldingen „hoeft niet direct op algehele criminalisering te duiden”, schreef de FIU in het jaarverslag in 2017. Een derde van de gemelde cryptotransacties was in 2017 verdacht. Het ging volgens FIU vooral om witwashandelingen. Bevindingen worden gedeeld met opsporingsdiensten. In 2018 ontving het FIU bijna 400.000 meldingen van ongebruikelijke transacties. De transacties vertegenwoordigden een waarde van 9,5 miljard euro.

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 30 september 2019