जनवरी 2, 2017 Balram shukla द्वारा

A long awaited and much needed volume titled “Contribution of Woman to Sanskrit, Pali and Prakrit Literature” got published from Gandhinagar Gujarat. The book being a Felicitation Volume of Prof. Hansaben Hindocha has been edited by Sh. Manibhai Prajapati. It contains many valuable essays and research papers on Women writers and scholars of ancient and modern India.

This volume also includes my paper on a great grammarian of our time Prof. Pushpa Dikshit Ji. She is a poet par excellence and this paper deals with her lyrical poetry “ShambhavI”. An abridged version of this paper had appeared in “Sanskrit Pratibha” Sahitya Akademi. Here is the complete version of the same-

॥शाम्भव्याः कथ्यं शिल्पं च॥

पर्यालोचनायै प्रकृतं शाम्भवीनाम काव्यं श्रीमत्या पुष्पादीक्षितया विरचितं प्रत्यग्रतमं गीतिकाव्यम्। पाणिनीयव्याकरणे सर्वतोमुखीं नवीनां वैज्ञानिकीं दृष्टिमेषा उद्भासितवतीति सर्वत्रापि पण्डितसमुदायेऽत्यन्तमादृतेति नास्ति संस्तावावश्यकता मनागप्यस्याः। मध्यप्रदेशस्य जाबालिपुरे (जबलपुरे) प्राणाचार्याणां पण्डितसुन्दरलालशुक्लानां गेहे १९४२ तमे ऐशवीये लब्धजन्मान एता पितुरेव प्रारम्भिकं संस्कृतमध्यैषत।जाबालिपुरविश्वविद्यालयत एवैताभिः सस्वर्णपदकं प्रथमश्रेण्यां स्नातकोत्तरपरीक्षोत्तीर्णा। विद्यावारिध्युपाधिञ्च रानीदुर्गावतीविश्वविद्यालयादधिगत्य मध्यप्रदेशशासनस्य उच्चशिक्षाविभागे स्थित्वा शासकीयकन्यास्नातकोत्तरमहाविद्यालयादिषु ३९ वर्षाण्यध्यजीगपन्। एतर्हि च सेवानिवृताः सत्त्योऽहर्निशं विविधविधाभिः संस्कृतं सेवमाना विद्यन्ते।पाणिनीयव्याकरणं नवीनरीत्या व्याचक्षाण आसां ग्रन्थराशिः एतासां कीर्तिं चतुर्षु दिक्षु तनोतितराम्। चतुर्षु खण्डेषु अष्टाध्यायीसहजबोधेन पाणिनीयप्रक्रियां सम्यक्प्रदर्श्य शास्त्रीयशैल्या एतां नवीनां पद्धतिं स्थापयितुं दीक्षितमहाभागा नव्यसिद्धान्तकौमुद्याः कतिचन भागान् रचयितुं दीक्षिता दृश्यन्ते। येषु खलु पञ्च भागाः प्रकाशितचरा अपि। तत्र व्याकरणस्य गहनतमा अद्यावधि अव्याख्याता स्वरतद्धितप्रभृतयो विषया निश्चप्रचं ग्रन्थ्युद्ग्रन्थनपुरस्सरं अवगमिताः। काव्यक्षेत्रेऽपि समुज्ज्वलया सोर्ज्जया च कवितया एताः संस्कृतसामाजिकेषु भूयसा प्रशस्ता। अद्य यावदेतासां अग्निशिखा शाम्भवी इत्यभिधौ काव्यसंग्रहौ प्रकाशितौ। एताभिः शङ्करदेशिकसन्दृब्धायाः सौन्दर्यलहर्याः, पूर्णचन्द्रशास्त्रिरचितस्य अपराजितवधूनाम्नश्च महाकाव्यस्य हिन्दीभाषयानुवादो विहितः। दीक्षितमहाशया न केवलं स्वलेखन्या नैजविचारान् समाजे प्रसारयितुं यततेऽपितु कर्मयोगपूतैः स्वकर्मभिरप्यहर्निशं संस्कृतसंस्कृत्योः सेवने निरन्तरं निरताः सन्ति। छत्तीसगढ़प्रदेशे नैकेषां संस्कृतविद्यालयानां स्थापना आभिः कृता। निखिलेऽपि भारते वर्षे स्थाने स्थाने व्याकरणस्य शाला एताभिः समायोज्यन्ते। एतेषां गृहे विलासपुरस्थे तु आवर्षं संस्कृतजिज्ञासुच्छात्राणां वासो भवति। सम्प्रति पाणिनीयशोधसंस्थानस्यैता आध्यक्ष्यं वहन्ति। एतानि विशिष्टकार्याणि सम्भावयता २००४ तमे वर्षे एताभ्यः भारतीयगणतन्त्रस्य राष्ट्रपतिना विशिष्टसम्मानः प्रदत्तः। महामहोपाध्यायादिसम्मानना अन्याश्च भूयांसः उपाधयोऽपि समये समये आभिरलंकृताः।

अधुना एतासां काव्यगुणान् सामान्यतया पर्यालोच्य शाम्भवी–सङ्कलनं वयं चर्चिष्यामहे।

संस्कृतकविताया नैकसहस्राब्दव्यापकं साहित्यं कालकलनां तर्जयदिव नैरन्तर्यैण प्रवहति। यस्मिन् साहित्ये श्रुतिः कदाचिदाविरभूत् उपनिषद उपनिषत्कृता रामायणरामणीयकमुदभूत् भगवद्गीता गीता तस्मिन्नेवैतर्हि अपि कविगणा निरन्तरम् अविच्छिन्नतया कवयन्ति। सत्यपि अविच्छेदे साहित्यस्य भिद्यत एव प्रतियुगं प्रतिकवि च साहितीपरिदृश्यं– यथास्मै रोचते विश्वं तथेदं परिवर्तत इति सिद्धान्तितत्वात्[1]।यथा स्वधुरि बम्भ्रम्यमाणापि पृथ्वी सूर्यमपि प्रकारान्तरेण परिक्राम्यति तथैव आत्मनोऽनुभवान् सस्वरां कुर्वन्नपि कविः लोकदशामपि सुनिपुणं वर्णयति। वस्तुतः कविः स्वानुभववर्णने तथा अवितथः मार्मिकश्च भवति यथा तस्य कथ्यानि लोके सर्वैरपि आत्मनीनतया स्वीक्रियन्ते। यद्यपि कविरेकः प्रजापतिः स्वतन्त्रः काव्यजगत् स्रष्टुं तथापि तत्रापि लोकः कस्मिंश्चिदंशे तं नियमयति एव। लोकातिवर्तने अप्रयुक्तत्वदोष[2]प्रसक्तेः। कान्तासम्मिततयोपदेशकः कविः लोकमेव कृतार्थयितुमीहते। एवम्प्रकारेण कविः लोकाद् अर्थान् गृहीत्वा लोकायैवार्पयति। केवलं स्वीयाया अलौकिकप्रतिभायाः संस्पर्शेन तान् नवनवान् रसप्रवणांश्चमधुमास इव द्रुमान् विधाय। प्रतियुगं समाजप्रवाहानुगुणमेव रचयति कविः। तदैव काव्यस्य सर्वजनसंवेद्यत्वसम्भवः। संवेद्यत्वसामान्ये एव लोकशिक्षणसामर्थ्यं काव्यस्य। एवमद्भुतं कविकर्म न नितान्तं लोकविभिन्नम् न च एकान्ततया लोकसम्भिन्नम्। आद्ये दुर्बोधत्वम् द्वितीये पुनः इतिहासादिप्रसङ्गः कथ्यस्य प्रसजतः।

सुदूरं परिवर्तिते वर्तमानयुगे नवीनस्य लोकस्य नवीनाः एव भूयस्यः समस्याः प्रादुर्भूताः। यासामपनोदनाय नवीनैव काचित् प्रखरा शैली अपेक्षिता भवति। सा च युगप्रवणा शैली आधुनिकसंस्कृतकविभिः सृष्टा सुनिपुणं ससाफल्यं च प्रयुक्ता अपि। सैव शैली अस्माभिः दीक्षितमहाशयासु दरीदृश्यते। यस्यां नवीना शब्दसंघटना, नवीनो भावबोधः, नवीनानि च्छन्दांसि प्रखरता च अपूर्वा सर्वत्र राराज्यते।

दीक्षितमहाशयाया वर्तते काव्यद्वयं– प्रथमा अग्निशिखा द्वितीया च शाम्भवी। वस्तुतः एते कवयित्र्याः वैयक्तिकसामाजिकभावबोधयोः क्रमेण प्रातिनिध्यं विधत्तः। विप्रलम्भशृङ्गाररसस्य या मर्मस्पृग् वर्णना अग्निशिखायामुपलभ्यते सा संस्कृतसाहित्येऽधुनावधि कयाचित् कवयित्र्या न घटिता प्रायेण। तव नामाक्षराणि, तव वीतदये हृदये, मम वामनवृत्तिरियं, कोणमेकं देहि मे इत्यादयः कविताः रचयित्र्याः प्रत्यक्षतः हृदयान्निःसरन्त्य इव प्रतीयन्ते।

अग्निशिखायां संस्थिता व्यष्टिमात्रविषयिणी वेदना शाम्भवी–संग्रहे समष्टितया परिणता । समाजे दुर्घट्यमानानि सर्वप्रकारकाणि पतनानि लक्ष्यीकृत्य रचयित्र्याः स्वान्तःस्था घनीभूता वेदना काव्यतया निर्गलितेव दृश्यते। मनोवेदना मे विरामं न याति इति कविता एतस्याः प्रमुखं निदर्शनम्। अनेकशतवर्षैः सततं परिपोषितायाः भारतीयपरम्पराया विनाशाय धूमकेतुभूतायाः पश्चिमभूमीभवायाः संस्कृतेः उत्तराधरप्रभावा एतां क्षणमपि स्थातुं न ददति। तेषु दुष्प्रभावेषु विद्यन्ते सामाजिकविषमताः, यूनां स्वच्छन्दचारित्वं, अशनायापीडितानां चीत्कृतयः, प्रदूषिता शासनव्यवस्था, विदुषां च नैरन्तर्येण ह्रासः। देशं भुञ्जानानां दुष्टप्रशासकानां दुर्दृश्यमेकमत्र दरीदृश्यताम्–

त्रिलोकीं निगीर्यापि तुष्यन्ति नो ये तदीये करे लोकपोषस्य भारः।

अनाथाः प्रजाः यद् रुदन्तीति दृष्ट्वा मनोवेदना मे विरामं न याति[3]॥

शाम्भव्यामनेकशः प्राश्निकशैल्या स्वीया विचारा अनया प्रकटिताः। सर्वे एते प्रश्ना अस्मान् चिन्तनाय विवशयन्ति यदेतस्मिन् जगति अस्माकं जीवनस्य किमुद्देश्यं परिशिष्टम्। गोवधस्य सन्दर्भे कवयित्र्याः मानसं समर्यादामस्मत्संस्कृतिं शस्त्रपराहतां दृष्ट्वा समाकुलं जायते। ब्रूहि कोऽस्मिन् युगे कालिदासायते इत्यभिधे काव्ये स्वीये अनुयुङ्क्ते सा–

क्षीणदुग्धा विवत्सा बुभुक्षाकुला साश्रुनेत्रा गवाशैर्विकृष्टा मुहुः।

गा नदन्तीः समुत्प्रेक्ष्य शृङ्गाटके बन्धनच्छेदनैः को नु गोपायते[4]॥

महतां पुण्यानां परीपाकभूतमिदं यद्भारते जन्म । परन्तु एतद् गर्वास्पदं वस्तु स्वीयया वाचा महता कण्ठेन केऽधुना वर्तन्ते ये ख्यापने वाचालाः सन्ति?

महापुण्येन जातं जन्म येषां भारते वर्षे।इमं दर्पं स्ववाचा तेषु विख्यातुं यतन्ते के[5]?॥

संवेदनाराहित्यस्य परां काष्ठा द्योतयन्ती सा ब्रूते–

यदा सीमासु रक्तै रञ्जिता वीरा विहन्यन्ते।तदा ये गीतवादित्रेषु रज्यन्ते जनास्ते के[6] ॥

एतादृशा अनेके प्रश्ना विद्यन्ते ये गीतिकाव्यानां सार्थकतायै नवीनं कलेवरं विश्राणयन्ति।

इति शोचति भारतभूमिरिय[7]मिति कविता सुदीर्घा तोटकच्छन्दसि निबद्धा । अत्र अर्वाचीनसमाजस्य दुरवस्थानां चित्रणं निपुणं कृतम्। समस्तजनताहितावहं वर्णाश्रमं धर्मं विप्लावितं वीक्ष्य तस्या मनः दूयते कविताश्च एताः समुत्पद्यन्ते। विद्यार्थिनां प्रथमाश्रमवासिनां विसङ्गतावस्थायाश्चित्रणं दृश्यताम्–

समिदाहरणाय समाकुलिता असुभिर्गुरुभिर्बहुधा तुलिताः।

न मनोरथमत्तगजाकुलिता अनवाप्तिशुचापि न ये लुलिताः।

वटवः पटवो मम कुत्र गता इति शोचति भारतभूमिरियम्॥

स्त्री वेदेषु पुरन्ध्री शब्देन गीयतेतराम्। तयैव धार्यते कुटुम्बं समाजश्च। तस्याम् उत्पथप्रवृत्तायां समाजः राष्ट्रं च रसातलं यातः।स्त्रीणां दुरवस्थायाश्चित्रमेकं प्रस्तूयते तया गृहीतम्–

गृहिणीस्तनपानपरं शिशुमप्यपहाय धनार्जनकार्यरता।

ऋजुता समता न नतिर्न धृतिर्नहि सा रमणीषु मनोरमता॥

अवसादपरा गृहकार्यविधौ बहिरेत्य समाजकृते निरता।

वनिता क्व गता गृहधर्मपरा इति शोचति भारतभूमिरियम्॥

कलहायमानाभ्यां दम्पतीभ्यां वस्तुतः शिशवः पीड्यन्ते–

जननीजनकौ कलहे निपुणौ शिशवः क्व नु यान्तु दुराधिवृताः।

उच्छिन्ने वर्णधर्मे शास्त्राणि लुप्यन्ते येन मठमन्दिराणि धर्मध्वजिनां कुचक्राणां केन्द्राणि जायन्ते–

जना धर्मे रता पाखण्डकूपे दर्दुरायन्ते– समूलं सस्वरं वेदार्थमाख्यातुं यतन्ते के ।

अन्यत्रापि – प्रवृद्धा धर्मदेष्टारो यथा वर्षासु मण्डूकाः इत्यादि।

शास्त्राणि एव शक्नुवन्ति रक्षितुं परम्परामिति दीक्षितमहाशयायाः परमाशयः। तेषां सर्वदिक्कं विनाशं दृष्ट्वा तेषां विलापः काव्ये सर्वत्र दरीदृश्यते–

समारूढाश्चलच्चित्ता युवानः पानमत्ताश्चेत्।

रुदन्तः शास्त्रसम्भाराः कथं रक्षां प्रकुर्वीरन्[8]॥

जानीमश्च वयं यदेष न केवलमासीत् रोदनमात्रम्। हार्दिकदुःखादुत्थितया करुणया सहैव एताः शास्त्ररक्षणेऽपि यथा महतोत्साहेन रताः सन्तिसामाजिकजीवने तेन दृढीक्रियते सूक्तिरेषा– मनस्येकं वचस्येकं कर्मण्येकं महात्मनामिति।

शासका एव धर्मप्रतिष्ठापका भवन्ति। तैः स्वकीयेन धर्ममयेनाचरितेन समाजः शिक्षयितव्यः येन लोकाः सच्चरित्रा भवेयुः। यथा महामतिश्चाणक्यस्य मतम्–राज्ञि धर्मिणि धर्मिष्ठाः पापे पापाः खले खलाः।राजधर्मानुवर्तन्ते यथा राजा तथा प्रजाः[9]।परन्तु अद्यतने समाजे अधार्मिकैरेव दुःशासनैः शासकैः सर्वनाशस्थितिरुत्पादितास्ति–

क्व नृपाः प्रजया पितृतुल्यमताः इति शोचति भारतभूमिरियम्।

आधुनिकी तथाकथिता शिक्षापि नैतिकं पतनं रोद्धुं न प्रभवतीति कवयित्र्या वाग्बाणानां शरव्यभूता जातास्ति–ऋषिज्ञानं व्युदस्य व्यायता शिक्षापिशाचीयम्।

महति जनसम्मर्देऽपि य एकाकितादंशः वर्तते स आधुनिकयुगस्य विडम्बनास्ति। पारस्परिकसंवेदनाभाव एतस्य कुफलम्। एतस्याः काव्ये मर्मस्पृक् चित्रणमेतस्य प्राप्यते तत्र तत्र–किं करोमि मदीयगेहे कोऽपि मां नहि परिचिनोति।तथा च–न सूपे सम्प्लुता दर्वी रसं सूपस्य जानीते। वसन् लोके व्यथां लोकस्य नो जानाति लोकोऽयम्॥कुटुम्बानां विखण्डनं, तत्र ज्ञातीनां मध्ये अविश्वासोत्पन्नं महद् वैमनस्यं शाम्भव्याः गहनचिन्तास्वन्यतमा–इयं सन्दृश्यते दन्दह्यमानज्ञातिधूमा दिक्। स्वपक्षान् कर्तयित्वा व्योमगामी तेभिलाषोऽयम्। तत्र कारणं प्रेम्णः अवमानना–जने प्रेमप्लुते ताटस्थ्यमाबध्नाति लोकोऽयम्। अथ च

तिरस्कृत्य स्वबन्धूनां गणं वाक्यैः प्रतोदाभैः। प्रभूणां सारमेयं मोदकैः प्रीणाति लोकोऽयम्[10]॥

स्वतन्त्रता या हुतात्मभिः प्राणान् पणीकृत्य लब्धा तस्योपभोगं गृध्नवोअयोग्या यत् कुर्वन्ति तत् लेखिकायाः हृदयं व्यथयितुमलं अनेकशश्च अनेकैश्च बिम्बैस्तेषामनुवर्णनं प्राप्यते काव्ये–

मया खातं सरः क्लेशादिमे नक्रा विगाहन्ते। श्रमं स्वीयं वृथा जानन् जनः शून्यप्रभो जातः॥

यथाकालं मयोप्तं बीजमन्यो लोलवीत्येषः। क्षुधार्तां बन्धुतां पश्यन् जनः शून्यप्रभो जातः[11]॥(जनः शून्यप्रभो जातः)। किं करोमि इति सम्पूर्णापि कविता एतमेव वञ्चितत्वभावं नितरां प्रकटीकुरुते–

पालितो बहुलालितो विनियोजितो गृहरक्षणे यः। बहुतिथे काले गते स द्वारशुनकस्त्वंकरोति॥

अथवा– मदीयेनान्धसा पुष्टा मदीयप्राङ्गणे जुष्टा। बलिं ध्वाङ्क्षा मुषित्वा मामपाकर्तुं समीहन्ते॥

अपूज्यानां पूजा पूज्यानां च व्यतिक्रमः उभयमपि हृदयशल्यमिव अद्यत्वे प्रवर्तमानं तया भूयः चित्रितम्–

“अकारं नो इकारं नो उकारं नैव जानन्ति। तथाप्युच्चैः पुरस्कारैः प्रशस्यन्ते नरास्ते के”॥ (नरास्ते के)

विदुषां वंशधराणामविद्वत्त्वम् शास्त्रसंरक्षिकायास्तस्याः चिन्ताविषयः – “स्फुटन्ति यस्य कण्ठमाप्य सर्वशास्त्रफक्किकाः। अहो तदात्मजा जडा भवन्ति केन हेतुना[12]?”॥

आधुनिकतायाः दुष्परीणामाः यथा किंकर्तव्यविमूढता, असन्तोषः, भयं इत्यादीनि काव्येष्वेतेषां यत्र तत्र स्थितिमन्ति सन्ति।एताः सामाजिकविरूपताः कवयित्र्या क्वचिदभिधया क्वचिद् व्यञ्जनया अन्योक्त्या काव्यक्षमैः प्रतीकैश्च प्रदर्शिताः।

न केवलं शुष्कदुःखप्रदर्शनं काव्येऽत्र अपितु काव्यमाध्यमेन जनजागरणं विधाय एतदुन्मूलनायापि दृढपरिकारा वर्तन्त एताः। अत एव काव्येषु एतस्याः न केवलं समस्यानां परिगणनमात्रं विहितं अपितु समाधाना अपि तत्र प्रदत्ताः। यतन्ते के इति काव्ये भूयसां ज्वलतां प्रश्नानामुत्थापनपुरस्सरं तया अन्ते प्रश्नोत्तरशैल्या उत्तरमपि प्रस्तुतम्- “ततं नाडीषु येषां राष्ट्रभक्तानामसृक् शुद्धम्। यतन्ते ते यतन्ते ते यतन्ते ते यतन्ते ते”॥

तया इष्टं यद् देशस्य युवानः पाश्चात्त्यसंस्कृतितिमिरान्तरायनाशाय सूर्यवद् भासन्तामिति– “निलीना भारतीया संस्कृतिर्यत् पश्चिमध्वान्ते। तदुद्धाराय खे मार्तण्डवत् भातुं यतन्ते के”?॥

ऋषिप्रणीतोऽध्यात्मिको मार्गस्तस्या मते सर्वासामपि समस्यानां समाधायकः वर्तते इति–“सर्वभूते यदा स्वाकृतिर्दृश्यते सर्वदुःखे यदा स्वव्यथा भुज्यते”।तथा च– “व्यापकं सर्वधीसाक्षितत्त्वं तदा चक्षुषोरग्रतो हन्त कृष्णायते”॥

कवयित्री जानीते यदेतेषां औत्तराधर्याणां सर्वेषां बीजं किम्। सा न केवलं बाह्यानि लक्षणानि दृष्ट्वा समाजरोगस्य स्वकल्पितानि निदानानि प्रस्तौति अपितु तत्तत्समस्यानां मूलमवगाह्य भाषते सा। स्वकीयकाव्यबीजं विवृण्वती सा शाम्भव्याः प्राक्कथने आन्तराभिधे वक्ति- “एतद्(–जीवरूपचिदानन्दकला–) विज्ञानमेवास्ति सूत्रं येन विकीर्णमिदं जगत् पिनद्धुं शक्यते। इदन्तु मानुष एव काये सम्भवति। किन्त्वनादिवासनाक्लिन्नचेता अयं नानायोनिषु बम्भ्रमितोऽप्यत्र बम्भ्रमीतीति दर्शं दर्शं चेखिद्यते मे चेतः। एतदेवास्ति कवित्वबीजं मम कवितायाः॥”[13] इति। सर्वेषु अपि जीवेषु परमेश्वरस्य आत्मनः चित्कलाया दर्शनेन एकत्वदर्शनेन इति यावत् जगतः सर्वासामपि समस्यानां समाधानमिति ब्रुवन्त्या कवयित्र्या चिरन्तनं समाधानं प्रादायि यदासीत् पूर्वतनैः ऋषिभिर्निदर्शितम्–“तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः[14]”। सा प्रार्थयति–“जातिसम्प्रदायमप्युपेक्ष्यतां सखे आत्मवज्जनेषु किं न दृश्यतां सखे”। “विश्वमित्थमेकमेव दृश्यतां सखे भ्रान्तधारणाधुना विभिद्यतां सखे”[15]॥

इतिवत् तत्तत्तत्त्वानां कणेहत्य निन्दां कुर्वाणा वस्तुतः सा आधुनिकस्य सर्वविधस्य पतनस्य कारणानि प्रदर्शयितुमीहतेजनेषु च स्वकवितामाध्यमेन संवेदनशीलतां उद्भावयितुमिच्छति येन देशस्य प्रकृता दुरवस्था नश्येत् देशः स्वोचितामवस्थां च प्राप्नोतु।

शाम्भवीगतान् सन्देशान् विविच्याधुना तद्गगतं शिल्पं विचारयामः। शाम्भव्याः वैशिष्ट्यं सर्वप्रमुखमेतदस्ति यदत्र छन्दांसि तु प्रायेण नवायन्ते परन्तु भाषा चिरन्तनपण्डितानामिव सुश्लिष्टा वर्तते। एतया दृशा शाम्भवी युङ्क्ते प्राचमर्वाचा। अत्र काव्ये प्रायेण ग़ज़लशैल्याः प्रयोगो विहितोऽस्ति यः खलु अर्वाचीनसंस्कृतस्य लक्षणेषु अन्यतमः। एवं भावदृष्ट्या अथ च च्छन्दःप्रयोगदृष्ट्या उभयथापि कृतिरियं आधुनिकसंस्कृतसाहित्यस्य लक्ष्माणि बिभर्ति। एवं सत्यपि यानि स्खलनानि दृश्यन्ते सामान्यतया आधुनिकेषु कविषु भाषादृशा तानि सर्वथा अत्र नैव विद्यन्ते। न च्युतसंस्कृतित्वं नापि बन्धशैथिल्यं न चच्छन्दोभङ्गः क्वचिदपि । सर्वत्रापि विद्यते शास्त्रोपस्कृतशब्दसौन्दरी गिरि निरन्तरश्लिष्टत्वघनता च भाषायाम्।

आदौ तावद् भाषिकानि वैशिष्ट्यानि शाम्भव्याश्चर्चयामः। यथोक्तं पूर्वं दीक्षितपुष्पा न केवलं वैयाकरणी अपितु पदशास्त्रस्य पाणिनिसम्मतार्षप्रक्रियायाः पुनरुद्धारिका। सा अध्ययनाध्यापनग्रन्थसन्दर्भादिकर्मभिः अहोरात्रं पाणिनिशास्त्रे आकण्ठं प्रमग्ना तिष्ठति। अत एव तस्याः उद्भवन्त्यः कविताः पाणिनीयशास्त्रस्य माहात्म्यस्य निदर्शनानि भूत्वा बहिरायान्ति। व्याकरणशास्त्रस्य विशिष्टप्रयोगाः तथा सारल्येन स्वाभाव्येन च तस्याः काव्यं आगता यथा अप्रासङ्गिकत्वमादधतो न प्रतीयन्ते अपितु रसपोषणमेव विदधति। तत्रोदाहरणानि कानिचन वक्ष्यामः–“पितरः स्पृहयन्ति निवापकृते कृतघातिसुतेषु तरन्ति न ते”।

अत्र कृतघातिसुतेषु इति अत्र सप्तमी विशिष्टेन कात्यायनवार्तिकेन[16] अनुशिष्टा सती दुष्टवंश्यानां तेषामनर्हत्वं विशिष्य सूचयति। वैयाकरणसुलभप्रयोगाणां तत्र तत्र शृङ्खला दृश्यते येन ते ते विषमप्रयोगा बुद्धौ तिष्ठन्ति। तेषां च प्रयोगाणां कृत एते काव्यांशा उदाहरणत्वेनाप्यानेतुं शक्याः–“उदरम्भरिशास्तृजनाः क्षुधयार्तजनेषु न किं पितरन्त्यधुना”।“लघयन्ति गुरूनपि तत्त्वदृशः श्रुतिमार्गचरं दरयन्त्त्यधुना”॥

“शठवञ्चकलम्पटमित्रयुता अतिमन्दधियो गरयन्त्यधुना”[17]॥

कर्तुः क्यङ् सलोपश्च (अष्टाध्यायी ३–१–११) इति सूत्रस्य उदाहरणमिव प्रतीयमानं पद्यमिदं दृश्यताम्–

कलौ तार्क्ष्यायते काकः कलौ वीरायते क्लीबः । कलौ शश्वायमानस्त्वं सभायां कत्थसे धीमन्॥

गृहं वनायते इतिकाव्ये तु क्यङ्ङन्तैरेव शब्दैः अन्त्यानुप्रासयोजना कृतास्ति। तत्र शब्दाः सन्ति– वनायते, तृणायते, रणायते, कणायते, फणायते, क्षणायते, व्रणायते, गणायते, शणायते पणायते च। अत्र सर्वेऽपि शब्दाः णोपधा इत्यपि अवधेयम्।न जाने इतिकवितायामपि क्यङ्ङन्तभूयस्त्वम्॥

इच्छार्थकसन्प्रत्ययघटितशब्दैः कल्पितान्त्यानुप्रासप्रयोगरमणीयतरस्य पद्यस्योदाहरणमस्ति पिपृच्छिषा[18]नाम काव्यम्। तत्र भवन्ति एते सन्नन्ताः– लुलोभिषा, जिजीविषा, संजिगमिषा, यियतिषा, लिलङ्घिषा, पिपृच्छिषा, तितर्जिषा, जिगदिषा, शिशङ्किषा, दिदधिषा।पदे पदेशाम्भवीगताभिः कविताभिः दीक्षितमहाशयायाः वैयाकरण्यत्वख्यापनं जायते। दीक्षितपुष्पा गलज्जलिकादीनां अन्त्यानुप्रासयुक्तानां काव्यानां कृते पाणिनीयशास्त्रस्य ज्ञानं नान्तरीयकं मनुते। समानप्रत्ययनिष्पन्नानां शब्दानां समध्वनितया ते शब्दाः अन्त्यानुप्रासरूपेण सुन्दरतया व्यवस्थापयितुं शक्यन्ते। एतदेव मनसिकृत्य तया स्वकर्तृकस्य तिङ्कृत्कोशस्य अपरं नाम कविकर्मरसायन[19]मित्यपि कृतमस्ति। उदाहरणस्वरूपं ‘लोकोऽयम्’ इति काव्ये अन्त्यानुप्रासाय त एव तिङन्तशब्दाः चिताः येषु आकारान्तो धातुः स्यादङ्गं वा येषाम् आकारान्तं भवेत् यथा– आबध्नाति लोकोऽयम्– भाति लोकोऽयम्। संमृद्नाति लोकोऽयम्। माति लोकोऽयम्। याति लोकोऽयम्। स्नातिलोकोऽयम्। जानातिलोकोऽयम्। रातिलोकोऽयम्। निद्रातिलोकोऽयम्। मालातिलोकोऽयम्। विक्रीणातिलोकोऽयम्। प्रीणातिलोकोऽयम्। एवमेव तुमुन्नन्तानाम् आकारान्तधातूनाम् प्रयोगः अन्त्यानुप्रासरूपेण यतन्ते के इत्यस्मिन् काव्ये कृतमस्ति। विख्यातुं, समाधातुं, दातुं, पातुं इत्यादिशब्दाः यथा। जनः शून्यप्रभो जातः इत्यस्मिन् शत्रन्तशब्दाः गच्छन्, भुञ्जन्, संरक्षन् इत्यादयः अन्त्यानुप्रासतया उपात्ताः, के?इत्यस्मिन्नपि काव्ये तथैव। किं करोमीत्यस्यां कवितायां तु आद्योपान्तमुदाहरणं विद्यते च्विप्रत्ययान्तस्य ।समीहन्ते इत्यस्मिन् काव्ये ऋकारान्तधातुभिः सह तुमुनः प्रयोगं कृत्वा शब्दाः निदर्शिताः–सर्तुं, स्मर्तुं, उद्धर्तुम् इत्यादयः।रुदन्तः शास्त्रसम्भारा इतिकाव्ये श्नुविकरणानां धातूनां विधिलिङः प्रथमपुरुषबहुवचनपदैः अन्त्यानुप्रासयोजना विहितास्ति– कृण्वीरन्,विधुन्वीरन्, विचिन्वीरन् इत्यादिभिः शब्दैः।निष्फलं करोति इति कविता तु मन्ये यङ्लुक्प्रयोगनिदर्शनायैव लिखिता स्यात्। १९ पद्येषु आहत्य ३४ उदाहरणानि प्रदत्तानि ईट्सहितानि[20] – चेक्षिपीति, दन्दशीति, दोदवीति, मम्मनीति, मोमुचीति इतिवत्।विडम्बनम्कविता उदाहरणभूतास्ति कर्मणि भावे च प्रयोगाणाम्। विलीयते,विगीयते, विहीयते, विनीयते, दीयते, प्रतीयते, पिधीयते आदयः शब्दाः अन्त्यानुप्रासाय सञ्चिताः। तत्स्थेषु चतुर्षु पद्येषु तु व्याकरणप्रक्रिया एव उपमानरूपेण उपस्थापिताः सन्ति। एते स्मारयन्ति कालिदासादीनां[21] केषांचित् प्रयोगान्–

पूर्ववत्सना समो जनोऽपि नैव दृश्यते। व्यत्ययो न येन कस्यचित्पदे विधीयते॥

पञ्चसङ्ख्यया यथा मुधैव षट्त्वमाप्यते। अग्रगण्यता तथाद्य दुर्जने निधीयते॥

नावैयाकरणः इत्थं निदर्शनानि सञ्चेतुमर्हति।

कानिचित् स्थलानि तथापि सन्ति यत्र व्याकरणस्य अतिसन्निवेशः कष्टायते। प्रसभनिवेशवशात् अप्रासङ्गिकतया केवलमुदाहरणप्रदर्शनमात्रफलानि क्वचित्क्वचित्प्रतीयन्ते पद्यानि यथा नरास्ते क इति कवितायां सुरुचिपूर्णानां पद्यानां मध्ये इदम्– “समायान्ति स्वकं गेहं यदा विप्रास्तपोनिष्ठाः। समुत्थाय प्रहर्षैर्नाभिवन्दन्ते नरास्ते के” ॥

अन्त्यानुप्रासाग्रहाधिक्यात् क्वचित् अप्रयुक्तपदानामपि प्रयोगेणाप्रयुक्तत्वमागतं काव्ये, यथा–“कथं ते वाङ्मधूकैर्ब्रह्मणा जीवं विषिन्वीरन्”। बध्नीयुरित्यर्थे अस्य पदस्य प्रयोगः लौकिकसंस्कृतेऽल्पीयः। तथैव “समालिङ्ग्य प्रकामं कण्ठमुच्छेत्तुं यसन्तः के”, इत्यत्र अनुपसृष्टयसतेः प्रयोगोऽपि।

छन्दःप्रयोगेषु यन्नावीन्यं तदत्र पारसीकच्छन्दःशास्त्रमनुरुध्य पश्यामःयथावसरम्।इति शोचति भारतभूमिरियमिति काव्ये प्राचीनं तोटकच्छन्दः नवावतारे सम्प्रस्तुतोऽस्ति[22]। आधुनिकसंस्कृतगीतिकारैर्न केवलं पारसीकच्छन्दसां प्रयोगः कृतः अपितु संस्कृतपरम्परायां पूर्वत एव विद्यमानानां संगीतानुगुणानां छन्दसामपि अन्ते अन्त्यानुप्रास (रदीफ़) संघटनापुरस्सरं तानि ग़ज़लोपयुक्तानि कृतानि गीत्यनुकूलानि वा। यथा भट्टमथुरानाथेन शास्त्रिणा स्वीये न गता न गता इत्यभिधायां कवितायाम्[23] तोटकच्छन्दः गलज्जलिकायै प्रयुक्तम्। दीक्षितपुष्पया पुनः तदेव प्राचीनं सगणचतुष्टयेन निर्वृत्तं तोटकच्छन्दः[24] सध्रुवपदगीतये प्रयुक्तम्–

अतिघस्मरकालगतिः सकलं कवलीकुरुते जगतः कुहरम्।

परिनृत्यति तीक्ष्णकृपाणधरा तृणके गगने समदृष्टिरियम्॥

हृदये पिहिता विषयस्य रतिर्जरयत्यनिशं वयसो निचयम्।

अरुचिर्विषयेषु मनागपि नो इति शोचति भारतभूमिरियम्[25]॥

अत्र प्रतिद्वितीयपादान्तं अन्त्यानुप्रासः द्रष्टुं शक्यः– कुहरम्–दृष्टिरियम्–निचयम्–भूमिरियम् इतिवत्। वस्तुतः गीतीकृतमेतच्छन्दः। अस्मादेव कारणात् अधःप्रदत्ते पद्ये यतिभङ्गदोषस्योद्भावनं दुःशकम्–

स्वकुटुम्बिजने निरपत्रप दार कुलं प्रतिकूलकटूक्तिपरम्।

अवहेलनमेव धवस्य स मत्व विधिं कलयन्त्यभिमानधरम्[26]॥

यथा आर्याच्छन्दसः पूर्वरूपां गाथां वयं द्वादशाष्टादशमात्रासु अवश्येन यतियुक्तास्यादिति नियममुपकल्प्य सदोषां न प्रख्यापयामः तद्वत्– “ओदंसअन्ति दअ माणा पमदाओ सिरीसकुसुमाइं”[27]।तत्र कारणं गीतत्वमेतस्य। शाम्भव्यां कतिधा न विचिन्त्य मनो व्यथते[28] इतिकवितापि अस्मिन्नेव छन्दसि संघटनायां चास्ति।

पारसीकच्छन्दसां प्रयोगविषयेअधुना यत्किञ्चिदुच्यते। संस्कृतकविभिः अन्यभारतीयकविभिरिव सर्वेषामपि पारसीकच्छन्दसां प्रयोगो न कृतः। तैः सामान्यतया तान्येव च्छन्दांसि प्रयुक्तानि यानि सरलानि, तालसंगीतानुगुणानि च सन्ति। तानि च तादृशानि येषु समानगणा आवर्तन्ते । जटिलसंरचनावतां छन्दसां प्रयोगः अल्पीय एव दृश्यते[29]। तथैव दृश्यते शाम्भव्यां धृतासु गलज्जलिकासु अपि छन्दसां प्रयोगविषयः।शाम्भव्यां संकलितेषु ३३ कवितासु प्रायेण १४ छन्दांसि प्रयुक्तानि। तेषु दर्शितं नावीन्यमत्र प्रचीयते।

भूयिष्ठप्रयोगविषयाणि च्छन्दांसि तु पञ्चषाण्येव सन्ति पारसीकानि आधुनिकसंस्कृतकवितासु। तेष्वपि प्राथम्यं भजति–हज़ज मुसम्मन सालिम नामच्छन्दः यस्य पारसीकच्छन्दोविद्भिः गणव्यवस्था एवं प्रदत्तास्ति– मफ़ाईलुन् मफ़ाईलुन् मफ़ाईलुन् मफ़ाईलुन् । भारतीयगणव्यस्थानुसारेण एतदेव एवं कथयितुं शक्यते–यमाता राजभा ताराज मातारा यमाता गा (अथवा, यमाता राजभा गा गा x ४=। ऽ ऽ ऽ । ऽ ऽ ऽ । ऽ ऽ ऽ । ऽ ऽ ऽ)। एतस्य च्छन्दसः नाम भारतीयपिङ्गलज्ञैः विधाता[30] इति कृतम्। जयकीर्तिः (छन्दोऽनुशासने २–१७) हेमचन्द्रश्च (छन्दोऽनुशासने २–२०) अस्य नाम क्रमशः वृद्धिः व्रीडा इति च कुरुतः। शाम्भव्यां धृताषु ३३ कवितासु चतुर्दश किल अस्मिन्नेव च्छन्दसि विद्यन्ते। अनेनैव द्योत्यतेऽस्य लोकप्रियता छन्दसः। तानि प्रयुक्तानि पद्यानि सन्ति–

१–अवैरे सज्जने निष्कारणं वैरायते मूढः।

जने दुर्दान्तदौरात्म्ये कुलीनो भाति लोकोऽयम्॥ (लोकोऽयम्)

२–इयं सन्दृश्यते दन्दह्यमानज्ञातिधूमा दिक्।

पताकां मन्यमानस्त्वं सभायां कत्थसे धीमन्॥ (सभायां कत्थसे धीमन्)

३–स्वकीयैः शोणितैः प्रेम्णा मया या भूरि संसिक्ता।

अये सा वाटिका घूकैः समाक्रान्ता कथं वर्ते ॥ (कथं वर्ते)

४–महापुण्येन जातं जन्म येषां भारते वर्षे।

इमं दर्पं स्ववाचा तषू विखयातुं यतन्ते के॥ (यतन्ते के)

५–न कान्तिस्तादृशी वक्त्रे न शान्तिस्तादृशी स्वान्ते।

अशिष्टेनाध्वना गच्छन् जनः शून्यप्रभो जातः ॥ (जनः शून्यप्रभो जातः)

६–जगत्यस्मिन् विशाले नृत्यतीयं शाम्भवी शक्तिः।

तदीयं ताण्डवं दृष्ट्वा न कम्पन्ते नरास्ते के ॥ (नरास्ते के)

७– यशांस्युच्चैरुलूकानां यतो गर्वेण गीयन्ते।

अरे तेनैव रज्जौ पन्नगाः सत्यं प्रतीयन्ते॥ (कीदृशः कालः)

८– जना अश्मप्लवैरात्मानमुद्धर्तुं समीहन्ते।

शिचस्तन्त्यां निबद्धा पक्षिणः सर्तुं समीहन्ते॥ (समीहन्ते)

९–पिशाचानां समाक्रन्दो दिगन्ते श्रूयते भीमः।

कदाचाराः समन्तात् सभ्यतां वेगेन कृण्वीरन्॥ (रुदन्तः शास्त्रसम्भाराः)

१०–क्षणं पार्श्वे वसन्तस्तत्क्षणं दूरे सरन्तः के?

समालिङ्ग्य प्रगाढं कण्ठमुच्छेत्तुं यसन्तः के ? (के?)

भारतीयच्छन्दःशास्त्रदृष्ट्या पश्यामश्चेत् इदं वृत्तं अनुष्टुभ एव केषुचित् नष्टभेदेषु अन्यतमं भवितुमर्हति प्रतिपादं अष्टाक्षरघटितत्वात्।

पञ्चचामरच्छन्दः प्राचीनं स्तवादिषु प्रयुज्यमानं वृत्तं। गलज्जलिकास्वस्य प्रयोगो नवीनः। पारसीकच्छन्दःशास्त्रिभिरस्य बह्रे हज़ज मुसम्मन मक़बूज़ इतिनाम कृतमस्ति मफ़ाइलुन् मफ़ाइलुन् मफ़ाइलुन् मफ़ाइलुन् इति गणव्यवस्था चास्य निर्दिष्टा। शाम्भव्याम् निर्भयाभ्रमाम्यहम्, कालिका करालिकेति इतिकवितयोः इदं प्रयुक्तम्–

न चञ्चुरीति चेतनासु चण्डचित्तमर्कटो न दन्दशीति मर्मजालकेषु कामकर्कटः।

न दन्दहीति मां भयेन कालदण्डचर्पटो जगज्जटालजङ्गलेषु निर्भया भ्रमाम्यहम्॥

प्रमाणिकाच्छन्दोऽपि केन हेतुना[31] इत्यत्र प्रयुक्तमेव सान्त्यानुप्रासा।

प्रमाणिकाच्छन्दसः प्रथमं लघ्वक्षरं यदि हीयते तदा यच्छन्दः प्राप्यते तच्चामरमिति कथ्यते छन्दोविद्भिः। प्राचि संस्कृतेऽल्पप्रयुक्तमपि एतद् अपभ्रशंकालिकं छन्दः आधुनिकैरपि प्रयुज्यते। पारसीकसाहित्येऽस्य नामास्ति–बह्रे हजज़ मुसम्मन महज़ूफ़ अश्तर मक़बूज़, गणव्यवस्था चास्यास्ति–फ़ाइलुन् मफ़ाइलुन् मफ़ाइलुन् मफ़ाइलुन्इतिवत्। शाम्भव्याम् एतत् प्रयुक्तमस्ति– गृहं वनायते[32] इति गलज्जलिकायाम्–

वीतरागता यदा तदा गृहं वनायते। त्वं प्रतीयसे यदा तदा जगत् तृणायते॥

चातकेन किं कृतम्[33], विडम्बनम्[34] इत्यपि एतस्मिन्नेव च्छन्दसि।

प्रमाणिकाया एव प्रथमं लघ्वक्षरं ह्रसयित्वा प्रतिपादान्तं एकलघ्वक्षरस्य योजनेन नवीनं कञ्चित् छन्द उद्भाव्य अनया कवयित्र्या रचितम् निष्फलं करोति[35] इति काव्यम्राजभा जभान राजभा जभान राजभा ल इतिवद् व्यवस्थया। जगन्नाथप्रसादभानुना एतद्वृत्तंचञ्चला नाम्ना समाम्नातम्[36]–

एष भोगसागरे निमज्जितोऽपि जर्गृधीति। हन्त नास्ति कोऽपि यो तृषाग्निना न दन्दहीति॥

प्रमाणिका द्विगुणिता सती पञ्चचामरत्वं गच्छति। तदीयमपि प्रथमलघ्वक्षरं हृत्वा चामरं द्विगुणितं कृत्वेति यावत् कवयः प्रयुञ्जते। भानुः तस्य अपरे नाम्नी निर्दिशति तूणम् सोमवल्लरी चेति[37]। अहर्निशम्[38]इत्यभिधकाव्यमपि अस्मिन्नेव च्छन्दसि सन्दृब्धमस्ति–

नो अरातियोगतो न मित्रविप्रयोगतः कूटकारिलोकतो मनःप्रमाथिशोकतः।

न त्रितापतो न देहपाततो बिभेम्यहं किं तथापि मे मनः समाकुलत्यहर्निशम्॥

एतदेव च्छन्दः अन्त्यमेकं लघुं एकं गुरुं च हृत्वा लघूकृत्य (राजभा जभान राजभा जभान गा इति व्यवस्थया) अपि शाम्भव्यां गलज्जलिका रचिता। छन्दःप्रभाकरे एतदीयं नाम राग इत्यस्ति[39]। नवीन एष प्रयोगः संस्कृते–“विश्वबन्धुता गता गवेष्यतां सखे राष्ट्रभावना जने निवेश्यतां सखे”! (विश्वबन्धुता गता[40])

चतूरेफिका स्रग्विणी पिङ्गलेनोक्तत्वात् प्राचीनं छन्दः परन्तु आधुनिकसंस्कृतसाहित्ये तस्य नवैव कश्चिदवतारः दृश्यते। स च गीतिगलज्जलिकाद्यनुकूलं विधाय तस्याः प्रस्तुतिः। पारसीकभाषाछन्दःसु अपि एतच्छन्दोऽनेनैव रूपेण विद्यते। तत्र तदीयं नाम बह्रे मुतदारिक मुसम्मन सालिम इति वर्तते गणव्यवस्था च तस्यास्ति फ़ाइलुन् फ़ाइलुन् फ़ाइलुन् फ़ाइलुन् इति। शाम्भव्यां ग्रामवधूटी इतिकविता अस्मिन्नेव च्छन्दसि–

यत्क्षणेऽहं दुकूलैर्वृता ज्ञातिभिस्तत्क्षणं लौकिकज्ञानमाच्छादितम्।

अन्यपादानुगामिन्यहं कारिता यन्त्रितं दामभिश्चित्तमेकं सखे॥

मनोवेदनमिति[41]ब्रूहि कोऽस्मिन् युगे कालिदासायते[42]कवितापि अस्मिन्नेव च्छन्दसि।

न्यस्तशस्त्रं जनं वीक्ष्य शूरायते याचमानं जनं वीक्ष्य दूरायते ।

बान्धवर्द्धौ सदा दन्तकूरायते जायते तावता मे मनोवेदनम्॥

चतुर्भिर्यकारैघटितं भुजङ्गप्रयातं पारसीकच्छन्दःशास्त्रे बह्रे मुतक़ारिब मुसम्मन सालिम इति नाम्ना प्रसिद्धम्। तत्रास्य गणव्यवस्थाफ़ऊलुन् फ़ऊलुन् फ़ऊलुन् फ़ऊलुन् इतिवन्निर्दिष्टा वर्तते। शाम्भव्यामेकत्र मनोवेदना मे विरामं न याति इत्यत्र तच्छन्दः प्रयुक्तम्।

अन्यत् प्रयुक्तं छन्दः गीता, गीतिका, हरिगीतिका वा वर्तते। एतस्य च्छन्दसः इदम्प्रथमतया प्राप्तिः प्राकृतपैङ्गले भवति। तत्रैतस्य नाम गीता[43] इति प्रथितमस्ति। हिन्दीशैल्याः पारसीककविभिः एतद् भूयिष्ठं प्रयुक्तं दृश्यते। पारसीककवितायां एतस्य नाम बह्रे कामिल मुसम्मन सालिमइत्यस्ति यत्र गणव्यवस्था तद्विदां मते वर्तते–मुतफ़ाइलुन् मुतफ़ाइलुन् मुतफ़ाइलुन् मुतफ़ाइलुन्इति। गतशताब्द्याश्छन्दोविदा दुःखभञ्जनशुक्लेन अस्य संस्कृतीकरणं विधाय मात्रिकवृत्तेषु अस्मै स्थानं प्रादायि[44]। वार्णिकभेदः अपि अस्य च्छन्दसः तेन गीतिका नाम्नानुमतः– ससजं भरौ सलगा यदा कथिता तदा खलु गीतिका[45]। शाम्भव्यामप्यस्य मात्रिकरूपमेवादृतमस्ति–

नो कर्मफलसमवाप्तये लब्धा जनिर्धरणौ मया।

असकृन्नुनोद भवाय मां तव हृद य वस तिलुलोभिषा ॥ (पिपृच्छिषा)

पारसीके मुफ़्तइलुन् मफ़ाइलुन् इतिगणव्यवस्थया प्रसिद्धश्छन्दः विद्यते यस्य नाम जगन्नाथप्रसादभानुना नित[46] इति कथितम् यस्य भानस राजभा लगा इति व्यस्था सम्मतास्ति। छन्दःप्रभाकरे भानुना नराचिकेति नाम्ना स्मृतमिदम्[47]। शाम्भव्यां अस्य च्छन्दसः द्वितीयलघुवर्णं गुरूकृत्य ताराज राजभा लगा इति रीत्या काव्यं रचितं न जाने इतिशीर्षकेण–

जाने न किं मदागतं दुःखायते सदा सुखम्। स्नेहोऽपि दूष्यते छलैः कारायते निजं गृहम्॥

किं करोमीति[48] कवितायां कवयित्र्या नवीनमेव च्छन्दः गृहीत्वा तस्य गलज्जलिकार्थं प्रयोगं कृतवत्यस्ति। एष प्रयोगः पुराणरीतिव्यतिक्रमणेन नूनं श्लाघ्यतमः–”गर्दभं गान्धारवाजी प्रश्रयेण नमस्करोति। मृगयुभीतेयं मृगी सिंहं शरणमङ्गीकरोति”॥

पारम्परिकच्छन्दसां पारम्परिकरूपेणापि प्रयोगः शाम्भव्यां प्राप्यते। यथा प्रीयते नो मनो मे इति कवितायांमन्दाक्रान्ताच्छन्दसः प्रयोगः, मन्येऽहम्, गङ्गे इतिकाव्ययोःच आर्याच्छन्दसः प्रयोगः दर्शनीयः। नो तथा दृश्यते जनः इतिकवितायां अनुष्टुभः अपूर्वः प्रयोगः अन्त्यानुप्राससंसयुक्तः कृतः अस्ति[49]।

काव्यस्य गीतेश्च एकत्रावस्थापनं गलज्जलिकाकाव्यस्य वैशिष्ट्येष्वन्यतमम्। एतद्द्वयमपि वयं शाम्भव्यां लभामहे। तस्य कारणमस्ति च्छन्दसां शुद्धतमः प्रयोगः। सामान्यतः आधुनिककवयः पारसीकवार्णिकवृत्तानि मात्रिकीकृत्य प्रयुञ्जते येन संगीततत्त्वं तत्रत्यं विहन्यते[50]। अत्र सुविहितप्रयोगतया सफलगीतिकाव्यत्वमेतस्य संग्रहस्योद्भूतं दृश्यते॥

गलज्जलिकाप्रयोगे दोषाभासाः अपि केचनात्र प्रदर्श्यन्ते। सामान्यतया गलज्जलिकानां प्रथमपद्यस्य उभयपङ्क्तौ अन्त्यानुप्रासः भवति यत् पारसीकसाहित्यवद्भिः मत्ल,अ इत्युच्यते। परन्तु नवाचारः एष आधुनिकानां यत्ते एतं नैव प्रयुञ्जते। शाम्भव्यामप्यनेकत्र एवं कृतं यथा– सभायां कत्थसे धीमन्, कथं वर्ते, यतन्ते केइत्यादि गलज्जलिकासु।

गलज्जलिकायां न केवलमन्त्यशब्दानाम् अपितु उपान्त्यवर्णानामपि समतुल्यस्वराणां समावृत्तिरावश्यकी। अशक्तिवशात् अज्ञानवशाद् अन्यथा वा संस्कृतकवयः एतन्न प्रयुञ्जते। एतादृशस्खलनं शाम्भव्यामपि विद्यते क्वचित् यथा सभायां कत्थसे धीमन् इत्यस्यां गलज्जलिकायाम्।

सामान्यतः गलज्जलिकायां एकस्यैव शब्दस्य वारं वारं अन्त्यानुप्रासतया योजनं स्पृहणीयं न मन्यते कविभिः यतस्तेन कवेः शब्दसामर्थ्यस्य अल्पत्वं द्योत्यते। शाम्भव्यां भूरिशः दृश्यते एतद् यथाजनः शून्यप्रभो जातः इत्यस्मिन् त्रिः पश्यन्निति, यतन्ते के इत्यस्मिन् दातुमिति द्विरावृत्तम्, एवं बहुत्र।

अलङ्काराणां मनोहारिणी विच्छित्तिः शाम्भव्यां सर्वत्रास्ते। अलङ्कारेषु परम्परितरूपकं यथा– “सहते न मनोभवचन्द्रपरिप्लुतयौवनवारिधितीव्ररयम्”[51]।वृत्त्यनुप्रासः–“ननु मुष्टिमितैरपि तुष्टिपराः। नरमांसबुभुक्षुतरक्षुसमाः”। “अहन्ता ते दुरन्ता नारिहन्ता शास्त्रमन्ता नो। इदन्ता तेऽनुगन्तेयं सभायां कत्थसे धीमन्”॥“बन्धुतापि किं धुता”। एते प्रत्यग्रप्रयोगाः नितान्तरमणीयाः। अप्रस्तुतप्रशंसायाः सुन्दरं साम्राज्यं शाम्भव्यां सर्वत्र दृश्यते। तयैव स्त्रीणां विडम्बनात्मिकावस्था निपुणं प्रस्तुता अवलोक्यताम्–“नामरूपतोऽपि या पयोनिधौ विलीयते। हन्त तेन सागरेण सापगा विगीयते”॥ (विडम्बनम्) । स्त्रीपुंसयोर्मध्ये प्रेमव्यवहारे यदन्तरं तदन्यत्रापि सङ्कलने अग्निशिखाभिधे वर्णितं स्मृतिपथमवतरति–

मम निश्छलशुभ्रजले हृदये तवरूपमिदं प्रतिबिम्बयुतम्।

मलिने मुकुरे भवतो हृदये मम रूपमिदं न हि संक्रमितम्॥

उपदेशकाव्यस्य भूषणमस्ति अभिधाप्रधानता तथापि व्यञ्जनोत्थापिता उत्कृष्टकाव्यगुणा अपि तत्र तत्र काव्ये विलसन्तितराम्। “स्वपक्षान् कर्तयित्वा व्योमगामी तेऽभिलाषोऽयम्”– अत्र शब्दशक्त्युत्थः ध्वनिः पक्षशब्दपक्षे द्रष्टव्यतां वहति। तथैव–“घुणो भुङ्क्ते स्ववंशं रीतिरेवैतादृशी लोके” इत्यत्रापि। पाश्चात्त्यसंस्कृतिनिरसनप्रसङ्गे प्रतीचीशब्दः किमपि सौन्दर्यातिशयं पुष्णाति–“सदा प्राच्येव सूते भास्करं दीप्तं प्रभातार्थम्। प्रतीच्यां वर्धितास्ते स्नेहबन्धा नावसीयन्ते”॥ (कीदृशः कालः)

गलज्जिकायां विविधविषयत्वं भवति। प्रत्येकं च पद्यं तत्स्थं विषयदृशा स्वातन्त्र्यं भजते। अतः अनेकशः उपदेशपराणां पद्यानां मध्ये हार्दा रागात्मका अपि भावा व्यक्ताः सन्ति। तेषु पुनः काव्यत्वम् अतितरां वर्तते–

मया ते नामधेयं श्वाससन्तानेषु संयुक्तम्।सखेमैत्री त्वदीया पश्य वज्रान्ता कथं वर्ते॥

ग्रामवधूटी कविता सकलापि अनुरागवती विप्रलम्भशृङ्गाररसाढ्या–

चन्दनैश्चर्चितं ते वपुर्दृश्यते व्योममध्यस्थिते शीतरश्मेस्तनौ।

हन्त हस्तौ प्रसार्योपतिष्ठे यदा मेघमालाभिराच्छाद्यते तत् सखे॥

उपरितनं पद्यं कालिदासीयं – त्वामालिख्येत्यादि[52] मेघदूतस्थं काव्यं प्रसभं स्मारयति।गङ्गे इति काव्यं सर्वथा भिन्नरसं भक्तिभावाख्यं धत्ते।

शाम्भवी वस्तुतः गीतिकाव्यम्। सर्वत्र रागानुगुणा शब्दशय्या विराजते–

निर्वृतिं लभे यथा दुकूलतूलविष्टरे पांसुधूसरे रमे तथैवतार्णसंस्तरे।

अद्य नो कदाशया सदाशये कृतं पदं किं तथापि मे मनः समाकुलत्यहर्निशम्॥

काव्ये भावप्रवाहसौन्दर्यं दर्शयितुमिदं उदाहर्तुं शक्यते–

विभाति या सृतिः प्रफुल्लकेतकीव दन्तुरा प्रवातनीतमेघमालिकेव सास्ति भङ्गुरा।

अतोऽखिलं विहाय केशवाङ्घ्रिसङ्गभासुरा जगज्जटालजङ्गलेषु निर्भया भ्रमाम्यहम्॥ (निर्भया भ्रमाम्यहम्)

स्वभावानुगुणं कवयित्र्याः शैली महौजस्का वीर्यवती चास्ति। अनाचारिषु तस्याः वाणी कदापि मृदुः नास्ति। तस्याः सखरा वाणी एवं द्रष्टुं शक्यते –

प्रवृत्तं नाटकं कीदृङ् नटाः सर्वे खरा यत्र। अवार्ये प्रेक्षणे नृत्यन् जनः शून्यप्रभो जातः॥

खरीवात्सल्यवत् पित्रोर्वृथा स्नेहातिरेकोऽयम्। कुमार्गे प्रस्थिता याभ्यां न सन्ताना विनीयन्ते॥

कालिका करालिका कविता तथा ऊर्जिता यथा एतं पठित्वा अक्ष्णोरग्रे स्वयं कालिकावतीर्णेव विभाव्यते–

सहस्रदीर्घबाहुदण्डजालपूरिताम्बरा पिशाचकैर्नरीनृतीत्यनन्तसक्थिडम्बरा।

सदा निशुम्भशुम्भयोर्वधाय जातसङ्गरा कटत्कटत्स्वरेण चाकटीतु मुण्डमालिका[53]॥

काव्यानि रसानुगुणवस्तुव्याख्यानपराणि वस्तूनि कानिचन। अलङ्कारसन्निवेशरसिकता पाण्डित्यादिप्रदर्शनम् सामान्यतः कविताप्रवाहं तदीयं लक्ष्यं चावरुन्ध एव। संस्कृते शास्त्रकाव्यानां अलङ्कारप्रधानानां च काव्यानां परम्परा भूयस्तरास्ति। संस्कृतस्य प्रकृतिरपि तादृशी समृद्धिशालिनी अस्ति यत् कवयः शास्त्रेणालङ्कारप्रदर्शनेन वा प्रलुभ्यन्ते। काव्यकर्तव्याच्च च्यवन्ते। शाम्भव्यामपि यत्र यत्र व्याकरणप्रयोगाणां प्राधान्यमिष्टं तत्र तत्रकाव्यरसप्रवाहः स्तिमितः दृश्यते। कविता तु स्वामपहाय कस्यचिदप्यन्यस्य मुख्यत्वं न सहते। तथापि सन्देश एतासां कवितानां स्पष्टः ऊर्जितः चास्ति। व्याकरणस्य सायासनियोजनेनापि अत्र द्व्याश्रयता, द्विसन्धानता शास्त्रकाव्यता वा संक्रान्तास्ति। तथापि भूयस्यस्तादृश्यः कविता विद्यन्ते यासु काव्यप्रवाहः उपसर्जनीकृतशास्त्रालङ्कारः रसाधिक्यं परिपुष्णाति यथा अहर्निशम् आदिषु कवितासु।

चर्चयानया निश्चप्रचमेतद् यद् ओजस्विना अदुष्टेन चकाव्यशिल्पबलेन शाम्भवी स्वीयोदात्तसन्देशसम्प्रेषणे नितरामवाप्तसाफल्या गीतिकृतिरिति।

संकलिताः सन्दर्भाः–

संस्कृतम् –

शर्मा, शिवदत्त तथा शर्मा, काशिनाथ (सम्पा॰).१८९४. ‘प्राकृतपिङ्गलसूत्राणि’ – लक्ष्मीनाथभट्ट विरचितया व्याख्ययानुगतानि , निर्णयसागर प्रैस मुम्बई ।

श्रीदुःखभञ्जनकविः. १९३३.वाग्वल्लभः (तदात्मजश्रीदेवीप्रसादकविचक्रवर्तिना कृतया वरवर्णिनी–टीकया समलङ्कृतः).चौखम्बा संस्कृत सिरिज़ आफिस, बनारस सिटी।

झळकीकरः, वामनाचार्यः (बालबोधिनीकारः).१९५०. माम्मटः काव्यप्रकाशः. भाण्डारकरप्राच्यविद्यासंशोधनमन्दिरम्, पुण्यपत्तनम्।

रामकृष्णकवि, एम्॰ (सम्पा॰).१९५०.जानाश्रयी छन्दोविचितिः.श्रीवैंकटेश्वर ओरिएण्टल इंस्टीट्यूट, तिरुपति।

पाठक, जगन्नाथ (प्रकाशाभिधहिन्दीव्याख्याकारः).१९६५. सलोचनः ध्वन्यालोकः.१९६५. चौखम्बाविद्याभवन वाराणसी।

व्यास, डा̆॰ भोलाशंकर (सम्पा॰).१९५९. प्राकृतपैङ्गलम्. प्राकृतग्रन्थपरिषद् , वाराणसी–५।

देवनाथ, रामानुज (२०१३) .छन्दोमाला. संस्कृतप्रतिभा (संयुक्ताङ्कः जनवरी २०१३–दिसम्बर२०१३ संयुक्ताङ्कः) –पत्रिकायां प्रकाशितं नवीनं शास्त्रम्, साहित्य अकादमी, दिल्ली।

दीक्षित, पुष्पा. २०१२.शाम्भवी. राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानम्, नवदेहली।

हिन्दी –

‘भानु’, जगन्नाथ प्रसाद.१९३६.छन्द प्रभाकर. जगन्नाथ प्रेस, बिलासपुर ।

प्रसाद,डा̆ शिवनन्दन.१९६४. मात्रिक छन्दों का विकास, बिहार राष्ट्रभाषा परिषद्, पटना ।

डा̆॰नरेश.१९९१. ग़ज़ल : शिल्प एवं संरचना. हरियाणा साहित्य अकादमी, १५६३,सैक्टर १८–डी, चण्डीगढ़

फ़ारसी–

शमीसा, डा̆॰ सीरूस. १३९३ हिजरी. आशनाई बा उरूज़ो क़ाफ़िये. नश्रे मीत्रा, तेहरान, ईरान ।

[1]आनन्दवर्धनेन ध्वन्यालोक ३–४२ कारिकाया वृत्तावुद्धृतः।

[2]काव्यप्रकाशः उल्लास७–सूत्र७१

[3]शाम्भवी ६३ (सर्वत्रापि इयं संख्या पृष्ठाङ्कं द्योतयति)

[4]शाम्भवी ५३

[5]शाम्भवी १७

[6]शाम्भवी २५

[7]शाम्भवी २

[8]शाम्भवी ६२

[9]चाणक्यनीतिः १३–८

[10]शाम्भवी ९

[11]शाम्भवी २०

[12]शाम्भवी ७३

[13]शाम्भवी– आन्तरम् vii-viii

[14]ईशावास्योपनिषत्–७

[15]विश्वबन्धुता गता, शाम्भवी ४९

[16]अर्हाणां कर्तृत्वेऽनर्हाणामकर्तृत्वे तद्वैपरीत्ये च (वा॰ १४८७–१४८८) सिद्धान्तकौमुदी, कारकादिविभक्तिप्रकरणम्।

[17]शाम्भवी ५ तत्करोति तदाचष्ट इति णिच्।

[18]शाम्भवी १२

[19]प्रतिभाप्रकाशन, दिल्लीतः प्रकाशमायातः।

[20]यङो वा– अष्टाध्यायी ७.३.९४

[21]स हत्वा वालिनं वीरस्तत्पदे चिरकाङ्क्षिते।

धातोः स्थान इवादेशं सुग्रीवं संन्यवेशयत्॥ रघुवंशम् १२.५८, तत्रैव १५.७,१५.९

[22]शाम्भवी २–४

[23]फ़ारसी छन्द तथा उनका संस्कृत काव्य में अनुप्रयोग

[24]ननु तोटकमब्धिसकारयुतम्। वृत्तरत्नाकरः–

[25]शाम्भवी २–४

[26]शाम्भवी २–४

[27]अभिज्ञानशाकुन्तलम् १–

[28]शाम्भवी ४६

[29]फ़ारसी छन्द तथा उनका संस्कृत काव्य में अनुप्रयोग (अप्रकाशितनिबन्ध)–बलरामशुक्ल

[30]लहौ विद्या लहौ रत्नै लखौ रचना विधाता की (छन्दप्रभाकर पृ॰–७०)

[31]शाम्भवी ७३

[32]शाम्भवी १४

[33]शाम्भवी ४५

[34]शाम्भवी ५६

[35]शाम्भवी ७२

[36]छन्दःप्रभाकर १७७

[37]छन्दःप्रभाकर १७१

[38]शाम्भवी ४२

[39]छन्दःप्रभाकर १६१

[40]शाम्भवी ४९

[41]शाम्भवी ३९

[42]शाम्भवी ५३

[43]जहि आइ हत्थ णरेंद विण्ण वि पाअ पंचम जोहलो – जहि ठाइ छट्ठहि हत्थ दीसइ सद्द अन्तहि णेउरो।

सइ छन्द गीअउ मुद्धि पीअउ सव्वलोअहि जाणिओ – कइसिट्ठि सिट्ठउ दिट्ठउ पिंगलेण बखाणिओ ॥ (प्राकृतपैङ्गलम् –२–१९६)

[44]अष्टाधिका किल विंशतिश्च कला भवेयुरथो पदे। इषुषट्शराशुगपञ्चमात्रिकनिर्मितायतयतिपदे॥

चरमोपगेन तथा भवेद् गुरुणैककेन नियोजिते। हरिगीतवृत्तमिदं फणीश इति प्रवक्ति विशेषिते ॥

[45]वाग्वल्लभ पृ॰ २४२

[46]छन्दप्रभाकर पृ॰ २४४

[47]छन्दःप्रभाकर पृ॰ १२६

[48]शाम्भवी २२–२४

[49]शाम्भवी ६०, राधावल्लभत्रिपाठिनापि समष्टिसंग्रहे धृतायां स्वीय–शनैः शनैः इतिकवितायां एष प्रयोगः कृतः।

[50]फ़ारसी छन्द तथा उनका संस्कृत काव्य में अनुप्रयोग (अप्रकाशितनिबन्ध)–बलरामशुक्ल

[51]शाम्भवी ४

[52]मेघदूतम् २–३८

[53]शाम्भवी ७१