Μιλώντας σε εκδήλωση του Ποταμιού μετά από πρόσκληση του Σταύρου Θεοδωράκη, ο Στέλιος Ράμφος, προσπαθεί να αναδείξει την πεποίθησή του σύμφωνα με την οποία, η κρίση των μνημονίων, προέρχεται πρωτίστως από τους εσωτερικούς μας διχασμούς εν είδει αρχαϊκών ριζωμάτων και πολιτισμικών αγκυλώσεων οι οποίες κρυσταλλώθηκαν σε νοοτροπίες, και όχι από τα μνημόνια καθ εαυτά. Μ΄ άλλα λόγια ότι πρωτίστως η κρίση είμαστε εμείς ως νοοτροπία.

13.31. Θα ήθελα να σημειώσω ότι η απάντηση στο ερώτημα τι θα γίνει αν ως δια μαγείας πάψει να υφίσταται χρέος, και θα πρέπει η στόχευση να έχει κάτι ουσιαστικότερο, βαθύτερο, ευρύτερο, περνάει από ένα σκεπτικό το οποίο για μένα έχει πολύ κρίσιμη σημασία, και το οποίο θα αποτελέσει τη βάση όσων θα ακολουθήσουν. Θέλω να πω δηλαδή ότι οι συζητήσεις και οι διαξιφισμοί έχουν συνήθως να κάνουν με προβλήματα είτε αριθμολογικά είτε στενά πολιτικού χαρακτήρος είτε σχετικά συναφή, παρεμφερή. Νομίζω ότι η συζήτηση μπορεί να ανανεωθεί και θα αρχίσει να φαίνεται φως στις απορίες, να υπάρχει φως στις απορίες του Σταύρου Θεοδωράκη και στις δικές μου απαντήσεις, εάν ξεκινήσουμε λέγοντας ότι μια τέτοια συζήτηση δεν μπορεί να οδηγηθεί πουθενά, αν προηγουμένως ένας ορίζοντας νοήματος δεν μας βοηθήσει να προσανατολίσουμε τη σκέψη μας ουσιαστικότερα. Γιατί είναι άλλο πράγμα οι διαξιφισμοί περι τα πράγματα και τους αριθμούς, και άλλο πράγμα σε ποιόν ορίζοντα νοήματος τοποθετείται το πρόβλημα, που σημαίνει, σε ποιόν βαθμό ευσταθεί η ιστορία, του τι θα γίνει η τι μπορεί να γίνει, σε 15 -20 χρόνια, αν πάψει να υφίσταται μαγικά το χρέος. … Συνήθως είναι τέτοια η ένταση και η έμφαση που δίνουμε στο μνημόνιο και την έξοδο απ αυτό, λησμονώντας ότι το μνημόνιο είναι αποτέλεσμα κρίσεως, και όχι παράγοντας που δημιούργησε την κρίση. Αλλά εκείνο το οποίο δεν τίθεται στο τραπέζι σε μια τέτοια συζήτηση είναι ακριβώς ένα ευρύτερο περιβάλλον, μια πλατύτερη τοποθέτηση του θέματος, τέτοια που να μπορεί να λαμβάνει υπ όψιν φαινόμενα όπως, η χρόνια παρασιτική ας πούμε λειτουργία του κράτους, η του πελατειακού συστήματος η ανωμαλία, και παρόμοια τέτοια θέματα, τα οποία συνδέονται και με νοοτροπίες του ανθρώπων. Δηλαδή δεν τίθεται με μεγάλη σαφήνεια όταν τίθεται, η συνήθως δεν τίθεται καθόλου, το στοιχείο των νοοτροπιών το στοιχείο ενός προσανατολισμού βαθύτερου, από τους άμεσους και πολιτικούς ας πούμε σχεδιασμούς, ένα στοιχείο το οποίο έχει να κάνει με περισσότερο ιθαγενή προβλήματα και ζητήματα, τα οποία συνήθως δεν τα ακουμπάμε. Νομίζω ότι η κρίση μας δίνει μια πολύ καλή ευκαιρία να θέσουμε με όρους πολιτικούς και ιστορικούς, το στοιχείο του πολιτισμικού παράγοντα σ αυτή την συζήτηση. Να θέσουμε δηλαδή το ζήτημα των νοοτροπιών σε μία κοινωνία η οποία είναι σταθερά διχασμένη, μεταξύ ενός κόσμου τέτοιου που τον ξέρουμε, νεωτέρου σύγχρονου κόσμου, και της δικής της προνεωτερικής καταβολής, την οποία ακόμη δεν έχει ξεπεράσει. Κάπου δηλαδή μεταξύ βιωμάτων, ηθών, εθίμων, εθισμών προνεωτερικού χαρακτήρα, ομαδικής ας πούμε πνιγηρής κοινότητος, έως κοινωνίας, και μιας σύγχρονης πραγματικότητος που όλοι είναι εφοδιασμένοι με το κινητό τους, που κινούνται με διαφορετικούς ρυθμούς, και με αντιλήψεις, που έχουν να κάνουν με προβλήματα διαφορετικά απ ότι πριν από ένα, ενάμιση αιώνα. … Όταν λέμε νοοτροπία, μιλάμε για ένα σύνολο από αντιλήψεις και από εθισμούς, που διαπλάθουν και που κατευθύνουν τις πεποιθήσεις και τις συμπεριφορές ενός κοινωνικού σώματος, όντας ταυτοχρόνως πεποιθήσεις και αντιλήψεις κοινές σε κάθε μέλος της. Δεν πρόκειται δηλαδή για κάτι που θα βρούμε ξεχωριστά στην ομάδα και ξεχωριστά στα άτομα. Είναι κάτι συλλογικό που διαποτίζει συγχρόνως και κάθε μέλος της. Και υπ αυτή την έννοια δεν υφίσταται ζήτημα προβαδίσματος θεσμών και νοοτροπιών, τι είναι πρώτο τι είναι δεύτερο τι είναι τελευταίο, αλλά πάντα ανοιχτό ένα θέμα πως αυτά συναιρούνται, πως συνδυάζονται, η πως δεν συνδυάζονται, και με τι τίμημα. Εκείνο το οποίο μπορεί να πει κανείς είναι ότι αν δεν υπάρχει αντιστοιχία μεταξύ θεσμών και νοοτροπιών, οι θεσμοί μπορεί να μείνουν μετέωροι και οι νοοτροπίες να μείνουν ατομικά γεγονότα. Σε κάθε διαφορετική περίπτωση αυτά συνυπάρχουν και οφείλουν να συνδέονται οργανικά….Η σημασία της νοοτροπίας έγκειται στο γεγονός ότι παρακινεί σε επιλογές, επομένως είναι πολύ σημαντικό γιατί ανάλογα με τη νοοτροπία του ένας παρακινείται να κάνει τούτο η το άλλο. … Επομένως όταν λέμε τι χαρακτηρίζει την ελληνική νοοτροπία είναι σαν να λέμε, τι εν τέλει παρακινεί τους πολίτες και τους πολιτικούς στις επιλογές τους. …Η κρίση η οποία έχει αλλάξει πάρα πολλά πράγματα στη ζωή μας δεν έχει αλλάξει διόλου τις νοοτροπίες μας. … Αυτό που ελκύει τον ψηφοφόρο είναι να του χαρίσεις, και ο ψηφοφόρος περιμένει να του δώσουνε για να προτιμήσει αντιστοίχως.

25.00. Έχουμε ξεχάσει ότι με τα μνημόνια μπορεί να τελειώσουμε αλλά η κρίση παραμένει στο ακέραιο. Μην το ξεχνάμε αυτό, αυτό είναι το πρόβλημα, και η παραμονή της κρίσεως εγγυάται την επανάληψή της, αργά η γρήγορα, αύριο η μεθαύριο, με την ίδια η με άλλη μορφή, διότι δεν ήτανε η οικονομική κρίση ας πούμε μια κρίση η οποία ξέρω γω ήτανε μεταπολεμική η προπολεμική. Κρίση υπήρχε μόνιμη, υπήρχε μια βαθειά αναμέτρηση, ένας εσωτερικός διχασμός, που έπαιρνε κάθε φορά διαφορετικές διαστάσεις και μορφές…. Να δούμε λίγο, μα πάρα πολύ λίγο το υποκείμενο αυτής της νοοτροπίας, για να βοηθηθούμε καλλίτερα, διότι η στερεότητα των νοοτροπιών και των αντιλήψεων προϋποθέτει ένα υποκείμενο, ένα τύπο ας πούμε ανθρώπου ο οποίος παραμένει σταθερά αμετακίνητος και που θα μπορούσαμε χονδρικά να τον περιγράψουμε ως ένα τύπο, ο οποίος εισπράττει και διαμορφώνει την εικόνα για τον εαυτό του, την ιδέα για τον εαυτό του, την ταυτότητά του δηλαδή, από το περιβάλλον. Είναι ο κλασσικός παραδοσιακός ετεροκαθοριζόμενος ανθρώπινος τύπος της προνεωτερικής εποχής, του οποίου η παράσταση για τον εαυτό του είναι μια παράσταση που καθορίζεται από τα μάτια των άλλων. Από αυτό που βλέπουν οι άλλοι σ αυτόν και του λένε μπράβο, είσαι καλό παιδί, η είσαι χάλια, διότι δεν κάνεις αυτό που κάνουμε όλοι. Γιατί η εικόνα που παίρνω από τους άλλους, στην πραγματικότητα σημαίνει, ύπαρξη απόλυτα αδιαφοροποίητη από τους άλλους. …Το θέμα είναι πάρα πολύ σοβαρό, γιατί δεν έχει κανείς να λύσει μόνο προβλήματα εξωτερικά, αλλά έχει να λύσει και τον εσωτερικό του διχασμό. Παίρνει εικόνα από άλλους, αλλά με το κινητό του, με το αυτοκίνητο του, με την άνεση που έχει, έχει και μία φάση εαυτού, η οποία διψάει για μια αυτονομία, αλλά που τελικά η αυτονομία αυτή δεν έχει την ευχαρίστηση που προσφέρει η συγκατάθεση το χειροκρότημα της παρέας, της γειτονιάς, του φιλοθεάμονος κοινού ας πούμε, της τηλεοράσεως και ούτω καθ εξής…. Κι η εύκολη λύση είναι να τα φορτώνει σε άλλους, Εβραίους, Μασόνους, Δεξιούς, Αριστερούς, δε ξέρω τι, για να τελειώνει … μία συνομωσία λύνει το πρόβλημα τουλάχιστον ψυχικά.

45.50. Άνοιξαν μαγαζιά την τελευταία περίοδο και ανοίξαν καφενεία. Το 40% ήτανε καφενεία που άνοιξε, δεν άνοιξε κάτι άλλο, είναι πολύ χαρακτηριστικό ότι έχουμε και οργανωμένη μορφή αποκρούσεως του μέλλοντος, καφενεία εν μέσω κρίσεως, είναι σημαντικό να το συνειδητοποιήσει αυτό το πράγμα κανείς, γιατί ως χειρονομία είναι απλοϊκή, πάει ένας και πίνει τον φραπέ του κι ύστερα; Ως μεθοδική κοινωνική αντίδραση στη φοβερή κρίση που όλοι έπρεπε να ανασκουμπώνονται και δεν ξέρω τι άλλο να κάνουν, να πηγαίνουν σε καφενεία τα οποία ανοίγουν συνεχώς, κλείνουν τα μαγαζιά ανοίγουν καφενεία; Η παλιά Ελλάδα, η παλιά Ελλάδα θριαμβεύει, γιατί ο τόπος της παλιάς Ελλάδος είναι το καφενείο. Χωρίς αυτό να σημαίνει βεβαίως ότι δεν έχει τρυφερές καταστάσεις, τρυφερές στιγμές ας πούμε μιας συναισθηματικής χαλαρότητoς, μιας απελευθερώσεως από πιέσεις, δεν το συζητώ, αλλά ως δομή, ως απόφαση, μια ώρα κρίσεως την ώρα που κλείνουν τα πάντα ν ανοίγουν καφενεία, σημαίνει ανοίγει το παρελθόν εκεί που κλείνει το μέλλον. Έχει σημασία αυτό το πράγμα να το κρατήσουμε, γιατί αύριο θα πάμε σε καφενεία όλοι, την ώρα που θα παραγγείλουμε espresso την ώρα εκείνη να ξέρουμε τι γίνεται. … Όλο το παιχνίδι της ζωής και του θανάτου μιας κοινωνίας παίζεται στη δυνατότητα ακριβώς αυτή, να δημιουργούμε χρόνο. Τι είναι η κρίση τόσες δεκαετίες; Έχουμε αποφασίσει να μην δημιουργούμε χρόνο, κι ότι χρόνος υπάρχει να τον ζούμε με τα λιβανωτά, η με τα λεφτά στερεότυπης επαναλήψεως μέσα στην οποία νοιώθουμε βαθύτατες απολαύσεις. Απολαύσεις για το ότι ακριβώς δεν χρειάζεται να γίνει τίποτα. … Ο αποκλεισμός του μέλλοντος φέρνει μνημόνια. … Και ευτυχώς διότι ούτε μισθοί ούτε συντάξεις θα υπήρχαν τώρα χωρίς τα μνημόνια, για να ‘χουμε και σ αυτό το πράγμα συνείδηση. Επομένως λοιπόν περνάμε σε έναν γεωλογικό χρόνο. Τι γίνεται όταν επικρατεί ο γεωλογικός χρόνος στη θέση του δημιουργικού; Παύει ο χρόνος να έχει ηθικό χαρακτήρα, γιατί όταν λέμε αυτός αξιοποίησε το χρόνο του αυτός πρόκοψε, σημαίνει ότι με τη δουλειά του έδωσε ηθικό χαρακτήρα στο χρόνο. Δεν τον άφησε στη φυσική του ουδετερότητα. Χάνεται ο ηθικός χαρακτήρας του χρόνου, κι αν μένει ένας ηθικός χαρακτήρας, είναι το περίφημο εκείνο του Φωτόπουλου να κάαααθομαι το θυμόμαστε. Για να πούμε τα πράγματα καθαρότερα τον χρόνο μας τον διέπει ένα παρελθοντικό μέλλον, η ηδονή της επαναλήψεως. Ένα παρελθοντικό μέλλον, ένα μέλλον που θρέφεται κατ εξοχή από το πριν. Από το πως ήταν τα πράγματα, πόσο ωραία ήταν. Πόσο εξαιρετικά και πόσο βεβαίως σίγουρα και ασφαλή διότι δεν χρειάζεται να μπούμε σε προβληματισμούς να έχουμε ανησυχίες για το τι ακριβώς θα γίνει. Κι όταν πλέον σταθεροποιείται αυτό το παρελθοντικό μέλλον, τότε τα προνεωτερικά στοιχεία του ψυχισμού μας παγιδεύουν όλες τις κινήσεις που θα θελαν να μπουν στο χρόνο. Τότε το καφενείο γίνεται η κυρίαρχη μορφή ζωής, και ο καφενόβιος, γίνεται το παράδειγμα προς μίμηση. … Ζούμε σε μία κοινωνία που μαραίνεται διαρκώς γιατί δεν έχει τρόπο να ποτισθεί στις ρίζες της. … Αυτό που δεν πρέπει να ξεχνάμε ποτέ είναι ότι η εξουσία έχει σκοπό, και ο σκοπός είναι ανώτερος της εξουσίας. … Και ποιός είναι ο ανώτερος σκοπός της εξουσίας; Είναι το κοινό καλό, όχι το καλό ομάδων η τάξεων. … Τι είναι κράτος; Γιατί το κράτος έχει γίνει μισητό στοιχείο της ζωής μας σήμερα. Κράτος είναι ο πολιτικός εγγυητής της κοινωνικής συνοχής. Με τους θεσμούς του, με τα νοσοκομεία του, με την παιδεία του, με το στρατό του, με την αστυνομία του, με τις νομαρχίες του, με όλα αυτά τα πράγματα. Εγγυάται με πολιτικό τρόπο την κοινωνική συνοχή. Σύμφωνοι, και τι είναι κοινωνία; Δεν είναι τόσο αυτονόητα αυτά τα πράγματα, αν τα βάλουμε στο μυαλό μας με έναν καθαρό τρόπο, θα μας βοηθήσουν πολύ στην κατανόηση των θεμάτων που κάθε μέρα συζητάμε και που έρχονται ας πούμε στη σκέψη και στο στόμα μας. Τι είναι κοινωνία; Κοινωνία είναι ένα σύνολο ανθρώπων, μεγάλος η μικρός αριθμός δεν μας ενδιαφέρει, οι οποίοι υπάρχουν με έναν τρόπο συντεταγμένο βάσει πολιτικών θεσμών, οι οποίοι πολιτικοί θεσμοί ρυθμίζουν τα της συμβιώσεως και τα της διακυβερνήσεως των. Δηλαδή η κοινωνία δεν είναι ένα ανθρωπομάζεμα, μπορεί να είναι ορδή αυτό το πράγμα, αλλά άλλο η ορδή, άλλο η αγέλη, άλλο η κοινωνία. Και μάλιστα για να το καταλάβουμε καλλίτερα αυτό, η σύγχρονη κοινωνία, γιατί η αρχαία κοινωνία επι παραδείγματι, η αρχαιοελληνική, είχε το κράτος και την κοινωνία ένα, oι άνθρωποι δεν είχαν δικαιώματα, οι πολίτες είχαν προνόμια. Για να γίνεις πολίτης, έπρεπε να είσαι ορισμένου οικονομικού επιπέδου, η να ‘χεις γεννηθεί στην πόλη, και δεν είχε περιθώριο να διαφοροποιηθεί ο πολίτης από την πόλη τότε, τώρα είναι διαφορετικά τα πράγματα, τώρα είναι όρος εκ των ων ουκ άνευ στη σύγχρονη κοινωνία, η διάκριση μεταξύ κράτους και κοινωνίας στο σύγχρονο κόσμο. Κι αυτό γιατί, γιατί μόνο μ αυτή τη διάκριση μπορεί ο κάθε πολίτης να διεκδικήσει δικούς του σκοπούς στη ζωή, επι παραδείγματι να του αρέσει η ορειβασία την Κυριακή και να μην πηγαίνει στη εκκλησία του Δήμου. Η να χαίρεται με ιστιοπλοΐα η δεν ξέρω με τι άλλο. …Άρα λοιπόν με αυτό το σκεπτικό για το κράτος και την κοινωνία, καταλαβαίνουμε ότι ο σταυρός του προβλήματος της προϊούσης παρακμής για την οποία μίλησα λίγο νωρίτερα, βρίσκεται σε κάτι πολύ καθαρό, σε μια διηνεκή μόνιμη σύγκρουση του μερικού, με το δημόσιο συμφέρον. Οι απλοϊκές του μορφές γνωστές, ρουσφέτι, κατάληψη, μια απεργία για διαφόρους λόγους και συμφέροντα που δεν έχει να κάνει με μια γενικότερη ανάγκη. … Άρα το πρόβλημα είναι η σύγκρουση της μερικότητος με το δημόσιο συμφέρον, κάθε μέρα αυτό ζούμε. Όχι μόνο τώρα και πριν. Αυτό είναι το μεγάλο πρόβλημα. Βεβαίως αυτό έχει παραμέτρους κατανοήσιμες, έχει μία κουλτούρα παλιά η οποία βασίζει τη συνοχή της, στο αίμα, στον τόπο, στα σινάφια, στις παρέες, δέστε πως οργανώνονται, η μερικότητα στην Ελλάδα σήμερα. Οι δεσμοί αίματος, τα σόγια, απ τα οποία περνάει κάθε εκλογική επιτυχία. Από την εντοπιότητα, το χωριό, και τα συμφέροντα που θα ζητήσει από τον υποψήφιο βουλευτή κι από το συνδικάτο, η το σινάφι, η οποιασδήποτε άλλης τάξεως, το οποίο θα πλησιάσει και θα δημιουργήσει τη δική του πελατειακή σχέση. … τον Καποδίστρια τον εξετέλεσαν γιατί ήθελε να βάλει φόρους για το κοινό συμφέρον. … Καταλαβαίνουμε με όρους μερικότητος την κοινωνία, όχι σαν κάτι πλατύτερο, όχι σαν μια συντεταγμένη ύπαρξη, η οποία δίνει δυνατότητες για μια διαφορετική ζωή, για ένα μέλλον. Δηλαδή το πρόβλημα με τη μερικότητα έγκειται στο ότι ταυτίζεται το κάθε μέρος, με όλον. Εκεί δημιουργείται μία παραλυσία της συνειδήσεως. …Όπου κυριαρχεί η μερικότης σε μια σύγχρονη κοινωνία είναι βεβαία η παρακμή. Βεβαίως όλα τα στοιχεία της καθολικότητος απορρίπτονται, επι παραδείγματι μιας καθολικής κρίσεως αξιολογικού χαρακτήρος, μα τι μου λες, η παρέα αξιολογεί. Εμείς τι θα πούμε. Επομένως δεν είναι τυχαίο, δεν είναι απλή κακοήθεια ότι δεν θέλουμε με τίποτα αξιολογήσεις, δεν μπορούμε να καταλάβουμε καθολικά κριτήρια κρίσεως, τα κριτήρια που έχουμε είναι συναισθηματικής εγγύτητος, αίματος, χώρου, η δεν ξέρω τι άλλο, παρέας. … Ο Ρωμιός έχει τρομερή ευθύνη για την οικογένεια του, είναι απολύτως ανεύθυνος για ότι συμβαίνει απ έξω, δεν τον ενδιαφέρει. Τσιμέντο να γίνει είναι η έκφραση. Επομένως όλες αυτές οι πολύ ωραίες συζητήσεις που γίνονται, και ευχής έργο είναι να συνεχίσουν να γίνονται, δηλαδή με τις συναινέσεις είναι σωστό είναι καλό, δεν μπορεί κανείς να το αρνηθεί. Όμως η συναίνεση καθ εαυτήν, όπως και η αυτοδυναμία η αριθμητική καθ εαυτήν, δεν έχει σπουδαίο νόημα, δεν έχει την θετικότητα η οποία θα μας ενδιέφερε. Η συναίνεση χρειάζεται το νόημα ενός σκοπού για να την υποστήριξη. Όχι συμφωνίες σε λεπτομέρειες προγραμμάτων. … Φτιάχνουμε μία παιδεία όπου τιθασεύεται ο άκρατος συναισθηματισμός, και μπαίνει λίγο η λογική που είναι δομική ας πούμε παρέμβαση; … Οι συναινέσεις από μόνες τους είναι εμπόριο, η καλές προθέσεις χωρίς αποτέλεσμα.

Παρακολουθείστε ολόκληρη την ομιλία του στο video που ακολουθεί.