Tego, czy Esterka była postacią historyczną, czy nie, nie sposób już dzisiaj potwierdzić. Ale zanegować – też nie do końca. Jako autentyczną postać piękną Żydówkę utrwalił w "Rocznikach" Jan Długosz, opisując jednak wydarzenia ze stuletnim opóźnieniem. Na dodatek nie zrobił tego z kronikarskim obiektywizmem – związek króla z Esterką przedstawił nie tylko jako dowód na królewską rozpustę, ale też sprawę polityczną, będącą oczywistym wyjaśnieniem przywilejów, które – według Długosza nieroztropnie – król nadał Żydom.

Nad wiarygodnością relacji kronikarza od XIX wieku debatują zarówno historycy polscy, jak i żydowscy. A dzisiaj Esterka uchodzi po prostu za postać półlegendarną. Czy więc jej nawet nie romans, a po prostu związek z królem mógł być możliwy?

Wielki

Kazimierz Wielki, zwany "królem chłopów" (bo jak nikt potrafił sympatyzować z najsłabszymi), i tym, jak pisał Długosz w "Dziejach", który "zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną", miał ogromne zasługi dla kraju – temu zaprzeczyć nie można. Wystarczy choćby wspomnieć niemal trzykrotne powiększenie terytorium Królestwa Polski, ufundowanie Akademii Krakowskiej i przyczynienie się do rozbudowy niezliczonej ilości zamków, kościołów, miast i ich obwarowań. Do listy jego zasług warto dopisać też gospodarcze rozwinięcie kraju, wprowadzenie wielu reform, do tego kierowanie się realizmem politycznym i świetnym zmysłem dyplomatycznym. Ale to wszystko wiadomo z podręczników do historii.

Jednocześnie ostatni Piast na polskim tronie znany był jako mąż "niepowściągliwy" i "lubieżny". Arcybogatą galerię jego kochanek i żon, także tych związanych z królem świętym węzłem małżeńskim równocześnie, uzupełnia gromadka dzieci, wśród których nie znalazł się żaden prawowity męski potomek. Bujne życie uczuciowo-erotyczne pokazuje… pewną złożoność królewskiej postaci.

Zobacz także "Kobiety Piastów chciały rządzić, a nie tylko klęczeć i się modlić" Foto: Onet Nie jest prawdą, że kobiet w epoce Piastów nie ma. Albo raczej: jeśli chcemy zastrzegać, że jest ich bardzo mało, to musimy również z pokorą przyznać, że Mieszka I czy Bolesława Chrobrego jest w źródłach tak samo niewiele – mówi Kamil Janicki

undefined

Kochliwy

Pierwszą żoną Kazimierza Wielkiego była poganka Aldona, córka wielkiego księcia litewskiego Giedymina. Małżeństwo było finalizacją sojuszu z Litwą – Aldona ponoć przywiozła ze sobą dwadzieścia cztery tysiące uwolnionych jeńców. Dziewczyna ochrzciła się, przyjmując imię Anna. Słynęła z radosnego usposobienia, zamiłowania do muzyki i tańców – jak mówiono, nawet podróżując wozem nie ruszała się bez ekipy muzykantów, która jechała przed nią i przygrywała na bębnach, skrzypcach czy harfach. Trudno jednak mówić o szczęściu i radości w tym małżeństwie, w końcu było ono tylko związkiem z rozsądku.

Kazimierz zaczął poszukiwać przygód. Jedną z jego pierwszych kochanek miała być Klara, dwórka jego siostry Elżbiety Łokietkówny, królowej węgierskiej. Choć trudno powiedzieć, czy faktycznie tych dwoje połączył płomienny romans. Znacznie częściej podaje się, że kiedy żadnym sposobem Kazimierz nie mógł w sobie rozkochać dziewczyny, uciekł się do nikczemnego podstępu, w którym na dodatek pomogła mu siostra – w rezultacie zgwałcił Klarę, co zresztą skrupulatnie odnotował Jan Długosz. Cała sytuacja miała krwawe konsekwencje – śmierć poniósł ojciec Klary, Felicjan Zach, który uprzednio ranił mieczem króla Węgier Karola Roberta i obciął cztery palce chroniącej męża Elżbiecie. Zach zginął od ciosów zadanych mu przez królewskich rycerzy. Jego rodzina była prześladowana, w dużej części została wymordowana. A Klarę – jakby gwałt nie był wystarczająco potworny – ponoć oszpecono i nie raz wystawiano na widok publiczny.

Dzisiaj jednak historycy coraz częściej podważają dokładnie taki bieg zdarzeń – zostały one zapisane w źródłach krzyżackich i to m.in. na nich oparł swoją relację Długosz. Bodaj to Zach miał był spiskowcem, który dokonał zamachu na rodzinę królewską, a udział Kazimierza w tej sprawie nie miał większego znaczenia. I nie jest pewne, czy cokolwiek w ogóle łączyło go z Klarą.

Aldona dała Kazimierzowi dwie córki. Zmarła w 1339 roku. Podobno po śmierci żony Kazimierz wpadł w wir cielesnych uciech, romans gonił romans.

Zobacz także Prof. Jerzy Vetulani: kobietom neurony się nie psują Foto: Onet - Starzy władcy są nie do zniesienia. Jeżeli spojrzymy na historię – szaleństwa popełniali zazwyczaj niemłodzi już królowie i cesarze. A wiekowe władczynie? Nie - mówi w rozmowie z Onetem prof. Jerzy Vetulani

undefined

Wiarołomny

W końcu jednak przyszedł czas na kolejną stabilizację. W 1341 roku żoną Kazimierza została osiemnastoletnia Adelajda, córka landgrafa heskiego Henryka II Żelaznego. Niestety, nie słynęła z wielkiej urody – wręcz przeciwnie. Do tego okazała się bezpłodna, co bodaj ostatecznie skreśliło ją w oczach męża. Kazimierz odizolował się od żony, osadzając Adelajdę w zamku w Żarnowcu. Długo starał się o unieważnienie małżeństwa, w końcu udało się to dopiero w 1368 roku – wcześniej Kościół mocno lobbował za utrzymaniem tego mariażu.

Zanim jednak doszło do "rozwodu", Kazimierz miał jeszcze żyć w wieloletnim związku z Cudką, córką kasztelana sieciechowskiego, żoną Niemierzy z Gołczy, z którą – jak twierdzili niektórzy – spłodził aż trzech synów: Niemierzę, Jana i Pełkę. Kazimierz owszem miał dwóch lub trzech naturalnych synów, ale do dzisiaj nie wiadomo, owocem jakiego związku byli. Najlepiej udokumentowane jest istnienie Niemierzy i Jana – to im Kazimierz zapisał w testamencie kilka wsi. Ale dzisiaj wydaje się niemal niemożliwe, żeby to Cudka była ich matką.

W 1356 roku w życiu Kazimierza pojawiła się nowa miłość – mieszczka czeska Krystyna Rokiczana. Król zawarł z nią małżeństwo morganatyczne, a ponadto dokonując tego aktu stał się bigamistą – wciąż bowiem był mężem mało urodziwej Adelajdy. Relacja z Rokiczaną nie trwała długo, a na jej szkodę podziałały znowu niedostatki estetyczne królewskiej wybranki. Kiedy Kazimierz przekonał się na własne oczy, że jego ukochana jest łysa i ma świerzb, nie chciał mieć z nią już nic wspólnego.

Poligamiczne skłonności polskiego króla stały się faktem w 1365 roku, kiedy po raz kolejny ożenił się (de facto mając wciąż dwie żony) z księżniczką śląską Jadwigą, córką Henryka V Żelaznego, księcia żagańskiego. Ostatnie małżeństwo trwało pięć lat i przyniosło Kazimierzowi trzy córki. Król zmarł w listopadzie 1370 roku.

Nałożnica Ester

Kiedy na tej zagmatwanej mapie związków Kazimierza Wielkiego pojawiła się Esterka? Według relacji Jana Długosza, tuż po pozbyciu się Rokiczany. Kronikarz odnotował nie tylko niezwykłą urodę Żydówki, ale też to, że dała ona królowi dwóch synów: Niemierzę i Pełkę. Oczywiście, podobnie jak istnienia Ester, tak i tego, że była matką królewskich synów nie sposób w żaden sposób potwierdzić.

Jak pisał też, nie bez ogromnych uprzedzeń, Długosz: "(…) Król polski Kazimierz (…) wziął sobie za nałożnicę kobietę żydowskiego pochodzenia Esterę, z powodu [jej] niezwykłej urody. (…) Również na prośbę wspomnianej nałożnicy Ester dokumentem królewskim przyznał wszystkim Żydom mieszkającym w Królestwie Polskim nadzwyczajne przywileje i wolności (wysuwano podejrzenie, że dokument ten został przez pewnych ludzi sfałszowany), które ciężko obrażają Majestat Boży. Ich cuchnący odór trwa aż do dnia dzisiejszego. (…) Jest też rzeczą ohydną i godną potępienia, że córki zrodzone z tej Żydówki, Estery [król] pozwolił wychować w religii żydowskiej".

Foto: Materiały prasowe

Kazimierz Wielki faktycznie uważany był za przyjaciela Żydów, pierwszy przywilej nadał im już w 1334 roku, choć nie było w tym żadnej rewolucji – Kazimierz po prostu rozszerzył na całe Królestwo Polskie to, co jeszcze w 1264 roku postanowił Bolesław Pobożny w statucie kaliskim. Nie zmienia to faktu, że Kazimierz Wielki sprzyjał Żydom, prowadził wobec nich bardzo tolerancyjną politykę, wspierając żydowskie osadnictwo i angażując Żydów w rozwój gospodarczy kraju. Sam miał nawet żydowskiego bankiera.

O Esterce z przekazów źródłowych nie wiemy tak naprawdę nic ponad to, co napisał Długosz. Nie pisał o niej Janko z Czarnkowa – kronikarz, podkanclerzy Królestwa Polskiego. A mimo tego opowieść o tej Żydówce stała się kulturowym faktem – zaczęła wypełniać wyobraźnię twórców wielu epok, była przekazywana ustnie w niezliczonych wariantach, zarówno w tradycji polskiej, jak i żydowskiej.

Może więc królowa?

Szczególnie w tej pierwszej utarło się, że Esterka pochodziła z Opoczna, znany i chętnie powielany na rycinach był nawet jej tamtejszy dom. Czy – jak zwykło się powtarzać – mogła być córką medyka z Opoczna i sama pozostawała biegła w, najprawdopodobniej, ziołolecznictwie? Próżno szukać odpowiedzi.

Swoje związki z Esterką skwapliwie podkreślały też inne polskie miasta i miejscowości – choćby Łobzów koło Krakowa, Bochotnica nieopodal Kazimierza Dolnego, Rzeszów czy Radom. W podaniach losy Esterki przybierały najróżniejszy bieg – dziewczyna miała zostać porzucona przez władcę, umrzeć gdy jeszcze król był u jej boku, a może odejść z tego świata z rozpaczy po śmierci Kazimierza Wielkiego. Podobno darzący Esterkę szczególnym uczuciem król, wybudował dla niej niejeden zamek czy pałacyk. Przez wieki za miejsce wiecznego spoczynku Esterki uznawano park w Łobzowie. Jeszcze w 1787 roku król Stanisław August poszukiwał tam szczątków królewskiej oblubienicy, których jednak nigdy nie odnaleziono.

W tradycji żydowskiej sprawa Esterki bardziej się komplikuje, bo i przecież związek Żydówki z chrześcijańskim królem nie był prostą do zinterpretowania okolicznością – dziewczyna złamała tu tabu, odeszła od tradycji, sprzeniewierzyła się wierze przodków. Trzeba było to jakoś wyjaśnić. Najstarsze istniejące źródło, które opowiada o relacji pięknej Żydówki z królem, to kronika Dawida Gansa "Potomstwo Dawida", wydana po raz pierwszy w Pradze w 1595 roku, w której autor niefortunnie użył hebrajskiego słowa "isza" – mogącego oznaczać tyleż "kobietę", co "żonę". "Casimirus, król Polski, wziął sobie za kochankę młodą Żydówkę imieniem Ester, dziewicę, której urodą nikt nie mógł w całym kraju dorównać. I była jego niewiastą [czy też: "jego żoną"] przez wiele lat i przez wzgląd na nią król nadał wielkie przywileje Żydom, a ona otrzymała od króla pisma o łaskach i wolności dla Żydów".

Nic więc dziwnego, że w tradycji żydowskiej chętnie kojarzono legendarną Esterkę z biblijną Esterą, która została żoną króla Persji, a później za jego wstawiennictwem uratowała swój naród przed wymordowaniem. Także zgodnie z żydowskimi wariantami opowieści o krakowskiej Esterce, ta miała być królową, a po śmierci spocząć na cmentarzu w Lublinie.

Romans jak malowany

Podania o Esterce wypełniły zarówno literaturę polską, jak i żydowską – zwłaszcza w XIX wieku. Warto wspomnieć, że o Esterce i Kazimierzu pisał chociażby Józef Ignacy Kraszewski w powieści "Król chłopów", Aleksander Bronikowski w dwóch tomach "Kazimierza Wielkiego i Esterki", Aron Zeitlin w dramacie "Esterke", Feliks A. Bernatowicz w powieści "Nałęcz. Romans z dziejów polskich".

Oczywistym jest, że opowieść o Esterce, tak jak ją przedstawił Długosz, gorliwie podchwyciła propaganda i literatura antysemicka. Motyw uprzywilejowania Żydów tylko przez wzgląd na wdzięki pięknej kochanki dla wielu był wygodnym i prostym wyjaśnieniem, a do tego dowodem na małość i słabość władcy. Tak widział to choćby XVII-wieczny poeta Krzysztof Opaliński w "Satyrach".

Esterkę i Kazimierza na obrazach i grafikach utrwalili chociażby Jan Czesław Moniuszko, Franciszek Żmurko i Wandalin Strzałecki.

"Wydaje się wątpliwe, by Długosz mógł swym tekstem o królewskiej kochance dać początek nieznanej wcześniej wśród Żydów czy chrześcijan fabule. Jest mało prawdopodobne, by kronikarz całą tę historię wymyślił. Mylił (…) fakty, naginał je, by uczynić przesłanie swych tekstów bardziej czytelnym, ale nie wymyślał nieistniejących zdarzeń. Czy posłużył się zasłyszaną gdzieś fabułą, aby wyjaśnić sobie i innym trudną do zaakceptowania słabość króla wobec izraelickich poddanych? Czy chodziło mu głównie o to, by zająć stanowisko we współczesnej mu wojnie o przywileje żydowskiej? Nie wiemy", pisała prof. Hanna Zaremska, polska mediewistka w książce "Żydzi w średniowiecznej Polsce: gmina krakowska".

Niezapomniana?

Pamięć o Esterce, jako ukochanej Kazimierza Wielkiego, przetrwała do dzisiaj. Przede wszystkim w przestrzeni miejskiej Krakowa: to tutaj, nie gdzie indziej niż na Kazimierzu, znajduje się ulica Estery i Dom Esterki. O ile pierwotnie nazwa ulicy dotyczyła postaci biblijnej, to dzisiaj częściej kojarzona jest z legendarną ukochaną Kazimierza Wielkiego.

Nieistniejącym już, ale najbardziej spektakularnym dowodem pamięci o Esterce, miał być jej kopiec, usypany ponoć na rozkaz króla Kazimierza po jej śmierci. Gdzie? Oczywiście w Łobzowie, w parku otaczającym tamtejszy Pałac Królewski. Widać go na dawnych planach kartograficznych miasta i w albumach widokowych – choćby tych z początku XIX wieku. Zniszczono go pod koniec lat 50. ubiegłego wieku podczas budowa stadionu WKS Wawel. Czy na pozostałościach kopca rośnie teraz rozłożysty kasztanowiec, jak często się przyjmuje? Tego nie wie już nikt. Tak samo jak tego, kim naprawdę była Esterka.