Edgar Degas, Badende vrouw, (ca. 1886) Beeld Van Gogh Museum

Sinds woensdag is ze in volle glorie te zien in het Van Gogh Museum in Amsterdam: de nieuwste aanwinst, een baadster van Edgar Degas (1834-1917). Eind 19de eeuw hielden zijn ‘schokkende’ pasteltekeningen de gemoederen in Parijs flink bezig, legt conservator Fleur Roos Rosa de Carvalho uit. Want het leken arme meisjes, die zoals Degas ze tekende: hun lichamen zouden niet chic genoeg zijn voor in een museum. Rosa de Carvalho: ‘Er heerste de opvatting dat een vrouw van een hogere klasse niet zo’n kont kon hebben.’

Edgar Degas, Zittend naakt (1895). Beeld Getty

Bovendien vond men de realistische manier waarop Degas zijn modellen weergaf stuitend. Rosa de Carvalho: ‘Iedereen schilderde naakten destijds als geïdealiseerde droombeelden die zich wulps presenteerden aan de kijker.’ Daarom schijnen bij de laatste grote impressionistententoonstelling in 1886 heel wat mensen kreten van verontwaardiging te hebben geslaakt bij Degas’ badende vrouwen. Al waren zulke kreetjes volgens de conservator redelijk gebruikelijk in de 19de eeuw: ‘Ze waren dol op geschokt zijn.’

Wie niet geschokt was, maar fan, was Van Gogh. En daarom hangt een van Degas’ baadsters nu in het museum, een langgekoesterde wens van het museum. Eind vorig jaar heeft het museum de pastel bemachtigd voor 6 miljoen euro op een veiling in New York. Rosa de Carvalho: ‘Degas is een van de belangrijkste kunstenaars van de 19de eeuw. Van Gogh heeft goed naar zijn pasteltekeningen gekeken, zo blijkt uit zijn naaktstudies uit dezelfde tijd.’ Ook de arceringen van Degas inspireerden Van Gogh. Rosa De Carvalho: ‘Het is op een reproductie lastig te zien, maar in de huid van het model vind je van dichtbij alle kleuren van de regenboog.’

Vincent van Gogh, gipsen vrouwentorso. Beeld Van Gogh Museum, Amsterdam

Van Gogh bewonderde de plastische manier waarop Degas vrouwenlichamen weergaf. In een brief die Van Gogh in de zomer van 1888 schreef aan schilder Émile Bernard beschrijft hij een ets van Rembrandt: ‘een studie van een naakte man, realistisch en eenvoudig (…) Je zou denken dat het een Degas was, zoals het lichaam eruitziet, waarachtig en doorvoeld in zijn dierlijkheid’. Degas zelf was ook gefascineerd door het ‘dierlijke’ van zijn modellen, zo legde de schilder aan een tijdgenoot uit: ‘(Vrouwen) haten me, ze hebben door dat ik ze onschadelijk maak. Ik laat ze zien zonder hun koketterie, als dieren die zichzelf wassen.’

Degas’ pasteltekeningen hebben duidelijk iets voyeuristisch, hij tekende zijn modellen alsof hij hen begluurde terwijl ze zich afdroogden, wasten of hun haren kamden. Blote vrouwen bekijken is al eeuwenlang een vanzelfsprekend onderdeel van een museumbezoek, maar aan die vanzelfsprekendheid wordt de afgelopen jaren flink getornd.

Edgar Degas, Na het bad, vrouw droogt haar nek (1898). Musee d’orsay, Parijs. Beeld Getty

Niet alleen wordt steeds meer geschreven over de manier waarop kunstenaars hun ‘onderwerpen’ behandelden (denk aan Gauguin of Picasso), het hele genre vrouwelijk naakt is in opspraak. Zo liet Manchester Art Gallery begin 2018 tijdelijk een geliefd schilderij met blote nimfen van de muur halen om met bezoekers in gesprek te gaan over erotiek in kunst. En de bekende Australische comedian Hannah Gadsby noemt in haar hitshow Nanette de westerse kunstgeschiedenis: ‘De geschiedenis van mannen die vrouwen schilderen alsof ze vleesvazen voor hun lulbloemen zijn.’

Rosa de Carvalho vertelt dat ook onder de medewerkers van het Van Gogh Museum voorafgaand aan de aankoop de discussie is gevoerd: een blote vrouw aan de muur, moet je dat willen anno 2020? De conservator is stellig: ‘Stel dat je deze pastel niet aankoopt, dat vind ik een vorm van censuur. En het neigt naar een beperkende manier van denken waarin alles geseksualiseerd is. Het naakt is voor Degas vooral een vertrekpunt om kleuren, lijnen en vormen artistiek te laten versmelten.’ De conservator benadrukt dat Degas’ naakten ook door vrouwelijke kunstenaars werden gewaardeerd: de Amerikaanse impressionistische schilder Mary Cassatt kocht een pastel en ook de Franse kunstenaar Berthe Morisot was fan.

Bovendien is Degas’ weergave van het vrouwelijk lichaam in ieder geval niet clichématig, zo merkte Rosa de Carvalho tijdens een gesprek met een ingewijde in het veilingwezen. Die verklaarde dat dit exemplaar op ‘slechts’ 6 miljoen euro (keurig binnen de schatting van het veilinghuis) was afgehamerd omdat het hier ging om minder gewild ‘intellectueel naakt’ en niet om ‘miljardairsnaakt’. Voor miljardairs is haar kont kennelijk iets te echt. Rosa de Carvalho: ‘Mensen schrikken dus nog steeds van een normaal lichaam, net als in de 19de eeuw.’