D66-Kamerlid Pia Dijkstra had vorige week de grootste moeite om in de Eerste Kamer steun te vinden voor haar initiatief om te komen tot een actief donorschap. De senatoren stuurden haar met huiswerk terug, omdat ze onvoldoende helderheid had geboden over de positie van de nabestaanden, de rol van de artsen en de onaantastbaarheid van het lichaam. Met een aanvullende brief hoopt ze de twijfelaars over de streep te trekken. Dinsdag wordt het debat voortgezet.

Wat staat er in het wetsvoorstel?

Met het opnemen van een actief donorregistratiesysteem wil D66 bereiken dat er meer volwassen mensen na overlijden hun organen af staan voor donatie. Jaarlijks overlijden gemiddeld 150 mensen die tevergeefs op een donor hebben gewacht.

Het wetsvoorstel van Dijkstra moet daar verandering in aanbrengen. Het donorsysteem verandert van 'nee, tenzij' naar 'ja, tenzij'. Dat betekent dat volwassen Nederlanders automatisch orgaandonor worden, tenzij daar expliciet bezwaar tegen is gemaakt. Wanneer er geen keuze wordt gemaakt, wordt automatisch geregistreerd dat je "geen bezwaar" hebt tegen donatie van jouw organen.

In het huidige systeem moeten nabestaanden - in het geval er geen keuze geregistreerd is - die keuze voor hun overleden naaste maken. Van de nabestaanden kiest 66 procent ervoor de organen van hun overleden dierbare niet af te staan voor donatie.

Wat is de kritiek in de Senaat?

Tijdens de behandeling in de Eerste Kamer bleek dat de senatoren nog de nodige vragen hadden over het wetsvoorstel. Heel gek is dat ook niet, omdat het een kwestie van medische ethiek is. Die liggen altijd gevoelig. De verdeeldheid in zowel de Eerste als de Tweede Kamer is groot. De wet ging min of meer per ongeluk door de Tweede Kamer, omdat PvdD-Kamerlid Frank Wassenberg niet op tijd was voor de stemming, waardoor een meerderheid ontstond.

In de Senaat is de verdeeldheid eveneens terug te zien. Omdat het - zoals eigenlijk altijd bij ethische onderwerpen - een zogenoemde vrije kwestie betreft, mogen de parlementariërs zelf bepalen of zij voor of tegen de wet zijn. Dijkstra zal moeten strijden voor iedere stem.

Tijdens de wetsbehandeling vroegen Eerste Kamerleden van de VVD, CDA en PvdA opheldering over een drietal punten. Opheldering die Dijkstra op dat moment in de ogen van de senatoren niet kon bieden. Het gaat daarbij om de positie van de nabestaanden, de rol van de artsen en over de vraag of de wet in strijd is met artikel 11 van de grondwet die gaat over de onaantastbaarheid van het lichaam. Een belangrijke vraag was bijvoorbeeld of nabestaanden het recht houden de wens van de overledene om organen af te staan te overrulen.

Wat staat er in de brief van Dijkstra?

In het huidige systeem kunnen nabestaanden orgaandonatie blokkeren, ook als de overledene voor orgaandonatie heeft gekozen. Waar de senatoren opheldering over willen, is de rol die nabestaanden onder de voorgestelde donorwet hebben.

In het wetsvoorstel staat dat nabestaanden bij 'geen bezwaar' donatie kunnen tegenhouden als zij "aannemelijk kunnen maken" dat hun naaste geen donor wilde zijn. Het werd de senatoren vorige week niet duidelijk wat hiermee bedoeld wordt. Moeten nabestaanden bewijzen aanleveren? En hoe bepaalt een arts wat "aannemelijk" is? En wat betekent dit voor de wilsbeschikking van de donor?

In de brief schrijft Dijkstra dat de nabestaanden, net als in het huidige systeem, het laatste woord behouden. Ook als de overledene expliciet heeft geregistreerd in te stemmen met orgaandonatie, kunnen de nabestaanden bezwaar aantekenen. Zij hoeven niet met bewijzen te komen, maar moeten aannemelijk maken dat de overledene liever toch geen donor wil worden.

"In feite hebben de nabestaanden dus het laatste woord, alhoewel ze geen formeel vetorecht hebben", schrijft Dijkstra in de brief. In de praktijk verandert er er dus niets ten opzichte van de huidige wet waar nabestaanden donatie ook kunnen tegenhouden. In 2016 werd in 11 procent van de gevallen afgezien van donatie, ondanks expliciete toestemming van de overledene.

Hoe zit het met de onaantastbaarheid van het lichaam?

De veelgehoorde kritiek op de wet is dat de overheid bepaalt dat de burger die geen keuze maakt dus orgaandonor is. Zo zou de wet mensen dwingen een keuze te maken. Voor hen die, om wat voor reden dan ook, geen keuze willen of kunnen maken, bepaalt de overheid dat diegene "geen bezwaar" heeft tegen donatie van zijn of haar organen en dat gaat sommige senatoren te ver.

Volgens Dijkstra zegt de wet dat die beperking van de onaantastbaarheid is toegestaan als er een legitiem doel is en als de maatregelen niet verder gaan dan noodzakelijk is. In dit geval is het doel de taak die de overheid heeft om de volksgezondheid te bevorderen. Hoever een overheid daarin mag gaan, staat niet in de wet. Het feit dat er geen-bezwaar systemen in andere Europese landen zijn ingevoerd, ziet zij hier als een resultaat van.

Andere kritiekpunten zijn dat niet onomstotelijk bewezen is dat het voorgestelde donorsysteem daadwerkelijk tot meer orgaandonaties zal leiden. Ook zijn er zorgen over de groepen mensen, bijvoorbeeld laaggeletterden, die niet begrijpen of niet meekrijgen wat de nieuwe wet precies inhoudt. Dijkstra is daar in haar brief niet nader op ingegaan.

Hoe verloopt de stemming?

Omdat het debat vorige week geschorst werd, schuift de stemming over de wet ook met een week op. Hoe er gestemd zal worden is nog niet duidelijk. De senatoren van D66 en SP lijken voor de wet te zijn, net als drie van de vier Eerste Kamerleden van GroenLinks. PVV, ChristenUnie SGP en PvdD zijn tegen en bij de VVD, CDA, PvdA en 50plus zijn er verschillende opvattingen.