De migratie zorgt in Europa voor een opeenvolging van politieke aardbevingen – dat kan niemand meer ontgaan. Duitsland is verzeild in een regeringscrisis door de asielproblematiek. De nieuwe regeringen van Italië en Oostenrijk komen voort uit de roep om beheersing van migratie. En de belangrijkste reden voor de Brexit was de wil om greep te krijgen op de arbeidsmigranten uit Oost-Europa. Hoeveel signalen hebben we nodig om te zien dat deze kwestie Europa uiteentrekt?

Het is inmiddels wel duidelijk dat georganiseerde migratie veel kan bijdragen aan een samenleving, terwijl ongecontroleerde migratie leidt tot maatschappelijke spanningen. Hetzelfde geldt voor de opvang van vluchtelingen. Een voorspelbare omgang met humanitaire verplichtingen kan worden volgehouden, maar een onbegrensde opvang slaat om in een afwijzing van elke verantwoordelijkheid.

De zoektocht naar antwoorden in deze turbulente tijd moet beginnen met de vaststelling dat dit migratie- en vluchtelingenvraagstuk niet snel zal overwaaien. Ik noem vijf oorzaken van de migratie van Zuid naar Noord, waarbij we ons moeten realiseren dat deze migratie 35 procent van de totale migratie in de wereld uitmaakt. De trek van Zuid naar Zuid is iets omvangrijker, met 37 procent van het totaal.

Paul Scheffer is hoogleraar Europese studies. Dit artikel is een verkorte versie van zijn bijdrage aan de WRR-bundel Regie over migratie dat dinsdag is verschenen en komt in de plaats van zijn wekelijkse column.

Migratie en vlucht worden voortgedreven door de volgende oorzaken: (1) demografische ontwikkelingen – met name de bevolkingsexplosie in Afrika, waar de bevolking tot 2050 zal verdubbelen naar 2,5 miljard; (2) de welvaartskloof tussen Noord en Zuid; (3) klimaatverandering – zowel extreme droogte als overstromingen; (4) migratienetwerken – bestaande gemeenschappen van migranten trekken nieuwkomers aan; en ten slotte (5) politieke crises – waarbij het vooral gaat om gewelddadig conflict.

Elke blik in de toekomst is omgeven door onzekerheden: we weten niet hoe de wereld er over tien of twintig jaar uit zal zien. Wat we wel weten, is dat in het verleden de dynamiek van migratie en vlucht vaak is onderschat. Denk aan de geschiedenis van de gastarbeid die werd gevolgd door gezinshereniging of aan de postkoloniale migratie uit Suriname of meer recent aan de vluchtelingencrisis en de Oost-Europese migratie.

Achter het heftige debat over illegale migratie – met als symbool de vluchtelingenboten – gaat een grotere vraag schuil: hoe gaan we om met reguliere migratie? Jan Latten, tot voor kort hoofddemograaf van het CBS, stelde onlangs vast dat de Nederlandse bevolking in de afgelopen twintig jaar is gegroeid met 1,5 miljoen mensen: „Wat mensen niet weten, is dat Nederland een enorm groeiland is.” En deze groei heeft voor meer dan 80 procent te maken met nieuwkomers en hun kinderen. Latten heeft gelijk: „We zijn een immigratieland geworden.” Je zou zeggen: daar hoort een immigratiebeleid bij.

Nogal wat mensen prijzen het multiculturele Canada, zonder te beseffen dat de meer ontspannen houding in het land van Justin Trudeau is gebaseerd op een heldere migratiepolitiek. De doelstelling van het beleid voor 2017 was 300.000 nieuwkomers, waarvan 58 procent arbeidsmigranten, 28 procent in de categorie gezinsmigratie en 14 procent vluchtelingen. Aan de arbeidsmigratie worden duidelijke eisen gesteld, de humanitaire opdracht is begrensd.

Canada laat zien dat integratie en acceptatie van nieuwkomers gemakkelijker verloopt wanneer die migratie een bewuste keuze is. De betrekkelijke rust heeft zeker te maken met de ligging van het land, ver weg van alle wereldwanorde. Maar het heeft ook te maken met een toekomstgericht beleid dat mensen houvast geeft. De opvattingen van de Canadese bevolking over wenselijke migratie wijken namelijk helemaal niet zo af van de opvattingen in andere westerse landen.

“Nogal wat mensen prijzen het multiculturele Canada, zonder te beseffen dat de meer ontspannen houding in het land van Justin Trudeau is gebaseerd op een heldere migratiepolitiek”

We hebben een oriëntatie voor de lange termijn nodig. Ik heb ten behoeve van een essay voor de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) dat net is verschenen, aan het CBS gevraagd om naast de bestaande prognose die tot 2060 loopt nog vier varianten uit te rekenen voor toekomstige immigratie. Zo’n oefening is opvallend genoeg niet eerder onderwerp geweest van publieke meningsvorming.

In een scenario met een gemiddeld migratiesaldo van 0 per jaar – immigratie en emigratie houden elkaar in evenwicht – zou de bevolking krimpen van 17,21 tot 16,78 miljoen mensen. Bij een scenario met een saldo van –8.000, wanneer er dus sprake is van een vertrekoverschot, krimpt de bevolking nog verder naar 16,06 miljoen.

Een migratiesaldo van 10.000 levert een bevolking op die stabiliseert op het huidige niveau van 17,21. In het scenario dat nu door het CBS wordt gehanteerd als de meest waarschijnlijke prognose – een gemiddeld saldo van 31.000 – groeit de bevolking tot 18,44 miljoen. Ten slotte: bij een saldo van 50.000 neemt de bevolking toe tot 19,71 miljoen.

Uit deze scenario’s blijkt dat kleine verschillen in het jaarlijkse migratiesaldo leiden tot substantiële verschillen. Een gemiddeld migratiesaldo van 20.000 meer of minder dan de gangbare prognose leidt binnen vier decennia tot ongeveer 1,2 miljoen mensen meer of minder. Tussen de laagste en de hoogste variant zit een verschil van bijna 4 miljoen mensen in 2060, om precies te zijn 16,06 versus 19,71 miljoen.

Populistische partijen die pleiten voor een zeer restrictief beleid willen dat de bevolking krimpt. Dat zeggen ze er nooit bij, want de gevolgen van deze krimp zijn nogal problematisch in een samenleving die al aan het vergrijzen is. En ze zeggen er niet bij dat zelfs met zo’n beleid nog steeds 30 procent van de bevolking in 2060 uit migranten zal bestaan. In het -8.000-scenario telt ons land in dat jaar 4,8 miljoen eerste en tweede generatie migranten.

Meer kosmopolitisch ingestelde partijen die pleiten voor een ruimhartiger migratie- en asielpolitiek willen dat de bevolking in de komende decennia groeit tot 19,7 miljoen of meer mensen. Dat zeggen ze er nooit bij. Ze vertellen niet dat hun programma zal leiden tot een samenleving met in ieder geval 7,4 miljoen mensen die een migratieachtergrond hebben.

In mijn essay voor de WRR kies ik niet, mijn betoog draait om de vaststelling dat we iets te kiezen hebben. Nu ontbreekt elk ijkpunt voor het migratiebeleid. Het is duidelijk dat een zeer afhoudende opstelling uitloopt op bevolkingskrimp. Dat lijkt me geen bijdrage aan de toekomst van Nederland. Daartegenover staat een verdere opening van de grenzen. Zo’n houding leidt tot een snelle bevolkingsgroei met nogal wat integratieproblemen. Ook iets om over na te denken.

De druk op het onderwijs, de sociale zekerheid, de politie, de volkshuisvesting en de gezondheidszorg is toegenomen door de migratie die we in de afgelopen vijf decennia hebben meegemaakt. Dat is geen verwijt aan de mensen die hiernaartoe zijn gekomen in de hoop hun leven te verbeteren. Veel instituties hebben eenvoudigweg grote moeite om aan de opdracht van een betekenisvolle integratie te voldoen.

Maar zeg niet dat we geen migratie- of vluchtelingenbeleid kunnen voeren. Welke arbeidsmigratie is op een langere termijn nodig? Welke kwalificaties zijn gevraagd op onze arbeidsmarkt? En wat is de reikwijdte van onze humanitaire verplichtingen? Canada is een voorbeeld, en nu zoekt Duitsland eveneens naar een voorspelbaarder vluchtelingenbeleid door een – overigens ruime – bovengrens in te voeren.

Lees ook: Sluiten de Europese rijen zich nu Trump Merkel aanvalt?

Zeg ook niet dat we machteloos staan tegenover illegale migratie. Europa moet betere ontwikkelingsstrategieën vinden, met inbegrip van het openen van de landbouwmarkten voor producten uit de ontwikkelingslanden. Verder is grensbewaking nodig, want met het slechten van de binnengrenzen in Europa is te weinig animo getoond om een gemeenschappelijke buitengrens vorm te geven. En we moeten overeenstemming bereiken met de landen van herkomst over het terugsturen van illegalen.

Wie niet meer toekomt aan de verkenning van een migratie die door ruime meerderheden als wenselijk kan worden gezien, moet niet verrast zijn wanneer mensen zich afkeren van de democratie. De werkelijkheid is natuurlijk weerbarstig, maar het machteloze denkbeeld dat migratie zich aan sturing onttrekt, heeft de opkomst van bewegingen tot gevolg die met illiberale voorstellen de controle willen herwinnen.

Elke middag om vijf uur de vijf meestbesproken verhalen van de dag in je mailbox? Aanmelden voor NRC 5 om 5

De instelling van een regeringscommissie met mensen van buiten de politiek zou kunnen helpen om een duurzaam migratiebeleid te ontwikkelen en meer richting te geven aan de integratie. We moeten ons bevrijden uit de oneigenlijke keuze tussen open of gesloten grenzen, het gaat om een regulering van migratie en asiel die op steun kan blijven rekenen.

Ik begrijp goed waarom dit zo’n gevoelig onderwerp is. Toch kan een samenleving zich evenwichtiger ontwikkelen wanneer de komst van migranten en vluchtelingen onderdeel is van een gewilde toekomst. Regie over migratie helpt zeer bij de integratie en acceptatie van nieuwkomers. Zo blijven we een open samenleving die binnen grenzen de meerwaarde van migratie kan omarmen en humanitaire verplichtingen nakomt.

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 20 juni 2018