Het kabinet trok in amper vier dagen ruim 1 miljard euro uit om de problemen rond de stikstofuitstoot, het lerarentekort en de drugscriminaliteit op te lossen. Is dat inderdaad extra geld zoals het kabinet beweert en waar komen al die honderden miljoenen opeens vandaan?

In korte tijd werd er nogal wat extra geld uitgegeven: 460 miljoen euro naar onderwijs, een half miljard euro voor de stikstofproblemen, 110 miljoen euro om drugscriminelen aan te pakken. Kan dat zomaar?

Er gelden strikte begrotingsregels waar ministers zich aan moeten te houden. Tegenvallers moeten zij zelf binnen hun eigen begrotingen oplossen, terwijl meevallers in principe naar de aflossing van de staatsschuld gaan. Zo behoud je de door de minister van Financiën zo gewenste rust en voorspelbaarheid in de overheidsfinanciën.

Er is wel wat flexibiliteit. Zo mag elk departement maximaal 1 procent van de eigen begroting zonder al te veel moeite meenemen naar het jaar erop als er geld overblijft. Er zijn uitzonderingen. Als Defensie bijvoorbeeld gevechtsvliegtuigen heeft besteld, dan zit er nogal wat tijd tussen de bestelling en de uiteindelijke betaling. De begrotingsregels zijn in dat geval dan wat soepeler.

Extra geld komt dus van ministeries die hun geld niet op krijgen. In totaal krijgt het kabinet dit jaar naar verwachting 11 miljard euro meer binnen dan dat er wordt uitgegeven.

460 miljoen voor onderwijs: mix van nieuw en bestaand geld

Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) heeft het zelf over 460 miljoen euro "extra in de aanpak van het personeelstekort". Het gaat hier om eenmalig extra geld voor de resterende kabinetsperiode (de volgende Tweede Kamerverkiezingen zijn in maart 2021).

Voor een deel is er inderdaad sprake van nieuw, extra geld, meldt OCW. Zo krijgt het voortgezet onderwijs 150 miljoen euro extra om het lerarentekort en de werkdruk te bestrijden. Het basisonderwijs mag hetzelfde bedrag gebruiken voor de arbeidsvoorwaarden in de cao-onderhandelingen die momenteel worden gevoerd. In totaal 300 miljoen extra geld.

Maar een ander deel, bijna 100 miljoen euro specifiek bedoeld voor de aanpak van de werkdruk, is bestaand geld uit het regeerakkoord dat "versneld beschikbaar komt", schreef onderwijsminister Arie Slob vrijdag. Dat geld wordt dus naar voren gehaald.

Verder wordt er voor zo'n 60 miljoen euro geschoven binnen de begroting van OCW, meldt het ministerie. Geen extra geld dus.

500 miljoen voor stikstof: extra geld

De 500 miljoen euro die het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) wil gebruiken om de stikstofuitstoot en -neerslag te verlagen, komt van andere ministeries die dit begrotingsjaar geld overhouden.

Normaal gesproken gaan deze meevallers naar de aflossing van de staatsschuld, maar het kabinet heeft er nu dus een andere bestemming voor. Hier is dus inderdaad sprake van extra geld.

Welke ministeries hoeveel bijdragen, is nog niet bekend. Dit staat allemaal in de Najaarsnota die uiterlijk op 1 december naar de Tweede Kamer wordt gestuurd. In de Najaarsnota staan de wijzigingen van de rijksbegroting ten opzichte van de Miljoenennota die op Prinsjesdag verschijnt. Strikt genomen heeft de minister van Financiën, Wopke Hoekstra, hier het laatste woord over.

Normaal gesproken kan het kabinet niet zomaar een paar honderd miljoen euro extra toezeggen, maar in dit geval kan er alvast vooruit worden gelopen op de Najaarsnota omdat het beeld min of meer al bekend is. "Een maand geleden was dit een stuk lastiger geweest", laat een woordvoerder van Financiën weten.

110 miljoen tegen drugscriminaliteit: helft is structureel

Dan is er nog de investering van het ministerie van Justitie en Veiligheid om de drugscriminaliteit te bestrijden. Is dat inderdaad "110 miljoen extra" zoals het departement zelf beweert?

Niet helemaal. Het gaat om 110 miljoen euro voor deze kabinetsperiode, dus 55 miljoen per jaar. Die 55 miljoen wordt uiteindelijk structureel bij de Justitie-begroting opgeteld, maar dat wordt pas volgend voorjaar verder uitgewerkt. Dat bedrag krijgt, in vertrouwd Haags jargon, de hoogste prioriteit.

Ieder jaar wordt er nog gesleuteld aan de oorspronkelijke begroting voor het komende jaar. Er wordt dan bepaald welke onderwerpen prioriteit krijgen. Er is alleen niet altijd volledig sprake van 'extra geld', zoals het kabinet graag doet geloven.