Reformator. Rewolucjonista. Jeden z największych ludzi światowego teatru ostatniego stulecia. Jerzy Grotowski – ikona polskiego teatru.

Zdjęcie Jerzy Grotowski /Laski Diffusion /East News

Całe życie szukał czegoś niemożliwego, co sprawiłoby, że zostałby zapamiętany. Doczekał się tego jeszcze za życia, bo jego rewolucyjne podejście do teatru, a ściślej mówiąc metody aktorskiej, zreformowało postrzeganie tej dziedziny sztuki. Wybijał się ponad przeciętność, szukał zmiany. Grotowski to postać, która wywarła ogromny wpływ na ludzi związanych z teatrem na całym świecie, nie tylko w Polsce.

Reklama

Urodził się w 1933 roku w Rzeszowie, a na lata jego dzieciństwa przypadł koszmar II wojny światowej. Uciekał wraz z rodziną, znalazł się na Wołyniu. Zamieszkał we wsi Nienadówka, na północ od Lwowa, gdzie przetrwał tzw. Krwawą Niedzielę, czyli noc podczas której banderowscy nacjonaliści urządzili rzeź na Polakach. Grotowski był religijnym chłopcem, a od najmłodszych lat duchowość miała dla niego ogromne znaczenie. Dbała o to matka, lwowianka, która była nauczycielką. Ojciec podczas wojny opuścił rodzinę, walczył na froncie, ale po 1945 roku nie wrócił do Polski. Wyjechał do Argentyny, a przez całe życie pozostał niespełnionym artystą. Nie był konsekwentny, nie postawił wszystkiego na sztukę. W przeciwieństwie do syna, bo Jerzy dla teatru poświęcił wszystko. Nigdy nie założył rodziny. Już w dorosłym życiu uchodził za dziwaka. Przechadzał się z czarną teczką i opowiadał, że jego żona to właśnie ta teczka.

W wieku 14 lat Jerzy poważnie zachorował na szkarlatynę. Lekarz w jego obecności oświadczył, że to choroba nieuleczalna i ma szansę na maksimum 30 lat życia. Diagnoza brzmiała jak wyrok. Grotowski przez całe życie mówił, że jego dni są policzone. Dlatego też spieszył się, chciał jak najszybciej osiągnąć jak najwięcej. Mało sypiał, przemęczał organizm. Nieustannie pracował. Po latach okazało się, że lekarz się mylił i Grotowski dożył 66 lat.

Opole i Wrocław

Pod koniec lat 50. Grotowski trafił do Opola, który ukształtował go jako twórcę. Opole, małe i nie najpiękniejsze miasto, było rodzajem pustkowia. Idealne miejsce do zasiania ziarna i obserwowania, co z niego wyrośnie. Jak się okazało, grunt nadawał się idealnie do eksperymentów, bo wszystko, co najciekawszego działo się później w tym mieście to słynny festiwal piosenki i właśnie teatr.

Grotowski objął stanowisko dyrektorskie w Teatrze 13 Rzędów, który przemianował na Teatr Laboratorium 13 Rzędów. To tam rozpoczął własną rewolucję, która podbiła świat. Na czym polegała?

Koncepcję teatru Grotowskiego można spłycić do trzech odniesień: praca nad metodą aktorską, teatr ubogi i teatr źródeł.

Grotowski skupił się na tytanicznej pracy z aktorem i na akcie całkowitym. Jego teatr przeradza się w zasadzie w studium badania metody aktorskiej. To aktor jest najważniejszy, a ściślej mówiąc relacja aktor-widz. To właśnie w Opolu Grotowski skupił się na próbie zrozumienia aktora. Poświęcił temu mnóstwo czasu, mało sypiał, ale tego samego wymagał od swoich aktorów. Prowadził z nimi ćwiczenia po pięć-sześć godzin dziennie. Szalenie męczące treningi akrobatyczne, fizyczne. Wszystko po to, by aktor był doskonale przygotowany do czekającego go wyzwania. Grotowski osobiście był na wszystkich próbach, przedstawieniach i ćwiczeniach. Później długimi godzinami analizował pomyłki, a sztukę chciał doprowadzić do perfekcji.

"Ku teatrowi ubogiemu"

W 1965 roku Grotowski przeniósł teatr do Wrocławia i skrócił nazwę do Teatr Laboratorium. Tam wszedł na jeszcze wyższy poziom pracy z aktorem. Napisał manifest "Ku teatrowi ubogiemu", który stał się jednym z najważniejszych manifestów teatralnych w XX wieku. Grotowski odrzuca w nim wszystko to, co znane z teatru. Pozostawia aktora i widza, a wszystko inne jest dla niego zbędne.

Pracował także nad teatralną przestrzenią. Uważał, że trzeba zlikwidować bariery i w konsekwencji z jego przedstawień zniknął podział na scenę i widownię. Nie chciał ograniczać ani artysty, ani widza. Teatr miał być wspólnym aktem. Grotowski systematycznie redukował liczbę widzów. Uważał, że publiczność to masa, niski poziom, a co za tym idzie zagrożenie dla prawidłowego odbioru. Zaczął wystawiać dla 40, potem 30 osób. Kolejnym etapem miał być tylko jeden widz.

Grotowski nieustannie próbował zrozumieć jak funkcjonuje ludzki organizm. Zanurzał się w lekturach, czytał, analizował, a przemyślenia chciał przenieść na scenę. Uważał, że w teatrze ubogim do maksimum trzeba wykorzystać ludzkie ciało, które miało zrekompensować brak barwnych dekoracji, rekwizytów i innych elementów znanych z tradycyjnego teatru. Dowodził, że odpowiednio przygotowany aktor poradzi sobie z każdym zadaniem. Chciał wydobyć z ciała artysty energię. Sami aktorzy, a także widzowie jego przedstawień mówili potem, że tę energię dało się aż nadto wyczuć podczas przedstawień.

Zdjęcie Zaułek Jerzego Grotowskiego we Wrocławiu / Krzysztof Kaniewski/REPORTER / East News

Paryż, Indie, Pontedera

Sława Grotowskiego powoli wychodziła poza ramy Opola i Wrocławia. Do jego instytutu przyjeżdżali twórcy z zagranicy. Zafascynowani tym, co zobaczyli, zapraszali Grotowskiego do siebie. I tak w 1964 roku jego teatr dostał zaproszenie do Paryża. Komunistyczne władze odmówiły mu wyjazdu, a w zamian zaproponowały Teatr Narodowy w Warszawie. Rok później było podobnie, aż w końcu w 1966 roku Grotowski doczekał się wielkiej chwili. W Paryżu przedstawił "Księcia Niezłomnego" Calderona. Główną rolę zagrał Ryszard Cieślak, który w finałowej scenie wchodzi w prawdziwy ogień. "Książę Niezłomny" to jedno z najsłynniejszych przedstawień Grotowskiego, które wystawiano niemal na całym świecie. Po przedstawieniu w Paryżu Grotowski zyskał wielką sławę. Jak mawiano, stał się kimś w rodzaju teatralnego proroka.

Kolejny etap jego twórczości to tzw. Teatr Źródeł, kiedy to Grotowski wykonywał tytaniczną pracę antropologiczną. Chciał przenieść do swojego teatru rytualne, źródłowe zwyczaje z różnych stron świata, m.in. z Ameryki Południowej, Europy, Azji. Od dziecka zafascynowany był Indiami. Jego ulubioną książką w dzieciństwie były baśnie hinduskie. Dzięki nowemu pomysłowi na teatr mógł w końcu wyjechać do Indii, by namacalnie poznać kulturę Dalekiego Wschodu. Tam się zmienił. Zapuścił brodę, miał długie włosy, schudł kilkanaście kilogramów.

W tym samym czasie stopniowo odchodził od teatru i zajął się badaniami na pograniczu antropologii, psychologii i teatrologii. Stan wojenny zastał Grotowskiego we Włoszech, a z powodu trudnej sytuacji politycznej w Polsce, nie wrócił do kraju. Przeniósł się do Stanów Zjednoczonych i zyskał miano teatralnego mistrza. Wykładał na całym świecie, a w 1997 roku słynne College de France utworzyło dla niego specjalną katedrę Antropologii Teatru.

W College de France Grotowski wygłosił trzy wykłady, podczas których sale pękały w szwach. Po ostatnim zemdlał, co oznaczało, że artysta jest już wykończony pracą ponad stan. Dwa lata później, po długiej i ciężkiej chorobie, Grotowski zmarł w swoim mieszkaniu we włoskiej Pontederze.

ŁUK