Ten tekst jest pierwszym z cyklu #Przekładnia, w ramach którego, zgodnie z obietnicą, chciałabym zaprosić Was do dyskusji na temat tłumaczenia literackiego, krytyki przekładu oraz miejsca i roli tłumacza w kulturze. Tak, tak, brzmi to wszystko bardzo poważnie i zdaję sobie sprawę z faktu, że dla czytelnika, który nie do końca zna mechanizmy przekładu, ponieważ najczęściej ma do czynienia z gotowym, przetłumaczonym już tekstem, próba podjęcia dyskusji na ten temat wcale nie jest czymś szczególnie łatwym. W końcu jak ten przekład ugryźć, z której strony go podejść? No i skąd mamy wiedzieć kiedy jest dobry, a kiedy zły? Pomyślałam więc, że najlepszą ścieżką do wprowadzenia w arkana tej sztuki jest zapoznanie się z tym, co o przekładzie mówią sami tłumacze, a tak się szczęśliwie składa, że na polskim rynku pojawiło się ostatnio kilka wartych uwagi książek poświęconych tej problematyce i pracy tłumacza w ogóle.

Przede wszystkim gorąco zachęcam Was do lektury najnowszego zbioru esejów Małgorzaty Łukasiewicz „Pięć razy o przekładzie”. Ta książka to wspaniały drogowskaz dla wszystkich, którzy interesują się tłumaczeniem literackim i szukają publikacji, która zawarłaby w pigułce najważniejsze kwestie dotyczące aktualnej roli i kondycji przekładu. W pięciu zwięzłych, acz treściwych esejach Łukasiewicz, wybitna tłumaczka z języka niemieckiego, rozprawia się z największymi mitami dotyczącymi przekładu, m. in. zadaje pytanie o to, dlaczego mówiąc o przekładzie mamy tendencję do uciekania w kulawe metafory i iście mizoginistyczne porównania (kto nie zna słynnego „Przekład jest jak kobieta – albo piękny, albo wierny”?). W innym tekście z kolei zastanawia się nad znaczeniem przekładu dla kultury, której częścią staje się wraz jego opublikowaniem. Czy wiedzieliście, że „Prometeusz skowany” Ajschylosa został przetłumaczony na język śląski a „Harry Potter” na łacinę i starożytna grekę? Po co to wszystko? Jaki sens ma taki przekład? Łukasiewicz pokazuje, że większy niż by nam się mogło wydawać.

Dwa inne, poruszane przez autorkę zagadnienia są według mnie szczególnie istotne. Zwłaszcza dzisiaj, w dobie coraz liczniejszych przekładów robionych na szybko i dla „masowego czytelnika”, o ile w Polsce takie zjawisko istnieje, choć, jeśli wziąć pod uwagę wyniki sprzedaży trylogii Grey’a wygląda na to, że tak. Pierwszy problem dotyczy zagadnienia obcości i „swojskości” przekładu. Z jednej strony od tłumacza oczekuje się, żeby jak najlepiej oddał styl i frazę charakterystyczne dla autora oryginału, nic nie zgubił z jego wyjątkowości, bo przecież Joyce czy Proust mają pozostać sobą nawet, gdy „piszą” po polsku. Z drugiej zaś wydawca i czytelnik wymagają, żeby przekład dobrze się czytał, był płynny (to ponoć słowo znienawidzone przez tłumaczy i autorów), niemal przezroczysty. Zupełnie tak, jak gdyby chcieli wyrugować całą jego obcość, a więc oryginalność. Łukasiewicz broni pozycji, że przekład ma tę obcość zachować, a tłumacz powinien stać na jej straży.

Druga kwestia to nowe przekłady klasyków. Ostatnimi czasy wychodzi ich w Polsce coraz więcej. To rosnące zainteresowanie nowymi tłumaczeniami ma oczywiście swoje dobre strony – odświeża dzieło w świadomości czytelników, a jeśli przekład jest dobry, odkrywa przed nimi nowe znaczenia, być może wcześniej niedostrzeżone, poszerza pole do interpretacji etc. Czy jednak przekłady rzeczywiście się starzeją i czy naprawdę warto tłumaczyć wspomnianego już Prousta językiem współczesnej polszczyzny tylko dlatego, że stary przekład, bliższy mu językowo i „mentalnie”, dla niektórych może stanowić spore wyzwanie intelektualne, stawiać pewien opór? W tej kwestii zgadzam się w stu procentach z autorką: nowe nie znaczy lepsze! Sama zresztą zdałam sobie sprawę z wagi przekładu, gdy zetknęłam się po raz pierwszy z nowym tłumaczeniem pewnego dobrze mi znanego dzieła, które po prostu ścięło mnie z nóg dramatycznym spłyceniem treść poprzez „uwspółcześnienie” języka autora, do czego jeszcze wrócę w kolejnym wpisie.

Język ulega zmianom – to oczywiste i jest to jeden z przejawów jego żywotności. Ale czy to dyskwalifikuje jego starsze, poprzednie formy? Niech nam towarzyszą, nawet jeśli nie używamy ich na co dzień. Nadal pozostają wymowne. Dobrze jest, jeśli język zachowuje przynajmniej pamięć przebytych ewolucji. Inaczej grozi mu, że będzie owszem, na miarę czasów i świeży, ale przeraźliwie płaski. Ponadto ideał wciąż wydłużającej się serii przekładowej może nasuwać domniemanie, że język przekładu jest czymś w rodzaju kostiumu, narzuconego na ciało oryginału. Owo ciało więc rzekomo utrzymuje nieumniejszoną witalność, kostium natomiast po jakimś czasie wychodzi z mody, nadaje się już tylko do lamusa i trzeba szybciutko postarać się o nowe szaty. „Pięć razy o przekładzie” Małgorzata Łukasiewicz

Na koniec Łukasiewicz dzieli się z czytelnikiem kilkoma uwagami na temat tego, jak powinna wyglądać konstruktywna krytyka przekładu. W przeciwieństwie do niektórych tłumaczy nie uważa ona, że to praktyka bardzo hermetyczna i zarezerwowana tylko dla garstki zainteresowanych. Nie ulega jednak wątpliwości, że krytyka przekładu wymaga od uprawiającego ją dużego zaangażowania i przenikliwości, ponieważ w grę wchodzi tu praca często na wielu tekstach. Z mojego punktu widzenia, o ile nie każdy ma kompetencje, by porywać się na tak dogłębną krytykę dzieła literackiego, o tyle czytając książkę obcego autora, zwłaszcza my-blogerzy, powinniśmy zwracać uwagę na przekład i nie forować zbyt łatwych wyroków w stosunku do tłumacza, który nie zawsze jest odpowiedzialny za błędy, czy słaby styl powieści, co Łukasiewicz również doskonale udowadnia w swoich esejach. Niby niewiele, ale to już pierwszy krok do nieco bardziej konstruktywnej dyskusji o przekładzie w blogosferze i nie tylko.

Dwie inne książki, o których możliwe, że już słyszeliście, a które także pragnę wspomnieć przy okazji tego wpisu to „Przejęzyczenie” Zofii Zaleskiej oraz „Wte i wewte” Adama Pluszki. Oba zbiory, często zresztą powracające w esejach Małgorzaty Łukasiewicz, składają się z kilkunastu wywiadów z polskimi tłumaczami na temat ich pracy i wyzwań stojących przed współczesnymi adeptami tego wcale nieoczywistego zawodu. We „Wte i wewte” znajdziecie dodatkowo interesujący esej Jerzego Jarniewicza o emancypacji przekładu. Jeśli zatem macie poczucie, że przekład to rodzaj czarnej magii, która obce przemienia w swojskie i przystępne, zdecydowanie polecam Wam sięgnąć po choćby jedną z tych publikacji w nadziei, że zachęci Was ona i ośmieli do głębszej refleksji nad przekładem. Ta bowiem bardzo by się polskiej literaturze przydała!

PS: W kolejnej odsłonie cyklu o przygodach z przekładem opowiem z bardziej osobistej strony.

.

Pięć razy o przekładzie

Małgorzata Łukasiewicz

Wyd. Karakter

2017

.

.

.

Wte i wewte. Z tłumaczami o przekładach

Adam Pluszka

Wyd. Słowo/obraz terytoria

2016

.

.

Przejęzyczenie. Rozmowy o przekładzie

Zofia Zaleska

Wyd. Czarne

2015

.

Za egzemplarz „Pięć razy o przekładzie” dziękuję Wydawnictwu Karakter.