Ses bilgisi Türkçede seslerin özellikleri ve sözcüklerde meydana gelen ses olayları, yazım kurallarını da ilgilendiren konudur.

Seslerin Özellikleri

Sesler, özellikleri yönünden ünlü ve ünsüz olmak üzere iki grupta incelenir.

Ünlüler (Sesliler)

Ses yolunda herhangi bir engele takılmadan çıkan seslerdir. Ünlüler tek başlarına söylenebilen, tek başlarına hece ya da sözcük olabilen seslerdir. Türkçede 8 ünlü vardır. Ünlüler, kalın ya da ince, düz ya da yuvarlak, geniş ya da dar olma özelliklerine göre aşağıdaki biçimde gruplandırılır.

Dudakların durumuna göre Düzler Yuvarlaklar Ağzın açıklığına göre (Alt çenenin açıklığına göre) Genişler Darlar Genişler Darlar Dilin durumuna göre Kalınlar a ı o u İnceler e i ö ü

a Düz, geniş, kalın o Yuvarlak, geniş, kalın e Düz, geniş, ince ö Yuvarlak, geniş, ince ı Düz, dar, kalın u Yuvarlak, dar, kalın i Düz, dar, ince ü Yuvarlak, dar, ince

Ünsüzler (Sessizler)

Tek başlarına söylenemeyen, ancak bir ünlünün yardımıyla söylenebilen seslere denir. Bu sesler, konuşma organlarına takılarak çıkar. Türkçede 21 ünsüz vardır. Bunlar, özelliklerine göre şöyle sınıflandırılır:

Çıkış yerine göre SERT YUMUŞAK Sürekli Süreksiz Sürekli Süreksiz Dudak f p m, v b Diş s,ş ç, t j, l, n, r, z c, d Damak – k ğ, y g Gırtlak h – – –

Ünlü Uyumları

Büyük Ünlü Uyumu

Ünlülerin kalınlık-incelik yönünden uyumudur. Bir sözcükte kalın ünlülerden sonra kalın, ince ünlülerden sonra ince ünlülerin gelmesi kuralıdır: anlamlı, boyamak, işlevsel, görüntü…

UYARI

UYARI

UYARI

Küçük Ünlü Uyumu

Büyük ünlü uyumuna uymayan Türkçe sözcükler vardır: anne (ana), elma (alma), kardeş (karındaş), hangi (kangi), şişmanSözcüklere eklenen ekler de genellikle bu kurala uyar; ancak Türkçedeki altı ek, ünlü uyumlarını bozar: -yor: geliyor, görüyor, istiyor vb. -ken: koşarken, atarken vb. -leyin: sabahleyin, akşamleyin vb. -ki: onunki, dışarıdaki, akşamki vb. -(i)mtırak: yeşilimtırak, ekşimtırak vb. -taş: meslektaş vb. -gil: dayımgil, baklagiller vb.Birleşik sözcüklerde ünlü uyumları aranmaz: bakabilmek, Atakule, Pamukkale vb.

Bir sözcükteki ünlülerin düzlük – yuvarlaklık bakımından uyumudur. Türkçe bir sözcüğün ilk hecesinde düz ünlülerden (a, e,1,i) biri bulunuyorsa diğer hecelerdeki ünlüler de düz olur. İlk hecede yuvarlak ünlü varsa bundan sonraki hecede dar ünlü bulunamaz; ilk hecedeki yuvarlak ünlülerden (0,0,u, ü) sonra ya düz-geniş (a,e) ya da dar-yuvarlak (u,ü) ünlüler gelir: oduncu, görüntü, kulaklık, öğrenci vb.

Büyük ünlü uyumu da dikkate alındığında küçük ünlü uyumu kuralına göre “a, i/e, i” ünlüleri birbirinden sonra gelebilir. “O, Ö, u, ü” ünlülerinden sonra ise “u, ü, a, e” gelebilir.

UYARI

UYARI

UYARI

Ünsüz Benzeşmesi

Dilimizde “0,0” yuvarlak ünlüleri yalnızca ilk hecede bulunur (-yor eki hariç).Büyük ünlü uyumuna uymayan “ki” eki, küçük ünlü uyumuna uyarak yuvarlaklaşır: dünkü, bugünküTürkçe sözcüklerden bazıları, küçük ünlü uyumuna aykırıdır: yağmur, çamur, kabuk, tavuk, kavun…

Bir sözcüğün sonunda sert ünsüz (f,s,t,k,ç,ş,h,p) bulunuyorsa bu sözcüğe gelen ekler de sert ünsüzle başlar. Başka bir deyişle, sert ünsüzlerle yumuşak ünsüzler (b,c,d,g) yan yana gelemez: af-tan, kes-ti, martta, 4’ten (dörtten), çiçek-ten, kaç-tı, düş-kün, 1985’te (bin dokuz yüz seksen beşte), bırakmış-tır, ilah-tır, çaptan, Sinop’ta.

NOT

Ünsüz Yumuşaması

Kimi sözcüklerde bu kurala aykırılık bulunabilir: üçgen, dörtgen, örtbas, Mertcan, çocukcağız vb.

İki ünlü arasında kalan sert ünsüzler (p, ç, t, k) yumuşayarak “b, c, d, g/ğ”ye dönüşür. dolap – a > dolaba, çekiç – e > çekice, kanat – 1 > kanadı, dip – i > dibi, geçit -i > geçidi, kapak-ı > kapağı vb.

UYARI

UYARI

UYARI

Ünlü Daralması

Tek heceli sözcüklerin ve yabancı kökenli sözcüklerin birçoğunda bu kurala uyulmaz: sac / saçını, üç / üçünü, kek / keki, kök/köküne, ip/ipe, küp / küpünü, at / atina, süt / süte; merak / merakı, hukuk / hukuka, cumhuriyet / cumhuriyetin, sepet / sepete.Kimi sözcüklerde sert ünsüz, iki ünlü arasında kalmadığı halde yumuşar: kalp – e > kalbe, yurt – u – muz > yurdumuz, renk – i>rengi, art – ı > ardı, harç – ı > harcıSonunda “p, ç, t, k” ünsüzlerinden biri bulunan özel adlara ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde sert ünsüz, yalnızca söyleyişte yumuşatılır. Yumuşama yazıda gösterilmez: Mehmet’i (söyleyiş:Mehmedi), Recep’i (söyleyiş: Recebi), Zonguldak’ı (söyleyiş: Zonguldağı) vb.

Sonunda düz-geniş ünlü (a,e) bulunan eylemlere “-yor” eki getirildiğinde bu ünlüler darlaşarak “,,,ü” olur: bekle-yor > bekliyor, kana-yor > kanıyor, bulma-yor > bulmuyor, görme-yor > görmüyor vb.

“De-, ye” eylemlerinde de kimi durumlarda daralma görülür: de-y-en > diyen, ye-y-ecek-siniz > yiyeceksiniz

Ses Düşmesi

Ünlü Düşmesi

Genellikle iki heceli sözcüklerin ikinci hecesindeki dar ünlü (i, i, u, ü)ler, sözcüklere ünlü ile başlayan ya da tek ünlüden oluşan bir ek getirildiğinde düşer. Buna hece düşmesi de denir: burun – a> burna, koyun – u-n-a (bağrına) > koynuna, oğul-u > oğlu, gönül – ün – de > gönlünde, fikir – im > fikrim, koku-la-mak > koklamak, ileri-le-mek > ilerlemek, devir- il- > devril-, kavuş-ak > kavşak, sıyırık > sıyrık

“Sararmak (sarı -ar – mak), sıcak (ısıcak), kahvaltı (kahve altı), sendin (sen idin), Metin’miş (Metin imiş)” gibi örneklerde de ünlü düşmesi görülür.

NOT

NOT

Ünsüz Düşmesi

Yardımcı eylemle kurulan birleşik fiillerin bazılarında da ünlü düşmesi görülür: sabır etmek > sabretmek, kayıp olmak > kaybolmak, emir etmek > emretmek, haciz etmek > haczetmek vb.Kimi sözcüklerde hece düşmesi olmaz: avucuna, topuğunu, burun buruna, gönülden gönüle, ağıza, babadan oğula , Ömür’ün (özel ad), Gönül’ü (özel ad) vb.

Sözcüğün aslında bulunan bir ünsüz, sözcüğe ek getirildiğinde düşer: ufak – al- mak > ufalmak, yüksek – el – mek > yükselmek, küçük – cük > küçücük, ufak – cık > ufacık, büyük – cek > büyücek, üst teğmen > üsteğmen vb.

“-cik” ekinin somut isim türetmesi durumunda sözcük sonundaki “k” düşmez: karın > karıncık, kapak > kapakçık, kulak > kulakçık

NOT

Ses Türemesi

Ünlü Türemesi

Arapçadan dilimize geçen bazı sözcüklerde sondaki ikiz ünsüzler, sözcük yalın durumdayken (eksiz) tekleşir: fenn > fen, hiss > his, redd > ret, tibb > tip, zann > zan vb.

a) “-cik, -cık” küçültme ekini alan sözcüklerde ünlü türemesi görülebilir: genc-e-cik, bir-i-cik, dar-a-cık, az-ı-cık

b) Pekiştirme sıfatlarında ünlü türemesi görülebilir: sapasağlam, güpegündüz, düpedüz vb.

c) Sonunda iki ünsüz bulunan yabancı kökenli sözcüklerde son iki ünsüz arasında, söyleyişi kolaylaştırmak amacıyla bir ünlü türetilir: sabr > sabır, nakl > nakil, hükm > hüküm, şükr > şükür vb.

NOT

Ünsüz Türemesi

Bu sözcüklere ünlüyle başlayan ekler ya da yardımcı eylem getirildiğinde türemiş olan ünlüler tekrar düşer: şükür etmek > şükretmek, nakil etmek > nakletmek, sabrına, hükmünü vb.

a) Türkçede iki ünlü yan yana bulunmaz; bu kurala aykırı yabancı kökenli bazı sözcüklerde iki ünlü arasına bir ünsüz girer: zaıf > zayıf, mai > mavi, fiat > fiyat, konservatuvar, tuval, laboratuvar vb.

Kimi sözcüklerde türeme görülmez: faiz, fuar, fuaye, kuaför, lâik, puan, sual vb.

NOT

Aslında sözcük sonunda ikiz ünsüz bulunan Arapça sözcükler, Türkçede yalın durumda kullanıldığında sondaki ikiz ünsüzlerden biri düşer; ancak, bu sözcüklere bir ek getirildiğinde ya da bu sözcükler yardımcı eylemle kullanıldığında asıllarındaki ünsüz ortaya çıkar. Bu durum da ünsüz türemesi olarak değerlendirilebilmektedir:

tıp – i > tıbbi, hak – a > hakka, ret etmek > reddetmek, his etmek > hissetmek vb.

b) Kaynaştırma Harfleri: Sonunda ünlü bulunan bir sözcüğe, ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde, iki ünlü arasına giren ünsüzlere [n, s, ş, y (yaşasın)] kaynaştırma harfleri denir. Bu harflerin kullanıldığı yerlerin ayrı ayrı özellikleri vardı

Kaynaştırma harfleri de bir çeşit ünsüz türemesidir: bu – n-a, o- n – a, (çocuğun) oyuncak – ı – n – ı, kapı – s – ı, bahçe – s – i, iki – ş -er, altı – ş – ar, oda – y -a, Ayşe – y-i, gelme – y – ecek vb.

UYARI

Seslerin Yer Değiştirmesi (Göçüşme)

Zamir n’si adı da verilen “n”nin yalnızca iki ünlü arasında türemediği de görülür: bu – n – dan, oda – s – ı – n – da vb.

Yalnızca konuşma dilinde meydana gelen bu ses olayı, sözcükteki bazı seslerin yer değiştirmesidir. Bu ses olayı yazı diline yansımaz:

ÖRNEK toprak → torpak , lanet → nalet, ekşi → eşki, sarımsak → samirsak, yalnız → yanlız, yanlış → yalnış, risk → riks vb.

Ulama

Ünsüzle biten sözcükten sonra ünlüyle başlayan bir sözcük gelirse iki sözcük birbirine bağlanarak okunur. Buna ulama denir. Ulama konuşma dilinde ortaya çıkan bir ses olayıdır.