Prokuratorzy nie mają wątpliwości, że Elizabeth Holmes i były szef Theranos Ramesh Sunny Balwani świadomie oszukiwali pacjentów wiedząc, że oferowana przez nich technologia jest wadliwa. Najbliższa rozprawa zaplanowana jest na sierpień. Dla amerykańskiego wymiaru sprawiedliwości prawdopodobnie nie będzie miało znaczenia to, czy Elizabeth Holmes to wykalkulowana, cyniczna oszustka finansowa czy też osoba, która zaczęła kłamać, bo nie potrafiła zmierzyć się z faktem, że jej pomysł na odniesienie wielkiego sukcesu i zbawienia świata jednak nie wypalił. Fakty ujawnione przez dziennik „The Wall Street Journal” i zeznania byłych pracowników wskazują na to, że – bez względu na motywy – do oszustwa doszło.

Jak Elizabeth Holmes oszukała Dolinę Krzemową

Pomysł Holmes był w zalążku, tak jak wszystkie genialne pomysły – nadzwyczaj prosty. Technologia opracowana przez firmę Theranos zakładała, że z kropli krwi pobranej z palca można będzie w dostępnych na każdą kieszeń badaniach diagnozować ryzyko zachorowań na rozmaite choroby. Miało to rozwiązać problemy biedniejszych osób z rynków, na których opieka medyczna jest droga lub trudno dostępna. A przy okazji stworzyć alternatywę w badaniu osób panicznie bojących się pobierania krwi z przedramienia z użyciem igły.

Choć wykładowcy Elizabeth Holmes z Uniwersytetu Stanforda od początku kwitowali jej pomysł jako niemożliwy do realizacji z rozmaitych technologicznych i biotechnologicznych powodów, świat, który w kilkanaście lat przesiadł się z wielkich stacjonarnych komputerów na smartfony i smartwatche, uznał pomysł za idealnie wpisujący się w aktualne trendy. I bez wahania go „kupił”.

Mając dzisiejszą wiedzę, trudno zrozumieć, jak to możliwe, że inwestorzy, którzy wywindowali wycenę opartej na kłamstwie spółki aż do 10 miliardów dolarów nie sprawdzili jej know-how. Dlaczego biznes odpowiednio wcześniej nie wyciągnął wniosków z tylu wskazówek, jakie otrzymał? Ale te same pytania Wall Street zadawało sobie już po aferze Madoffa. I nie ma na nie wyczerpującej odpowiedzi.

Zobacz także: Deszcz pieniędzy dla start-upów rodzi również zagrożenia

Kiedy dziś ogląda się archiwalne nagrania, nie można oprzeć się wrażeniu, że Elizabeth Holmes ma w sobie coś niepokojącego. I nie chodzi tylko o jej charakterystyczny sztucznie obniżony głos (wytrenowała go tak, by brzmieć bardziej wiarygodnie). To także np. sztucznie podrasowane intensywnie niebieskie tęczówki, powieki, które prawie nie mrugają i ewidentnie wzorowana na niewymuszonym stylu Steve’a Jobsa czy Marka Zuckerberga szafa pełna identycznych czarnych marynarek.

Wizerunek szefowej Theranosa był dopracowany w każdym szczególe tak bardzo, że aż trzeszczały w nim szwy. Przez lata istnienia Doliny Krzemowej inwestorzy przyzwyczaili się już jednak do dziwactw młodych wynalazców, a przy okazji nauczyli bardzo niebezpiecznej rzeczy – zawierzania młodym founderom w nadziei na to, że to oni będą kolejnymi, którzy na zawsze zapiszą się w historii biznesu jako ojcowie sukcesu kolejnego Marka Zuckerberga czy Elona Muska.

W wyprodukowanym przez HBO dokumencie „Wynalazczyni: Dolina Krzemowa w kropli krwi” Alexa Gibnera doświadczony amerykański inwestor Tim Draper, który wcześniej na bardzo wczesnym etapie zainwestował m.n. w Skype’a i Teslę, a następnie – niestety – w Theranosa, przyznaje, że na takim etapie inwestowania w młode rewolucyjne rozwiązania rzeczywiście po prostu zawierza się wynalazcy. A on Elizabeth znał do dziecka.

Kobieta, która oczarowała wszystkich

Oczytana, błyskotliwa, skromna, z rozpoczętymi studiami na Stanfordzie, zdolna 19-latka idealnie wpisała się w schemat mitu, jakiego potrzebowali inwestorzy. Do tego tak przejmująco opowiadała o swojej potrzebie naprawiania świata. Wszyscy po prostu chcieli jej wierzyć. Tym właśnie rozbiła bank, choć w tym samym filmie dr Phyllis Gardner, wykładowczyni wydziału medycznego na Stanfordzie, wspomina, że pomysł Elizabeth na zrewolucjonizowanie badań krwi od początku był niewykonalny.

W 2003 roku Elizabeth Holmes rzuciła więc inżynierię chemiczną ma Stanfordzie i wymyśliła Theranosa, nie kończąc studiów. Nikt nie mówił jej tam już, że „się nie da”.

Zakładając, że od początku ukartowała całą historię i świadomie kłamała, wiedziała, że ma przed sobą przynajmniej kilka lat na „rozwijanie technologii”, kiedy unikanie odpowiedzi na szczegółowe pytania i zasłanianie się ochroną własnej innowacyjności tajemnicą przedsiębiorstwa zapewni jej spokojny czas na poszukiwanie inwestorów. I tak się stało. W ciągu następnej dekady jej firma obrosła w setki pracowników i legendę, do jej rady nadzorczej dołączyli m.in. George Shultz, były sekretarz pracy, skarbu i stanu rządu USA, gen. James Mattis, sekretarz obrony USA czy Henry Kissinger.

Elizabeth Holmes błyszczała na okładkach największych magazynów biznesowych, na branżowych konferencjach wywiady przeprowadzał z nią Bill Clinton, a w tych samych panelach dyskusyjnych zasiadali szefowie Google’a i Facebooka. To uwiarygodniło spółkę na tyle, że zaczęły do niej płynąć pieniądze od inwestorów. Za Draperem podążyli inni, m.in. rodzina Waltonów, założycieli Walmarta czy Rubert Murdoch. W 2009 roku Homes została nawet uznana przez „Forbesa” za najmłodszą miliarderkę świata, która samodzielnie zbudowała swoją karierę od zera.

W 2014 roku rynek, który zainwestował w nią prawie 1,5 mld dol., podczas gdy jej start-up wciąż testował przełomową technologię, po raz ostatni wierzył w prognozy zapowiadające ponad miliardowe przychody i zyski Theranosa w kolejnym roku.

Zobacz także: Deep-tech, 18 miliardów dolarów i polski hyperloop. Nowy trend na rynku

Śledczy wkraczają do gry

Prokuratura przygląda się Elizabeth Holmes

Na tym etapie Theranosem zajął się już jednak dział śledczy „ The Wall Street Journal”. To był już moment, kiedy w spółce namnożyło się podejrzanych sytuacji, uświadamiających armii pracujących dla niej inżynierów, że Holmes i jej dyrektor zarządzający Ramesh Balwani świadomie okłamują opinię publiczną i fałszują wyniki przeprowadzonych badań. Wyniknęło z nich przede wszystkim, że testy przeprowadzane przez Teranosa są skuteczne tylko w 12 proc. i w związku z tym nie nadają się do powszechnego stosowania.

Cykl artykułów „WSJ” doprowadził do tego, że w 2016 roku Theranos nie miał już żadnej wartości rynkowej. Zwolnił pracowników, bo objął go zakaz prowadzenia działalności, a Holmes zainteresowała się amerykańska Komisja Papierów Wartościowych i Giełd (SEC).

Holmes i Balwani, który został ze spółki zwolniony, zostali oskarżeni o oszustwo. Ta dwójka kierowała Theranosem od początku. Poznali się w Chinach, kiedy Holmes miała zaledwie 18 lat. Balwani jest o ponad 20 lat starszy.

Prezes Theranosa musiała zapłacić SEC pół miliona dolarów grzywny i przyjąć do wiadomości, że przez dekadę nie będzie mogła zarządzać żadną publiczną spółką.

To jednak nie wszystko. W związku z tym, że Holmes zdołała przekonać do współpracy z Theranosem sieć aptek Walgreens, amerykański wymiar sprawiedliwości będzie badał nie tylko to, czy oskarżeni świadomie okradli inwestorów, obiecując im gruszki na wierzbie. Sprawa będzie dotyczyć także oszukiwania pacjentów i działania na szkodę ich zdrowia oraz narażania ich życia.

Choć media donoszą, że w oczekiwaniu na proces Holmes prowadzi luksusowe i wszystko wskazuje na to, że wesołe życie u boku męża, milionera Billy’ego Evansa, wisi nad nią ryzyko spędzenia kolejnych 20 lat w więzieniu oraz konieczność zapłacenia łącznie ponad 2 mld dol. kary.

Proces na pewno będzie bardzo pouczający dla inwestorów z Doliny Krzemowej, ale wszyscy liczą przede wszystkim na to, że Holmes w końcu odpowie prawdę na pytanie o to, dlaczego kłamała. Na razie wciąż podtrzymuje, że jest niewinna.