Militairen en marechaussee bij extra controles op luchthaven Schiphol. Beeld ANP

Woensdag debatteert de Kamer over het wetsvoorstel dat dit mogelijk maakt. De Kamer is in ruime meerderheid voor, maar tegenstanders waarschuwen voor ‘ernstige en disproportionele’ schending van de privacy van burgers.

De nieuwe wet verplicht luchtvaartmaatschappijen de gegevens van alle passagiers standaard aan te leveren. Daardoor ontstaat er een database waarin passagiersgegevens maximaal vijf jaar mogen worden bewaard. Minister Grapperhaus van Justitie is verplicht de wet in Nederland uit te voeren, op basis van een Europese richtlijn die in 2016 werd aangenomen in het Europees Parlement.

De Europese tekentafel

Wat de tegenstanders betreft, kan de wet beter terug naar de Europese tekentafel. ‘Dit is een inbreuk op de grondrechten van burgers’, zegt SP-Kamerlid Michiel van Nispen. ‘Het gaat in tegen het recht op bescherming van de persoonlijke levenssfeer en het recht op bescherming van persoonsgegevens.’

Maar volgens Grapperhaus is de wet nodig om de veiligheid in Nederland en Europa te verbeteren. De data kunnen worden gebruikt om terroristische of criminele netwerken op te sporen en bewijsmateriaal voor rechtszaken te verzamelen.

Van Nispen denkt niet dat de wet de veiligheid bevordert. ‘De effectiviteit is gewoon niet aangetoond. Er is zo meteen een enorme hooiberg aan gegevens, maar wat we er precies mee gaan doen, weet niemand.’

Effectiviteit van het voorstel

Ook Kees Verhoeven, Tweede Kamerlid van coalitiepartij D66, heeft twijfels bij de effectiviteit van het voorstel van de minister. Volgens hem lijkt de uitwisseling van gegevens tussen Europese landen niet goed van de grond te komen. ‘Je kunt beter weinig data verzamelen en heel goed uitwisselen, dan heel veel data verzamelen en er vervolgens door slechte uitwisseling weinig mee doen.’

Volgens Vincent Böhre van belangenorganisatie Privacy First is de wet verre van proportioneel. Hij wijst erop dat veruit de meeste vliegende reizigers op vakantievluchten zitten. ‘Voor minder dan 1 procent van de passagiers maak je 100 procent collectief verdacht.’ Böhre hekelt daarnaast de enorme hoeveelheid informatie die in de database zal worden opgeslagen. ‘Reisinformatie zegt ontzettend veel over wie je bent en wat je doet. Je kunt een heel profiel van mensen maken aan de hand van hun bewegingen. Het is een grote inbreuk op de privacy.’

Gerrit-Jan Zwenne, hoogleraar recht en informatiemaatschappij aan de Universiteit Leiden, denkt dat de wet veel problemen met zich mee kan brengen. De wet staat namelijk toe dat er in bepaalde gevallen ook gegevens mogen worden gedeeld met landen buiten de EU. ‘Het lastige is dat we niet weten wat daar allemaal met de gegevens gebeurt. Als ik weet dat mijn gegevens kunnen worden gedeeld met bijvoorbeeld de Turkse overheid, dan zit ik toch minder lekker in het vliegtuig.’

Eerdere uitspraken

De hoogleraar benadrukt dat de wet ook in strijd kan zijn met eerdere uitspraken van het Hof van Justitie van de Europese Unie. ‘Vergelijkbare wetten zijn door het hof al eerder geannuleerd.’ Het is volgens hem denkbaar dat hetzelfde gebeurt met deze wet. De wet zou dan over een paar jaar alweer aangepast moeten worden.

Genoeg reden om de wet nog eens terug te sturen naar Europa, vindt Van Nispen. ‘Daarbij komt nog dat in het Europees Parlement van de 26 Nederlandse parlementariërs er slechts acht voor deze richtlijn stemden. Dat laat wel zien hoe klein het draagvlak is.’

Wat zeggen je reisgegevens over jou? ‘Meer dan je zou denken’, zegt Vincent Böhre van Privacy First. ‘Je wilt in ieder geval niet dat ze in verkeerde handen vallen.’ Drie voorbeelden.

Iemand thuis?

De database bestaat uit vertrek- en terugkomstinformatie van miljoenen mensen. Er staat dus in wanneer mensen van huis weg zijn. Böhre: ‘Dat is behoorlijk gevaarlijk. Je kunt eruit afleiden wanneer iemands huis verlaten is. Dat is hele nuttige data voor criminelen. Omdat nu alle data van miljoenen mensen elektronisch wordt opgeslagen levert dat een risico op hacks op. Dat is een risico dat iedereen aangaat.’

Intieme informatie

In het register wordt ook opgeslagen met wie iedereen reist. Er staat ook in naast wie je op de stoel zit. Böhre: ‘Daaruit kun je de relaties tussen mensen afleiden. En dat breekt in op je privacy. Mensen kunnen allerlei redenen hebben om hun relaties verborgen te willen houden. Het kunnen geheime relaties zijn waarmee mensen zelfs gechanteerd kunnen worden. Het zijn heel gevoelige data. Je hele sociale leven kan in die data verstopt zitten.’

Medische redenen

De meeste mensen reizen met het vliegtuig om vervolgens langere tijd ergens te verblijven. Uitzonderingen daarop kunnen opvallen in de data. Böhre: ‘Mensen die naar een ongewoon land gaan voor een korte periode, reizen vaak voor een medische ingreep. Medische informatie behoort tot de meest gevoelige. Zulke informatie wil je privé houden, de mogelijkheid dat het nu in een grote database komt waarin allerlei patronen te ontdekken zijn, brengt dat in gevaar.’