Onderhandelaars reageren wederom luchtig op gelekte concepttekst Een nieuwe dag, een nieuwe gelekte concepttekst uit de formatieonderhandelingen. Vanochtend publiceerde het AD voor de derde opeenvolgende dag een concepttekst uit een mogelijk regeerakkoord. Ditmaal gaat het over meervoudigouderschap: de juridische mogelijkheid om meer dan twee ouders aan te wijzen bij een kind. In de gelekte plannen wordt een onderzoek naar de mogelijkheden voor meervoudigouderschap ingesteld. Vorig jaar adviseerde een speciaal ingestelde Staatscommissie Herrijking ouderschap al om de wet aan te passen en uit te breiden naar juridische zeggenschap voor maximaal vier ouders. In de gelekte concepttekst wordt dat wetsvoorstel niet overgenomen, maar wil een nieuw kabinet wel op "termijn met voorstellen komen". Net als woensdag probeerden de onderhandelaars vanochtend in reactie op de gelekte tekst vooral luchtigheid uit te stralen. "De scherpte gaat er wat van af", zei ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers. "En de motivatie om hier heel stevig en hard door te praten neemt alleen maar toe."

Segers heeft nog vertrouwen in formatiepartners ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers heeft het vertrouwen uitgesproken in zijn mede-onderhandelaars van de VVD, CDA en D66. Dat deed hij na een dag van kabinetsonderhandelingen in Den Haag. Dinsdag weigerde Segers nog expliciet het vertrouwen uit te spreken in een geslaagde kabinetsformatie, omdat hij boos was dat cruciale conceptteksten uit de formatie waren uitgelekt via het AD. Segers zei dat hij dinsdag zeer ontstemd was geweest over het lek uit het medisch-ethisch dossier. "Dat hielp niet", zei Segers zojuist, waarna hij opmerkte nu het vertrouwen graag uit te spreken. "Anders zit je hier niet." De andere onderhandelaars wilden weinig kwijt, al benadrukte Pechtold dat er nog vertrouwen aanwezig was. Nadat dinsdag uitlekte dat het kabinet in wording niet van plan is met een 'Voltooid leven'-wet te komen en wel de Embryowet wil uitbreiden, was er woensdagmorgen wéér een lek. Deze keer bleek dat de onderhandelaars voorlopig zijn overeengekomen dat er op scholen burgerschapslessen moeten worden aangeboden, met speciale aandacht voor de tekst en betekenis van het Wilhelmus. Dit was een punt waarvoor het CDA pleitte in de verkiezingscampagne. Vanuit kringen van onderhandelaars bleek woensdag waar de onthullingen van het AD vandaan komen. Vermoedelijk heeft de krant de beschikking over een pakketje conceptteksten dat maandag is rondgestuurd door informateur Gerrit Zalm. Het zou nog niet gaan om definitieve teksten, en over sommige punten zou zelfs nog niet zijn gesproken.

Sociale partners: Nog lang geen akkoord Hans de Boer (VNO-NCW) en Han Busker (FNV) verlaten het Johan de Witthuis na afloop van de formatiegesprekken met informateur Gerrit Zalm. Foto Bart Maat/ANP Een nieuw ‘sociaal akkoord’ tussen de werkgevers en werknemers is nog ver weg. Dat was de boodschap van de sociale partners, nadat ze vanochtend bij de formatieonderhandelingen aanschoven. Volgens Hans de Boer van werkgeversorganisatie VNO-NCW is er zelfs "nog niet het begin van een akkoord". Die boodschap beaamde FNV-voorzitter Han Busker. "Wij zijn met elkaar in gesprek, maar het zijn zware onderwerpen, daar zijn wij nog niet uit met elkaar." Voor de onderhandelende partijen is het handig als er snel wel zo'n polderakkoord ligt. Als zij veranderingen willen doorvoeren, dan is het handig als daar steun voor is bij bedrijven én vakbonden. Die partijen werken aan twee adviezen: één over de pensioenen en één over de arbeidsmarkt. Vanochtend meldde De Telegraaf dat de sociale partners al een blauwdruk hebben voor afspraken over het verkorten van de loondoorbetaling bij ziekte. Kleine ondernemers zouden binnenkort niet meer twee maar één jaar langdurig zieke werknemers hoeven doorbetalen. Busker ontkende vanmiddag tegen persbureau ANP echter dat er al een afspraak ligt.

Onderhandelaars voorzichtig optimistisch over economische groei Foto Bart Maat/ANP Gisteren zorgde een lek uit een mogelijk regeerakkoord nog voor strakke gezichten en stevig chagrijn. Maar nadat de onderhandelaars vanochtend wederom wakker werden met een uitgelekte concepttekst, is de reactie ditmaal vooral laconiek. Het AD publiceerde woensdag over een nieuwe concepttekst waarin staat dat scholen les moeten geven over de tekst, melodie en de betekenis van het Wilhelmus. Gevraagd of hij bij aankomst bij het Johan de Witthuis een stukje van het volkslied wilde zingen, reageerde D66-leider Alexander Pechtold met een ietwat ongemakkelijk lachje. "Als u dat wil zingen moet u dat vooral doen." Ook ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers, die gisteren nog zeer ontstemd was over het gelekte document over medische-ethische kwesties, reageerde woensdagochtend luchtig op het nieuwe lek. "Ik weet niet of er een nieuw lek is, ik lees af en toe wel wat. Maar binnen gaan we aan de slag", aldus Segers. De partijleiders reageerden uitgebreider op de CBS-cijfers over de economische groei die vanochtend gepresenteerd werden. Die groei was afgelopen kwartaal "uitzonderlijk hoog" waardoor ook het begrotingsoverschot oploopt, iets waarvan het komend kabinet kan profiteren. Zowel Pechtold als VVD-leider Mark Rutte haastten zich echter om de verwachtingen te temperen. Rutte noemde de cijfers "prachtig", maar benadrukte dat nog moet worden gekeken hoe dat kan worden doorvertaald naar lastenverlichtingen. Dat onderstreepte ook Pechtold, die toevoegde dat er "op middellange termijn nog wel problemen zijn met de overheidsfinanciën" en het kabinet daarom de "komende jaren toch voorzichtig moet zijn." Polderbezoek Op het programma in het Johan de Witthuis staat vandaag een bezoek van VNO-baas Hans de Boer, FNV-voorzitter Han Busker en SER-voorzitter Mariëtte Hamer. Het is gebruikelijk dat de partijen uit "de polder" aanschuiven bij een kabinetsformatie. Probleem is alleen dat de sociale partners nog altijd geen akkoord hebben bereikt over de pensioenen en de arbeidsmarkt zijn. Een nieuw ‘sociaal akkoord’ over zzp’ers, flex- en vast werk en loondoorbetaling bij ziekte zit er, zoals het er nu naar uitziet, nog lang niet in. Lees ook: Het poldermodel hapert: waar blijven de adviezen?

Onrust in formatieoverleg lijkt bezworen De formerende partijen hebben "goed gesproken" over het lekken van concept-teksten over medisch-ethische thema's naar het AD, maar hebben elkaar onderling geen verwijten gemaakt. Dat zei VVD-leider Mark Rutte dinsdag bij vertrek uit het Johan de Witthuis, die benadrukte dat het onderling vertrouwen tussen de partijen goed is. De onderhandelende partijen zouden tot 21.00 uur doorpraten, maar besloten wat eerder te stoppen en woensdag verder te praten. D66-leider Alexander Pechtold zei dat het "niet leuk" is dat "een stuk dat nog niet af is gepubliceerd wordt", maar relativeerde het lek door te zeggen dat de onderhandelende partijen er niet al te lang bij hebben stilgestaan. Hij zei verder dat de totstandkoming van afspraken over medisch-ethische onderwerpen als stervenshulp voor ouderen en embryo-onderzoek "op een respectvolle manier totstandkomen" en dat problemen aan de formatietafel ook op een respectvolle manier worden opgelost. Foto Bart Maat / ANP. ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers, die dinsdagmiddag zijn boosheid uitte over het lek, zei dat de partijen elkaar niet de schuld hebben gegeven, maar herhaalde dat het "buitengewoon spijtig is dat er op zo'n manier berichten naar buiten komen terwijl er geen akkoord is, dat wil ik nog eens benadrukken". CDA-leider Sybrand Buma wilde de mogelijke afspraken uit het AD-bericht niet bevestigen. Hij zei dat bij de vier partijen "het besef er is dat we een hele grote opgave hebben die afgerond moet worden". De formerende praten woensdagochtend verder, opnieuw in het Johan de Witthuis. Woensdagochtend ontvangen zij zoals verwacht vertegenwoordigers van de partijen uit de polder: SER-voorzitter Mariëtte Hamer, VNO-baas Hans de Boer en FNV-voorzitter Han Busker.

Segers: lek stukken medisch-ethische deal 'schadelijk voor proces' ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers is niet gelukkig met het uitlekken van teksten van een mogelijk regeerakkoord via het AD dinsdag over medisch-ethische thema's. De krant meldt dinsdag dat een volgend kabinet niet met een eigen ‘voltooid-leven-wet’ zal komen, maar dat embryo-onderzoek wel wordt uitgebreid. Hoewel betrokkenen zeggen dat er nog geen definitief akkoord ligt over dit thema, bevestigden zij wel tegenover NRC dat er zo'n tekst ligt. Foto Lex van Lieshout / ANP. Een zichtbaar geïrriteerde Segers zei dinsdagmiddag voor aanvang van de onderhandelingen in het Johan de Witthuis dat "er geen compromis is, er is geen akkoord". De ChristenUnie-leider zei "geen makkelijke middag" aan de onderhandelingstafel te verwachten. "Dit is heel schadelijk voor het proces", aldus Segers, die zei "met een bezwaard gemoed" naar binnen te gaan. D66-leider Pechtold, CDA-leider Buma en VVD-leider Rutte wilden niet reageren op de publicatie in het AD. Informateur Gerrit Zalm zei bij aankomst "dat hier iets over in de krant staat wat niet de bedoeling was. Heel vervelend." Als de strekking van de berichtgeving in het AD klopt, lijkt op medisch-ethisch gebied vooral sprake van een uitruil tussen D66 en de ChristenUnie. D66 is voorstander van stervenshulp voor ouderen die hun leven voltooid vinden en wil graag de mogelijkheden voor embryo-onderzoek uitgebreid zien. De ChristenUnie is van beide zaken fel tegenstander. Beide partijen lijken nu op één van beide punten hun zin te krijgen. Het was D66-leider Alexander Pechtold die vorige week voor het eerst suggereerde dat er op gevoelige medisch-ethische thema’s ook kon worden uitgeruild. Lees ook: D66 en CU nabij uitruil euthanasie

Polder schuift woensdag aan bij formatie SER-voorzitter Mariëtte Hamer, VNO-baas Hans de Boer en FNV-voorzitter Han Busker komen woensdag langs bij de formerende partijen in de Stadhouderskamer. Dat bevestigen bronnen rond de formatie tegen NRC. De Boer en Busker zijn allebei vicevoorzitters van de SER. Ondewerpen van gesprek zullen de pensioenen en de arbeidsmarkt zijn. De sociale partners proberen al heel lang om tot een akkoord te komen op die terreinen. Betrokkenen bij de formatie verwachten dat de drie misschien wat overeenstemming laten zien bij de pensioenen, maar niet als het gaat om de arbeidsmarkt. Een nieuw ‘sociaal akkoord’ over zzp’ers, flex- en vast werk en loondoorbetaling bij ziekte zit er, zoals het er nu naar uitziet, nog lang niet in. Dat de partijen uit de polder aanschuiven bij de kabinetsformatie is een goed gebruik in Nederland. Een nieuwe coalitie heeft belang bij een polderakkoord. Veranderingen doorvoeren is nu eenmaal makkelijker als bedrijven én vakbonden erachter staan. Lees ook: Het poldermodel hapert: waar blijven de adviezen? Foto Lex van Lieshout / ANP. De vier onderhandelende partijen lieten maandag na een dag onderhandelen in de Stadhouderskamer niets los over de voortgang van hun gesprekken. CDA-leider Sybrand Buma herhaalde dat de formatie nog wel even zal duren, maar hoe lang vindt hij "niet te voorspellen". Dinsdag praten VVD, CDA, D66 en ChristenUnie weer in het Johan de Witthuis vlak bij het Binnenhof. Daar staan onderhandelingen gepland tussen 14.00 en omstreeks 21.00 uur.

Partijen blijven optimistisch over formatie Aan het begin van een nieuwe onderhandelingsweek toonden de partijen zich maandagochtend nog altijd optimistisch. Vrijdag waren alle onderhandelaars opvallend positief over de voortgang van de formatie. Het tempo zit er volgens D66-leider Alexander Pechtold in en ook deze week zal er volgens hem hard doorgewerkt worden. ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers sprak eveneens van "goede dagen" vorige week, hoewel er volgens hem ook nog altijd veel te onderhandelen valt. Naar verwachting wordt deze week in ieder geval gepraat over sociaal-economische kwesties. Vermoedelijk schuiven werkgevers en werknemers woensdag aan om over de arbeidsmarkt te praten. Lees ook: Het poldermodel hapert: waar blijven de adviezen? Vorige week liet Pechtold de term "uitruilen" vallen als methode om in de formatieonderhandelingen tot een akkoord te komen. Volgens Pechtold zou die strategie van "elkaar iets gunnen" beter zijn dan van „vage” compromissen. Zaterdag beschreef politiek redacteur Thijs Niemantsverdriet de voor- en nadelen van een dergelijke methode. Want over fundamentele kwesties, zoals een voltooid leven-wet, is het lastig uitruilen. "Voor je het weet, wek je de indruk dat je je beginselen te grabbel gooit." Hoogleraar ethiek Govert den Hartogh doet op de opiniepagina's van NRC vandaag een voorzetje over een akkoord over de medisch-ethische kwesties. Van euthanasie en embryoselectie tot abortus: volgens Den Hartogh zijn overal compromissen mogelijk die zorgen dat zowel D66 als de ChristenUnie met opgeheven hoofd de onderhandelingstafel kan verlaten. Lees ook: Medisch-ethisch uitruilen doe je zo

Buma: er zit tempo in en dat is belangrijk Foto Jerry Lampen / ANP. Na een lange dag onderhandelen waren D66-leider Alexander Pechtold en CDA-leider Sybrand Buma vrijdagavond net als vrijdagochtend optimistisch over de voortgang van de kabinetsforrmatie. VVD, CDA, D66 en ChristenUnie hebben de afgelopen drie dagen "heel veel gedaan", zei Pechtold. Er zijn vorderingen gemaakt, "maar er liggen ook nog een paar stevige dingen die maar elke keer terugkomen", zei Pechtold. Hij durfde nog niet te voorspellen of het einde van de onderhandelingen al in zicht is. Buma zei dat de onderhandelingen sinds de hervatting na de vakantie woensdag "goed uit de startblokken zijn gekomen". "Je merkt dat er nu tempo in zit en dat is ook belangrijk", zei de CDA-leider. Buma temperde wel de verwachtingen over een snel akkoord tussen de partijen. Hij zei dat het proces "zeker nog wel een tijd gaat duren omdat er heel veel te bespreken is". De vier partijen praten maandag verder in de Stadhouderskamer, van 10.00 uur 's ochtends tot ongeveer 18.00 uur 's avonds.

Optimisme bij onderhandelaars: we maken voortgang Positieve geluiden vrijdag voor aanvang van een nieuwe dag van onderhandelingen tussen VVD, CDA, D66 en ChristenUnie. VVD-onderhandelaar Halbe Zijlstra zei na aankomst bij de Stadhouderskamer dat de partijen "voortgang maken" en bevestigde dat er ook al zaken "worden afgetikt". ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers en D66-voorman Alexander Pechtold spraken allebei van een "goede week". Segers durfde nog niet te voorspellen of er voor Prinsjesdag een kabinet is. Pechtold verwachtte weer "een mooie dag" en zei na de onderhandeldag van vrijdag misschien meer te kunnen zeggen. De partijen maken sinds woensdag lange dagen en praten weer de hele dag in de Stadhouderskamer, tot omstreeks 18.00 uur. Zijlsta neemt namens de VVD in zijn eentje de honneurs waar omdat premier Mark Rutte op bezoek is bij de Nederlandse militairen in Litouwen. Foto Jerry Lampen / ANP.

Pechtold: liever uitruilen dan vage compromissen Foto Martijn Beekman / ANP. D66-leider Pechtold wil bij de kabinetsformatie liever onderwerpen uitruilen dan "in vage teksten" onderlinge verschillen "wegpoetsen". Dat zei hij woensdag na een onderonsje met ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers. Pechtold en Segers bleven woensdagochtend een tijdje samen achter in het Johan de Witthuis toen VVD-leider Rutte en CDA-leider Buma al vertrokken waren. Pechtold en Segers spraken vermoedelijk over hun grote verschillen op het gebied van medisch-ethische kwesties zoals een wet rond de problematiek van 'voltooid leven' en de vraag of er meer embryo-onderzoek in Nederland mogelijk moet worden. D66 is uitgesproken voorstander van dit soort zaken, terwijl de ChristenUnie hier juist fel op tegen is. Omdat compromissen bij dit soort principiële vraagstukken lastig zijn, lijkt het Pechtold verstandiger om af te spreken dat "we het ene probleem aanpakken op de manier die jij ideaal vindt en het andere zoals de andere dat zou zien", zei hij tegen persbureau ANP. "Dan kun je ook aan Nederland laten zien waarom je voortgang maakt met het ene en over het andere afspreekt dat niet te doen. Als je probeert bij moeilijke kwesties in het midden te komen, dan moet je je afvragen of je allebei er überhaupt wat mee hebt." De onderhandelingen over een nieuw kabinet werden woensdagmiddag na de lunchpauze hervat in aanwezigheid van een aantal experts en betrokkenen bij het energiebeleid en de gaswinning in Groningen. Te gast bij de vier partijen zijn inspecteur-generaal van het Staatstoezicht op de Mijnen Harry van der Meijden, Dick Zelhorst van Gasunie Transport Services (GTS), de instantie die verantwoordelijk is voor het landelijk transportnet van gas in Nederland, en Sandor Gaastra, directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging bij het ministerie van Economische Zaken. De onderhandelingen duren woensdag tot omstreeks 17.00 uur.

Onderhandelaars 'vol goede moed' weer aan de slag De formatiebesprekingen tussen VVD, CDA, D66 en de ChristenUnie zijn woensdag rond 10.00 uur hervat in het Johan de Witthuis. VVD-leider Rutte, CDA-leider Buma en D66-leider Pechtold durfden geen uitspraken te doen over hoe lang ze nog nodig hebben voor het vormen van een nieuw kabinet, maar spraken wel de hoop uit dat dit "zo snel mogelijk" kan. Pechtold zei dat er nog "een paar stevige dossiers" op tafel liggen en dat het daarom goed is dat de onderhandelaars uitgerust en vol energie weer aan de slag kunnen. Informateur Gerrit Zalm werkte tijdens de drie weken durende vakantie gewoon door en stelde documenten met teksten en cijfers samen over met name financieel-economische onderwerpen. Pechtold zei dat hij het gevoel heeft dat het financiële plaatje "nooit het grootste probleem zou zijn" voor deze vier partijen, maar zegt dat er nog wel een hoop te doen is als het gaat om klimaat, asielbeleid en de medisch-ethische kwesties als 'voltooid leven' en embryo-onderzoek. Woensdag praten de partijen overigens met name over de gaswinning in Groningen, het energiebeleid in het algemeen en ook het pensioenstelsel. Foto Martijn Beekman / ANP. Een doorbraak in deze formatiepoging lijkt dan ook nog niet aanstaande, schrijft onze politiek redacteur Emilie van Outeren woensdag. Nu de partijen nog wel even nodig hebben, buigt het huidige demissionaire kabinet van VVD en PvdA zich vanaf volgende week over de begroting van 2018. Betrokkenen bij de formatie verwachten geen ‘tussenakkoord’ tussen Rutte II en de formerende partijen. Dat lijkt de kans op een conflict tussen VVD en PvdA over de begroting van volgend jaar groter te maken: de PvdA heeft extra geld voor leraren geëist, terwijl de VVD vindt dat de begroting beleidsarm moet zijn en dit soort zaken in de formatie geregeld moet worden. Overigens is de deadline om op Prinsjesdag een definitieve begroting te hebben vooral een symbolische. Ook na september is er nog tijd voor een nieuwe coalitie om de financiële plannen voor 2018 bij te stellen. Lees ook: Een doorbraak in de formatie is niet aanstaande