Nesten tre av ti legar er svært eller litt samde i at aktiv dødshjelp bør bli lov i særskilde situasjonar, ifølgje ny forsking frå Senter for medisinsk etikk ved Universitetet i Oslo.

– Dette er positivt og kan kanskje fremje endring seinare, seier Andreas Wahl Blomkvist, som arbeidar som lege i Råde kommune i Østfold.

Han er for å innføre aktiv dødshjelp for menneske som har dødeleg sjukdom.

Det er ikkje Morten Horn, overlege i nevrologi og medlem av Rådet for legeetikk, samd i.

– Delen som utan tvil ønskjer dødshjelp er framleis låg, og dei som er litt samd ser at det er mange argument for og mot, seier Horn.

Fakta om aktiv dødshjelp Ekspandér faktaboks Omgrepet aktiv dødshjelp omfattar eutanasi, frivillig miskunnsdrap og assistert sjølvmord. Eutanasi er ei handling der legen forkortar livet til ein pasient, som oftast ved hjelp av ei sprøyte med medikament. Assistert sjølvmord er definert som ei handling der ein pasient får hjelp til å ta sitt eige liv, som oftast ved at legen skaffar medikament. Nederland, Luxembourg, Canada og Colombia tillèt både eutanasi og legeassistert sjølvmord. Belgia tillèt eutanasi. Det gjer også den australske delstaten Victoria frå og med 2019. Legeassistert sjølvmord er lov i dei amerikanske delstatane Oregon, Washington og Montana. Her må pasienten ha kort levetid attende. Legeassistert sjølvmord er også lov i Sveits. I England og Skottland er forslag om legalisering avvist etter omfattande debatt. Passiv dødshjelp eller behandlingsbegrensning, er å ikkje sette inn eller å trekke tilbake livsforlengande behandling slik at pasienten dør av sin grunnsjukdom. Lindrande behandling skal framleis bli gitt. I Noreg er eutanasi og assistert selvmord forbode, men pasientar som er døyande kan stoppe livsforlengande behandling. I 2015 endra Legeforeininga paragraf fem i sine etiske reglar for legar, for å tydeleggjere og forenkle ordlyden: «Legar skal ikkje utføre aktiv dødshjelp eller assistert sjølvmord. Det å avslutte eller ikkje sette i gang hensiktslaus behandling (behandlingsbegrensing) er ikkje å rekne som aktiv dødshjelp» Kilde: Store medisinske leksikon/Senter for medisinsk etikk

Auke i positive legar

Nordmenn flest er positive til å innføre aktiv dødshjelp for personar med dødeleg sjukdom eller kort levetid. Legestanden har lenge vore i motsett ende av meiningsskalaen, sjølv om dei no er ein smule meir på gli.

Etter det NRK kjenner til er aktiv dødshjelp ei av sakene som har vore spelt inn som ei av fleire viktige saker frå KrFs landsstyre inn i regjeringsforhandlingane på Hadeland.

– Det synast å vere ein auke frå førre studie som vart gjort i 1993, seier Morten Magelssen, forskar ved Senter for medisinsk etikk.

Morten Magelssen er forskar ved Senter for medisinsk etikk ved Universitetet i Oslo. Foto: Silje Rognsvåg / NRK

Han er medforfattar i ein fersk vitskapleg artikkel om to spørjeundersøkingar frå 2014 og 2016 som kartlegg kva legar meiner om aktiv dødshjelp.

Funna er samanlikna med førre vitskaplege undersøking utført i 1993, då 17 prosent sa ja til eutanasi når pasientar har ein smertefull og dødeleg sjukdom.

– Det er ei utfordring å samanlikne desse, fordi vi har spurd på ulike måtar og har ulike svarkategoriar. Men undersøkinga tyder på at det har vore ein reell auke i delen norske legar som er positive til aktiv dødshjelp, presiserer Magelssen.

Legars haldning til aktiv dødshjelp Ekspandér faktaboks 2016-spørreundersøkinga fekk svar frå 1605 legar. Spørreundersøkinga frå 2014 fekk svar frå 1158 legar. I 2016-undersøkelsen sa 9,1 % av respondentane seg «svært samd» og 21,5 % «litt samd» i at legeassistert sjølvmord bør bli lovleg for personar som har «ein dødeleg sjukdom med kort forventa levetid». Yngre og ikkje-religiøse var oftare positive til legalisering. Eit mindretal av legane som er mot aktiv dødshjelp meiner at det finst tilfelle der det kan vere moralsk forsvarleg å utføre aktiv dødshjelp. Ein av fire legar er litt eller svært samd i at det i ekstreme situasjonar kan vere moralsk riktig å utføre aktiv dødshjelp sjølv om det er ulovleg. I 2014-undersøkinga svara 8,6 % at dei ville ha vore villige til å utføre legeassistert sjølvmord dersom dette blei lov. 68,2 prosent svarar nei, medan 23,2 prosent ikkje veit. I 1993-undersøkinga sa 17 prosent av legane ja til aktiv dødshjelp hjå dødeleg sjuke med kort levetid. 65 prosent sa nei, medan 18 prosent svara «veit ikkje». Berre 4 prosent sa ja til eutanasi ved ulækjeleg sjukdom, men lengre levetid. 84 prosent sa nei, medan 12 ikkje visste. Undersøkingane frå 1993 og 2016 er ikkje direkte samanliknbare, fordi dei stiller spørsmåla litt ulikt og har ulike svarkategoriar. Samstundes viser dei ein tendens, ifølgje forskarane. Kjelde: Senter for medisinsk etikk

Endra oppfatning i møte med pasient

Det er vanskeleg å seie kva som er årsaka til økninga. Ifølgje Blomkvist kan ei tolking vere at den nye generasjonen legar har meir liberale haldingar.

Han er tidlegare motstandar av å praktisere aktiv dødshjelp, men skifta meining i løpet av medisinstudiet då han møtte på pasientar som prøvde å avslutte livet sitt grunna store lidingar og kort levetid att.

Lege Andreas Wahl Blomkvist er positiv til aktiv dødshjelp for somme grupper. Foto: Privat

– Ein alvorleg sjuk pasient med store lidingar som ikkje hadde lenge att, prøvde å ta livet sitt ved å tørste seg til døde. Til slutt fekk han det til, fortel Blomkvist.

Etter kvart såg legestudenten ingen gode argument mot aktiv dødshjelp, men syntest det var vanskeleg å regulere aktiv dødshjelp og samstundes unngå dei negative følgjene.

No legg han særleg vekt på argumentet om at den enkelte bør ha råderett over eigen kropp og eigen død.

Vidare meiner han at erfaringane frå Belgia, Nederland og Luxembourg og delstatar i USA viser at det let seg gjere å tillate dødshjelp, men at ei norsk lov må vere ein mellomting av desse.

– Kriteriet i Belgia, Nederland og Luxembourg er at pasientar må ha ei utoleleg liding utan utsikt til betring. Det kan bli svært subjektivt tolka. Eg heller meir mot Oregon-modellen frå USA om at ein må ein dødeleg sjukdom, seier Blomkvist.

Forstår argumenta

Overlege Morten Horn har i fleire år engasjert seg mot å innføre aktiv dødshjelp i Noreg. Han meiner Blomkvist tek feil i at dødshjelp fungerer i andre land.

– Det strir mot det faktum at det i desse landa er betydeleg og aukande uro. Det skjer framfor alt i Belgia når det gjeld dødshjelp til psykisk sjuke. I Canada er det eksplosiv vekst i dødshjelpen, kamp for utviding av lova og underminering av retten legar har til reservasjon. Også i USA er det betydeleg motstand blant legar, seier Horn.

Han kan godt forstå at legar kan ønskje å hjelpe folk med å avslutte livet, når dei møter pasientar med uuthaldelege lidingar.

– Eg trur at slike situasjonar kan bli løyst på andre måtar, men eg medgir at det å vise miskunn med eit håplaust lidande menneske er eit godt argument for dødshjelp, seier Horn.

Han synest også at argumentet om råderett over eigen kropp og død kan vere godt.

– Grunnen til at vi ikkje har innført aktiv dødshjelp, er at det er frykteleg vanskeleg å lage ei dødshjelplov som vernar svake og sårbare individ. Lova må sikre at aktiv dødshjelp ikkje blir brukt på ein måte som fører til misbruk eller får skadelege effektar, seier Horn.

Dødshjelp-motstandaren er særleg oppteken av utfordringa med å avgrense lovverket på ein god måte.

– Alvorleg sjuke kan utgjere ei byrde for dei som står rundt, og det kan tenkast at dei blir pressa til å ta dødshjelp for å spare dei for byrda, seier overlegen.

Få vil gjere det sjølve

Sjølv om fleire legar er opne for å innføre aktiv dødshjelp, er det svært få legar som sjølve er villige til å utføre aktiv dødshjelp på pasientar som ønskjer det, viser den nye forskinga.

Berre 8,6 prosent har svara ja til å utføre dødshjelp sjølve. 68,2 prosent svarar nei, medan 23,2 prosent ikkje veit.

Blomkvist peikar på at det for legar blir paradoksalt å avslutte liv, når dei er trent til å lækje og forlenge liv så langt det let seg gjere.

– Dei som seier ja, tenker nok at dei lindrar ei liding som ikkje har nokon annan utveg. Uansett er det eit gode for ein pasient å avslutte livet under kontrollerte former. I somme enkelttilfelle er det faktisk det beste å skunde på prosessen i staden for å hale det ut og la naturen gå sin gang, meiner han.

Eit anna funn er at ein av fire legar er litt eller svært samd i at det i ekstreme situasjonar kan vere moralsk riktig å utføre aktiv dødshjelp sjølv om det er ulovleg.

– Det synest vi er interessant. Det tyder på at legane meiner dei er i posisjon til å tolke lova litt fritt når det er nødvendig for å sette interessene til pasientane først. I sjeldne tilfelle kan dei til og med vere villige til å utføre aktiv dødshjelp sjølv om det ikkje er lov, seier Magelssen.

– Er det store mørketal på legar som utfører aktiv dødshjelp i Noreg i dag?

– Veldig små, trur vi, ut frå ein studie gjort tidlegare.