Het is mij al even geleden opgevallen dat de melodie van het Wilhelmus op verscheidende manieren in canon past. Eerder heb ik al geprobeerd hier meer over te vinden maar ik heb dit nog nergens anders gezien. Het lijkt zeer onwaarschijnlijk dat dit niemand is opgevallen. Zoals Andriessen, terwijl hij bezig was met zijn Rhapsodie voor orkest op het Wilhelmus. Of de Bach-liefhebber Anton van der Horst, die een halfuurdurende zetting van tekst en melodie heeft gecomponeerd en alleen de simpelste canon zeer minimalistisch heeft gebruikt in de 7de strofe. Hij gebruikt hier vreemd genoeg precies dezelfde canon met identieke instrumentatie vier keer. Het lijkt me hoe dan ook interessant om een inventaris te maken van de mogelijkheden van het Wilhelmus op dit gebied.

Canon

Een muzikale canon is een vorm waarbij dezelfde melodie meerdere keren wordt gespeeld maar elke instantie is getransformeerd. De transformaties kunnen vele vormen aannemen: het veranderen van het beginpunt, zowel met betrekking tot tijd als toonhoogte, de noten gespiegeld lezen over de horizontale of verticale as, langzamer of sneller spelen, of een combinatie van deze opties.

Geschiedenis

Het Wilhelmus is in 1626 in zijn huidige vorm opgeschreven door Adriaen Valerius. Het is een variatie op een Franse melodie uit, in ieder geval zo vroeg als, 1568. De koppeling van deze Franse melodie en de tekst van het Wilhelmus stamt uit 1607.



https://unnecessarilycomplicatedblog.files.wordpress.com/2016/02/wilhelmus_original.mp3

Het moderne Wilhelmus verschilt nauwelijks met zijn voorloper.



https://unnecessarilycomplicatedblog.files.wordpress.com/2016/02/wilhelmus_canon-1.mp3

Het belangrijkste verschil voor de canons is de voorlaatste noot die veranderd is in een A in plaats van een B, dit maakt sommige canons mogelijk en andere juist onmogelijk. Het is dus moeilijk inschatten of Valerius zich bewust was van de canonische mogelijkheden. Ik denk zelf van niet, aangezien een G of een C op diezelfde plek een verbetering zijn.

Basis canons

Deze canons maken enkel gebruik van het verschuiven in tijd en toonhoogte. De eerste canon is alleen verschoven in tijd en dus van hetzelfde type als ‘Vader Jacob’. Probeer bij het luisteren ook eens de basstem afzonderlijk te volgen.

https://unnecessarilycomplicatedblog.files.wordpress.com/2016/02/02_octave.mp3

In de tijd verschuiven is niet de enige mogelijkheid, je kunt ook op een andere toon beginnen.



https://unnecessarilycomplicatedblog.files.wordpress.com/2016/02/03_canon_fifth.mp3

Zelfs een zeer korte tijdsafstand werkt zonder problemen:

https://unnecessarilycomplicatedblog.files.wordpress.com/2016/02/04_canon_beat.mp3

Logisch is om je nu af te vragen of dit ook met 3 of 4 stemmen kan. Bij deze driestemmige canon is het leuk om de middelste stem (tweede stem die binnen komt) duidelijk te blijven volgen na het binnenkomen van de bovenstem:



https://unnecessarilycomplicatedblog.files.wordpress.com/2016/02/05_3voice.mp3

En de stem op de kwint kan wederom worden herhaald op het octaaf om zo vier stemmen te krijgen. Het opvallende loopje op “va-(ha)-n na-(ha)-souw” wat de aandacht steeds van de ene stem naar de andere verplaatst is leuk om naar te luisteren.



https://unnecessarilycomplicatedblog.files.wordpress.com/2016/02/06_4voice.mp3

Omkering

Naast het verschuiven in tijd en toonhoogte zijn er nog andere transformaties mogelijk, zoals de omkering: het op de kop spelen van een melodie waarbij elke beweging omhoog omlaag wordt en vice versa. Luister hier naar de omkering van het Wilhelmus.



https://unnecessarilycomplicatedblog.files.wordpress.com/2016/02/07_inversion.mp3

In de volgende canon kun je horen hoe de tweede stem een omkering is van de eerste stem.



https://unnecessarilycomplicatedblog.files.wordpress.com/2016/02/08_inversion_canon.mp3

Augmentatie

Zelfs de augmentatie (het langzamer spelen van een melodie) lijkt mogelijk in combinatie met het origineel, helaas komen we bij deze constructie een parallelle kwint tegen. Dit betekent dat twee stemmen samen te zuiver klinken waardoor het effect van meerstemmigheid en een sterke harmonie verloren gaat. Om deze reden voegen we een melisma (meerdere noten in één lettergreep) toe, zoals Valerius voor ons. Harmonisch komt de melodie hierdoor weer dichter bij het origineel:



https://unnecessarilycomplicatedblog.files.wordpress.com/2016/02/09_ornamented.mp3

Nu kan een tweede stem het Wilhelmus half zo snel zingen:

https://unnecessarilycomplicatedblog.files.wordpress.com/2016/02/10_augmentation.mp3

Of zelfs half zo snel en op de kop!

https://unnecessarilycomplicatedblog.files.wordpress.com/2016/02/11_augmentation_inversion.mp3

Natuurlijk moeten deze mogelijkheden ook in 3 en 4 stemmen worden gecombineerd. Deze driestemmige canon bestaat uit de normale Wilhelmus melodie, de omkering op half tempo en de normale melodie op kwart tempo:

https://unnecessarilycomplicatedblog.files.wordpress.com/2016/02/12_double_augmentation.mp3

Deze canon bestaat uit 2 stemmen die het normale Wilhelmus spelen en 2 stemmen die het Wilhelmus op de kop en op half tempo spelen, en allemaal op een andere tijd beginnen.

https://unnecessarilycomplicatedblog.files.wordpress.com/2016/02/13_4voice_augmentation_inversion.mp3

En de laatste bestaat uit 2 stemmen die op de kop en in half tempo het Wilhelmus spelen (beide beginnen op een ander moment), 1 stem die het gewone Wilhelmus speelt en 1 stem die het Wilhelmus op kwart tempo speelt. Dit combineert alle voorgaande elementen:

https://unnecessarilycomplicatedblog.files.wordpress.com/2016/02/14_complete.mp3

Conclusie

Het Wilhelmus is een melodie met bijzondere eigenschappen waar nog niet eerder gebruik van is gemaakt. Ik zal in de toekomst een uitgebreidere set canons delen met ook dubbele canons en meer variaties op de melodie om zo deze mogelijkheden beter tot hun recht te laten komen dan nu het geval is.