Wat kunnen we doen om ­zaken recht te zetten?” Het is woensdag 26 september 2018 wanneer staatssecretaris Menno Snel van financiën ­deze vraag laat vallen tijdens een bespreking met een aantal van zijn ambtenaren. Op tafel ligt het dossier dat intern bekendstaat als ‘Caf 11 Hawaï’, een vermeende fraudezaak rond een gastouderbureau in Eindhoven, waar de ­Belastingdienst in 2014 de kinderopvangtoeslag van ruim driehonderd ouders stopzette, zonder dat er bewijs was.

Ruim vier jaar na de stopzetting van die toeslagen, schetst die zaak geen fraai beeld, concluderen Snel en zijn ambtenaren. “Beeld: Belastingdienst helpt niet de burger”, staat in een verslag van deze bespreking. Het gaat verder dan dat. Vlak daarvoor is via publicaties in Trouw duidelijk geworden dat de Belastingdienst niet schuwde om voor deze zaak onwelgevallige informatie achter te houden in rechtszaken van ouders die de stopzetting van betalingen aanvochten en die protesteerden tegen het terugvorderen van eerder ontvangen toeslagen.

Dus wat kan de Belastingdienst doen om zaken recht te zetten? ‘Actief en ruimhartig’ alle informatie verstrekken in lopende rechtszaken, staat in een actieplanning van 20 september 2018. ‘Ruimhartig de mogelijkheden voor schadevergoeding in kaart brengen’. En: ‘Eventuele herbeoordeling Caf-breed (227 zaken)’. Want dit dossier staat niet op zichzelf. Sinds het Combiteam Aanpak Facilitators (Caf) in 2013 van start ging, zijn er vele tientallen vermeende fraudezaken opgepakt.

Volgens een woordvoerder van staatssecretaris Snel slaat het ‘Caf-breed herbeoordelen’ op 227 gevallen in de Caf 11-zaak. Hoe dit aantal zich verhoudt tot de ruim driehonderd ouders die in de zaak gedupeerd raakten, is onduidelijk. De woordvoerder gaat niet in op de vraag of er destijds is gekeken naar andere Caf-zaken. Volgens hem ‘lag de focus op (de lopende zaken in) het Caf 11-dossier, niet andere Caf-zaken’.

Woensdag debatteert de Tweede ­Kamer met staatssecretaris Snel over de aanpak van fraude door het Caf-team. Trouw en ‘RTL Nieuws’ toonden afgelopen maanden aan dat de hoogste ambtenaren bij de Belastingdienst de opdracht gaven toeslagen onrechtmatig stop te zetten, zelfs als er geen enkel bewijs was voor fraude. Het Caf-team kwam met nep-bewijs tegen een gastouderbureau, gebruikte gegevens over de (tweede) nationaliteit van burgers in het toezicht en negeerde interne waarschuwingen over de gevolgen voor burgers van het harde optreden.

Ouders die kinderopvangtoeslag moeten terugbetalen, voerden in november actie voor inzage in hun dossier bij het kantoor van de Belastingdienst Rotterdam.

Staatssecretaris Snel bood al meermalen excuses aan voor het handelen van de Belastingdienst en afgelopen juni zei hij ook zelf lange tijd ‘tunnelvisie’ te hebben gehad. Voor de Kamer is de vraag nu of Snel niet al veel eerder wist hoe fout de fiscus in de afgelopen jaren handelde. Wanneer was Snel op de hoogte van het feit dat er mogelijk veel meer gedupeerden zijn dan de ruim driehonderd ouders in de Caf 11-zaak? En wat heeft de D66-staatssecretaris zelf gedaan om ‘de zaken recht te zetten’, zoals hij zich in september vorig jaar afvroeg?

Precedentwerking

Wanneer Snel en zijn ambtenaren in september 2018 de zaak in kaart proberen te brengen, wordt er ook gewaarschuwd. Een ruime schadevergoeding voor de gedupeerden van Caf 11 heeft ook ‘precedentwerking’: waarschijnlijk moet er in veel meer gevallen schadevergoeding worden uitgekeerd. Een ­notitie die de opties voor schadever­goeding in kaart brengt, moet daarom rekening houden met die precedentwerking, noteren de ambtenaren. Volgens een woordvoerder ‘kijkt de Belastingdienst door de grote aantallen bij vrijwel ieder besluit naar precedent­werking’.

Vanuit de Kamer komen dan al langere tijd vragen over de zaak. In maart 2017 krijgt de Belastingdienst een tik op de vingers van de Raad van State over het optreden in de zaak. Een paar maanden later spreekt ook Nationale Ombudsman Reinier van Zutphen zijn afkeur uit over het handelen van de ­Belastingdienst. Hij draagt de fiscus op gedupeerde ouders een ‘tegemoetkoming te bieden voor het aangedane leed.’

Geen betalingsregeling

Ouders van wie de toeslag is stopgezet, zagen zich veelal gedwongen minder te gaan werken of hun baan helemaal op te zeggen. Ook moesten zij soms tienduizenden euro aan ontvangen toeslagen terugbetalen. Het leidde tot geknakte carrières, relatieproblemen en zelfs huisuitzettingen. Want een betalingsregeling konden de ouders vaak niet krijgen, omdat de Belastingdienst hen verweet zelf schuld te hebben aan de te veel ontvangen toeslagen. De Ombudsman roept de Belastingdienst op tot coulance.

Daar komt weinig van terecht. In de antwoorden op de vele Kamervragen naar aanleiding van het rapport van de Ombudsman houdt staatssecretaris Snel voet bij stuk. Alleen als ouders zélf kunnen aantonen dat zij recht hebben op toeslagen, krijgen zij rente over het bedrag dat zij achteraf toch behoorden te krijgen. Verzoeken tot verdere schadevergoeding worden door de fiscus ­allemaal afgewezen. De rechtszaken ­tegen ouders worden doorgezet; de ­fiscus blijft daarin informatie achterhouden om ouders te dwingen eerder ontvangen toeslagen terug te storten.

Pas als een rechter in september 2018 oordeelt dat de Belastingdienst schadevergoeding moet toekennen aan een ouder, wiens bezwaarschrift meer dan twee jaar is blijven liggen, gaat de fiscus daartoe over. Enkele tientallen van de ruim driehonderd ouders komen er dan eveneens voor in aanmerking. Schadevergoeding voor het verlies van werk, huis of de kosten van dwanginvorderingen krijgen gedupeerden niet.

Signalen

Inmiddels is duidelijk dat de werkwijze van het Caf-team zeker enkele duizenden ouders heeft gedupeerd. Een commissie onder leiding van oud-minister Piet Hein Donner oordeelt in november dit jaar hard over de ‘institutionele vooringenomenheid’ waarmee de Belastingdienst ouders tegemoet trad. Volgens Donner konden ouders niet ontsnappen als de dienst het vizier op hen richtte.

In reactie op het rapport van de commissie-Donner weet Snel een dag later al redelijk precies om hoeveel gedupeerde ouders het zou gaan: zo’n negenduizend. Waar dat getal vandaan komt, is niet duidelijk. In de maanden voorafgaand aan het rapport houdt de staatssecretaris altijd de boot af als de Kamer hem vraagt naar de omvang van het probleem. Sterker nog, Snel houdt in maart nog vol dat hij geen signalen heeft dat het in andere zaken eveneens is misgegaan. In juni stelt hij in antwoord op Kamervragen: “Op dit moment heb ik geen concrete aanwijzingen dat die handelswijze (zoals in de Caf 11-zaak, red.) in andere Caf-zaken vergelijkbare gevolgen heeft gehad”.

Staatssecretaris Menno Snel van Financien tijdens de persconferentie over de conclusies van de commissie-Donner die onderzoek heeft gedaan naar het optreden van de Belastingdienst in de affaire rond de kinderopvangtoeslag. Beeld ANP

Intern wordt echter al maanden ­gezocht naar de omvang van het probleem. In de tijd dat Snel en zijn ambtenaren 227 Caf-zaken willen ‘herbeoordelen’, doorzoeken in het najaar van 2018 speciale IT-accountants de systemen van de Belastingdienst op documenten over de Caf 11-zaak. Ze treffen tientallen evaluatierapporten van andere Caf-zaken aan, die Snel pas vorige week na anderhalf jaar vragen aan de Tweede Kamer zou sturen. Uit die rapporten wordt duidelijk dat de werkwijze van de Caf 11-zaak – het zonder bewijs stopzetten van toeslagen – de gangbare praktijk was in andere fraudezaken.

Bulgarenfraude

De werkwijze van het Caf ontstaat onder staatssecretaris Frans Weekers (VVD), die in januari 2014 sneuvelt als blijkt dat groepen Oost-Europeanen wel erg makkelijk toeslagen kunnen aanvragen in Nederland, zonder hier zelfs maar te wonen. Deze zogenoemde Bulgarenfraude zet de toon voor een harde aanpak van fraude. Destijds is er wel aandacht voor de mogelijk verstrekkende gevolgen voor goedwillige burgers. Al voor de Bulgarenfraude in het nieuws komt, waarschuwen ambtenaren in 2012 voor ‘enorme maatschappelijke en publicitaire gevolgen’ als de Belastingdienst tot wel tienduizenden euro bij ouders zou terugvorderen. Daarbij wordt gesignaleerd dat het om grote groepen ouders zou gaan, van wie het bovendien maar de vraag is of zij iets fout hebben gedaan, en of zij zich daarvan bewust kunnen zijn.

Ook Snels directe voorganger Eric Wiebes wordt door zijn ambtenaren meermalen gewaarschuwd. Eind 2014 krijgt de VVD’er een notitie met ‘oplossingsrichtingen’ voor de harde aanpak van het terugvorderen van de volledige toeslagen. Specifiek in de Caf 11-zaak waarschuwen ambtenaren in 2015 dat de aanpak is doorgeschoten, en dat zij moeite hebben om door te gaan met het stopzetten en terugvorderen van toeslagen van de ruim driehonderd ouders. De ‘kleine onvolkomenheden’ op basis waarvan toeslagen zijn stopgezet, blijken ‘juridisch moeilijk vol te houden’.

En ook toenmalig minister Lodewijk Asscher (PvdA) van sociale zaken waarschuwt in 2016 dat alle risico’s rond de kinderopvangtoeslag op het bordje van de ouders terechtkomen. Hij vraagt zich af of dit wel terecht is en of het ­systeem van toeslagen niet een andere opzet moet krijgen om zo ouders in ­bescherming te nemen.

De Tweede Kamer heeft daarom enerzijds begrip voor de moeilijke positie van Snel, die een lastig dossier heeft overgenomen van zijn voorgangers. ­Tegelijkertijd klinkt er ook irritatie. De staatssecretaris wordt gebrek aan actie verweten op het Caf-dossier. Ziet hij de urgentie wel? Ondanks alle signalen, zowel intern als extern, dat het helemaal was misgelopen met de fraudeaanpak, loopt Snel vanaf het begin ­achter de feiten aan.

Dwanginvorderingen

Een groot pijnpunt voor Snel is het beleid rond de dwanginvorderingen, loonbeslagen en huisuitzettingen, dat tot schrijnende situaties bij gezinnen heeft geleid. Pas in juni dit jaar kondigt Snel aan die dwanginvorderingen tijdelijk te pauzeren – twee jaar nadat de Nationale Ombudsman heeft opgeroepen de ouders met coulance te behandelen en zelfs schadevergoeding te bieden.

Pas enkele weken geleden stopt Snel de dwanginvorderingen in de andere Caf-zaken, en van ouders met toeslagschulden, met wie de Belastingdienst eerder weigerde een betalingsregeling te treffen. En zelfs dat is niet gelukt, zo biechtte hij een week geleden op. De systemen van de Belastingdienst waren toch weer automatisch overgegaan tot invordering. ‘Weer geen sinterklaas­cadeaus dit jaar’, citeert Tweede Kamerlid Renske Leijten (SP) een moeder uit Rotterdam.

Snel zal de Kamer morgen duidelijk moeten maken waarom hij deze kwestie ondanks alle waarschuwingen zo gierend uit de hand heeft laten lopen. In juni repte de staatssecretaris over zijn ‘tunnelvisie’, maar ook daarna zijn de dwanginvorderingen in andere zaken dan Caf 11 niet gestopt. Had Snel niet eerder moeten beseffen hoezeer mensen hierdoor in de problemen waren geraakt?

En waarom bleef Snel zolang in zijn tunnel, ondanks de waarschuwingen van de Nationale Ombudsman in 2017, en alle interne onderzoeken van september vorig jaar waarin de Caf-zaken onder de loep werden genomen? In het verslag van die bespreking wordt aan de staatssecretaris de volgende uitspraak toe­geschreven. “Doel: dossier afsluiten. Focus ligt op dossiers die relevant zijn.”

Zover is Snel nog lang niet.

Lees ook:

Kamer onderzoekt strafvervolging Menno Snel en ambtenaren

De Tweede Kamer onderzoekt of staatssecretaris Snel of zijn ambtenaren strafrechtelijk vervolgd kunnen worden voor hun handelen in de affaire rond kinderopvangtoeslag.

De top van de Belastingdienst drukte onrechtmatig stopzetten van kinderopvangtoeslag erdoor

De hoogste ambtenaren van de Belastingdienst gaven opdracht tot onrechtmatig handelen. Informatie hierover werd in de doofpot gestopt.

Trouw-journalist Jan Kleinnijenhuis vertelt in de podcast ‘Betrouwbare Bronnen’ van Jaap Jansen over het dossier rond de kinderopvangtoeslagaffaire. Beluister de podcast hier.