In die proefneming uit 1954 werden 12-jarige jongetjes tijdens een survivalkamp in Oklahoma in een gemanipuleerde conflictsituatie gebracht om groepsprocessen te bestuderen.



Als ik de aankondiging van dit nieuwe programma lees, draait mijn maag drie keer om. In de wetenschap zijn soortgelijke experimenten om ethische redenen al lang uit den boze. Het bedriegt de deelnemers en brengt hun zeer waarschijnlijk psychische en lichamelijke schade toe. Hoe kan iets dat in een wetenschappelijke context verboden is, in de entertainmentindustrie worden aangekondigd als fantastisch?



Ethische en juridische regels zijn er niet voor niets: ze moeten deelnemers beschermen tegen mogelijke schade (of die op zijn minst zoveel mogelijk in te dammen). Onderzoek dat onder de Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen valt, moet vooraf ter goedkeuring worden voorgelegd aan een medisch-ethische toetsingscommissie. Deze commissies zijn in het leven geroepen om deelnemers aan medische en sociale studies te beschermen tegen risico's en ervoor te zorgen dat zij weten waarmee ze zich inlaten. Valt het BNN-programma onder onderzoek of entertainment? Zou het ooit zijn goedgekeurd door een medische commissie?

Met dit programma wil BNN laten zien hoe gemakkelijk mensen tot een conflict kunnen worden gedreven. Het doel van het programma staat daarmee haaks op een van de voorwaarden die worden gesteld aan wetenschappelijk onderzoek, namelijk dat dit vernieuwend moet zijn. En al in 1972 heeft psycholoog Philip Zimbardo dit in het Stanford Prison Experiment laten zien. Hij zette een fictieve gevangenis op en deelde studenten willekeurig op in een groep bewakers en een groep gevangenen. De 'bewakers' kregen vrij spel om de 'gevangenen' onder de duim te houden. Binnen enkele dagen liep de agressie tegen de 'gevangenen' zo uit de hand dat het experiment werd afgebroken. Zimbardo's streven was daarbij nobel geweest: hij wilde begrijpen hoe het kon dat 'normale' mensen in nazi-Duitsland de verschrikkelijkste gruweldaden begingen. Maar de prijs van dit inzicht was heel hoog. Ook de opnames van Dat Wordt Oorlog! moesten voortijdig worden stopgezet om complete escalatie te voorkomen.



Na de gruwelexperimenten in Oklahoma en die van Zimbardo werd gezegd dat zoiets nooit meer mocht gebeuren. Waarom nu dan wel? Is dit entertainmentprogramma van BNN niet feitelijk een vorm van onderzoek? Hoever gaat de bereidheid experimenten goed te keuren in ruil voor kijkcijfers en geld? Laten we hopen dat BNN niet nog meer onethische experimenten wil nabootsen.



Luca Janssen doet een onderzoeksmaster Health Sciences aan de Universiteit van Maastricht.