Αριστοτέλης Σαΐνης

Μνήμη Περικλή Κοροβέση (20 Ιουλίου 1941 – 11 Απριλίου 2020).

«προσπάθησα να παραμείνω πολίτης»

Π.Κ.

Ιδιοσυγκρασιακός συγγραφέας και στοχαστικός αρθρογράφος, παρεμβατικός κριτικός της πολιτικής και της πολιτιστικής καθημερινότητας, ακτιβιστής και πολιτικός της Αριστεράς, ίσως ένας από τους τελευταίους μεγάλους του προοδευτικού στρατοπέδου, πριν αυτό αποδειχθεί, χρόνια τώρα, όπως έλεγε ο Γιάννης Πάνου από το 1981, ξέφραγο. Βαθιά πολιτική σκέψη με ανθρωπολογικό ενδιαφέρον, ποτισμένη, φυσικά, στην αριστερή οπτική, αλλά πέρα από τις κομματικές αγκυλώσεις της αντιπολιτευτικής ή κυβερνώσας Αριστεράς και τις ιστορικές πραγματώσεις ουτοπικών οραμάτων, απέναντι στις οποίες στάθηκε σταθερά και ακλόνητα επικριτικός.

Από την Κεφαλονιά σε νυχτερινό σχολείο στα Πατήσια του 1957 και τη Δραματική Σχολή του Ροντήρη, και από την αντιστασιακή δράση στην Αθήνα του 1967 εξόριστος στην Ευρώπη και μαθητής του Ρολάν Μπαρτ και του Βιντάλ Νακέ, ο Περικλής Κοροβέσης επέστρεψε με τη Μεταπολίτευση και τη «σφραγίδα του πολιτικού συγγραφέα», έχοντας ήδη υπογράψει το πρώτο αντιδικτατορικό κείμενο.

Οι Ανθρωποφύλακες, η συγκλονιστική μαρτυρία των βασανιστηρίων στην ταράτσα της Μπουμπουλίνας και, ταυτόχρονα, ένα εξαιρετικό δείγμα της λογοτεχνίας-ντοκουμέντο, που θα έχει πάντοτε μια θέση στην ιστορία της ανείπωτης φρίκης του 20ού αιώνα, θυμίζοντας την αντίσταση του ανθρώπινου λόγου στην παράλογη βία, τυπώθηκαν επί δικτατορίας (Στοκχόλμη, 1969), διαβάστηκαν άπληστα στη Μεταπολίτευση και συνεχίζουν να διαβάζονται και σήμερα, διατηρώντας, όπως μαρτυρούν οι κατά καιρούς πρόλογοι του συγγραφέα, τη διαρκή επικαιρότητά τους (από τις Εκδόσεις των Συναδέλφων, το 2019, η τελευταία επετειακή έκδοση των 50 ετών από την πρώτη).

Μετά τη διάψευση των μεγάλων αφηγήσεων και μπροστά στη σημερινή αδιέξοδη προοπτική των πολιτικών πραγμάτων, ο Κοροβέσης θα αναζητήσει απεγνωσμένα εναλλακτικούς δρόμους για να μπορέσει να διατηρήσει τις αξιακές κλίμακες, τις οποίες υπερασπίστηκε υποδειγματικά, στη θεωρία και στην πράξη, στο μάκρος μιας ζωής. Τα «λείψανα των ιδεολογημάτων του κομμουνισμού και της σοσιαλδημοκρατίας» θεωρήθηκαν ανεπαρκή πρίσματα για την κατανόηση του κόσμου και έστρεψαν προοδευτικά την ακάθιστη σκέψη του προς μια συγκριτιστική προοπτική που μπορεί να «αξιοποιεί όλη τη συσσωρεμένη σοφία της ανθρωπότητας».

Από την καταγγελία της παγκοσμιοποίησης και της παγκόσμιας κρατικής καταστολής (Τρομοκρατία και άλλα δαιμόνια, Ηλέκτρα 2004) ή την αδυσώπητη κριτική της Αριστεράς για την έλλειψη πολιτικής και φιλοσοφικής σκέψης (Αριστερή ανακύκλωση, Εμπειρία 2009), μέχρι την «πολιτική αρθρογραφία» του που παρακολουθεί εκ του σύνεγγυς τις «μεταλλάξεις του καπιταλισμού» [από τη Συρία και τη Λωρίδα της Γάζας ώς την οικολογική καταστροφή και τον φασισμό (Στο κέντρο του περιθωρίου, Opportuna 2015)], αλλά και τις «μαρτυρίες μιας εποχής», όπως ονόμαζε ο ίδιος τα κείμενα της συλλογής Η αδράνεια ροκανίζει το μέλλον (Opportuna 2016), η πορεία ήταν μακρά, αγωνιώδης και επώδυνη.

Κι ανάμεσά τους, οι Παράπλευρες καθημερινές απώλειες (Εκδόσεις των Συναδέλφων, 2013), μια σειρά σύντομα κείμενα εις εαυτόν, γραμμένα σε εποχές ζόφου και φόβου, μεταξύ Αθηνών και Στοκχόλμης, κάποια από τα οποία, τα πιο προσωπικά, ερωτοτροπούν με την ποίηση, άλλα, συναισθηματικά φορτισμένα, αναστοχάζονται την πολιτική και τη συντροφικότητα, και όλα τους χρωστούν πολλά, σε μορφή και περιεχόμενο, στην τριάδα που μνημονεύεται στον πρόλογο: τον Ιγνάσιο Ραμονέ, τον Εδουάρδο Γκαλεάνο και τη Ναόμι Κλάιν.

Περικλής Κοροβέσης (20 Ιουλίου 1941 – 11 Απριλίου 2020) ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΠΙΤΤΑΣ

Η απείθαρχη γραφή και γλώσσα του, απόλυτα συντονισμένες με την ανεξίθρησκη ματιά του, λειτουργούν εξαιρετικά τόσο στον δοκιμιακό του λόγο όσο και στον πεζογραφικό του. Ωστόσο, στα πεζογραφήματά του [από το αφήγημα Κοινός τόπος (1998) ώς τα μυθιστορήματα Νοσταλγία μνήμης (1999), Ανεπίδοτοι έρωτες (Ηλέκτρα 2007), Γύρω από το νησί η θάλασσα (1982, Ποταμός 2008)], η θέρμη της κοινωνικής καταγγελίας συχνά επισκιάζει τον μυθοπλάστη.

Ωστόσο, είτε γιατί «μετατρέπει τον εαυτό του σε αναπόσπαστο κομμάτι της γραφής του», όπως παρατηρεί ο Βαγγέλης Χατζηβασιλείου, είτε γιατί, όπως πιστεύει ο Δημήτρης Ραυτόπουλος, παραμένει «μονίμως διχασμένος ανάμεσα στην ηρωική ή ειρωνική βεβαιότητα ή πίστη διά της συναιρέσεως των μεταπολιτευτικών διαψεύσεων», τα αποτελέσματα στη μεγάλη φόρμα δεν είναι πάντα ικανοποιητικά. Δεν συμβαίνει το ίδιο, νομίζω, με τη μικρή φόρμα και τα ομόκεντρα διηγήματα της συλλογής Γυναίκες ευσεβείς του πάθους (1998), όλα τους τονισμένα τους πάνω στο πολύχρωμο κλαβιέ του ερωτικού πάθους: εδώ, τόσο ο έντονος βιταλισμός του, που θυμίζει ύστερο Μίσσιο, όσο και ο παραληρηματικός αντικομφορμισμός, που θυμίζει Κατσαρό, λειτουργούν και συνδυάζονται εξαίρετα με τη βαθιά ανθρωπολογική πολιτική ματιά του.

Οπως και να ’χει, η κοινωνική δικαιοσύνη παραμένει σταθερά το πρώτο μέλημα του συγγραφέα Κοροβέση, είτε αυτός αρθρογραφεί, είτε γράφει μυθιστορήματα και θέατρο [TangoBar (1988, Opportuna 2019), Επιχείρησις Ιουδήθ (1991)] ή παιδικά βιβλία και αλληγορίες [από το Ο Γιαννάκης και η Μαρδίτσα (1986), γραμμένο για τα παιδιά των μεταναστών στη Σουηδία του 1979 μέχρι τη συνεργασία με τον Γιώργο Κουρουπό στη Συνέλευση των ζώων. Μουσικό παραμύθι (Εκδόσεις των Συναδέλφων, 2018)]. Οσο για την έντονη αγάπη για τη ζωή, αρκεί να θυμηθεί κανείς τη συνεργασία με τον Χρόνη Μπότσογλου για τον σχολιασμό των μοναδικών φωτογραφιών του Λέναρντ Νίλσον (Περιγραφή AGCTTGA-TCGAACT, Ιθάκη 1980).

Τι μπορεί να σημαίνει, όμως, στις ζοφερές μέρες μας, το αιρετικό, μονίμως αντεξουσιαστικό («ιδεολογικά θα έλεγα ότι είμαι κοροβεσιστής και δε θέλω κανέναν οπαδό γιατί θα μου τα κάνει σκατά») και ακάματα μαχητικό πνεύμα που διαπερνά σαν κόκκινο νήμα όλη τη δημιουργία του; Τι διαβάζουμε σήμερα στο έργο, τη ζωή ή την πολιτική ιστορία ενός ανθρώπου που έζησε έντονα όλες τις αντιφάσεις της εποχής του; Ιδού η απάντηση με τα δικά του λόγια: «Εχουμε μπει πια σε μια σκοτεινή εποχή και ίσως τα χειρότερα να μην τα έχουμε δει ακόμα. Η τάξη του κόσμου έχει διασαλευτεί. […] Εγώ, με την ταπεινή μου γνώμη, θεωρώ την πιο μεγάλη απειλή της ζωής στον πλανήτη μας την αδιαφορία».