Powstanie Warszawskie stworzyło piekło na ziemi. Za wojenną codzienność, brutalność Niemców, cynizm Rosjan, bezradność aliantów i za porażkę dostało się powstańcom. Bo Warszawa za swoje bohaterstwo zapłaciła życiem, zdrowiem i majątkiem jej mieszkańców. Powstańcy nieśli ze sobą śmierć i zniszczenie. A przynajmniej tak mogli czuć cywile, którzy w zdecydowanej większości nie byli w konspiracji i po prostu chcieli doczekać wyzwolenia. We wtorek 1 sierpnia 1944 roku o godzinie 17 nagle i niespodziewanie wciągnięto ich w wir wydarzeń, który z siłą huraganu rozbił cały otaczający ich świat, przynosząc śmierć i cierpienie. Powstańcy mogli znaleźć satysfakcję z prowadzenia otwartej walki: „Tu był jeden z punktów najzaciętszej walki. Domy bliżej Grzybowskiej stoją, te naokoło nas to albo puste ściany, albo kupy gruzu. Barykady naprawdę »czołgoszczelne«. Wysokie z pięć metrów, najeżone szynami i żelastwem, i zaraz spadające w wąski, bardzo głęboki, chyba na trzy – cztery metry, dół. Na takich barykadach Ukraińcy niemało krwi stracili, Niemcy kupę czołgów – a nam przybyło Virtuti i rang”, wspominał powstaniec Janusz Rola-Szadkowski. „Od miotaczy min – wybaw nas Panie” Za to mieszkańcy stolicy z każdym tygodniem walk byli coraz bardziej psychicznie wyczerpani i w większości chcieli, by otaczający ich horror się zakończył. Okupacja przyniosła im głód, niedostatek i niemiecki terror, ale dopiero tłumienie powstania zgotowało Warszawie i jej mieszkańcom prawdziwe piekło na ziemi. Początek cywilnej litanii powstańczej, która stworzył wspólnie z kolegą poeta Miron Białoszewski głosił: Od bomb i samolotów — wybaw nas, Panie,

Od czołgów i goliatów — wybaw nas, Panie,

Od pocisków i granatów — wybaw nas, Panie,

Od miotaczy min — wybaw nas, Panie,

Od pożarów i spalenia żywcem — wybaw nas, Panie,

Od rozstrzelania — wybaw nas, Panie, Cywile jako żywe tarcze Śmierć mogła przyjść pod różnymi postaciami . Niemcy i ich wschodni sojusznicy rozstrzeliwali warszawiaków w bramach i na placach, często bez rozróżnienia płci czy wieku, wrzucali granaty do piwnic, gdzie chowali się cywile, rabowali ludzi i mieszkania, gwałcili i mordowali kobiety, dobijali lub palili żywcem rannych, wieszali lekarzy i pielęgniarki. Na tereny objęte powstaniem spadały niemieckie pociski artyleryjskie i bomby lotnicze, miny, a także 1,5-tonowe pociski z moździerza 600 milimetrów, które potrafiły przebić się przez kilka pięter kamienicy i eksplodować w piwnicy. Nie oszczędzano kościołów czy szpitali. Cywilów używano jako żywe tarcze do osłaniania atakujących Niemców. Wychodzącym na ulice zagrażali niemieccy „gołębiarze” i ostrzał z broni ręcznej. Swoje żniwo zbierały głód, pragnienie, rany i choroby. Łącznie, jak się szacuje, w czasie powstania zginęło około 150 tysięcy cywilnych warszawiaków – kilkadziesiąt tysięcy z nich zamordowano na Woli, tysiące zginęły w gruzach piwnic na Starym Mieście. Ponad 50 tysięcy trafiło do obozów koncentracyjnych, 150 tysięcy – na roboty przymusowe do Niemiec. „Resztę – w większości chorych, starców, kobiety i dzieci – rozproszono po terenach Kielecczyzny i Krakowskiego. Transporty te odbywały się w bardzo ciężkich warunkach, o głodzie i chłodzie”, pisał Władysław Bartoszewski. Opustoszałe miasto zrabowano i metodycznie zamieniano w morze ruin.

Warszawskie dzieci, które poszły w bój – jak ocenił Norman Davies – zapewniły „sobie trwałe miejsce w historii wojskowości” i podziw rodaków, ale cena była straszliwa. Przyznawali to nawet powstańcy. Jeden z nich, Mieczysław Kurzyna, przyznał: „Zawsze najpierw spotykaliśmy dzielnicę słoneczną, roześmianą, niezniszczoną. Kiedyśmy ją opuszczali, pozostawały za nami gruzy”. Na początku był entuzjazm… Gdy po pięciu latach brutalnej okupacji nagle pojawiły się polskie flagi, mieszkańcy byli szczęśliwi. Pomagali przy budowie barykad, nieśli pierwszą pomoc rannym, gasili pożary, tworzyli samorządy w kamienicach, organizowali żywność, kuchnie i pomoc dla bezdomnych. Nikt nie myślał, że wkrótce może przyjść gehenna. W sierpniu nie było jeszcze najgorzej. Jednak im dłużej trwały walki, im bardziej malały porcje żywności, rosły niedogodności i straty, tym bardziej entuzjazm malał. Juliusz Wilczur-Garztecki, były oficer kontrwywiadu Armii Krajowej pisał: Nastroje ludności [były] fatalne. W pierwszych dniach sierpnia witano powstańców entuzjastycznie, zaś dziewczęta, by sparafrazować wierszyk Boya-Żeleńskiego, gotowe były z wielką ochotą wieńczyć nas swoją cnotą. Po czterech tygodniach ludność Warszawy, nękana nieustannym ostrzałem i nalotami, przeniosła się do piwnic. Elektrownia nie działała, wodociągi nie działały (…). Paręset tysięcy głodnych, przerażonych ludzi stłoczyło się w piwnicach połączonych przejściami przebitymi między kamienicami . Upadek morale warszawiaków wiązał się ściśle z sytuacją na froncie – utrata każdej z odbitych Niemcom dzielnic powodowała spadek nastrojów. Nie było polskich spadochroniarzy, Armii Czerwonej, dostawy zrzucano rzadko i w zbyt małej ilości. Pojawili się za to uchodźcy. Przez zasypane gruzem i szkłem, przegrodzone barykadami ulice ciągną korowody tych najnieszczęśliwszych. Worek na plecach zawiera całe ich mienie. Nie posiadają już nic. Nie wiedzą, gdzie spędzą noc, czym nakarmią dzieci. Popędzani kulami, smagani pożarem, idą w szczęśliwsze dzielnice. Z oczu ich wygląda rozpacz.

Tak opisywał rzeczywistość „Biuletyn Informacyjny”. W samym tylko Śródmieściu, a konkretniej w kamienicznych piwnicach i podwórkach, pojawiło się dodatkowo 200 tysięcy ludzi, pogarszając i tak tragiczne warunki żywieniowe i sanitarne. Wraz z nimi przyszła apatia i zniechęcenie – coraz trudniej było pozyskać ochotników nawet do odkopywania ludzi z zasypanych piwnic. … potem warszawskie piekło W zatłoczonym uchodźcami schronie zaduch. Wyziewy z niewynoszonych przez nikogo kubłów. Brudne legowiska, toboły, jakieś łachmany. Dookoła śmieci, odpadki. Płacz małych dzieci. Ktoś klnie, ktoś inny narzeka. Obok ludzi zdrowych – ciężko chorzy na czerwonkę. Obok młodzieży – niedołężni starcy, kobiety w ciąży. Podwórko brudne. I tu snują się bezdomni. Twarze blade, zmęczone. Oczy kobiet zaczerwienione od płaczu. Niesprzątane ustępy stanowią znakomity rozsadnik chorób epidemicznych. Brak wody. Głód. To znów cytat z „Biuletynu Informacyjnego”. Nic dziwnego, że Juliusz Wilczur-Garztecki dodawał, że „podziemny spacer z biało-czerwoną opaską na rękawie i z bronią w ręku bynajmniej nie był przyjemny. Co chwilę słyszało się okrzyki: „»Bandyci! Dranie! Złoczyńcy! Coście z nami zrobili?«”. Rosnącą niechęć do powstańców dostrzegała sama AK. Jeden z meldunków ostrzegał przed pogorzelcami i wysiedlonymi: „Jest to element całkowicie zradykalizowany, skłonny do gwałtownych wystąpień, nastawiony krytycznie wobec powstania, władz cywilnych i wojskowych”. Inny głosił: „Nastroje ludności cywilnej m. Warszawy pogarszają się z każdym dniem, ludzi ogarnia apatia i przygnębienie. Zaczynają głośno sarkać na kierownictwo powstania, na aliantów i Sowiety. Przyczyną tego są zrozumiałe powody: akcja powstania trwa za długo, nikt z ludności cywilnej nie był na to przygotowany żywnościowo ani moralnie. Brak widocznej pomocy od aliantów – spalone mienia, domy”. „Idźcie już sobie. Niech się dzieje, co chce” Przedłużające się walki usprawiedliwiały niechęć cywilów, z czym zgadzał się powstaniec i późniejszy marszałek Sejmu Wiesław Chrzanowski: „Gdy Niemcy wyparli nas z Powiśla, to ludzie mówili: »Idźcie już sobie«, »Niech się dzieje, co chce«. (…) Ludność stolicy wierzyła, że władze, podejmując decyzję [o rozpoczęciu walk], czynią to z pewnym rozeznaniem”.

Nic dziwnego, że i generał Tadeusz Bór-Komorowski meldował do Londynu: Ludność cywilna przeżywa kryzys, który może mieć zasadniczy wpływ na oddziały walczące. Przyczyny kryzysu: coraz silniejsze i zupełnie bezkarne ostrzeliwanie całego obszaru na wzór Starówki, bezterminowe przedłużanie się walki, coraz mniejsze porcje głodowe dla pogorzelców i szybkie wyczerpywanie się żywności dla pozostałych, wielka śmiertelność wśród niemowląt, agitacja czynników wrogich, brak wody i elektryczności we wszystkich dzielnicach. Trudno przewidzieć, do czego może doprowadzić masowe uchodźstwo ludności z dzielnic objętych terrorem ogniowym i zagęszczanie jej w dzielnicach, z których już nie ma dróg wyjścia. Bywało, że powodów do niechęci dostarczali i sami powstańcy. Polsko-polska wojna o wodę W walczącej Warszawie brakowało żywności, prądu, lekarstw, nie można było korzystać z mieszkań, koczowano więc w piwnicach. Szpitale były przepełnione, zabitych i zmarłych chowano na placach, skwerach i podwórkach. Najbardziej doskwierał jednak brak wody. Sieć wodociągowa została uszkodzona od bombardowań i ostrzału artyleryjskiego, a potem Niemcy zamknęli stację filtrów. Warszawiacy radzili sobie kopiąc studnie, ale woda nie płynęła z nich tak szybko jak z kranu. Stała się też towarem – we wrześniu wiadro wody oferowano za kilkaset złotych. Powstaniec i późniejszy pisarz Leszek Prorok widział ten problem na własne oczy: Od pewnego czasu narasta wielki konflikt między ludnością cywilną a wojskiem. Chodzi o kolejki przy studniach. (…) Wojsko ma oczywiście pierwszeństwo. Już to doprowadza do zwad. Trudno się dziwić komuś, kto czeka ze swoim wiadrem dwie, trzy godziny, że widok coraz to nowych kotłów z kuchen wojskowych, napełnianych poza kolejką, wyprowadza go z równowagi. (…) Dziś byłem świadkiem brutalnego zachowania się kilku żołnierzy, którzy mimo protestów tłumu przepychali się do studni nie inaczej, niż uczyniliby to żandarmi niemieccy. Jeden groził nawet pistoletem. (…) Istotnie stosunek wojska do ludności (…) przypomina często w ostatnich tygodniach stosunek armii okupacyjnej do ludności podbitej. Problem ten widziały też władze powstańcze. „Oczy nasze przyzwyczaiły się do germańskich sposobów »rządzenia«. Brutalność, chamstwo, wyżywanie się władzy – zatrutymi oparami przepajały polskie powietrze. Czyż można się dziwić, że w tych warunkach niektóre słabe głowy uległy hitlerowskiej zarazie?”, pytał „Biuletyn Informacyjny” 25 sierpnia 1944 roku i wyliczał:

„Są ludzie, którzy w Walczącej Warszawie używają pięści, bata lub pałki. Widziano odpychanie uderzeniami kolby tłoczących się po wodę kobiet. (…) Zdarzają się wypadki poniewierania godności ludzkiej. Ordynarne wymyślanie, podniesiony głos, grubiaństwo w stosunku do podwładnych (…) »Mam broń, jestem władzą – więc mogę czynić wszystko, co sam uznaję za słuszne«. (…) Wyżywanie się władzy – to także germański jad. Ludzie dotknięci nim przeprowadzają najbłahsze nawet rewizje z pistoletem w ręku, szykanować potrafią nawet przy czysto formalnym legitymowaniu, interesantów załatwiają w sposób impertynencko-lekceważący”. Hieny i rabuśniki W powstańczej Warszawie nie brakowało spekulantów, z którymi polska żandarmeria nie mogła sobie poradzić – tylko w połowie sierpnia ceny żywności były od 2 do 5 razy większe niż pod koniec lipca, a potem jedzenie sprzedawano tylko za złote monety lub biżuterię. Opuszczone mieszkania zachęcały do rabunku lub rekwizycji mienia. Powstańcza armia również musiała sobie radzić na własną rękę z brakami zaopatrzenia. „»Szabrowniki« lub »polskie wojsko« – same rabuśniki„, pisał o takich powstańcach powstaniec Janusz Rola-Szadkowski. I podawał przykład: „Na podwórku mnóstwo ludzi. We wnętrzu, ale tylko na parterze, w magazynie też. Szabrują plecaki z wódką, papierosami i… bronią. Paskudny polski nałóg – grabić”.. Jednak gorsze były inne przypadki, które krytykowała prasa: „Jeszcze nie ostygną zwłoki walczących, jeszcze nie przebrzmią echa walki, a już wypełzają jakieś ciemne, mętne typy z workami, torbami, koszykami i kradną” krytykowała powstańcza prasa. I te przypadki uchodziły płazem sprawcom. Białe flagi, oskarżenia o zdradę Ludzka wytrzymałość ma swoje granice, więc nic dziwnego, że gdy Polski Czerwony Krzyż zorganizował we wrześniu ewakuację cywilów, skorzystało z niej około 8 tysięcy osób, choć większość wolała pozostać w mieście, a nie zdawać się na łaskę i niełaskę okupantów. Jednak już pod koniec września cywile coraz chętniej sami wieszali białe flagi, a powstańcy nie tylko widzieli wrogie spojrzenia w piwnicach, ale także coraz częściej słyszeli oskarżenia o zdradę.