Pod koniec czerwca 1941 roku w Leningradzie była piękna, słoneczna pogoda. Zieleniły się skwery i parki, słychać było śpiewy i muzykę z patefonów i harmonii. Na ulicach 2,5-milionowej metropolii panowała świąteczna atmosfera. Grupki poborowych w nowiutkich mundurach śpieszyły do restauracji, by kieliszkiem wódki uczcić wyjazd na front. Miasto zdobiły plakaty głoszące, że wojska Adolfa Hitlera zostaną wkrótce rozbite przez najpotężniejszą na świecie Armię Czerwoną.

Wojna wydawała się leningradczykom czymś odległym i mało strasznym. Ludzie wierzyli propagandzie, że walki potrwają kilka tygodni, a potem „nasze stalowe pułki przyniosą szczęście i wolność całej pracującej ludzkości”. Tymczasem na froncie trwała masakra.

Fot.: AKG / BRAK

Od zachodu atak w stronę Leningradu prowadziła niemiecka Grupa Armii Północ, dowodzona przez 65-letniego feldmarszałka Wilhelma von Leeba. Zadanie było proste – zlikwidować oddziały Armii Czerwonej w krajach bałtyckich, zająć porty, pozbawić sowiecką flotę baz, a potem zdobyć Leningrad i Kronsztad. Atak miał być przeprowadzony jednocześnie z dwóch stron – od południa przez Grupę Armii Północ i od północy przez dwie armie fińskie wspomagane przez armię niemiecką.

Dla Finów wojna ze Związkiem Radzieckim miała być kontynuacją wojny zimowej, rozpoczętej przez Stalina w grudniu 1939 roku. Chociaż w 16-tygodniowych krwawych starciach Finlandii udało się obronić niepodległość, kraj stracił 10 proc. terytorium. Finowie zamierzali je odzyskać, gdy niemieckie wojska znajdą się pod Leningradem. Jednak – jak się później okazało – ataku na samo miasto, ku niezadowoleniu Niemców, nie planowali.

Fot.: AKG / BRAK

Dla Hitlera jednak Leningrad był celem numer jeden. Führer mówił swoim generałom, że „Moskwa jest tylko pojęciem geograficznym, a Leningrad to kolebka bolszewickiej rewolucji, która jak zaraza przeniosła się do Niemiec i doprowadziła do klęski w I wojnie światowej”. Dlatego chciał napawać się jego upadkiem. Wyznaczył nawet datę zdobycia miasta – 20 sierpnia. Dopiero potem zamierzał ruszyć na Moskwę.

22 czerwca 43 niemieckie dywizje, wyposażone w 13 tysięcy dział, 1500 czołgów i 1000 samolotów, rozpoczynają atak z Prus Wschodnich na wcieloną do ZSRR Litwę. Jeszcze tego samego dnia zdobywają przyczółki za Niemnem. Po przeciwnej stronie czeka 440 tysięcy żołnierzy Armii Czerwonej z Nadbałtyckiego Specjalnego Okręgu Wojskowego wyposażonych w 7457 dział, 1514 czołgów i 1915 samolotów. Siły Rosjan są nawet większe, jednak na czele sowieckich armii stoi niespełna czterdziestoletni Fiodor Kuzniecow, który nigdy nie dowodził jednostką większą niż pułk. To efekt przeprowadzonej przez Józefa Stalina czystki w Armii Czerwonej, która kosztowała życie niemal wszystkich najwyższych rangą i najbardziej doświadczonych dowódców. Już pierwszy bój niemieckiego 41. Korpusu gen. Georga-Hansa Reinhardta pokazuje, kto w tej wojnie będzie miał przewagę. Dwa sowieckie korpusy zmechanizowane zostają doszczętnie rozbite, 1300 czołgów zniszczonych.

Dalej jest podobnie – sowiecka piechota atakuje bez czołgów, czołgi bez piechoty. Straty są ogromne, morale żołnierzy spada. Pod Ostrowem zaledwie trzy niemieckie dywizje urządzają pogrom sowieckiego Frontu Północno-Zachodniego. Korespondent gazety „Krasnaja Zwiezda”, Michaił Kosariew, pisze w meldunku dla Rady Wojennej Frontu: „Z pola walki zdezerterowała 11. Dywizja strzelecka. Jej dowódcy uciekali pierwsi, ukrywając naszywki i zrywając dystynkcje. Naszych jednostek skoncentrowano pod Ostrowem bardzo dużo, ale każda z nich działała bezładnie, nie podejmując żadnej współpracy”.

Fot.: AKG / BRAK

Pskowa, ostatniego dużego miasta na drodze do Leningradu, nie broni nikt. Bitwa w krajach nadbałtyckich trwa zaledwie 18 dni. Zostaje rozbitych 40 sowieckich dywizji, które tracą 90 tysięcy żołnierzy i ponad 2500 czołgów – 140 na dobę.

10 lipca do ataku przez Przesmyk Karelski rusza 400-tysięczna fińska armia. Rozpoczyna się bitwa o Leningrad, jednak nieprzyjacielskie wojska dzieli jeszcze od niego ponad 100 kilometrów. W mieście zbiera się sztab, na którego czele staje 60-letni Kliment Woroszyłow – jeden z najbliższych współpracowników Stalina. To właśnie on był przewodniczącym trybunału wojskowego, który skazał na śmierć marszałka Michaiła Tuchaczewskiego oraz innych rosyjskich generałów pod sfingowanymi zarzutami o zdradę i szpiegostwo. Do obrony Woroszyłow ma 436 tysięcy żołnierzy Leningradzkiego Okręgu Wojskowego, 9,6 tys. dział, 1857 czołgów, 2106 samolotów, 352 działa artylerii przeciwlotniczej, kilkadziesiąt jednostek Floty Bałtyckiej, w tym uzbrojone w 150-milimetrowe armaty krążowniki i 356-milimetrowe baterie artylerii nabrzeżnej. Do tego 200 tysięcy żołnierzy zmobilizowanej w mieście Armii Ochotniczej.

To siły wystarczające, by obronić miasto przez atakiem z dwóch stron i nie dopuścić do okrążenia, jednak aby tego dokonać, potrzebne jest perfekcyjne dowodzenie. Tymczasem dowódca Leningradzkiego Okręgu Wojskowego, 39-letni gen. Markian Popow, nie ma pojęcia, jak skoordynować działania różnych rodzajów broni. Niemieckie i fińskie armie wchodzą w sowiecką obronę jak w masło. 30 sierpnia jednostki Wehrmachtu docierają na brzeg Newy w okolicach osiedla Iwanowskoje. Do Leningradu jest zaledwie kilka kilometrów. Stalin nie ukrywa irytacji: „Dopiero co zawiadomili, że przeciwnik wziął Tosno. Jeśli tak będzie dalej, boję się, że Leningrad zostanie poddany idiotycznie głupio, a wszystkie dywizje leningradzkie ryzykują dostanie się do niewoli. Co robią Popow i Woroszyłow? Skąd wzięła się u nich tak bezdenna pasywność i czysto chłopskie poddanie się losowi? Niczego nie rozumiem” – pisze w telegramie do Wiaczesława Mołotowa.

Niewiele jednak z tego, co wokół się dzieje, rozumie sam Woroszyłow. Wojskowy samouk i sztabowy dyletant, który całą karierę zawdzięcza bolszewickiej partii, nie wie nawet, jakimi siłami dysponuje. Fragment jego telefonicznej rozmowy ze Stalinem:

Stalin: W Tichwinie stoją dwie dywizje lotnictwa, obie są do waszej dyspozycji, ale nie otrzymują od was zadań.

O co chodzi?

Wołoszyłow: To dla nas nieoczekiwana i przyjemna nowina… Nikt nas nie informował o dywizjach w Tichwinie. Już dziś zostaną wydane dyspozycje.

Stalin: Źle zrozumieliście. Te obie dywizje lotnictwa są waszymi dywizjami.

Fot.: East News

Tymczasem pętla wokół Leningradu się zaciska. Dla sowieckiego dowództwa jest oczywiste, że Niemcy i Finowie dążą do okrążenia miasta, połączenia armii i rozpoczęcia szturmu. Jednak na taką okoliczność miasto nie było przygotowywane. Leningrad nie został ogłoszony twierdzą, nie budowano fortyfikacji, ewakuowano z niego zaledwie jedną szóstą ludności. Sowiecka doktryna wojenna nie przewidywała prowadzenia walk ulicznych w mieście tej wielkości. Wszystkie duże metropolie ZSRR – Mińsk, Kijów, Smoleńsk – były oddawane przez Armię Czerwoną bez walki. Wcześniej wywożono z nich wszystko, co cenne, a potem, gdy Wehrmacht wkraczał do miasta, odpalano za pomocą nadajników potężne ładunki wybuchowe, niszcząc najcenniejsze budynki i infrastrukturę miasta. W ten sposób 24 września 1941 roku wyleciał w powietrze cały kijowski Chreszczatyk, najbardziej reprezentacyjna aleja miasta. W Leningradzie miało być podobnie.

Dowództwo sowieckie obawiało się, że miasto może zostać otoczone przez wojska niemiecko-fińskie i niemałe siły, jakimi dysponowało, znajdą się w pułapce. Dlatego planowało odparcie szturmu na obronnych rubieżach, a gdyby to się nie udało – wyprowadzenie wojsk na wschód, zanim zamknie się pierścień okrążenia. Ani Woroszyłow, ani Stalin nie wiedzieli jednak, że Hitler zrezygnował z planów zdobycia Leningradu.

6 września Hitler wydaje dyrektywę nr 35, w której mowa jest o ograniczeniu działań wokół Leningradu do blokady. Po 11 tygodniach walk w Rosji nastroje w niemieckim dowództwie się zmieniły. Wprawdzie zniszczono ogromne siły Armii Czerwonej, do końca 1941 roku jej straty sięgną 109 proc. stanu osobowego z 22 czerwca, jednak na front wciąż napływają nowe jednostki. Jak pisał brytyjski historyk Alan Clark: „Reakcja Hitlera była typowa dla wszystkich Niemców, którzy zetknęli się z ogromną rozrzutnością Rosjan w walce. Na początku Niemiec był zachwycony: liczył poległych wrogów i przebyte mile, porównywał to wszystko z osiągnięciami na Zachodzie i dochodził do wniosku, że zwycięstwo jest tuż-tuż. Potem przychodziło niedowierzanie – takie bezsensowne straty nie mogą się przeciągać, Rosjanie oszukują, za jakieś kilka dni wyczerpią się. Później był już tylko dławiący strach: nieskończone, bezcelowe kontrataki Rosjan, ich dążenie do oddania dziesięciu poległych za jedno niemieckie życie, nieogarnione, pochmurne przestrzenie”.

Było wiadomo, że pokonać Rosji przed zimą się nie da. Zmieniły się priorytety Hitlera: teraz stało się nim zdobycie Moskwy. Von Leeb otrzymał rozkaz oddania 32 tysięcy żołnierzy i 260 czołgów 18. Armii na potrzeby innych odcinków frontu. Pozostałymi siłami – około 11 dywizji – miał zaatakować pierścień obrony wokół Leningradu, wejść najgłębiej, jak się da, okopać się i rozpocząć blokadę. Jego dowódcy i żołnierze przyjęli tę decyzję z wielkim rozczarowaniem.

17 września Niemcy wchodzą na brzeg Zatoki Fińskiej, zajmują część Peterhofu i Urick. Osiągają to siłami zaledwie jednej dywizji, chociaż nowo utworzony Front Leningradzki ma do dyspozycji pół miliona żołnierzy, wsparcie artylerii morskiej i pociągów pancernych. Ma też nowego dowódcę, 45-letniego generała Gieorgija Żukowa, który cztery dni wcześniej zastąpił Woroszyłowa. Jednak już pobieżny przegląd stanu jednostek skłonił Żukowa do gorzkiej refleksji, że „to nie armia, tylko uzbrojona niesterowalna masa”.

Fot.: Vsevolod Tarasevich/SPUTNIK / East News

Przyczółka w Peterhofie nie uda się odbić aż do 1943 roku. Nie pomaga fakt, że dla Frontu Leningradzkiego przeznaczana jest cała produkcja zbrojeniowa miasta. Do końca 1941 roku będą to 723 czołgi, 480 pojazdów opancerzonych, 58 pociągów pancernych, 3 tysiące armat, 10 tysięcy moździerzy i 3 miliony pocisków. Mimo takiego zaopatrzenia Armia Czerwona wciąż cierpi na „głód amunicji”, choć ma jej wielokrotnie więcej niż Niemcy.

Jednak skuteczność sowieckiej artylerii to zaledwie dwa trafienia w cel na 100 wystrzelonych pocisków. Brakuje umiejętności, łączności, zwiadowców, którzy prowadziliby korektę celów. Na prośby artylerii o współdziałanie w rozpoznaniu dowódcy jednostek lotniczych odpowiadają: „Nasi piloci nie przywykli do takich zadań”. Całkowicie odmienna jest taktyka Niemców, oparta na maksymalnym wykorzystaniu środków łączności i współpracy różnych rodzajów broni. W efekcie na jednego żołnierza Wehrmachtu zabitego we wrześniowych walkach przypada 5-6 zabitych żołnierzy Armii Czerwonej. Rosjan jest jednak wielu…

25 września feldmarszałek von Leeb melduje do Berlina, że nie jest już w stanie kontynuować dalszej ofensywy. 23 tysiące jego żołnierzy zostało zabitych lub rannych. Przeciwnik stracił 116 tysięcy ludzi. Udało się osiągnąć zaplanowane ograniczone cele. Tym samym kończy się pierwszy i jedyny niemiecki szturm na Leningrad. Teraz Niemcy przechodzą do obrony, która będzie trwała aż do wiosny 1944 roku.

Rosyjski historyk Władimir Bieszanow uważa, że gdyby we wrześniu 1941 roku von Leeb otrzymał wsparcie, Leningrad by padł. Paradoks polegał jednak na tym, że Hitler był przekonany, iż Rosjanie będą bronili Leningradu – kolebki rewolucji – do ostatniej kropli krwi. Nie chciał więc angażować armii w wyniszczające walki uliczne. Tymczasem Żukow bynajmniej tego nie planował. Jego zadaniem – postawionym przez Stalina – było wyprowadzenie wojsk Frontu Leningradzkiego z okrążenia i wysłanie ich pod Moskwę. Los mieszkańców miasta miał drugorzędne znaczenie.

Fot.: Sovfoto/UIG / Getty Images

Jednak tego zadania Żukow nie wykonał, mimo że stworzony przez von Leeba i Finów pierścień okrążenia nigdy nie był szczelny. Po wojnie ta nieudolność została przez sowiecką propagandę przedstawiona jako wielki sukces, a sam Żukow nazwany wybawcą Leningradu. W rzeczywistości prowadzone przez niego działania doprowadziły do jednej z największych masakr XX wieku.

Po wyczerpaniu się zdolności ofensywnych wojska von Leeba przechodzą do obrony, wykorzystując zdobyte okopy i rowy wokół miasta. Zostały one wykonane w czerwcu i lipcu 1941 roku przez samych mieszkańców Leningradu, których 150 tysięcy skierowano do prac fortyfikacyjnych. Jak wynika ze wspomnień feldmarszałka, „większość z nich została źle zaprojektowana i wykonana, jednak było ich bardzo dużo”. W ciągu kolejnych tygodni wszystkie te umocnienia, profesjonalnie rozbudowane przez niemieckich saperów, stworzą wokół Leningradu pas obronny porównywany z największymi fortyfikacjami polowymi I wojny światowej.

Saperzy wbijali w grunt po dwa szeregi bali i łączyli je drutem. Bale oplatali gałęziami, a przestrzeń między nimi wypełniali drągami i mokrą ziemią. Tak powstawała ściana o wysokości i szerokości ok. 2,5 metra, poprzedzona błotnistą fosą, z której czerpano ziemię. Taki płot miał stanowiska i otwory strzeleckie, a teren przed nim był minowany. W miejscach szczególnie ważnych tworzono jeszcze solidniejsze konstrukcje. Przy stacji kolejowej Pogost Niemcy podnieśli wysokość nasypu kolejowego do trzech metrów, zbudowali w nim stanowiska snajperów, karabinów maszynowych i artylerii przeciwpancernej, a także ziemianki dla żołnierzy przykryte szynami i stropami z belek. Przedpole zostało zaminowane i przykryte kilkoma rzędami zasieków.

Fot.: Novosti/Sputnik / BRAK

Niemieckie fortyfikacje stały się ścianą śmierci, na której rozbiło się pięć kolejnych prób przerwania blokady miasta podejmowanych zarówno przez sowieckie wojska uwięzione wewnątrz pierścienia, jak i te, które będą próbowały uwolnić je z zewnątrz. Jak wyglądało atakowanie takich pozycji, wspominał żołnierz 225. Dywizji Piechoty Henry Wiers: „O świcie czerwonoarmiści tłumnie zaatakowali Pogost. Powtarzali ataki do ośmiu razy dziennie. Pierwsza fala była uzbrojona, druga często bez broni, ale mało kto docierał do nasypu. 27 czerwonoarmistów zaatakowało naszą pozycję czternaście razy, ale jej nie zdobyli. Pod koniec dnia amunicja wyczerpała się. Słyszeliśmy w ciemności rozpaczliwe krzyki rannych czerwonoarmistów, wzywających sanitariuszy. W końcu – umierali”.

Na tak umocnionych pozycjach jedna niemiecka kompania była w stanie zatrzymać całą sowiecką dywizję. Władimir Bieszanow nazwał ten sposób prowadzenia wojny „walką boksera wagi lekkiej ze ślepym wiejskim osiłkiem”. Skala sowieckich strat przypominała najbardziej krwawe epizody walk pozycyjnych z I wojny światowej, jednak dowódców nie powstrzymywało to przed wysyłaniem na pewną śmierć kolejnych tysięcy żołnierzy i składaniem entuzjastycznych meldunków swoim przełożonym. Ci z kolei przekazywali je – odpowiednio upiększone – do Moskwy. Powstało szokujące sprzężenie zwrotne: im bardziej optymistyczne informacje docierały do Stalina, tym bardziej nierealne do wykonania zadania płynęły w drugą stronę.

Fot.: Ullstein

A żołnierze umierali tysiącami. Na tzw. skrawku newskim, niewielkim przyczółku, który Rosjanie zdobyli i próbowali utrzymać przez niemal 400 dni, zginęło ich 250 tysięcy. Na każdy metr kwadratowy terenu przypadło 17 zabitych i 12 kg metalu z wystrzelonych przez Niemców pocisków. Głos sumienia sowieccy dowódcy zagłuszali pijaństwem i orgiami odbywającymi się nieustannie w bunkrach dowodzenia. Mało kto dowodził trzeźwy.

Przerażający rezultat takiej wojny opisał żołnierz 311. Dywizji Piechoty, Nikołaj Nikulin, biorący udział w walkach o Pogost: „Kiedy wiosną śnieg stajał, odsłonił stosy zabitych. Przy samej ziemi leżeli żołnierze w letnim umundurowaniu, koszulkach gimnastycznych i półbutach. Na nich piętrzyli się żołnierze piechoty morskiej w marynarskich kurtkach i szerokich czarnych spodniach. Wyżej – Sybiracy w półkożuszkach i walonkach, którzy szli do ataku w styczniu i lutym. Jeszcze wyżej – »bojownicy polityczni« w watowanych kurtkach i szmacianych czapkach, wydanych w zablokowanym Leningradzie. Na nich – ciała w szynelach i płachtach maskujących, z hełmami na głowach. Jako symbol zaciętej walki górował nad zaśnieżonym polem marynarz zabity w chwili, gdy rzucał granat. Tak zamarzł w pełnej napięcia pozie. Był też piechur, który ranny zaczął bandażować nogę i zastygł zabity przez następną kulę. Bandaż w jego rękach przez całą zimę powiewał na wietrze…”.

Gdy 9 września została odcięta ostatnia lądowa droga zaopatrzenia, wewnątrz niemieckiego pierścienia znajdowało się dwa i pół miliona mieszkańców Leningradu, 343 tysiące ludzi z okolicznych wsi i osad oraz ponad pół miliona żołnierzy. Łącznie ponad trzy miliony ludzi do wyżywienia. Ponieważ Stalin nie planował długotrwałej obrony miasta, nie zgromadzono w nim żadnych strategicznych rezerw żywności. Już latem 1941 roku kontrola przeprowadzona przez Dmitrija Pawłowa, młodszego inspektora handlu z Moskwy, ujawniła przerażająco niski stan zapasów. Ziarna i mąki było na 35 dni, ryżu, kaszy i makaronów na 30, mięsa na 33, a cukru na 60. Co gorsza, część tych dóbr poszła z dymem 8 września po wywołanym niemieckim bombardowaniem pożarze tzw. składów Badajewa. Tuż po nim wprowadzono drastyczne racjonowanie żywności.

Normy zostały ustalone podobnie jak w sowieckich łagrach. Zdolni do ciężkiej pracy fizycznej mieli dostawać po 800 gramów chleba na dzień, pozostali, w tym dzieci, po 400-500 gramów. Przydziały wciąż były obniżane. Do dramatycznego poziomu 250 i 125 gramów spadły 20 listopada, gdy z powodu zamarznięcia jeziora Ładoga skończyła się możliwość dostarczania żywności drogą wodną. 125 gramów oznaczało trzy cienkie kromki o teoretycznej wartości 460 kcal. W praktyce było to zaledwie 300 kcal, gdyż z powodu braków mąki chleb wypiekano z dodatkiem wytłoków lnu, bawełny, kory drzewnej i celulozy.

Była to jedna piąta niezbędnego dziennego spożycia. Posiadaczy kartek na takie przydziały zaczęto nazywać „smiertnikami”. A stanowili oni dwie trzecie populacji Leningradu.

Pierwsze przypadki śmierci głodowej odnotowano w listopadzie. Do końca miesiąca liczba zmarłych w wyniku – jak to oficjalnie określano – „dystrofii” sięgnęła 11 tysięcy. W grudniu były to już 53 tysiące ludzi. W styczniu i lutym – po 96 tysięcy. Widok śmierci stał się wszechobecny. Malarka Anna Ostroumowa-Lebiediewa zanotowała w pamiętniku 18 stycznia 1942 roku: „Na chodnikach postawiono mnóstwo drewnianych skrzyń napełnionych piaskiem. Nie ma wody, więc to wszystko, czym możemy gasić pożary. Dziś, gdy szłam ulicą, zobaczyłam kobiecinę siedzącą na jednej z takich skrzyń. Już nie żyła. Kilka budynków dalej na innej skrzyni przycupnął jakiś chłopiec. Szedł ulicą, poczuł wielkie zmęczenie, przysiadł i umarł”.

Ludzi nie było jak i komu grzebać. Na cmentarzu Piskariowskim piętrzyły się wysokie na dwa metry sterty niepochowanych zwłok. Było ich 25 tysięcy. Jedna z kopalni piasku stała się masowym grobem 60 tysięcy ludzi. Zapełniono ją w pięć dni. Sytuacja została opanowana dopiero po przerobieniu na krematoria piecy miejskich cegielni. W cieniu tego horroru rozgrywał się kolejny.

Rosyjskie władze dopiero w 2004 roku ujawniły dokumenty dotyczące przypadków kanibalizmu w oblężonym Leningradzie. Raport NKWD z 13 grudnia 1941 roku: „Matka udusiła osiemnastomiesięczną córeczkę, aby nakarmić nią siebie i trójkę starszych dzieci; 26-latek zwolniony z fabryki opon zamordował i zjadł 18-letniego współlokatora; robotnik pracujący w zakładach metalowych, członek partii, wraz z synem zabił dwie kobiety z obozowiska dla uchodźców, po czym ukrył ich poćwiartowane ciała w szopie; bezrobotny hydraulik zabił żonę, aby nakarmić ich nastoletniego syna i siostrzenicę, trupa trzymał w ubikacji hotelu robotniczego”.

Fot.: Ullstein

Szczególnie drastyczne były przypadki „polowań” urządzanych na małe dzieci, zwabianych pod pretekstem, że dostaną coś do jedzenia. W sumie do końca grudnia 1942 roku aresztowano 2015 kanibali. Przestępstwa takie były karane śmiercią. Nieco łagodniej traktowano przypadki zjadania martwych ciał. Ile ich było, nikt nie jest w stanie oszacować. W Leningradzie z głodu zmarło od 750 tysięcy do miliona ludzi.

Wiosną 1942 roku znów możliwy był transport do Leningradu przez jezioro Ładoga. Do miasta zaczęły docierać żywność i najpotrzebniejsze rzeczy, kursem powrotnym ewakuowano ludzi. Transportowano 10 tysięcy osób i 7 tys. ton ładunków na dobę. Aby nie dopuścić do powtórki horroru z poprzedniej zimy, postanowiono pozostawić w mieście jedynie 650 tysięcy mieszkańców, niemal wyłącznie pracujących. Śmiertelność w sierpniu spadła do 8,5 tysiąca osób, by w kolejnych miesiącach ustabilizować się na poziomie 3,5 tys. Po dnie jeziora Ładoga dociągnięto do miasta rurociąg z paliwem i kabel energetyczny. Zaczęły znów działać wodociągi, ciepłownie i komunikacja miejska. Przywrócono takie same jak w innych rosyjskich miastach normy żywnościowe.

Niespełna rok po rozpoczęciu blokady miasto – chociaż straszliwie doświadczone – wracało do względnej normalności. Z nadejściem kolejnej zimy rozpoczęto przygotowania do budowy 300-kilometrowej lodowej drogi nr 102, nazwanej drogą życia. Umożliwiała ona w miarę regularną komunikację z Leningradem (w rzeczywistości było to sześć równoległych tras), później rozpoczęto też budowę lodowej linii kolejowej. Dlaczego więc blokada miasta trwała aż 900 dni?

Po sukcesie pod Moskwą Stalin wpada w euforię i rozkazuje, by otaczające Leningrad wojska grupy Armii Północ zostały okrążone i zlikwidowane w powstałym kotle. Niemieckie pozycje mają być atakowane od wewnątrz i z zewnątrz. Stworzony zostaje tzw. Front Wołchowski, a zastępcą dowódcy – jeden z autorów zwycięstwa pod Moskwą, gen. Andriej Własow. Kiedy jednak dociera na miejsce, z przerażeniem widzi, jak bezsensownie marnowane jest życie żołnierzy. W trwającej od stycznia do kwietnia 1942 roku bitwie o miasteczko Mga ginie 270 tys. żołnierzy obu sowieckich frontów – 6 tys. dziennie. W swoich dowódcach i politykach z Kremla Własow zaczyna widzieć jedynie bezmyślnych, cynicznych zbrodniarzy. 12 lipca 1942 roku generał poddaje się we wsi Tuchowieża niemieckiemu patrolowi kapitana Ottona von Schwerdtnera.

Dezercja, która początkowo budzi panikę na Kremlu, okaże się jednak dobrodziejstwem dla Stalina i jego dowódców. Sowiecka propaganda na Własowa zrzuci bowiem odpowiedzialność za wielkie straty poniesione przez Armię Czerwoną pod Leningradem, oczyszczając w ten sposób Żukowa, Woroszyłowa, Popowa i wielu innych dowódców, którzy z trwających niemal trzy lata samobójczych atakach na niemieckie pozycje wokół miasta stracili dziesiątki sowieckich armii.

Oficjalna data całkowitego zniesienia blokady – 27 stycznia 1944 roku – to jedynie chwyt propagandowy. W rzeczywistości walki wokół Leningradu trwały aż do sierpnia 1944 roku. Według niepełnych rachunków Armia Czerwona straciła w nich 2 miliony 896 tysięcy żołnierzy, w tym niemal 876 tysięcy zostało zabitych. W Leningradzie zmarło i zginęło w tym czasie ponad milion mieszkańców – jedna trzecia ludności miasta.

Andrzej Fedorowicz – niezależny dziennikarz zajmujący się tematyką historyczną, technologiczną, ekonomiczną i kryminalną. Publikował w „Polityce”, „Wprost”, „Gazecie Wyborczej”, „Focusie” i „Uważam Rze Historii”.

Tekst pochodzi z „Newsweeka Historia” 3/2016