Barbara Burdzy, Radosław Gruca: Opisaliśmy w Fakt24 historię o tym, jak Antoni Macierewicz, będąc szefem MON, zgłosił się do IPN, by przejrzeć materiały dotyczące trzech szpiegów złapanych przez polskie służby. Pana również interesowały te sprawy. Dlaczego?

Jarosław Jakimczyk, KompromatRP.pl: Wnioskowałem o dokumenty dotyczące tych trzech szpiegowskich spraw z lat 90., bo pracuję nad nową książką. Dokumentuję w niej różne przypadki szpiegostwa przeciwko Rzeczpospolitej Polskiej od upadku komunizmu. Akurat sprawy tych trzech szpiegów są o tyle istotne, że miały miejsce u zarania niepodległej Rzeczpospolitej.

Dla kogo pracowali ci trzej szpiedzy?

– Ówczesnego Związku Sowieckiego czyli późniejszej Rosji i Republiki Federalnej Niemiec. Rosja traktowana dotąd jako sojusznik zaczęła być słusznie postrzegana jako zagrożenie dla bezpieczeństwa narodowego Polski. W przypadku zjednoczonych Niemiec sytuacja uległa odwróceniu o 180 stopni. Z państwa będącego wrogiem dla Układu Warszawskiego, Republika Federalna Niemiec stopniowo stała się naszym sojusznikiem. W 1990 r. zawarto Traktat o Dobrym Sąsiedztwie Polsko-Niemieckim, w tych latach nawiązano też stosunki między cywilnymi służbami specjalnymi naszych państw. Współpracę podjęły polski Urząd Ochrony Państwa i niemiecki Urząd Ochrony Konstytucji i Federalna Służba Informacyjna, czyli niemiecki wywiad BND.

Zapoznał się pan z aktami spraw tych trzech szpiegów. Najbardziej znanego Marka Zielińskiego, zwerbowanego przez GRU, oraz dwóch innych Polaków współpracujących ze służbami niemieckimi. Od wielu lat, jako dziennikarz śledczy i redaktor KompromatRP zajmował się pan służbami specjalnymi, poznał pan dokumenty i metody działań służb. Co mogło interesować Antoniego Macierewicza akurat w tych sprawach?

– Wszystkie toczyły się, gdy ministrem spraw wewnętrznych w rządzie Jana Olszewskiego był Antoni Macierewicz, choć były na różnych etapach. Nie wszystkie rozstrzygnięcia tych spraw oceniam pozytywnie.

Co ma pan na myśli?

– Oprę się na konkretnych przykładach. Sprawa Ryszarda Tomaszka, szpiega niemieckiego, znajdowała się w jurysdykcji Urzędu Ochrony Państwa, który podlegał wówczas ministrowi spraw wewnętrznych. Tomaszek był zatrzymany przez UOP i aresztowany, zanim powstał rząd Olszewskiego, a Macierewicz objął stanowisko szefa MSW. Śledztwo prowadziła prokuratura wojskowa, bo było wtedy przyjęte, że to ona prowadzi wszystkie sprawy szpiegowskie, ale czynności śledcze wykonywał Zarząd Śledczy UOP. Tomaszek dostarczał Niemcom informacji w zamian za korzyści majątkowe. Dotyczyły one m.in. jednostek Wojska Polskiego. Działalność swą prowadził aż do zatrzymania w czerwcu 1991 r., więc tu sprawa jest całkiem czysta. Był to szpieg, którego należało aresztować i osądzić. Trudno się do czegoś przyczepić w postępowaniu służb i wymiaru sprawiedliwości w tym przypadku, mimo że Tomaszek usiłował wykpić się tłumaczeniem, że swą działalność w 1987 r. podjął z pobudek politycznych, czyli jako przeciwnik ustroju PRL.

A w przypadku drugiego szpiega niemieckiego BND, ppłk Piotra Hoffmanna?

– Ta sprawa jest bardziej złożona. Ppłk Hoffmann dostarczał od połowy lat 80. wywiadowi niemieckiemu informacje dotyczące jednostki armii sowieckiej w Bagiczu pod Kołobrzegiem. Była to jednostka sił powietrznych o strategicznym znaczeniu, bo właśnie tam przechowywano głowice nuklearne. Miała priorytetowe zadania w przypadku wybuchu III wojny światowej, w działaniach ofensywnych Układu Warszawskiego. Hoffmann bronił się przed sądem podkreślając, że nie dostarczał żadnych informacji na temat jednostek Wojska Polskiego, obronności państwa, nastrojów kadry sił zbrojnych i opinii jej przedstawicieli. Poza sprawami wojska przekazywał Niemcom informacje o stosunku Polaków do rzeczywistości PRL, zwłaszcza nastrojach wśród młodzieży. Przestał - co podkreślał w procesie - przekazywać BND informacje na przełomie 1988 i 1989 r., ale utrzymywał kontakt z niemieckim wywiadem aż do marca 1992 r. Parę tygodni później zatrzymał go UOP.

Kiedy zwrócił pan się o akta ppłk Hoffmanna okazało się, że są one niejawne. Jak to możliwe, skoro znalazł je pan w zbiorze jawnym, w wyszukiwarce IPN?

– To bardzo dziwna sytuacja, więc opowiem ją od początku. Po złożeniu wniosków o dostęp do akt procesu i materiału dowodowego wyjątkowo długo czekałem na jakąkolwiek odpowiedź. Postanowiłem więc spytać dlaczego wciąż nie udostępniono mi materiałów, o które wnioskowałem. Wtedy IPN przekazał mi, że wypożyczyła je bliżej nieokreślona instytucja zewnętrzna, więc muszę zwrócić się o nie ponownie, oczywiście w odrębnym wniosku. Mijały kolejne miesiące, a ja traciłem cierpliwość. Kolejny raz dopytywałem w IPN, dlaczego w dalszym ciągu nie otrzymuję materiałów. No i wtedy, ku mojemu zaskoczeniu, poinformowano mnie, że materiałów sprawy szpiegowskiej dotyczącej ppłk. Piotra Hofmana nie otrzymam!

Co się stało, że najpierw obiecywali, że otrzyma pan dostęp, a potem nagle okazuje się, że to wykluczone? IPN podał jakieś argumenty?

– Tłumaczyli, że są to materiały objęte klauzulą tajności. Nie będę ukrywał, że zaintrygowało mnie to. Bo jak to? Najpierw informuje się mnie, że materiał jest, tylko muszę poczekać i ponownie wystąpić o dostęp, a po paru miesiącach materiał już jest niejawny?

Rozumiem, że w związku z tymi decyzjami, dokumenty zniknęły z elektronicznej wyszukiwarki w czytelni IPN?

– To absurd, ale nie! Dzisiaj nadal tam są, tyle że z kuriozalnym zapisem, że jest to jednostka archiwalna „udostępniana osobom uprawnionym (dokumentacja niejawna)”. Według niektórych prawników jest to równoznaczne z naruszeniem ustawy o ochronie informacji niejawnych. Nie powinno być w jawnym inwentarzu informacji o dokumentach niejawnych.

Czyli do tej pory nie dostał pan dostępu do dokumentów? Interweniował pan w tej sprawie dalej, czy dał pan sobie spokój?

– Nie otrzymałem ich po dziś dzień. Wystąpiłem do Instytutu Pamięci Narodowej w 2017 r. w trybie ustawy o dostępie do informacji publicznej z pytaniem: kiedy te dokumenty zostały utajnione i na czyj wniosek? Nie otrzymałem odpowiedzi. Poinformowano mnie, że to nie stanowi informacji publicznej. Dowiedziałem się też, że w IPN nie prowadzi się oficjalnej ewidencji dokumentów, które zostały udostępnione instytucjom państwowym. Najważniejsze jednak, że niejako mimochodem napisano mi, że to nie IPN nałożył klauzule tajności na te akta. Uznałem wtedy, że nie powiedziałem jeszcze ostatniego słowa w tej sprawie i poczekam na rozwój wydarzeń.

Czy – przy zachowaniu wszystkich proporcji – sprawa Hoffmanna jest podobna do znanej historii współpracy płk Ryszarda Kuklińskiego?

– Nie znam akt głównych i materiału dowodowego sprawy ppłk Piotra Hoffmanna. To właśnie te cztery jednostki archiwalne przekazane przez Wojskowy Sąd Garnizonowy w Bydgoszczy zostały utajnione, chociaż wcześniej umieszczono je w katalogu jawnym, który informuje wyłącznie o dokumentach jawnych, dostępnych dla uczonych i dziennikarzy. Nie mogę więc przy moim obecnym stanie wiedzy porównać sprawy Hoffmanna do przypadku Kuklińskiego. Pewne jest to, że w uzasadnieniu wyroku skazującego Piotra Hofmanna w pierwszej i drugiej instancji mowa jest o tym, że przekazywał informacje na temat sowieckiej jednostki wojskowej. W 1993 r. sąd wywiódł, że w ten sposób szkodził bezpieczeństwu narodowemu Polski, ponieważ takie były ówczesne realia geopolityczne, a naszym sojusznikiem była w tamtym czasie Moskwa. To kuriozalne, że w ten sposób rozumowali sędziowie sądownictwa polskiego kilka lat po upadku komunizmu. Warto zauważyć, że w ciągu dwóch miesięcy dzielących wydanie wyroku skazującego w pierwszej instancji od prawomocnego orzeczenia kary więzienia dla Hoffmanna prezydent USA Bill Clinton podczas spotkania z prezydentem Lechem Wałęsą 21 kwietnia 1993 r. sformułował akurat postulat rozszerzenia NATO o kraje Europy Środkowej. Tymczasem sędziowie wojskowi w Polsce wydawali się jeszcze żyć w minionej epoce Układu Warszawskiego.

Czyli przyjmując takie założenia, Kukliński wówczas zostałby skazany?

– Nie mam co do tego wątpliwości, że tak właśnie by się stało, ale na tym koniec analogii z mojej strony. Wracając do sprawy Hoffmanna należy podkreślić, że decyzja o jego zatrzymaniu przez UOP może być też oceniana jako podjęta co najmniej o parę tygodni za późno. Hoffmann bowiem przerwał łączność z centralą wywiadu niemieckiego w połowie marca 1992 r., a UOP nadzorowany wtedy przez szefa MSW Antoniego Macierewicza zatrzymał go dopiero w kwietniu tamtego roku. W międzyczasie Hoffmann zdążył zgodnie z instrukcjami BND zniszczyć otrzymane od Niemców urządzenia i materiały, które służyły mu do działalności szpiegowskiej. W przypadku innego szpiega Niemiec Ryszarda Tomaszka, którego UOP zatrzymał, kiedy ministrem spraw wewnętrznych był Henryk Majewski, a szefem UOP Andrzej Milczanowski, w ręce kontrwywiadu wpadł cały sprzęt służący do łączności z BND.

A jaka była historia Zielińskiego pracującego dla ZSRR i Rosji?

– Marek Zieliński to były oficer Służby Bezpieczeństwa, który współpracował z sowieckim i rosyjskim wywiadem wojskowym. Współpracę nawiązał już w roku 1981. Jego przypadek jest bardzo interesujący, bo pokazuje, że Sowieci nie ufali swoim sojusznikom, tylko starali się ich kontrolować wychodząc z założenia, że najwyższą formą zaufania jest kontrola. Do do tego potrzebowali niezależnych źródeł informacji w postaci własnych szpiegów. GRU w roku 1981 chciało wiedzieć, co robią i myślą Wojciech Jaruzelski i Czesław Kiszczak, dwaj wojskowi, którzy kierowali dwoma resortami siłowymi w państwie. Zwłaszcza, że Kiszczak w 1981 r. przeszedł ze stanowiska szefa WSW - Wojskowej Służby Wewnętrznej, czyli ówczesnego kontrwywiadu wojskowego i żandarmerii, na stanowisko ministra spraw wewnętrznych, nadzorującego służby cywilne, oceniane w tamtym czasie jako coraz bardziej niepewne politycznie. Razem z Kiszczakiem przeszła z MON do MSW cała grupa oficerów wojskowych służb specjalnych, zarówno z WSW, jak i Zarządu II Sztabu Generalnego, czyli wywiadu wojskowego, którym ten najważniejszy zausznik Jaruzelskiego też wcześniej kierował. To oni odgrywali kluczową role w nowym rozdaniu przy Rakowieckiej. Po pewnym czasie doszło do reformy MSW. Kiszczak nadał resortowi strukturę, która odwzorowywała w znacznym stopniu strukturę MON. Zieliński w 1990, gdy została zlikwidowana SB i powstał UOP, dostał od Rosjan nowe zadania - pozyskania do siatki szpiegowskiej swych dawnych kolegów pracujących teraz dla III RP w MSW i UOP. Trzy lata później został zatrzymany przez UOP. Nastąpiło to jesienią 1993 r. Ponad rok po odwołaniu rządu Olszewskiego i odejściu Macierewicza z MSW. Historia Zielińskiego jest głośna m.in. dlatego, że został on skazany na 9 lat więzienia. To najsurowszy wyrok za szpiegostwo w III Rzeczypospolitej.

Nowe światło na operację wykrycia i schwytania szpiega GRU rzuciła ostatnio nieautoryzowana biografia Macierewicza, autorstwa Anny Gielewskiej i Marcina Dzierżanowskiego. Autorzy cytują tam byłego oficera SB Andrzeja Anklewicza, który ujawnia, że na wniosek Macierewicza wycofano go z udziału w sprawie Zielińskiego akurat wtedy, gdy wykonując zadania dla UOP udało mu się wreszcie nawiązać bezpośredni kontakt z Rosjanami. Twierdzi też, że Zielińskiego można było schwytać wcześniej.

– Do wypowiedzi Anklewicza podchodziłbym z pewną rezerwą. W tym wypadku pośpiech był niewskazany ze względu inny charakter tej sprawy. Akcję wobec Zielińskiego, przygotowaną przez kontrwywiad Urzędu Ochrony Państwa, określiłbym mianem kombinacji operacyjnej, której głównym celem nie był sam Zieliński, lecz rezydentura GRU i jej sieć agenturalna. Zieliński był tylko jednym ogniwem tej sieci. Dyrekcja kontrwywiadu UOP liczyła, że uda się prowadząc tę operacyjną woltyżerkę dotrzeć poprzez Zielińskiego bezpośrednio do Rosjan i ustalić nie tylko ich cele i metody działania, ale może nawet pozostałe ogniwa sieci. I dlatego podstawiono im za pośrednictwem Zielińskiego Anklewicza. Jego rola jest ściśle opisana w znanych mi dokumentach. W zeznaniach naczelnika wydziału kontrwywiadu, który bezpośrednio prowadził tę operację, powiedziane jest wprost, że „nowe kierownictwo resortu spraw wewnętrznych (pod przewodnictwem Antoniego Macierewicza, którego nazwisko nie pada w dokumencie) poleciło przerwać dialog operacyjnym z W. Łomakinem (rezydentem GRU) i zerwać przez A. Anklewicza z nim wszelkie kontakty”. UOP nie pozostało nic innego jak tylko dokończyć zbieranie materiału dowodowego przeciw Zielińskiemu i zatrzymać go, a Łomakina legitymującego się immunitetem dyplomatycznym za pośrednictwem MSZ wydalić z Polski jako osobę niepożądaną.

20 czerwca 2017 r. z drukarni wyjeżdżają pierwsze egzemplarze książki Tomasza Piątka „Macierewicz i jego tajemnice”. Autor wskazuje historię obecności przy boku Macierewicza kłamcy lustracyjnego Roberta Luśni. Piątek w swojej książce ujawnił m.in., że tenże Luśnia był prowadzony przez Józefa Nadworskiego z ramienia SB, który to Nadworski jednocześnie był oficerem, który jako pierwszy zapoznał Zielińskiego z oficerem GRU. Co wyjątkowo ciekawe, tego samego dnia, mimo wyjątkowo napiętego grafiku – trwają przygotowania do wizyty prezydenta Donalda Trumpa w Polsce – Macierewicz przegląda w IPN akta rewizyjne spraw trzech osób. Domyśla się pan o kogo chodzi?

– (Śmiech). Faktycznie w mieszkaniu Nadworskiego Zieliński poznał niejakiego Aleksandra Zadorożnego z ambasady sowieckiej w Warszawie. Było to w 1981 r., Łomakina w Polsce wtedy nie było. Skład i kierownictwo rezydentury zmieniało się. Zieliński kontaktował się z co najmniej czterema oficerami GRU w latach 1981-1993. Łomakin był tym ostatnim, przy przekazywaniu któremu materiałów, został złapany.

Wracamy więc do podstawowego pytania: w jakim celu minister obrony narodowej, w przededniu wizyty prezydenta USA, rzuca wszystko, by czytać teczki szpiegów złapanych 25 lat wcześniej?

– Mogę jedynie spekulować. Być może Antoni Macierewicz nie mógł się doczekać, kiedy zapowiadana książka się ukaże i i domyślając się jej wydźwięku na podstawie pytań, które zapewne otrzymał od autora, zaglądał do różnego rodzaju dokumentów z okresu, gdy szefował MSW. Nie zgadzam się z różnymi wnioskami w książce Piątka, ale ta zbieżność czasowa jest intrygująca.

Przecież do tej pory Macierewicz deklarował i deklaruje, że jest czysty jak łza, że jest bohaterem i ofiarą w jednym...

– Ja nie zajmuję się psychologią, lecz badaniem dokumentalnych źródeł historycznych i konfrontowaniem ich z pamięcią świadków historii, ale w przypadku Antoniego Macierewicza mamy niewątpliwie do czynienia z politykiem, który w radykalnych opiniach i sądach wylicytował stawkę tak wysoko, że – mówiąc językiem pokerzystów – musiałby mieć nerwy ze stali i być prawdziwym cyborgiem, żeby nie czuć mrowienia na myśl o tym, że ktoś w końcu powie „sprawdzam”. Weźmy pierwszą z brzegu sprawę Hoffmanna i zastanówmy się, co polityk, który przyzwyczaił wszystkich do zerojedynkowych ocen, będzie musiał powiedzieć o zatrzymaniu przez UOP wiosną 1992 r. niemieckiego agenta, który nie szpiegował Wojska Polskiego, lecz Sowietów z bazy sił powietrznych w Bagiczu? Albo na odwrót: jak wytłumaczyć parotygodniową zwłokę w zatrzymaniu Hoffmanna, która pozwoliła mu zatrzeć najważniejsze ślady i zniszczyć system łączności, będący dla każdego kontrwywiadu najcenniejszym łupem w operacjach przeciwko szpiegom obcych służb wywiadowczych? I tak źle, i tak nie dobrze.

napisz do autorów

radoslaw.gruca@fakt.pl

barbara.burdzy@fakt.pl

Afera Przyłębskiego.„To kompromitacja MSZ”

Afera taśmowa to robota rosyjskiej mafii

Macierewicz dał dostęp do tajemnic „rosyjskiemu łącznikowi”