Me duhî di nivîsareke xwe de behsa etîmolojiya van çar bajar û bajarokên Kurdistanê kir: Cizîr, Colemerg, Gever, Şirnex.

Werin em îro ji Bakurê Kurdistanê derbazî Başûrê Kurdistanê bibin û li reh û rîşên bajarekî wê derê binêrin:

Hewlêr anku Erbîl navê paytextê Başûrê Kurdistanê ye. Di zimanê nivîskî de bi kurdî zêdetir forma Hewlêr tê nivîsîn û Erbîl wek navê bi erebî yê vî bajarî tê hesibandin.

Di kurmancî de jî di nivîsînê de forma serdest Hewlêr e. Lê ev van salan ji medyaya soranî wek “Hewlêr” ketiye medyaya kurmancî. Lê ji mêj ve kurmancên nêzîkî wî bajarî navê wî wek Hevlêr dibêjin. Bi soranî “Hewlêr” e ji ber ku di soranî de “v” bi gelemperî nayê bikaranîn. Lê bi kurmancî di nav gel de Hevlêr bû û tenê vê dawiyê bi rêya medyayê bûye “Hewlêr”.

Peyvên Hewlêr/Hevlêr û Erbîl hema-hema qet naşibin hev lê dîsa jî em dizanin ku ew herdu navên eynî bajarî ne.

Gelo çima wiha ye?

Hêşku anku xweşbextane Hewlêr bajarekî dîrokî û dêrîn (kevnar) e loma em dikarin di berhemên kevn yên bi zimanên kevn jî li navê wî bigerin. Em ê bibînin ku Hewlêr û Erbîl ne tenê wek bajar eynî ne lê lê di rastiyê de wek peyv jî ji heman rehî ne.

Navê vî bajarê qedîm bi aramî/siryanî Erbêla (ܐܪܒܝܠ), bi pehlewî Erbeyra, bi sûmerî urbîlum û bi akadî jî Erbe-îlû ye. Maneya wê “çar xweda” yan “bajarê çar xwedayan” e. Erbe bidin ber erebî erbe’e أربعة (çar, 4) û îlû jî bidin ber ilahi إله (îlah, xweda, xwedawend).

Wek ku tê dîtin, ev pir nêzîkî peyva Erbîl in û ti guman jê nîne ku eynî peyv in. Lê çi têkiliya wan bi peyva Hewlêr/Hevlêr ve heye?

Bo hevgihandina Erbîl û Hewlêrê em hewceyî ravekirina diyardeyeke zimannasî ne:

Di kurdî û gelek zimanên din de jî hin peyv hene ku çend versiyonên cuda jê hene ji ber ku cihê hin dengan/herfan di peyvê de bi hev guheriye. Bo nimûne, hin kurmanc dibêjin ”cîran” lê hin jî dibêjin ”cînar”. Toza spî ya ji esmanan dibare li hin deveran bi navê ”berf” e û li hinan jî bi navê ”befr” e. Hin kes amûrê kutana bizmaran bi ”çekûç” bi nav dikin, hin jî bi navê ”keçûç”.

Di zimannasiyê de navê vê diyardeyê anku fenomenê ”metatez” e (bi inglîzî ”metathesis”, ji yûnanî μετάθεσις metáthesis) anku cihguherandin yan cihguherîn.

Carinan metatez peyvê tenê bi sivikî diguherîne. Li deverên ku mirov peyva ”cîran” bi kar tîne, belkî li ber guhê kesên wan deran peyva ”cînar” piçekê pêkenok be. Lê ihtimala ku bikarînerên peyva ”cîran” ji peyva ”cînar” fehm nekin pirr kêm e. Meseleya ”berf/befr” û heta ya ”çekûç/keçûç” jî wisa ye.

Lê metatez carinan peyvan wisa diguherîne ku mirov bi zorî dikare bizane ku herdu versiyon ji eynî peyvê ne. Bikarînerên peyva ”asan” ya soranî ihtimalen dikarin baş ji ”hêsan” ya kurmanciya rojava fehm bikin. Lê lêhûrbûneke dûr û dirêj divê heta ku mirov tê derxe ku ”sanahî” ya kurmanciya Behdînan û Hekariyan jî her eynî ew peyv e lê ”a” yan ”hê” ya wê ji destpêkê çûye dawiyê û li wê derê jî hinekî guheriye.

Gelek kesên ku hem kurmancî û hem jî soranî dizanin agadar in ku ”al, alî” ya kurmancî bi soranî ”la, layen” e. Lê kêm kes lê difikirin ku ew eslen eynî peyv in û tenê cihê dengan di peyvê de bi hev guheriye. Bi heman awayî ”nik” (cem, ba, alî, rex) ya kurmanciya Behdînan û ”kin” ya soraniya Hewlêrê eynî peyv in lê herfên wan yên bêdeng serûbin bûne. Dîsa ”xîz” (qûm) ya kurmancî di soranî de ”zîx” e.

Di kurmancî de ”şekal” bi taybetî bo pêlavên/solên kevn û perritî li kar e (li hin deran bi maneya hemû pêlavan e). Di soranî de ”kilaş” bi maneya hin pêlavên rîsî yên gelêrî ye. Di zazakî de jî ”lekaş” heye. Di her sê zaravayan de jî her sê herfên bêdeng eynî ne (L-ya soranî qelew e lê dîsa jî her L ye) lê di her zaravayekî de cihê wan herfan ji ya zaravayên din cuda ye.

Carinan versiyonek ji peyvê nemaye lê ew di hin peyvên ji wê çêkirî de diyar e. Bo nimûne ”lep” di kurdî de bi maneya ”destên mirovan” yan jî ”dest û piyên heywanan” e. Lê ”dest kirin” bi kurdî ne ”*lepandin” lê ”pelandin” e. Pêşî ”*lepandin” ji ”lep-andin” hatiye çêkirin. Paşî bi metatezê ”pelandin” jê peyda bûye û taliyê ”*lepandin” êdî qet nemaye.

Hin peyv hene ku wisa guherîne ku êdî tenê bi şarezayiya dengnasiyê û dîroka dengan mirov dikare pê bihese ku ew peyv eslen heman peyv in. Di peyva Erbîl/Hewlêr de jî guherînên wiha bingehîn peyda bûne. Mirov dikare çend merheleyên guherînê destnîşan bike:

Cihê B û L bi hev guheriye: *Erbêl –> *Ebrêl

B bûye V/W: *Ebrêl –> *Evrêl/*Ewrêl (bidin ber farisî “şeb, sêb, ebr” lê kurmancî “şev, sêv, ewr” û soranî “şew, sêw, hewr”)

Cihên R-ya nava peyvê û L-ya dawiya peyvê bi hev guherîne anku *Evrêl/Ewrêl –> *Ewlêr/*Evlêr

H li destpêka peyvê zêde bûye: *Ewlêr/*Evlêr –> Hewlêr/Hevlêr (bidin ber farisî “esb, esr” lê kurmancî “hesp, hêsr, hesin”).