Samobójstwo w dawnych wojnach

Prawdopodobnie każdy, kto oglądał „Ostatniego samuraja” bądź podobny mu film pamięta sceny seppuku. Dumny bushi (wojownik) stawiony przed wizją nieuchronnej porażki, zmazy na honorze, postanawia ratować swoje imię. Przywołuje swojego wiernego przyjaciela, każe mu wyciągnąć miecz i sam klęka. Jeśli starcza mu czasu, pisze „wiersz śmierci”. Gdy kończy, wyciąga krótki sztylet i wbija go w swój brzuch. Lojalny kamrat ścina jego głowę, skracając męki. Honor wojownika został uratowany kosztem jego życia.

Zakończenie swojego żywota w wielu kulturach było sposobem walki z potężniejszym przeciwnikiem. Oczywiście, nie była to walka dosłowna, lecz duchowa. Pokazując wrogom, że jedyna osoba, która jest w stanie cię zabić, to ty sam, jesteś w stanie wygrać z nim moralnie. Czy możliwy jest lepszy wynik? Na myśl przychodzą słowa amerykańskiego generała George’a Pattona: „Żaden głupi bękart nie wygrał wojny […] umierając za ojczyznę, [ale sprawiając], by inny bękart umarł za swoją”. Czy da się przekuć własną śmierć w skuteczny atak?

Zanim armie świata zaczęły powszechnie używać prochu, strona przegrywająca była w stanie poprowadzić ostatnią, desperacką szarżę. Nie oddalając się od przywołanego na początku „Ostatniego Samuraja”, możemy w nim zobaczyć, jak takie próby kończyły się po prochowej rewolucji. Będąca kulminacją akcji filmu bitwa o Shiroyamę została zwieńczona taką właśnie ostatnią szarżą. Wszyscy atakujący zginęli. Nie zdołali nawet dostać się do swoich przeciwników.

Nowoczesny proch odebrał przegrywającym równą walkę w obliczu porażki. Szabla desperacji stała się przestarzała. Zrozpaczeni potrzebowali innej broni. Czegoś, co ponownie da im choć cień szansy na sprawiedliwe starcie. Przełom XIX i XX wieku zwrócił ich uwagę w innym kierunku. Jakim? Czegoś jeszcze lepszego niż proch. Materiały wybuchowe stały się wydajniejsze, prostsze w zdobyciu i wytworzeniu oraz, co może najważniejsze, tańsze. Otworzyło to drzwi ku ich wykorzystaniu przez militarne czarne konie.

Chińscy „Gotowi na śmierć”

Etos śmierci w obronie tego, w co się wierzy, nie ominął Państwa Środka. Oddziały śmiałków, którzy nie bali się zginąć w imię ideałów, rozpowszechniły się na początku XX wieku. Wtedy Chińczycy spostrzegli, że rządzące Imperium Qing nie jest w stanie obronić się przed obcokrajowcami. Próby reform zostały zatrzymane przez cesarski zamach stanu. Wiele dzielnic lub nawet całych regionów państwa było przejętych przez ówczesne siły kolonialne.

Upokorzenie wynikające z tych swoistych „rozbiorów Qing” było dla młodzieży nie do zniesienia. Niedopuszczalnym było, by dotychczas dumne, ponadtysiącletnie Chiny zginały kolana przed obcymi. Skoro więc państwo nie chciało podnieść na nich ręki, a zamiast tego im pomagało, należało podnieść rękę na państwo. Ta logika zapoczątkowała w 1911 roku Rewolucję Xinhai, i następującą po niej Erę Militarystów, w których Chiny wplątały się w krwawą wojnę domową, by zdecydować, jak będzie wyglądać ich przyszłość.

Zarówno Cesarstwo, jak i rewolucjoniści, byli słabo wyposażeni. Oznaczało to, że ich desperacja kończyła się albo poddaniem się, albo, najczęściej w wypadku studentów, samobójczą szarżą. Żadna ze stron nie była w stanie zatrzymać drugiej ścianą ołowiu. Zmiana tej dynamiki nastąpiła kilkadziesiąt lat później. W 1937 roku nowoczesna armia japońska z bronią ciężką najechała Chiny. „Oddziały gotowych na śmierć”, jak tytułowano wojowników-samobójców, nie mogły opierać się na szalonych atakach na wrogie linie. Musieli się dostosować do nowej sytuacji.

Nacjonalizm połączony z odwagą i znaczną ilością materiałów wybuchowych okazał się cenną bronią przeciwko najeźdźcom ze wschodu. „Gotowi na śmierć” uzbrajali się w miecze oraz kamizelki opasane dziesiątkami granatów, by rzucać się pod czołgi Japończyków oraz w środek ich oddziałów. Jeden taki żołnierz podczas bitwy o magazyn Sihang zabił dwudziestu wrogów. Ich mały oddział wysadził w powietrze cztery czołgi japońskie. Nowa technologia Japonii zabrała Chińczykom szansę walki. Tania technologia im ją oddała.

Wietnamska „Bomba trzech szponów”

Południowi sąsiedzi Chin niedługo później mogli na własnej skórze poczuć huragan japońskiej maszyny wojennej. Wpierw doświadczyli błyskawicznej kampanii roku 1940, a później japońskiej okupacji roku 1945. Szowinistyczne i brutalne podejście najeźdźców do ludności cywilnej podsyciły w niej ogień buntu. Na wsiach prężnie rozwijał się Viet Minh, zbrojny ruch niepodległościowy. Czynił wypady w celu zdobycia jedzenia, wykradał fundusze. Zanim jednak mógł on bezpośrednio rzucić rękawicę okupantom, ci… Poddali się.

Wycofujący się Japończycy oddali władzę. W teorii – Francuzom, w praktyce – Viet Minhowi. Ten sprawnie zajął się zarządzaniem opuszczonych przez okupantów terenów oraz przejmowaniem porzuconego sprzętu. Jednym z nich była specyficzna broń przeciwczołgowa – „Lunge mine„. Wietnamscy partyzanci po zdobyciu ponad setki z nich przemianowali je na „Bom ba càng„, czyli „Bombę trzech szponów”. Źródłem nazwy były trzy sterczące z jej przodu metalowe pręty, dające żołnierzowi pomiar odległości od celu. Czego mu nie dawały? Dużej szansy przeżycia.

Wietnamczycy nie mieli jednak ani czasu, ani pieniędzy, by uzyskać skuteczniejszą alternatywę. Rok po ogłoszeniu niepodległości, Francuzi wrócili po swoją władzę nad koloniami. Dopiero pół miliona poległych i osiem lat później zdecydowali, że nie jest to walka, jaką mogą wygrać. Na nieszczęście mieszkańców Indiochin, ponownie mieli jedynie rok spokoju, zanim na horyzoncie pojawił się kolejny przeciwnik, jakim mieli być Amerykanie.

Zarówno Francuzi, jak i Amerykanie przybyli obciążeni ciężkim sprzętem, tratując i paląc starożytne dżungle nowoczesnymi czołgami. „Bomba trzech szponów” stawiała przed Wietnamczykami wybór. Mogli się poddać. Niedopuszczalne. Mogli czekać na to, że może zdobędą lepszą broń. Zbyt ryzykowne. Mogli też użyć własnych istnień jako przedłużenia miny. Wybrali ostatnią opcję. W końcu czym jest sto żyć wobec pięciuset tysięcy?

Japoński „Boski wiatr”

Nie sposób nie zauważyć, że Kraj Wschodzącego Słońca zdaje się nad wyraz często przeplatać z historią zbrojnego samobójstwa. Ich zwycięskie inwazje popychały innych ku walce przez śmierć, lecz w kilka lat role atakującego i ofiary miały się odwrócić. Po roku 1942, gdy szala wojny przechyliła się na stronę aliantów, tysiące osób zaczęło zgłaszać się do wszelakiej maści oddziałów samobójczych. Nurkowie-samobójcy, samobójcze łodzie, jak i łodzie podwodne, samobójcze torpedy, samobójcze misje powietrzne. Cała ta gałąź sił zbrojnych została adekwatnie nazwana – Japońskie Oddziały Ataku Specjalnego. Specjalnego, ponieważ zwykłe sposoby okazały się niewystarczające.

Najsłynniejszymi członkami tych oddziałów byli kamikaze, „Boski wiatr”, który według legend dwa razy zniszczył zagrażającą Japonii flotę Mongołów. Etos tych jednostek był mocno związany z tradycją bushi dawnej Japonii. Jak samurajowie przed samobójstwem wpierw pisali „wiersze śmierci”. Jak samurajowie, mieli przy sobie broń podręczną, by w razie pojmania odebrać sobie życie. Jak samurajowie, byli w śmierci uznawani za bohaterów. Wreszcie, jak samurajowie pod Shiroyamą z początku tekstu, ich poświęcenie odcisnęło swoje piętno na zbiorowej pamięci ludzkiej, a nie na liniach przeciwnika.

Największą siłą Oddziałów było pokazanie Aliantom, że Japończycy będą chcieli bronić wysp wszelkim kosztem. Jeśli stracą statki do walki z Amerykanami, poślą w ich stronę samoloty. Gdy stracą samoloty, wyślą nurków. Jeśli zaś Amerykanie ośmielą się zdesantować w samej Japonii, wyślą wszystkich zdolnych do walki.

Ta wizja zażartego japońskiego oporu była jedną z przyczyn, dla których Kraj Wschodzącego Słońca był w stanie podziwiać „blask tysiąca słońc”. Dla Amerykanów nieważna była odebrana wcześniej propozycja zawarcia pokoju. Sama myśl, że Japończycy mogą walczyć tak zaciekle jak kamikaze, spowodowała, że nie chcieli ryzykować. Z tego właśnie strachu narodziła się nowoczesna wizja zbrojnego samobójstwa. Samobójstwo niszczące nie armię, lecz morale.

Dzisiejsza wydajność

Dzisiejsze podejście do ataków samobójczych wśród krajów tak zwanej „cywilizacji Zachodu” jest zdecydowanie negatywne. Osoba publiczna nie jest w stanie powiedzieć „Terroryzm ma sens” i wyjść cało z medialnego sztormu, jaki nieuchronnie się wokół nich rozpęta. Jak można bronić ludzi, którzy mając w ręku broń, kierują ją w stronę bezbronnych cywilów? W jaki sposób usprawiedliwić czyn, który jest na miarę bandyty? Dlaczego ci, z którymi walczymy, nie walczą według naszych zasad?

Spójrzmy na ten problem z ich strony. Jesteśmy mieszkańcami rozwijającego się kraju, który głęboko wierzy w swoje ideały. Jakie? Jakiekolwiek. Przeciwko nam wysłana jest nowoczesna armia. W naszą stronę wymierzone są kamery termowizyjne. Samonaprowadzające rakiety z miliondolarową metką. Karabiny, które niedługo może nawet strzelać będą same. W otwartym starciu nie mamy szans. Co wtedy możemy zrobić? Co zrobili Chińczycy? Wietnamczycy? Japończycy? Jeśli kultury Dalekiego Wschodu uznasz za zbyt odległe, możesz bez problemu znaleźć przykłady z udziałem Luftwaffe czy też nasze własne, polskie.

Nie mając szans na równą walkę z armią, wiemy, że musisz poświęcić swoje życie. Jesteśmy gotowy na to. Nasza wiara jest silna. Ale XXI wiek przyniósł ze sobą nowy proch. Tak jak desperacka szarża nie dała zwycięstwa pod Shiroyamą, tak i nam nic nie dadzą taktyki sprzed wieku. Nawet poświęcając swoje własne życie, nie mamy szans z nowoczesną armią. Potrzebujemy innego celu. Takiego, który nie będzie próbował cię zastrzelić. Potrzebujemy cywila.

W taki sposób, czyniąc naszą armię coraz potężniejszą, złamaliśmy jedną z podstawowych zasad „Sztuki wojny” Sun Tzu. „Otoczonemu wrogowi musisz pozostawić jedną drogę wyjścia. Pokaż mu, ze istnieje bezpieczna droga ucieczki, i stwórz w jego umyśle świadomość, że ma inne wyjście niż śmierć. Dopiero wtedy uderzaj.” Nie zostawiliśmy tej drogi wyjścia – szansy równej walki. Teraz wróg znalazł swoją – słaby punkt społeczeństwa demokratycznego – zwykłych ludzi.