Hoofd van een vorst (1600-1750) uit de collectie van Stichting Nationaal Museum van Wereldculturen. Beeld Lourens Smak

‘Het is echt niet zo dat we van onze collectie af willen’, zegt Stijn Schoonderwoerd, directeur van het Nationaal Museum van Wereldculturen. ‘Maar we willen wel rekenschap afleggen over haar herkomst.’

Etnografische musea uit Oostenrijk, Zweden, het Verenigd Koninkrijk, Nederland en Duitsland zullen een deel van hun collectie in bruikleen afstaan aan een nieuw te bouwen museum in Benin City, Nigeria. Van teruggave, waar de Nigeriaanse regering al jaren op aandringt, is vooralsnog geen sprake. Maar Schoonderwoerd, gastheer van de Benin Dialogue, sluit niet uit dat het daar op termijn alsnog van komt. ‘Nu we afspraken hebben gemaakt over bruikleen, komt het gesprek over restitutie ook op een hoger plan te staan. Deze conferentie was niet het eindpunt van onze reis, maar slechts een volgende stap in een proces waar restitutie best eens onderdeel van zou kunnen zijn.’

Zoals de naam van de conferentie – Benin Dialogue – al aangeeft, ging het om een specifiek onderdeel van de collecties van de deelnemende musea: de zogenoemde ‘Benin bronzen’, kunstschatten die afkomstig zijn uit het koninkrijk Benin, dat nu onderdeel is van Nigeria. Het gros van deze voorwerpen – overwegend beelden en sieraden – is buitgemaakt tijdens een Britse strafexpeditie in 1897. Roofkunst dus, in de letterlijke zin van het woord. Ofwel: kunstbezit waarbij de huidige eigenaren zich volgens Schoonderwoerd niet behaaglijk bij zouden moeten voelen.

In die zin is de discussie over de eindbestemming van de Benin bronzen – feitelijk gaat het om legeringen van koper, zink en lood – best eenvoudig. ‘Van het gros van deze objecten staat vast dat ze na die strafexpeditie op de kunstmarkt zijn gekomen. Roof was dus de eerste handeling die ertoe leidde dat ze in onze musea terechtkwamen. Daardoor is het bezit van die objecten in strijd met wat we met tegenwoordig best normaal vinden: als je in oorlog bent met een land, vergrijp je je niet aan de cultuurschatten die je er aantreft.’

Van het grootste deel van de collectie van het Nationaal Museum van Wereldculturen, die uit 450 duizend voorwerpen bestaat, is niet zo eenvoudig vast te stellen of ze besmet zijn of niet. ‘Dat een voorwerp in koloniale tijden en onder koloniale machtsverhoudingen is verworven, impliceert niet dat het als roofkunst moet worden ingeschaald. Het kan ook zijn geschonken of door een ambtenaar, een soldaat of een handelaar zijn aangekocht.’

In het maatschappelijk debat tekenen zich twee opvattingen af over de geëigende bestemming van kunst uit koloniale tijden, en vele gradaties daartussen. ‘Aan de ene kant van het spectrum staan degenen die vinden dat alles terug moet naar de landen van herkomst, aan de andere kant staan de musea die zeggen: dit is werelderfgoed waar wij netjes op moeten blijven passen. Wij zeggen: laten we eens met een forensische blik kijken naar de herkomst van onze kunstvoorwerpen: hoe, wanneer en onder welke omstandigheden zijn ze verkregen? Dan weten we hoe we adequaat op eventuele claims moeten reageren, en kunnen we ook zelf tot teruggave besluiten.’

De meeste deelnemers aan de Benin Dialogue ‘zitten nog niet op die fiets’, geeft Schoonderwoerd toe. En dat heeft niet alleen te maken met bezitsdrang. ‘Stel dat zo’n topstuk uit Benin wordt teruggegeven, en dan na vier maanden aan de hoogste bieder op de kunstmarkt wordt verkocht, dan is de hele discussie over repatriëring terug bij af. Ook als duidelijk is dat het om roofkunst gaat.’