Polska zachowuje się jak kraj, który woli oglądać czarno-białą telewizję, skoro ta działa. W ten sposób zostajemy w tyle za Europą

Do 2030 r. zmiany klimatyczne wepchną w biedę kolejne 120 mln ludzi. 250 tys. ludzi rocznie będzie umierało na choroby spowodowane zmianami klimatycznymi

Polski rząd wspiera absurdalną tezę, zgodnie z którą zmiany klimatyczne odczujemy za 80 lat

W Europie Środkowej i Wschodniej głównym źródłem informacji są rządy, a te reprezentują interesy przemysłu węglowego

Wody Bałtyku podnoszą się. Tereny północnej Polski mogą zostać zalane, a wtedy tysiące wewnętrznych uchodźców skierują się w głąb kraju

***

Philip Alston jest profesorem prawa międzynarodowego i praw człowieka na Uniwersytecie Nowojorskim, a także specjalnym sprawozdawcą ONZ ds. skrajnego ubóstwa. W czerwcu 2019 r. opublikował raport "Climate Change and Poverty" (z ang. zmiany klimatu i bieda – red.), w którym napisał, że zmiany klimatu spowodują dramatyczne konsekwencje dla setek milionów ludzi do końca obecnej dekady.

W tym szeroko komentowanym raporcie prof. Alston jako pierwszy użył sformułowania "apartheid klimatyczny", odnoszący się do sytuacji, w której bogate kraje, które doprowadziły do zmian klimatycznych, zabezpieczą się przed ich skutkami dzięki posiadanym pieniądzom, a cierpieć będą pozostawione samym sobie kraje ubogie, które miały niewielki wpływ na emisję dwutlenku węgla.

Podczas III Kongresu Praw Obywatelskich zorganizowanego przez Rzecznika Praw Obywatelskich prof. Alston mówił o klimatycznych zagrożeniach dla świata i Polski. W rozmowie z Onetem wskazał na nieodpowiedzialne działania polskiego rządu, które mogą zdegradować nasz kraj do roli gospodarczego pariasa Europy.

Marcin Wyrwał: Na początku grudnia wszystkie kraje UE zobowiązały się do osiągnięcia neutralności klimatycznej do 2050 r. Wszystkie oprócz Polski. Czy należy wierzyć w zapewnienia polskiego rządu, że to wynik sprawnych negocjacji?

Prof. Philip Alston: Jeżeli Polska realizuje w ten sposób swoją strategię negocjacyjną, aby uzyskać więcej pieniędzy z Unii na przestawienie się na inne niż węgiel źródła energii, to może nie jest tak źle, jak to wygląda. Ale jeśli rozważa wyłamanie się z tego zobowiązania, to działa na szkodę własnych obywateli. Jakby Polska mówiła: "Mamy czarno-białe telewizory, które wciąż działają, więc zostaniemy przy nich przez następne 50 lat".

W ten sposób pański kraj stanie się całkowicie niekonkurencyjny i zostanie w tyle za innymi krajami, które będą korzystać z energii odnawialnej. Z czasem Polska zacznie odstawać na tyle, że będzie jej trudno handlować z tymi krajami. Najbardziej zadziwiający jest jednak fakt, że Polska po prostu nie dba o własne środowisko, a tym samym o własnych obywateli.

Nasz rząd tłumaczy to tak, że po latach komunizmu i uzależnienia od rosyjskiego węgla, Polska potrzebuje więcej czasu od innych krajów UE na przestawienie się na nowoczesne źródła energii.

Nie uznaję takiej argumentacji. Prawdziwym powodem jest to, że macie dużo węgla i chcecie go wykorzystać. Ten sam problem mamy w mojej rodzinnej Australii. Tam również jest dużo węgla. Australijski rząd właśnie postanowił otworzyć kolejną nową kopalnię, ponieważ nie jest gotowy, żeby przyznać, że kiedyś węgiel był drogocenny, ale dziś już nie jest. Prawda jest taka, że czas węgla minął. Nasze poczucie niesprawiedliwości, że właśnie tracimy nasze cenne zasoby, może jest nawet uzasadnione, ale ta technologia po prostu przestała być opłacalna. Dlatego trzeba iść do przodu.

W swoim szeroko komentowanym na świecie raporcie "Climate change and poverty" napisał pan, że do 2030 r. zmiany klimatyczne wepchną w biedę kolejne 120 mln ludzi, a po tej dacie z powodu niedożywienia, malarii, biegunki i stresu cieplnego będzie umierało dodatkowo 250 tys. ludzi rocznie. W odróżnieniu od wielu wcześniejszych raportów mówiących o perspektywie dziesięcioleci, 2030 r. to już niemal za chwilę.

Najbardziej niepokojąca ze statystyk mówi, że w ciągu ostatnich 30 lat wysłaliśmy do atmosfery więcej gazów cieplarnianych niż w całej wcześniejszej historii ludzkości. To znaczy, że emisja gazów cieplarnianych do atmosfery dramatycznie przyspieszyła przez ostatnie trzy dekady. Nikt już chyba nie ma wątpliwości, że w ciągu 10-12 lat dojdziemy do miejsca, w którym będzie za późno, aby powstrzymać temperaturę na świecie przed przekroczeniem kolejnych dwóch stopni Celsjusza, a być może znacznie więcej.

A te dwa stopnie, według Banku Światowego, przełożą się na 100-400 mln ludzi zagrożonych głodem oraz 1-2 mld ludzi bez dostępu do wystarczającej ilości wody.

W tym kontekście zaskakuje mnie tak wielki sceptycyzm wobec zmian klimatycznych w Polsce. Na stronie polskiego rządu przeczytałem bardzo mylące wyjaśnienie zmian klimatycznych. Napisano tam mianowicie, że owszem, występuje więcej huraganów, tornad, susz i powodzi, ale kończy się stwierdzeniem, że naprawdę poważne konsekwencje nastąpią do końca tego wieku. Polski rząd mówi zatem, że powinniśmy się martwić za jakieś 80 lat.

Czyli analiza polskiego rządu opiera się na znacznie wcześniejszych badaniach.

To absurdalna analiza, bo stoi w całkowitej sprzeczności z dowodami naukowymi. Jest niestety spójna z sondażami, według których większość Polaków uważa, że nie ma pilnej potrzeby przeciwdziałania zmianom klimatycznym. Polski rząd wspiera mentalność ludzi, którzy uważają, że pewnego dnia będziemy mieć problem, ale dziś nie musimy się martwić. Tymczasem stoimy na torach, po których jedzie na nas rozpędzony pociąg. Nie unikniemy zderzenia z nim, patrząc w inną stronę.

Polski rząd wspiera mentalność ludzi, którzy uważają, że pewnego dnia będziemy mieć problem, ale dziś nie musimy się martwić. Tymczasem stoimy na torach, po których jedzie na nas rozpędzony pociąg. Nie unikniemy zderzenia z nim, patrząc w inną stronę.

*

"Zaczniecie doświadczać wielu klęsk żywiołowych, które będą bezpośrednim efektem zmian klimatycznych"

*

Ten typ mentalności dotyczy wielu państw Europy Środkowej i tym bardziej Europy Wschodniej. Może w naszym regionie ignorujemy ten fakt, ponieważ wciąż jesteśmy krajami na dorobku i walczymy z większymi niż kraje Zachodu problemami, które mamy tu i teraz, dlatego nie dostrzegamy zagrożeń w szerszej perspektywie?

Myślę, że przyczyną różnego podejścia krajów do zagrożeń klimatycznych jest zawsze gospodarka. Kraje Zachodu posiadają bardziej różnorodne środki wywierania presji na władze. Z jednej strony jest więc magnat prasowy Rupert Murdoch, który tak jak ja pochodzi z Australii, i wykorzystuje każdą okazję, by w swoich mediach umniejszać znaczenie zmian klimatycznych. Robi to wyłącznie w swoim własnym interesie ekonomicznym. Także rząd Australii reprezentuje interesy australijskich elit, które czerpią korzyści z produkcji węgla. Ale po drugiej stronie mamy niezależne organizacje eksperckie, które co roku publikują poważne raporty na temat zagrożeń klimatycznych. Ludzie mają realny wybór.

W naszym regionie z tym wyborem jest chyba gorzej?

W Europie Środkowej i Wschodniej widzę sytuację, w której głównym źródłem informacji są rządy, a te reprezentują interesy przemysłu węglowego. Niezależni eksperci w tych krajach nie są w stanie przebić się z wynikami swoich badań do szerokiej opinii publicznej. W czerwcu 400 przedstawicieli środowisk akademickich podpisało list otwarty w obronie klimatu, ale miał on marne odzwierciedlenie w mediach. Niezależni naukowcy nie mają tu wystarczającej siły przebicia, aby zrównoważyć opinie promowane przez rząd.

Może Polska i inne kraje regionu tak ochoczo odmawiają uczestniczenia w walce ze zmianami klimatu, bo jak napisał Pan w raporcie, to najbogatsi spowodowali katastrofę klimatyczną i najbogatsi unikną jej konsekwencji, płacąc za swoje bezpieczeństwo. Konsekwencje poniosą głównie ci biedni, którzy mieli minimalny udział w emisji gazów cieplarnianych. Nasz region jest zdecydowanie bliżej tej drugiej grupy.

Bez wątpienia, jest to niesprawiedliwe. Tyle że odmowa udziału w walce ze zmianami klimatycznymi w żaden sposób nie pomoże tym biedniejszym krajom. Bo konsekwencje tych zmian i tak ich dosięgną. Jedyne co te kraje mogą zrobić, to zacząć działać teraz, aby próbować chronić własną ludność. Teraz jest czas, aby podejmować kroki, które złagodzą uderzenie. Czasami chodzi o tak proste sprawy, jak budowa zacienionych wiat, które powstają w USA w celu ochrony ludzi przez upałami. Temperatury będą tak wysokie, że bez odpowiedniego zabezpieczenia ludzie będą umierać na ulicach, więc jeśli nie zaczniemy szybko robić tego rodzaju rzeczy, zaczniemy płacić za to wysoką cenę.

Może ludziom w naszym regionie tak łatwo negować zmiany klimatyczne, bo wciąż ich nie doświadczamy. W Afryce są one namacalne, w postaci suszy, głodu, upałów. Tymczasem dla przeciętnego Polaka jedyny efekt zmian to brak śniegu na gwiazdkę.

Te zmiany zachodzą wszędzie, choć inaczej w każdym kraju. W Australii borykamy się z niekontrolowanymi pożarami buszu. Kiedy ludzie widzą je na własne oczy, mówią: "O Boże, zmiany klimatyczne są naprawdę czymś złym!". Dla Polaków nie jest to aż tak namacalne, ponieważ tu jest inny klimat. Ale zaczniecie doświadczać wielu klęsk żywiołowych, które będą bezpośrednim efektem zmian klimatycznych, ponieważ one radykalnie zaostrzają wszelkie zjawiska pogodowe. Zeszłego lata byłem na południu Francji. Znalazłem się tam akurat w najgorętszym dniu w historii tego kraju. To było po prostu nie do zniesienia. Ulice całkowicie opustoszały. Jeśli ten trend się utrzyma, to wkrótce ludzie nie będą w stanie przebywać w tym rejonie w środku lata. A jeżeli wycofają się stamtąd turyści, miejscowi będą musieli znaleźć sobie inne źródła zarobku.

A wracając do Polski?

Polska otrzyma ciosy z innych stron. To będą klęski żywiołowe, ale nie tylko. Już teraz gwałtownie podnosi się poziom wód Bałtyku. Wiele terenów może zostać zalanych. A wtedy wielu ludzi będzie musiało uciekać z północy kraju w kierunku południowym.

Czyli docieramy do problemu uchodźców klimatycznych. O ile łatwiej nam pomagać rodakom lub nawet ludziom z tego samego kręgu kulturowego, to jesteśmy narodem, który panicznie boi się uchodźców o odmiennym kolorze skóry i religii. Te obawy są zręcznie podsycane przez wielu polityków. Czy wraz ze zmianami klimatu jest możliwe utrzymanie ich z dala od polskich granic?

Wszystkie kraje znajdą się pod olbrzymią presją dotyczącą przyjmowania uchodźców klimatycznych. Tu nie ma alternatywy, nie będziemy mogli odesłać ich w miejsca, z których przybyli, ponieważ w tych miejscach nie będzie już można żyć. Na dłuższą metę żaden kraj nie będzie w stanie utrzymać zamkniętych drzwi. Może będziecie mieli szczęście i trafią do was akurat uchodźcy z południa Europy o podobnej kulturze i religii. Ale po świecie będą krążyły miliony ludzi. W ciągu 10 lat wielu ludzi zacznie uciekać z miejsc, w których dziś mieszkają. A żaden kraj nie jest zamkniętą wyspą w epoce zmian klimatycznych.

Nie tylko Europa Wschodnia próbuje się jednak zamknąć na uchodźców i negować zmiany klimatu. Negacjonizm zmian klimatycznych słychać przecież także w narracji prezydenta USA Donalda Trumpa.

Mieszkam w Nowym Jorku, więc dobrze wiem, co się dzieje się w Stanach Zjednoczonych. Widzę, że w takich stanach jak Nowy Jork, czy Kalifornia, ale także w wielu innych, zaczyna się podejmować zdecydowane kroki w związku ze zmianami klimatycznymi. Żałosne deklaracje Trumpa nie odpowiadają do końca temu, co dzieje się w USA. Jest wiele pozytywnych ruchów oddolnych, ale także branża finansowa zaczyna zmieniać swoją politykę. Duże fundusze inwestycyjne wycofują się z paliw kopalnianych, a tym samym zaczynają wpływać na działania amerykańskiego rządu. Do tej pory rząd pozostawał pod wyraźnym wpływem przemysłu wydobywczego, który karmił się ogromnymi dotacjami rządowymi i posiadał ogromne wpływy w kongresie i w administracji Trumpa. Przewiduję, że w niedługim czasie rząd zacznie odwracać się od tego przemysłu.

Może będziecie mieli szczęście i trafią do was akurat uchodźcy z południa Europy o podobnej kulturze i religii. Ale po świecie będą krążyły miliony ludzi. W ciągu 10 lat wielu ludzi zacznie uciekać z miejsc, w których dziś mieszkają. A żaden kraj nie jest zamkniętą wyspą w epoce zmian klimatycznych.

*

"Polska musi zdecydować, w której grupie się znajdzie"

*

Do tej pory rozmawialiśmy o hamulcowych w dziedzinie walki ze zmianami klimatycznymi. Które kraje są przodownikami w tej batalii?

Myślę, że jest to Unia Europejska. Nie chciałbym być odebrany jako osoba, która sprowadza wszystko do czynników ekonomicznych, ale moim zdaniem Europa dobrze ustawia się gospodarczo, wysuwając się na czoło technologicznych zmian w zakresie nowych źródeł energii. Jeśli Unia Europejska będzie liderem w dziedzinie tych technologii, to wszystkie inne kraje będą musiały do niej równać.

To będzie moment, w którym takie kraje jak Polska czy Australia będą bardzo żałować, że przez te wszystkie lata topiły swoje pieniądze w paliwach kopalnianych, zamiast inwestować w nowe źródła energii, w nowe miejsca pracy dla górników i systematycznie ograniczać swoje uzależnienie o węgla. Wszystkie te działania nie są szczególnie trudne do przeprowadzenia w tej chwili, ale okażą się niezwykle bolesne, jeśli będzie trzeba je wykonać natychmiast w warunkach kryzysowych.

Powiedział pan wiele gorzkich słów pod adresem polskiego rządu w kontekście jego gotowości do przeciwdziałania zmianom klimatycznym. Czy widzi pan w tej kwestii jakiekolwiek pozytywne oznaki ze strony rządu lub publicznych instytucji?

Marszałek Senatu bardzo poważnie mówił o swoich obawach dotyczących zmian klimatycznych. Stwierdził, że powinno to być jedno z kluczowych zadań dla rządu.

Tyle że marszałek senatu Tomasz Grodzki reprezentuje opozycję. Trudno mi uwierzyć, aby rząd z uwagą słuchał jego rad, szczególnie że pan marszałek nie jest osobą nadmiernie lubianą w partii rządzącej.

To prawda, ale Senat wciąż pozostaje ważnym elementem polskiego ustroju politycznego. Uważam, że rząd nie będzie mógł bez końca ignorować narastającej presji opozycji. Jest jeszcze coś: kiedy publikuję jakiś raport jako specjalny wysłannik ONZ, też często nie zauważam żadnych bezpośrednich reakcji ze strony rządów, ale wiem, że raport powoduje zakulisowe rozmowy na temat możliwych zmian w polityce różnych krajów. Inteligentny rząd, nawet jeśli oficjalnie mówi "nie", musi myśleć o możliwych rozwiązaniach realnych problemów powodowanych przez zmiany klimatyczne.

Choć Polska właśnie wyłamała się z europejskiego zobowiązania do osiągnięcia neutralności klimatycznej do 2050 r., to wciąż pozostaje w UE i być może presja zarówno ze strony opozycji, jak i Unii doprowadzą do pewnych zmian w polityce obecnego rządu. Jak jednak przymusić do działania kraje, które trują na znacznie większą skalę, a nie podejmują żadnych działań na rzecz neutralności klimatycznej, jak na przykład Rosja czy Chiny?

To prawda, że Rosja nie robi praktycznie nic dla poprawienia sytuacji i to jest realny problem dla świata. Rosyjski model państwa nie jest jednak tym, który chciałyby oferować swoim obywatelom cywilizowane kraje. Nieco inaczej jest w Chinach. Tamtejsze miasta są bardzo zanieczyszczone i Chińczycy są świadomi niebezpieczeństw wynikających ze zmian klimatu. Tamtejszy rząd podejmuje konkretne kroki w celu polepszenia sytuacji w tym kraju.

Jednak problem z Chinami polega na tym, że zaczynają outsourcingować swoje zanieczyszczenia. Robią to, budując swoje elektrownie węglowe w innych krajach, pozyskując energię dla siebie, lecz zanieczyszczając te kraje. Działania niektórych krajów, lub raczej ich brak, pozostają realnym problemem dla świata. Polska musi zdecydować, w której grupie się znajdzie.

(pmd)