Gastcolumn: Thijs Kleinpaste

In de eerste paar jaar van mijn middelbare schoolloopbaan las ik geen boeken, maar strips. Eén van die strips was Gilles de Geus, een Nederlandse pendant van Asterix en Obelix, bedacht door Hanco Kolk en Peter de Wit. De strip romantiseerde het beeld van de Opstand tegen de Spanjaarden-in min of meer gelijke pas met de stof in het geschiedenisboek waaruit ik toen ook les kreeg.

Later, tijdens mijn studie geschiedenis in Amsterdam, leerde ik over de echte Watergeuzen, die in 1572 negentien katholieke geestelijken van Gorcum martelden en vermoordden. Milde teleurstelling - ik had geleerd dat de Opstand over tolerantie en vrijheid ging.



Voor andere teleurgestelden bieden de historici Coos Huijsen en Geerten Waling troost. Op Oudejaarsdag schreven ze de opiniebijdrage 'Welk volk viert niet eens zijn eigen revolutie?'. Aanleiding was de Oudejaarsrede van Willem van Oranje, precies 450 jaar geleden, die blijkbaar 'vergeten geschiedenis' is - bewijs dat het unieke en revolutionaire van het ontstaan van Nederland is weggemoffeld.

Weggemoffeld? De komende vier jaar is de Opstand het eindexamenthema voor HAVO en VWO.



Weggemoffeld is het karakter van de Opstand. De historicus Jan Juliaan Woltjer noemde het een burgeroorlog. In sommige steden moesten afscheidingswallen worden opgetrokken om remonstranten en contraremonstranten bij elkaar weg te houden, en huurtroepen worden ingezet. Moderne historici zien de Opstand in de grotere context van Europa-brede religieuze (burger)oorlogen die plaatsvonden tussen de Reformatie en de Vrede van Munster, en minder (zoals in de negentiende eeuw) als de strijd van het Nederlandse volk tegen een Spaanse tiran.

Hoewel Willem van Oranje niet verantwoordelijk gehouden mag worden voor de plunderingen, martelingen en verkrachtingen van de Geuzen (hij verafschuwde hun misdaden), is het beeld van een religieuze bijna-burgeroorlog een beter handvat om het verleden mee te begrijpen dan dat van een moderne strijd voor gewetensvrijheid. En het mag flauw zijn, maar met de vrijheid van geweten werd in de zestiende eeuw iets anders bedoeld dan wat het nu betekent.



Uit naam van de nationale eigenwaarde die geleend kan worden van de gedachte aan een strijd voor gewetensvrijheid worden deze hinderlijkheden echter door Huijssen en Waling genegeerd. Alleen de korte notie dat protestanten en katholieken in Nederland 'lang onenigheid hadden' over de herdenking van de Opstand duidt er op dat niet de eigenlijke geschiedenis een probleem opleverde, maar de interpretatie ervan door kibbelende bevolkingsgroepen. Daarvan nu genoeg:

'Vandaag de dag is de tegenstelling tussen katholieken en protestanten niet relevant meer en is gebleken dat de nationale identiteit nog steeds als belangrijk wordt ervaren.'



Het meest veelzeggend aan die zin is dat de nationale identiteit hier blijkbaar het belangrijkste argument is om de Opstand te waarderen - de nationale identiteit die dicteert hoe het verleden moet worden geïnterpreteerd. Huijsen en Waling leveren de geschiedenis dienstmaagdelijk uit aan de instandhouding van nationale clichés.

Dus worden open deuren ingetrapt over 'vrijheid en verdraagzaamheid', en dat de Opstand een inspiratie was voor de Duitse dichters Schiller en Goethe, en de Franse denker Ernest Renan. Wat de drie overeenkomstig hebben is de hang naar romantiek en historische verbeelding. Beoordeeld naar moderne historische maatstaven houden de ideeën van deze dichters over de heldhaftige nationale vrijheidsstrijd geen stand. Dat geeft niet - ze waren het product van hun tijd. Maar het is iets anders om ze af te stoffen als voorbeeld voor nu.



De klacht dat historici soms de neiging hebben om pretbedervende zuurpruimen te zijn is nog geen vrijbrief om de fantasie dan maar zo de vrije loop te laten dat er van behoorlijke geschiedenis geen sprake meer is. Historici moeten clichés ontzenuwen, zeker omdat zulke (historische) clichés-als gestandaardiseerde bezweringsformules die het geweten sussen-dikwijls protheses worden voor zelf kritisch nadenken. Het cliché over de Nederlandse tolerantie, geboren uit de strijd tegen de Spanjaarden, is wat dat betreft het meest hardnekkig. De meeste Nederlanders hopen met een beroep daarop onder lastige vragen uit te komen. Over problematische decemberfolklore bijvoorbeeld.

Nederlanders hebben een dermate groot bijgeloof in hun eigen tolerantie dat ze zichzelf sympathieker vinden dan ze zijn. Het is erg Nederlands om allochtonen of niet-Nederlanders te gedogen zolang ze nuttig zijn of vermakelijk - draaglijk zolang het ons humeur niet ontregelt. De Telegraaf gaf een voorbeeld toen ze opriepen op de foto te gaan met de leukste Marokkaan die je kent. Dat is de tolerantie van iemand die net geduldig genoeg is om te bekijken wat de vreemdeling hem kan geven, maar niet veronderstelt dat die ook zijn gelijke zou kunnen zijn. Marokkanen zijn leuk zolang ze als folklore kunnen worden ingezet of een grappige culturele verrijking zijn. Maar in wezen word je in Nederland pas als gelijkwaardig behandeld als je eerst niet meer 'anders' bent.



Geholpen door clichés hebben Nederlanders zichzelf wijsgemaakt dat ze sinds Willem van Oranje zuivere tolerantie door hun aderen hebben stromen. De oproep van Huijsen en Waling is kitscherig en overbodig. Wel nodig is een geschiedenis van de Opstand, die eens niet gaat over het verheerlijken van Willem van Oranje, maar over de bloedige en moeizame worsteling die het kostte om te komen tot moderne ideeën over vrijheid - en welke prijs ervoor betaald werd. Kritische zelfreflectie is eindeloos meer waard dan de herhaling van versleten gemeenplaatsen.



Maar wellicht is dat ijdele hoop. Nederlanders houden teveel van kitsch om het geloof in hun nationale clichés op te geven.