Het Iraanse regime heeft de afgelopen jaren met wisselend succes tegenstanders in Nederland, Frankrijk en Denemarken proberen te vermoorden. De Europese Unie stelde deze week op voordracht van Nederland en andere direct betrokken EU-landen sancties in tegen Teheran. En dat is pijnlijk voor de EU, na het grote diplomatieke succes van de Iran-deal, de in 2015 overeengekomen beperking van het Iraanse atoomprogramma. Acht vragen.

Wat weten we van de liquidaties? Van twee Iraanse ballingen in Nederland staat vast dat ze zijn geliquideerd. In november 2017 werd Ahmad Mola Nissi, voorman van de organisatie ASMLA die streeft naar onafhankelijkheid voor de Arabisch sprekende minderheid in Zuidwest-Iran, in het Haagse Bezuidenhout doodgeschoten. Bijna twee jaar eerder trof dat lot ook de elektricien Ali Motamed voor zijn woning in Almere. Na zijn dood bleek dat deze zich een nieuwe identiteit had aangemeten. In werkelijkheid heette hij Mohammad Samadi en was hij in Iran bij verstek ter dood veroordeeld wegens zijn rol bij een aanslag, die in 1981 aan 73 Iraniërs het leven kostte. Een derde Iraniër, een 55-jarige man die medicijnen levert aan Iran, werd in april 2018 in Delft eveneens onder vuur genomen. Door uit zijn auto te springen en zigzaggend weg te rennen wist hij te ontkomen. Of hij ook politiek actief was, is niet duidelijk.

Hoe helder is de Iraanse betrokkenheid bij de liquidaties? Bij de moorden op Nissi en Samadi, alias Ali Motamed, rees onmiddellijk de verdenking dat Iran hier achter kon zitten, al heeft het land zelf dat altijd ontkend. Het Openbaar Ministerie stelde naar beide zaken onderzoeken in maar die zijn nog niet afgerond. Bij de moord in Almere, zo blijkt uit uitgelekte informatie van het OM, lijkt Iran te hebben gebruikgemaakt van huurmoordenaars uit Nederland. Naoufal F., bijgenaamd Noffel, een bekende Nederlands Marokkaanse crimineel uit Amsterdam die inmiddels in verband met andere zaken vastzit, wordt van deze moord verdacht. Een door de politie onderschept geheim bericht aan de schutters, twee mannen uit de Bijlmer, luidde volgens Het Parool: „Bro, een Turk, hij werkt gewoon alles electro shit of zo, hij rijd witte busje met Eneco erop, waar (waarom, red.) hij moet slapen weet ik niet en wil ik niet eens weten hahahah.” In het geval van Nissi heeft de politie nog niemand gearresteerd, evenmin als in de Delftse zaak. Hoewel er tot dusverre nog geen hard juridisch bewijsmateriaal is tegen Iran, betekent dat niet dat Iran geen verdachte meer is. Ook de AIVD boog zich over de zaken en concludeerde volgens de regering dat er „sterke aanwijzingen zijn” voor de Iraanse betrokkenheid. Daarom kondigden Nederland en andere EU-staten dinsdag nieuwe sancties aan. Wat die aanwijzingen zijn werd niet openbaar gemaakt.

Wie zijn er bijgezet op de sanctielijst? Allereerst het ‘directoraat binnenlandse veiligheid’ van het Iraanse Ministerie voor Inlichtingen en Veiligheid, dat in het verleden ook al in verband is gebracht met het vermoorden van politieke tegenstanders. Daarnaast zijn er twee Iraniërs toegevoegd, met naam en paspoortnummer: een 47-jarige diplomaat, in Wenen gestationeerd totdat hij vorig jaar werd gearresteerd en uitgezet in verband met een mislukte bomaanslag in Parijs. En een 66-jarige hoge functionaris in de Iraanse inlichtingendienst. Tegen beiden stelde Frankrijk vorig jaar al sancties in, en nu heeft dus de hele EU dat gedaan.

Wat houden de nieuwe sancties tegen Iran in? De getroffen Iraniërs kunnen niet meer bij in Europa gestalde financiële middelen of eigendommen. Ze kunnen ook geen nieuwe transacties meer doen in de EU. Of ze hier ook echt geld hebben wordt van tevoren niet onderzocht. Meestal wordt een ‘asset freeze’ gecombineerd met een visumverbod. Dat is nu niet zo. Iran valt namelijk onder een ouder sanctieregime, ingesteld na 9/11, waarin nog geen reisverbod zat. Dat zit wel in een recentere terroristenlijst, maar die heeft weer exclusief betrekking op Al Qaeda en ISIS. Iran hierbij zetten is ingewikkeld. Een compleet nieuw sanctieregime optuigen voor een handjevol Iraanse functionarissen is eveneens moeilijk. En het is ook een te sterk diplomatiek signaal. Volgens terreurexpert Jelle van Buuren (Universiteit Leiden) is het evident dat de EU de relatie met Iran niet teveel wil beschadigen, vanwege commerciële belangen en diplomatieke prestige. „De EU wil Iran genoeg waarschuwen om serieus te worden genomen, maar loopt tegelijkertijd op eieren.”

NRC Internationaal Elke werkdag de indrukwekkendste artikelen uit de wereldpers. Inschrijven

Hoe bedreigend is Iran in de praktijk en waarom handelt het zo? Het Iraanse regime heeft sinds het door de revolutie van 1979 aan het bewind kwam een zeer gespannen relatie gehad met veel westerse landen, in het bijzonder de Verenigde Staten die de regering van de afgezette sjah tot het einde waren blijven steunen. De oorlog die Irak in 1980 onder Saddam Hussein tegen Iran begon, gesteund door Saoedi-Arabië en de VS, bracht Iran aan de rand van de afgrond. De islamitische republiek overleefde echter, al liet de oorlog een diep trauma achter. Nooit meer, namen de ayatollahs en de generaals zich voor, moesten ze het zover laten komen. Daartoe acht de regering het gebruik van geweld gewettigd, om zijn positie te versterken of om figuren die het als vijandig beschouwde uit de weg te ruimen. Met het oog daarop heeft Iran, vooral na de val van Saddam Hussein in 2003, zijn positie in Irak gestadig versterkt. De strijd tegen Islamitische Staat bood Iran nieuwe kansen. Zo won het aan invloed door zijn Syrische bondgenoot Bashar Assad, samen met Rusland, te behoeden voor de ondergang. Eerder was het via Hezbollah in Libanon al een factor van betekenis geworden. Maar ook op kleinere schaal kan Iran hard toeslaan, als het zich in zijn veiligheid voelt bedreigd. Zoals Nissi ondervond. Diens dood leidde overigens niet tot rust. In september 2018 werd een aanslag uitgevoerd op een parade in de zuidwestelijke stad Ahvaz, die aan 25 mensen het leven kostte. Volgens Iran zat daar de ASMLA achter, al stelde ook IS zich ervoor verantwoordelijk. Iran is overigens geen monoliet en niet elke aanslag wordt per se gesteund door de regering.

Wat voor Iraanse ballingen zitten er in Nederland? Eind 2017 waren er volgens het CBS ruim 31.000 mensen van Iraanse afkomst in Nederland. Velen van hen arriveerden in de jaren na de revolutie van 1979 en waren politieke vluchtelingen die niets wilden weten van het theocratische bewind van de ayatollahs. Juist de afgelopen maanden groeide het aantal Iraanse asielzoekers weer. In het derde kwartaal van 2018 ontving Nederland ruim 600 asielzoekers uit Iran, een jaar eerder waren dat er nog 200. De Iraanse autoriteiten maken zich om de meesten niet druk, maar ze nemen Nederland wel zeer kwalijk dat het een organisatie als ASMLA toelaat op zijn grondgebied, terwijl die openlijk voor afscheiding pleit van Iran en geweld daarbij niet lijkt te schuwen (althans de Deense tak ervan, bij de Nederlandse tak is dat laatste minder helder). Mujahedeen Khalq, een Iraanse oppositiebeweging die ook lange tijd vrij actief was in Nederland, is inmiddels gereduceerd tot een factor zonder betekenis.

Waarom opereerde Nederland, anders dan de VS, zo terughoudend? Nederland zette vorig jaar zomer al twee Iraanse ambassademedewerkers uit, maar de regering wilde pas deze week bevestigen dat dit verband hield met de moord op de Iraanse dissident Ahmad Mola Nissi, in 2017 in Den Haag. En dat terwijl de Amerikanen die link al ruim een half jaar geleden openlijk legden, nadat president Trump de VS eenzijdig uit de Iraanse atoomdeal had teruggetrokken. En ook toen de Fransen vorig jaar oktober sancties tegen Iran instelden, bleef het in Nederland stil. Was Den Haag niet té behoedzaam? „In het belang van gemeenschappelijk optreden in EU-verband was vertrouwelijkheid noodzakelijk”, zegt minister Stef Blok (Buitenlandse Zaken, VVD) hier nu over. Terreur-expert Van Buuren begrijpt dat wel. „Je kunt beter de EU als politiek blok zo’n beslissing over sancties laten nemen”, zegt hij. „Want alleen ben je kwetsbaarder.” Hij wil maar zeggen: tegen een kleiner land zal Iran meer durven, tegen de EU minder. Grote landen als Frankrijk en de VS kunnen zich meer permitteren. Dat neemt niet weg dat ook een klein land als Denemarken vorige herfst wel krachtige taal jegens Iran durfde te laten horen na een mislukte aanslag daar. Lees ook: EU straft Iran, maar niet te hard