Ze staken te veel, ze hinderen te veel, zo kan het niet verder, vinden sommigen. Klopt het? Kampen de vakbonden met een imagoprobleem?

Vicky Vanhoutte

Vakbonden, ze staken en betogen te pas en te onpas. Hoe meer mensen ze daarbij kunnen hinderen, hoe liever. Op de sporen lopen, snelwegen blokkeren, het gebeurt allemaal en het leidt soms tot dodelijke ongevallen.

‘De uitoefening van het stakingsrecht moet aangepast worden aan het huidige maatschappelijke draagvlak’, zei minister van Werk Kris Peeters (CD&V) in De Standaard. ‘Mensen hebben er steeds meer problemen mee.’ N-VA gaat nog verder en valt de vakbonden frontaal aan op hun fiscale voordelen en op hun juridische statuut. Zonder dat dat de partij schade berokkent, niemand neemt het nog op voor de vakbond.

Of lijkt dat alleen maar zo? Zijn wij de vakbonden echt beu? Hebben ze een imagoprobleem of valt het allemaal wel mee?

Het aantal leden stijgt

Volgens Marc Hooghe, politicoloog en socioloog aan de KU Leuven, zijn daar absoluut geen aanwijzingen voor. ‘In het vertrouwen in de vakbonden zit geen daling. Het aantal leden stijgt zelfs’, zegt hij.

Wel constateert Hooghe een verschuiving van de machtsbasis. ‘Traditioneel staan de vakbonden sterk in de industrie en de ambtenarij en niet in de kenniseconomie, de dienstverlenende sector dus. Die wint steeds meer aan belang. Bovendien werken er veel hoogopgeleiden, die zich vaak niet aansluiten bij de vakbond omdat ze denken: ik zal mezelf wel beschermen. Diezelfde hoogopgeleiden staken dus ook nooit mee én hebben steeds meer middelen om hun ongenoegen te ventileren: de sociale media. Ze zijn mondiger én ze gebruiken die macht ook.’

Hooghe vergelijkt. ‘Bij de laatste grote staking, op 7 oktober, zaten de treinen vol met mensen met rode, groene en blauwe jasjes. Met 80.000 waren ze. Die 80.000 zijn niet de mensen die twitteren. Dat zijn er vaak maar een paar.’

‘En die worden te vaak gelijkgesteld met de publieke opinie’, zegt ook Kurt Vandaele, onderzoeker aan het Europees Vakbondsinstituut. ‘Tenminste, dat is wat de media ervan maken. Terwijl de mensen die Twitter zitten, vaak ook opiniemakers zijn. Een arbeider heeft er allicht de tijd niet voor tweets te versturen.’

Dat er ongenoegen is, Hooghe ontkent het niet. ‘We bevinden ons nu eenmaal in een stakingsgolf’, zegt hij, ‘net zoals in het najaar van 2014. Dan krijg je sowieso klachten. Is de golf voorbij, dan gaan die klachten vanzelf weg.’

Dienstverlening, maar dat niet alleen

België, zegt Hooghe, bekleedt op Europees vlak een uitzonderlijke positie. Het heeft een van de hoogste syndicalisatiegraden van Europa. Uit een onderzoek van het Centrum voor Sociaal Beleid uit 2011 bleek dat de helft van de Belgen lid is van een vakbond.

Een van de verklaringen voor zijn populariteit is het Ghent-systeem. Vakbonden staan in voor werkloosheidsuitkeringen en doen dus aan dienstverlening.

‘Maar dat is maar een deel van de verklaring voor het succes’, zegt Hooghe. ‘Want: de vakbonden tellen veel ambtenaren en leerkrachten onder hun leden, mensen die meestal vastbenoemd zijn en dus niet afhankelijk van de dienstverlening van de vakbonden. Toch blijven ze lid. De reden: de vakbond is een machtsorganisatie. Ze zitten verankerd in het beleid, zijn vertegenwoordigd in verschillende organen. Dan heb je er belang bij dat systeem in stand te houden. Dat is een zichzelf reproducerend geheel.’

Dat zie je overal in Europa, zegt Hooge: zitten de vakbonden stevig in het beleid verankerd, dan blijft hun aantal leden aantal stabiel. In landen waar ze weinig macht hebben, hebben ze ook weinig leden. ‘Dat is logisch. Als je de vakbonden kortwiekt, waarom zou iemand er dan lid van willen worden?’

‘De populariteit van de vakbonden, zo blijkt uit cijfers van de Eurobarometer, daalt in landen waar het economisch slechter gaat, zoals in Spanje en Griekenland’, zegt Vandaele. ‘Daar worden vakbonden geassocieerd met de politieke elite.’

En wat met het verwijt dat de vakbonden oubollig zijn, en vooral een mannenbastion?

‘Tien, vijftien jaar geleden werden de bonden nog gedomineerd door mannen’, zegt Hooghe. ‘Nu verandert dat. Je ziet steeds meer vrouwen.’

‘Dat oubollige imago klopt dan weer wel, maar dat geldt voor zowat alle grote sociale organisaties. Kijk maar naar het Davidsfonds. Daardoor is het ook voor jongeren minder aantrekkelijk.’

Wat Kurt Vandaele nuanceert. ‘Uit de European Values Study, die om de negen jaar gebeurt, blijkt dat in België de vraag van jongeren naar een lidmaatschap stijgt.’ Op Europees vlak is dat anders. ‘Niet omdat jongeren ertegen zijn, wel omdat ze niet weten wat het is, een vakbond.’

De mensen zouden de treinstakingen kotsbeu zijn.

‘Een beperkt aantal mensen treft heel veel mensen, ja’, zegt Hooghe. ‘En ik zei het al: je hebt er nu veel, omdat je in een stakingsgolf zit.’

‘Bovendien’, vervolgt Hooghe, ‘is dit een rechtse regering, die dingen wil veranderen en wil besparen. Logisch is het dan dat je syndicaal protest krijgt. Heb je een linkse regering, dan wordt er traditioneel ook minder gestaakt. De vakbonden grijpen dan naar andere middelen om te onderhandelen, er is meer overleg.’

Voor de huidige verkiezingen was CD&V de machtigste partij, zegt Hooghe, die een uitstekende relatie heeft met het ACV. ‘Nu is de grootste partij de N-VA, die niet gekoppeld is aan een vakbond en er dus ook geen historische band mee kan hebben. En dus gaat de partij voluit in haar kritiek, in haar virulente discours tegen de vakbonden. Dat is niet zozeer omdat ze een been heeft om op te staan, want juridisch is het onmogelijk om de fiscale voordelen bij de vakbonden apart te regelen. Een lidkaart, om het even dewelke, is altijd een fiscaal aftrekbare uitgave. Dan zou je ook de fiscale voordelen van de lidkaart van de Journalistenbond moeten afschaffen.’