„Chłopi bali się Polski niesłychanie, wierząc, że z jej powrotem przyjdzie na pewno pańszczyzna i najgorsza szlachecka niewola. Powstania uważali za jakąś potworną zbrodnię, której nawet nie umieli nazwać ani określić, a powstańców za dzikich, pomylonych zbrodniarzy, będących plagą ludności i nieszczęściem dla chłopów”. To cytat ze wspomnień Wincentego Witosa, czołowego działacza ludowego, w latach 1920-1921, 1923 i 1926 premiera Polski. Witos, który urodził się w 1874 r. w dość ubogiej rodzinie chłopskiej z okolic Tarnowa, pisał o nastrojach panujących na wsi w czasach jego dzieciństwa i młodości. Dziś oceny, jakie przedstawiał, mogą niejednego zdumiewać, a nawet oburzać. Jak to, polski chłop nie chciał Polski, powstania uważał za zbrodnie?! Warto jednak przełamać skłonność do rzutowania w przeszłość naszych obecnych wyobrażeń i przyjąć do wiadomości to, co wynika z badań historyczno-socjologicznych.

W 1976 r. amerykański historyk Eugen Weber opublikował pracę „Peasants into Frenchmen”. Można by to przetłumaczyć: „Z chłopów Francuzi”. Tytuł miał jeszcze drugą część: „Modernizacja wiejskiej Francji, 1870-1914”. Książka – nieprzetłumaczona niestety na polski – stała się akademickim bestsellerem, wywołała dyskusję i zapoczątkowała szereg studiów na temat tego, kim byli XIX-wieczni chłopi. Weber wskazywał, że jeszcze w połowie XIX w. mieszkańcy francuskiej wsi w większości nie mówili po francusku, lecz używali lokalnych dialektów, żyli niemal wyłącznie sprawami swych małych społeczności i nie uważali się za Francuzów. Trzeba było istotnych przemian cywilizacyjnych i intensywnych działań klasy politycznej, aby wieśniacy zostali unarodowieni. Kolej, lepsze drogi, telegraf, gazety, szkoła elementarna, służba wojskowa – wszystko to stopniowo przełamywało fizyczną i mentalną izolację chłopstwa. Władze państwowe i elity polityczne mogły teraz upowszechniać przekonanie, że wszyscy mieszkańcy Francji są Francuzami.

Ustalenia Webera były tym ciekawsze, że pisał przecież o kraju przodującym w rozwoju, wielkim centrum kulturalnym i politycznym. Zgodnie z obiegową opinią francuska tożsamość narodowa miała być już w XIX stuleciu dobrze ukształtowana. Tymczasem okazywało się, że w wieku pary i elektryczności tamtejsi chłopi żyli jeszcze w znacznej mierze tak jak w dawno – zdawać by się mogło minionej epoce. Europa się zmieniała, ale zmiany wolno docierały na wieś. Wieśniacy byli przywiązani do religii, uznawali autorytet władzy państwowej, lecz idea narodowa przez długi czas docierała do nich z trudem i inaczej chyba być nie mogło. „Naród” to pojęcie nowoczesne, a chłopi żyli w warunkach tradycyjnych. Członkowie narodu, przy wszystkich różnicach – zamożności, pozycji społecznej, poziomu wykształcenia – jakie ich dzieliły, jako Francuzi mieli być równi i solidarni. Chłopi od wieków stykali się z nierównością, świat poza granicami rodzinnej wsi uznawali za obcy, do ludzi z miasta odnosili się w najlepszym razie z nieufnością. Z chłopskiego punktu widzenia idea wspólnoty obejmującej ogół mieszkańców kraju wydawała się czymś dziwacznym czy nawet odstręczającym.

Fot.: Wikimedia commons / BRAK

Jeśli francuscy chłopi stawali się Francuzami pod koniec XIX w., to w słabiej rozwiniętych regionach Europy procesy takie musiały dokonywać się jeszcze później. Największe problemy z unarodowieniem wsi pojawiały się tam, gdzie chłopstwo było silnie podporządkowane warstwie tradycyjnie uprzywilejowanej, czyli szlachcie. W początku XIX w. od Prus przez ziemie polskie do Rosji i Austrii rozciągała się „Europa pańszczyzny”: chłopi nie mieli prawa opuszczania gospodarstw i musieli przymusowo pracować w majątkach szlacheckich. Nierówność przybierała na tych obszarach postać szczególnie głęboką i trwałą. Szlachta pozostawała w większości głęboko przekonana o swej naturalnej, w istocie biologicznej wyższości nad tzw. chamstwem; chłopi patrzyli na swych panów z mieszaniną podziwu, szacunku i wrogości. Kiedy w epoce Wielkiej Rewolucji Francuskiej i wojen napoleońskich do tej części Europy zaczęły docierać idee demokratyczne, wywołało to wzrost napięć społecznych. Na wsi nasilały się niepokoje, których najostrzejszy przejaw na ziemiach polskich stanowiła rabacja galicyjska.

Największe problemy z unarodowieniem wsi pojawiały się tam, gdzie chłopstwo było silnie podporządkowane warstwie tradycyjnie uprzywilejowanej, czyli szlachcie.

Ta krwawa rebelia dobrze pokazuje, z jakimi trudnościami wiązało się przekształcanie chłopów w Polaków. W 1846 r. organizatorzy powstania liczyli, że uda im się zachęcić chłopów do walki o odbudowę państwa polskiego. Reakcją na powstańcze przygotowania stał się wybuch przemocy wymierzonej w panów. Po latach łatwo byłoby zarzucać powstańcom naiwność, ale wszyscy przecież, w mniejszym czy większym stopniu, widzimy to, co chcemy widzieć. Radykałowie, którzy szykowali narodowe powstanie, usilnie chcieli widzieć w chłopach patriotyczny potencjał – być może ukryty i przytłumiony, lecz możliwy do wykorzystania. Było to przeświadczenie popularne wśród działaczy narodowych. Po doświadczeniach rabacji iluzję chłopskiego patriotyzmu ratowano, zrzucając winę za wybuch rebelii na urzędników austriackich. Niektórzy z nich istotnie zachęcali chłopów do przeciwstawiania się „wrogom cesarza”, dziś wiemy jednak, że istotne przyczyny buntu tkwiły znacznie głębiej.

„Smartfony w najlepszych cenach. Sprawdź oferty”

W destabilizującym się, pogrążonym w kryzysie świecie pracy przymusowej i dyscyplinowania za pomocą kar fizycznych gwałtowne konflikty miały charakter strukturalny – były wpisane w społeczną rzeczywistość. W takim świecie idea narodowej wspólnoty łączącej panów i chamów nie mogła się zakorzenić. Tyle wynika z dzisiejszej analizy ówczesnych realiów. Wtedy patrzono na to jednak z innej perspektywy.

Nie miałoby sensu zarzucanie chłopom narodowej obojętności – idea narodu była niezgodna z całym ich doświadczeniem życiowym. Podobnie nie należałoby wyśmiewać naiwności konspiratorów i powstańców, którzy na chłopstwo liczyli: tylko masowy, obejmujący wieś ruch dawał jakieś szanse sukcesu w walce z zaborcami. Bywało w tym dużo instrumentalnego traktowania chłopów, którzy mieli tworzyć milionowe armie walczące o przywrócenie pańskiego państwa. Ale było też wiele szczerego przekonania, że przyszła Polska powinna być również ojczyzną mieszkańców wsi.

Szlachecko-inteligenckiemu zainteresowaniu chłopstwem sprzyjał europejski klimat umysłowy. W Europie nasilały się dążenia emancypacyjne, coraz częściej podawano w wątpliwość tradycyjne hierarchie społeczne. Tracono przeświadczenie, że kultura warstw wyższych jest bardziej wartościowa od kultury ludu. Słychać było głosy, że właśnie lud, czyli przede wszystkim chłopi, to skarbnica prawdziwych wartości. Wśród uprzywilejowanych i bogatych – mówiono – wiele jest zepsucia, natomiast wieśniacy żyją w sposób naturalny i autentyczny, w bliskim kontakcie z przyrodą, obce im są sztuczne konwencje, które wypaczają egzystencję elit.

To nowe spojrzenie na sposób życia i kulturę chłopstwa miało szczególne znaczenie dla kształtowania się tożsamości narodowej. Demokratyczni publicyści dowodzili, że lud stanowi ważny składnik narodu: podczas gdy warstwy wyższe łatwo ulegają zagranicznym wpływom, na wsi zachowują się nietknięte prawdziwie rodzime wartości. Chłop zaczynał być idealizowany w duchu zgodnym z pragnieniami działaczy narodowych – pod chłopską strzechą miały kryć się uczucia patriotyczne i wszelkie cnoty moralne. Rabacja galicyjska była oczywiście bolesnym ciosem dla entuzjastów tego rodzaju idealizacji. W wyobraźni narodowych elit rysował się dwoisty obraz chłopa: z jednej strony cnotliwy patriota, z drugiej – rozbestwiony rebeliant. Kiedy jednak wybuchło powstanie styczniowe, żadne z tych wyobrażeń się nie zmaterializowało. W ziemiańskich dworach lękano się powtórki tego, co kilkanaście lat wcześniej stało się w Galicji. Obawy ziemian się nie potwierdziły, ale nie ziściły się także nadzieje konspiratorów: wieś w zdecydowanej większości pozostała bierna.

Reformy znoszące pańszczyznę były prawdziwym przełomem w dziejach wsi.

Upadek powstania styczniowego przyniósł decyzje kończące długi proces likwidacji systemu pańszczyźnianego na ziemiach polskich. W 1864 r. car Aleksander II wydał ukaz o nadaniu chłopom własności gruntów, które uprawiali. Reformy agrarne chcieli przeprowadzać polscy działacze (powstanie styczniowe zaczynano, ogłaszając taką reformę), lecz ostatecznie wcielały je w życie obce rządy. Napoleon I nadał chłopom wolność osobistą w Księstwie Warszawskim, w epoce napoleońskiej rozpoczął się także cykl reform w państwie pruskim; w 1848 r. ziemię na własność otrzymali chłopi galicyjscy.

Reformy znoszące pańszczyznę były prawdziwym przełomem w dziejach wsi. Długofalowe konsekwencje ekonomiczne tych działań nie zawsze okazywały się zbawienne, lecz nie ulega wątpliwości, że życie chłopów zaczęło się wtedy zmieniać w zasadniczy sposób. Rozpadł się wielowiekowy układ zależności, który czynił z chłopstwa poddańczą masę. Nie mógł zniknąć bez śladu: jeszcze przez długie lata w polskim społeczeństwie wyczuwano podział na panów i lud. Pańszczyzna miała swój żywot pośmiertny. Chłopskie obawy, że zostanie przywrócona, sięgnęły daleko poza opisywany przez Witosa przełom XIX i XX wieku. Kiedy pod koniec lat 40. minionego stulecia przygotowywano stalinowską kolektywizację rolnictwa, nie brakowało chłopów, którzy widzieli w tym powrót reżimu pańszczyźnianego. Wzajemne resentymenty miasta i wsi, do dziś nie całkiem wygasłe, to w dużym stopniu spuścizna po epoce pańskiego folwarku i chłopskiej pracy przymusowej. Lecz choć czasy te pozostawiły głębokie ślady, to wyzwoleni z poddaństwa i pańszczyzny, poddawani coraz silniejszemu wpływowi nowoczesnej cywilizacji chłopi mogli wychodzić poza wąskie ramy dotychczasowej egzystencji. To zaś oznaczało nabywanie tożsamości narodowej.

„Potrzebujesz komputera do pracy? Oto najlepsze oferty”

Łatwiej było jednak we Francji robić z chłopów Francuzów, niż na ziemiach polskich powiększać liczbę Polaków. Państwo francuskie rozporządzało potężnymi instrumentami kształtowania wyobrażeń i poglądów, państwo polskie do zakończenia I wojny światowej nie istniało. Etniczniepolscy chłopi byli przedmiotem intensywnego zainteresowania polskich działaczy narodowych, ale znaleźli się też w zasięgu działania aparatów nacisku, którymi operowały państwa zaborcze.

Galicji na początku lat 70. XIX w. przyznano autonomię: zarząd kraju znalazł się w rękach polskich elit ziemiańsko-inteligenckich, w szkołach uczono po polsku, kultura mogła się swobodnie rozwijać. Pod rządami rosyjskimi i prusko-niemieckimi zakres używania języka polskiego starano się możliwie ograniczyć, a wychowanie w duchu lojalności wobec państwa łączono z wpajaniem przekonania o wyższości tzw. narodu panującego.

Fot.: Wikimedia commons / BRAK

Koniec XIX w. to okres, w którym europejscy chłopi zaczynali liczyć się w polityce. Dla ludzi myślących o przyszłości państw i narodów stawało się jasne, że postawy mieszkańców wsi mogą mieć istotne znaczenie. W Polsce po powstaniu styczniowym ostro krytykowano dominującą wcześniej tradycję szlachecką. Szlachta odchodziła w przeszłość, rząd dusz przejmowała po niej inteligencja, a chłopi – już wcześniej idealizowani przez demokratów – wyrastali na bohaterów inteligenckiej wyobraźni. Kosynierzy odgrywali skromną rolę w rzeczywistym powstaniu kościuszkowskim; w powstaniu wyobrażonym wysunęli się na czoło jako symbol ludowego patriotyzmu. Idealizacje towarzyszyły wszakże działaniom zaskakująco skutecznym: aktywiści, propagujący na wsi polskie wyobrażenia narodowe, z powodzeniem przeciwstawiali się germanizacji i rusyfikacji.

Procesy kształtowania się chłopskiej tożsamości narodowej trwały jeszcze w XX w., lecz przemiany te miały już wtedy mocne fundamenty.

Trudno wyobrazić sobie ówczesny ruch narodowy bez inteligenckich działaczy, grubym błędem byłoby jednak twierdzenie, że chłopi stanowili bierny obiekt unarodowienia. Jeśli przyswajali sobie propagowane wśród nich treści, to dlatego, że im odpowiadały. Szybko rozwijający się ruch ludowy dawał wyraz chłopskim dążeniom do politycznej samodzielności.

Dystansującym się od tradycyjnych elit ludowcom zdarzało się wchodzić w konflikty z duchowieństwem katolickim, ale Kościół stał się ważnym łącznikiem między wsią a ideami narodowymi. Znaczną część ludzi, którzy przekonywali chłopów do tych idei, stanowili księża. Niechęć, jaką wieś mogła czuć do szlachty Polaków, słabła, gdy hasła o potrzebie narodowej jedności wspierał autorytet Kościoła.

Procesy kształtowania się chłopskiej tożsamości narodowej trwały jeszcze w XX w., lecz przemiany te miały już wtedy mocne fundamenty. I trzeba na zakończenie dodać, że ekspansja poczucia narodowego na wsi, wspierana przez kler, nie pozostała bez wpływu na wyobrażenia, jakie wiązano z polskością: umacniało się przekonanie, że Polak powinien być katolikiem.

Prof. Tomasz Kizwalter - wykładowca Uniwersytetu Warszawskiego, badacz dziejów XIX w. Autor książek: „Historia powszechna, wiek XIX”, „O nowoczesności narodu”, „Nowatorstwo i rutyny. Społeczeństwo Królestwa Polskiego wobec procesów modernizacji 1840-1863”