Badanie ma na razie mały zasięg, bo badacze sprawdzili próbki kału zaledwie 8 osób i tylko przez jeden tydzień, ale w każdej bez wyjątku próbce znaleźli ślady plastiku

Wyniki na razie oceniają recenzenci i żeby je potwierdzić, konieczne będzie powtórzenie badań na znacznie większej próbie

Jednak już teraz na podstawie tych wyników naukowcy szacują, że w organizmach ponad połowy światowej populacji może znajdować się plastik

W swojej krótkiej historii plastik przeszedł długą drogę – od "cudownego materiału" do obiektu rosnących, globalnych obaw

Nie ma żywych organizmów, które umiałyby rozkładać znany dzisiaj plastik, stąd większość wyprodukowanego od początku jego istnienia wciąż gdzieś tam jest

Aż dziw, że nikt na to wcześniej nie wpadł. Kiedy w ubiegłym roku dwoje austriackich naukowców odkryło, że plastik najprawdopodobniej można znaleźć w organizmach większości ludzi, udało im się to nie dlatego, że opracowali jakąś nowatorską, złożoną metodę badania – ale dlatego, że jako pierwsi postanowili to sprawdzić i to w najprostszy możliwy sposób.

Badacze poprosili mianowicie osiem osób – głównie w Europie, ale także w Japonii i Rosji – aby przez tydzień dokładnie notowały wszystko, co jedzą. A później przebadali próbki kału tych osób w poszukiwaniu plastiku.

I znaleźli go w każdej bez wyjątku próbce: średnio po 20 małych kawałków w każdych 10 gramach stolca. Zważywszy że człowiek wydala go dziennie średnio od 400 do 500 gramów, to oznacza, że codziennie w odchodach każdego z nas znajduje się od 800 do 1000 kawałków tak zwanego mikroplastiku.

Philipp Schwabl z uniwersytetu medycznego w Wiedniu i Bettina Liebmann z austriackiej agencji ochrony środowiska przyznają, że ich odkrycie to dopiero wstęp do poważniejszych analiz. Z ich badań nie dowiemy się, skąd konkretnie bierze się ten plastik, z czego się składa i jak – albo czy – wpływa na nasze zdrowie.

Badanie jest obecnie przedmiotem oceny recenzentów, a żeby je potwierdzić, konieczne będzie powtórzenie go na znacznie większej próbie. Jednak na podstawie jego wyników naukowcy szacują, że w organizmach ponad połowy światowej populacji może znajdować się plastik.

Badanie wywołało także falę obaw o potencjalny wpływ plastiku na zdrowie ludzi i przyspieszyło zmiany, jakie zachodzą w postrzeganiu plastiku.

W swojej krótkiej historii plastik przeszedł długą drogę – od "cudownego materiału" do obiektu rosnących, globalnych obaw. Wielka Pacyficzna Plama Śmieci; plastikowe śmieci znajdowane w ciałach ryb, żółwi i wielorybów; mikroskopijne kawałki plastiku w naszych ciałach – wygląda na to, że plastik można znaleźć po prostu wszędzie.

Polecamy: POLITICO w oryginale - Czy Theresa May ma szanse na kompromis z Partią Pracy w sprawie brexitu

Z plastikiem diabelnie trudno cokolwiek zrobić

Jego produkcja jest niezwykle tania, używa się go niemal wszędzie i jest niewiarygodnie trwały. Te cechy sprawiają, że plastik jest niezastąpiony w wielu dziedzinach współczesnej gospodarki – od opakowań i mody po medycynę i transport. Ale te same cechy decydują także o tym, że pozbywanie się go i związane z tym regulacje to prawdziwy koszmar.

Nawet jeśli nauka nie zna jeszcze dokładnie wpływu tworzyw sztucznych na nasze organizmy, obawy zaczynają narastać.

– Jesteśmy w trakcie wielkiego doświadczenia na ludziach, badającego, jak to na nas wpływa – mówi Alice Bernard, prawniczka reprezentująca organizację ekologiczną ClientEarth. – Nikt tego wcześniej nie przemyślał.

Wystarczyło nieco ponad sto lat, aby plastik stał się wszechobecny w naszym życiu, w naszym środowisku, a być może także w naszych ciałach.

Pierwszy plastik produkowany na skalę masową został wynaleziony w 1907 r. przez pracującego w USA, ale pochodzącego z Belgii naukowca Leo Baekelanda. Baekeland stworzył twardy, ale dający się kształtować materiał, zachowujący kształt po podgrzaniu – i otworzył w ten sposób coś na kształt odwróconej puszki Pandory, z której uwolnił się potężny huragan nadziei i mikroskopijny chaos.

Plastikowy boom i nieszczęście

Boom na plastik zaczął się na dobre po II wojnie światowej, kiedy globalna produkcja tworzyw sztucznych wzrosła z 1,5 miliona ton w roku 1950 do 100 milionów ton w 1989. W 2017 r. roczna produkcja osiągnęła już poziom 350 milionów ton.

"Produkt po produkcie, rynek po rynku, plastik stawiał wyzwanie tradycyjnym materiałom – i wygrywał", pisała Susan Freinkel w swojej książce o wszechobecności tego tworzywa. Możliwości plastiku są niemal nieograniczone: w różnych formach zastępuje on stal w motoryzacji, drewno w przemyśle meblarskim, papier i szkło w opakowaniach czy bawełnę w ubraniach.

Wkrótce też nowy materiał zaczął trafiać do środowiska.

Choć większość plastiku wytwarza się z ropy naftowej – a więc substancji organicznej – to w procesie produkcji poszczególne cząstki chemiczne ulegają przekształceniu, wytwarzając niezwykle silne wiązania węglowe, nie przypominające niczego, co powstaje w naturze. Ta wyjątkowość sprawia, że organizmy rozkładające materię organiczną nie potrafią rozkładać plastiku.

A to – w połączeniu z faktem, że wiele plastikowych przedmiotów używanych jest tylko raz, a potem wyrzucanych – oznacza, że ogromna większość plastiku wyprodukowanego od początku jego istnienia wciąż gdzieś tam jest.

Z ponad 6 miliardów ton plastikowych odpadów wyprodukowanych od lat 50. XX w., tylko 9 procent zostało poddane recyklingowi, a 12 procent spalono.

Część z pozostałych 4,7 miliarda ton zalega na wysypiskach śmieci, niewielkich górach piętrzących się w każdym kraju na świecie.

Część unosi się w oceanach, tworząc między innymi plamy śmieci wielkości wysp, powstające na skutek działania prądów morskich spychających odpady w jedno miejsce. Reszta jest wszędzie wokół nas, w postaci mikroplastiku – od cząsteczek w rozmiarach mikroskopowych po kawałki o średnicy 5 milimetrów.

Termin "mikroplastik' stworzył w 2004 r. Richard Thompson, wykładowca biologii morskiej na University of Plymouth. Naukowiec zauważył, że grupy próbujące oczyszczać plaże z plastiku skupiały się przede wszystkim na "trofeach", takich jak stare opony czy sieci rybackie. On sam postanowił przyjrzeć się temu nieco dokładniej. – Znaleźliśmy bardzo małe kawałki plastiku między ziarnami piasku – mówił. – Kawałki, które same wyglądały jak ziarna piasku. Potwierdziliśmy, że był to plastik.

Mikroplastik to drobiny o różnej wielkości i pochodzeniu. Niektóre powstały od razu w małym rozmiarze – jak granulki w kosmetykach złuszczających czy nawozach – ale większość z nich to efekt rozpadania się większych kawałków plastiku na coraz mniejsze części, trafiające w końcu do środowiska. Dwa największe źródła mikroplastiku to drobiny odrywające się od opon samochodowych oraz włókna uwalniane w czasie prania poliestrowych czy nylonowych ubrań.

Badania Thompsona wykazały, że ilość mikroplastiku na plażach znacząco wzrosła od lat 60. XX w. Naukowiec dokonał także innego odkrycia: – Wykazaliśmy, że wiele stworzeń połyka ten materiał – mówi.

Od czasu pierwszych badań Thompsona jego wnioski zostały wielokrotnie potwierdzone. Mikroplastik został znaleziony w ciele niemal każdej ryby i morskiego zwierzęcia, jakie było pod tym kątem analizowane.

Małże jak czujniki alarmowe

Obecnie rosną obawy na temat wpływu tworzyw sztucznych na organizm człowieka – co po części jest efektem badań dotyczących zdrowia zwierząt.

Badania wykazały, że ptaki morskie – a także zwierzęta takie jak wieloryby, które żywią się, odfiltrowując pokarm z wody – mogą wchłaniać tak duże ilości mikroplastiku, że gromadzi się on w ich układach pokarmowych, uniemożliwiając trawienie pożywienia. Dowiedziono także, że plastik może odkładać się w narządach ryb, powodując stany zapalne i uszkodzenia fizyczne.

Badania wykazały także, że poza czysto mechanicznymi problemami powodowanymi przez małe kawałki materiału nieulegające biodegradacji drobiny mikroplastiku mogą także wprowadzać do organizmów zwierząt szkodliwe dodatki chemiczne wchodzące w skład plastiku.

– Mogą one wchłaniać różne toksyny, barwniki i inne dodatki, które razem z samym plastikiem trafiają do zwierzęcych organizmów – mówi Frédérique Mongodin, specjalistka ds. odpadów morskich w ekologicznej organizacji pozarządowej Seas at Risk.

Zanieczyszczenie mikroplastikiem stwierdzono u dużych i małych zwierząt morskich. Wywoływało ono wiele problemów zdrowotnych, od hamowania aktywności mózgu u ryb rodzaju tilapia po przyczynianie się do wczesnej śmierci wielorybów.

Na logikę wydaje się zatem, że to tylko kwestia czasu, kiedy dowiedzie się negatywnego wpływu także na zdrowie ludzi – ale okazuje się, że naukowcy są w tej sprawie bardzo ostrożni.

Plastik został znaleziony w przewodach pokarmowych wielu łowionych komercyjnie gatunków – ale ponieważ ludzie na ogół nie jedzą rybich żołądków i jelit, naukowcy myśleli, że być może nie ma go w naszych organizmach.

Jak mikroplastik dostaje się do naszych organizmów i czy nam szkodzi

Tworzywa sztuczne pojawiają się także w wielu produktach spożywczych – od soli kuchennej po wodę pitną i piwo – ale dopóki Schwabl i Liebmann nie zaczęli przeglądać próbek kału, nikt nie wykazał, że są one obecne w większych ilościach w naszych ciałach.

Część naukowców zastanawiała się, czy owoce morza, które jemy w całości – takie jak małże – mogą sprawiać, że substancje chemiczne z plastiku znajdą się w naszych organizmach; okazało się jednak, że na kontakt z większością tych związków jesteśmy narażeni w tak wielu sytuacjach, że mikroplastik przyjmowany z owocami morza jest czynnikiem, którego nie można pominąć.

Badania Schwabla i Liebmann dały początek nowej fali analiz – po części dlatego, że pozostawiły bez odpowiedzi dwa istotne pytania.

Po pierwsze – nie wiadomo, skąd bierze się plastik w naszych organizmach. – Wykazaliśmy jedynie, że musiał zostać połknięty – mówi Schwabl. Ale na tym koniec. Drobiny plastiku mogły znajdować się w czymś, co badani jedli lub pili, ale mogły także przedostać się do pożywienia z opakowań czy plastikowych sztućców.

Po drugie – nie wiadomo także, czy plastik obecny w naszych przewodach pokarmowych jest dla nas szkodliwy.

Przewód pokarmowy stanowi barierę miedzy tym, co jemy, a naszym organizmem. Część osób komentujących badania twierdzi, że jak długo drobiny plastiku po prostu przechodzą przez nasz przewód pokarmowy i są wydalane na zewnątrz, nie stanowią problemu. – Ja także jestem tego zdania – mówi Philipp Schwabl.

Obecnie na całym świecie finansuje się projekty badawcze, których celem jest sprawdzenie, czy mikroplastik jest szkodliwy dla ludzkiego zdrowia. Ale podczas gdy naukowcy domagają się dalszych badań nad jego wpływem na nasze zdrowie, inni wzywają również do tego, aby reakcja była proporcjonalna do ryzyka.

Nie wykazano jak dotąd, aby zanieczyszczenie plastikiem miało równie poważne skutki zdrowotne jak inne problemy środowiskowe. Zanieczyszczenie powietrza przyczynia się do śmierci siedmiu milionów osób rocznie, choroby związane ze zmianami klimatu kosztują życie ćwierci miliona ludzi. Zanieczyszczenie plastikiem nie stało się jak dotąd oficjalnym powodem śmierci kogokolwiek.

"Istnieje ogromna dysproporcja między skalą tej debaty a faktycznymi odkryciami naukowymi, które jak dotąd wykazały jedynie obecność drobin mikroplastiku w niektórych produktach," pisze Sinja Rist, badaczka z Danmarks Tekniske Universitet w swojej pracy na temat wpływu mikroplastiku na ludzkie zdrowie. "Trwająca obecnie debata tworzy zniekształcony obraz tego zjawiska".

W tym roku organ doradczy UE, konsorcjum europejskich akademii nauk zrzeszonych w sieć SAPEA (Science Advice for Policy by European Academies), opublikował metaanalizę wszystkich dostępnych badań dotyczących mikroplastiku. Konkluzja brzmiała, że drobiny te "nie stanowią istotnego ryzyka dla ludzi i środowiska, z wyjątkiem małych stref".

Naukowcy potwierdzają jednak, że tworzywa sztuczne mogą być szkodliwe tam, gdzie występują w dużych ilościach w izolowanych miejscach – i że stężenie mikroplastiku w środowisku rośnie.

Bart Koelmans, przewodniczący grupy roboczej SAPEA, która przygotowała raport, podkreśla, że jeśli będziemy nadal zanieczyszczać środowisko w dotychczasowym tempie, to w przyszłości możemy mieć poważny problem.

Aspekt środowiskowy

David Azoulay, działacz na rzecz ochrony środowiska związany z Centrum na rzecz Międzynarodowego Prawa Ekologicznego (Center for International Environmental Law – CIEL) mówi, że w przypadku większości spraw, nad którymi pracował, musiał szczegółowo wyjaśniać rodzinie i bliskim, w czym leży problem. – Ale z plastikiem jest inaczej – mówi. – Tu każdy rozumie, w czym rzecz.

Społeczna presja zaowocowała globalnym zapotrzebowaniem na konkretne działania. Wiele krajów wprowadza dziś specjalne podatki na plastikowe przedmioty jednorazowego użytku – albo w ogóle ich zakazuje. Rządy 127 państw w lipcu ubiegłego roku wprowadziły zakazy lub ograniczenia dotyczące plastikowych toreb na zakupy.

Ale jeśli chodzi o mikroplastik, sprawa nie jest już taka prosta. Tylko osiem krajów na świecie zakazało mikroperełek – maleńkich drobin plastiku dodawanych do kosmetyków. A to tylko wierzchołek mirkoplastikowej góry lodowej.

Agencja ds. chemii Unii Europejskiej zaproponowała w styczniu nałożenie zakazu na niemal wszystkie drobiny plastiku celowo dodawane do produktów – ale nawet ta propozycja obejmuje zaledwie niewielką część problemu. Z 11,7 miliona ton mikroplastiku, które – jak się szacuje – trafiają co roku do środowiska, tylko 3 miliony ton od początku stanowiły plastikowe drobiny. Reszta to efekt rozpadu większych przedmiotów, takich jak opony czy ubrania.

Ponieważ plastik jest problemem globalnym, wielu wzywa do opracowania globalnego rozwiązania.

Jak wymusić działanie i czy jest potrzebne

Kilka krajów nadmorskich – między innymi Norwegia i Japonia – zaproponowało na początku marca na forum ONZ globalne, prawnie wiążące porozumienie na rzecz redukcji zanieczyszczenia plastikiem. "Żaden kraj nie rozwiąże tego problemu w pojedynkę," napisali Norwegowie.

Propozycja, która była omawiana na spotkaniu ministrów środowiska, sugeruje utworzenie naukowego organu doradczego skupionego tylko na problemie śmieci w morzach i na tym, jak wpływają one na zdrowie ludzi i środowisko. Wezwano także do rozważenia możliwości zawarcia prawnie wiążącej umowy – tak, jak to uczyniła ONZ w przypadku innych globalnych problemów, takich jak niebezpieczne chemikalia i odpady.

Argumentem za takim rozwiązaniem jest to, że nawet jeśli wpływ mikroplastiku na ludzkie zdrowie nie jest na razie jasny, to jego wpływ na środowisko naturalne jest zdecydowanie negatywny – i to powinno wystarczyć.

Mona Aarhus, doradca ds. polityki norweskiego ministra środowiska, mówi, że jeśli chodzi o wpływ mikroplastiku na środowisko, "mamy więcej niż wystarczająco informacji na ten temat, aby podjąć działanie".

Alice Bernard, prawniczka ClientEarth, dodaje, że badania dotyczące zwierząt wpływają na regulacje dotyczące środków chemicznych – jeśli zatem w naszych własnych organizmach znajdujemy tworzywa sztuczne, o których istnieniu 20 lat temu jeszcze nie wiedzieliśmy, to jest to chyba wystarczający powód, aby zacząć się martwić.

Richard Thompson, naukowiec, który w 2004 r. stworzył termin "mikroplastik", mówi, że jego zdaniem nadszedł czas na naukowe działania, które zamiast prób udowodnienia zagrożenia zajmą się poszukiwaniem sposobów na to, aby drobiny tworzyw sztucznych nie trafiały do środowiska. – Gdybym miał jakąś sumę na badania, wydałbym ją raczej na szukanie rozwiązań, niż na dowodzenie konkretnych szkód – tłumaczy.

Jednak branże, które poniosą koszty tych regulacji, obawiają się zbyt szybko uchwalonego prawa. – Istnieje obecnie ogromna presja na tworzenie regulacji dotyczących plastiku, doskonale to rozumiemy – mówi John Chave, dyrektor generalny grupy CosmeticsEurope, reprezentującej przemysł kosmetyczny.

Chave dodaje, że wiele firm dobrowolnie wycofuje ze swoich produktów te mikroplastiki, które łatwo jest z nich usunąć – takie jak mikroperełki. W przypadku innych produktów może to jednak oznaczać, że producenci muszą stworzyć je na nowo, od podstaw – i to z powodu czegoś, co jest jedynie bardzo niewielkim fragmentem większego problemu. – Istnieje ryzyko, że takie ograniczenie odwróci uwagę od trudnego problemu walki z mikroplastikiem – tłumaczy nasz rozmówca.

Dlatego firmy uważają, że przed wprowadzeniem zakazów należy wyjaśnić wszystkie wątpliwości na poziomie naukowym.

– Trzeba dobrze zidentyfikować zagrożenia, aby stworzyć odpowiednie regulacje prawne – komentuje Anne-Gaelle Collot, starsza menedżer do spraw środowiskowych w stowarzyszeniu zrzeszającym firmy z branży tworzyw sztucznych Plastics Europe. – Na razie nie ma żadnych twardych dowodów, że istnieje jakiekolwiek zagrożenie dla zdrowia.

Redakcja: Michał Broniatowski