Astronoom Amina Helmi, historicus Bas van Bavel, microbioloog Jack Pronk, gezondheidspsycholoog Andrea Evers, quantumfysicus Ronald Hanson en moleculair bioloog Yvette van Kooyk krijgen dit jaar de Spinoza- en Stevinpremies, de hoogste onderscheidingen die een wetenschapper in Nederland kan krijgen. Alle laureaten ontvangen 2,5 miljoen euro van wetenschapsfinancier NWO, vrij te besteden aan onderzoek of activiteiten die aan onderzoek gerelateerd zijn.

De Spinozapremies zijn voor de 25ste keer uitgereikt. De Stevinpremie werd vorig jaar voor het eerst uitgereikt, en is bedoeld voor onderzoek dat heeft geleid tot innovatieve praktijktoepassingen.

Hoe worden de laureaten gekozen? Een aantal personen mag kandidaten voordragen. Voor de Spinoza’s zijn dat de rectores magnifici van Nederlandse universiteiten, de president van de KNAW en de voorzitters van the Netherlands Academy of Technology and Innovation en het Landelijk Netwerk Vrouwelijke Hoogleraren.

Teams van twee of drie personen kunnen ook een Stevinpremie krijgen, maar dat is nog niet gebeurd. En vanaf volgend jaar kan dat ook met de Spinozapremies.

Bas van Bavel (1964) | Universiteit Utrecht | Spinoza

Onderzoekt het functioneren van markten en samenlevingen

Foto Studio Oostrum/HH Wanneer functioneert een samenleving op haar best? En waarom is het zo moeilijk veranderingen door te voeren als een samenleving niet goed functioneert? Met die vragen is historicus Bas van Bavel (1964) van de Universiteit Utrecht al jarenlang bezig. Van Bavel publiceerde veel over het functioneren van economische markten. „De markt werd vaak gezien als een leeg speelveld waar vraag en aanbod op elkaar botsen, zodat de juiste prijzen ontstaan en arbeid en kapitaal een juiste bestemming krijgen. Maar een totaal vrije markt leidt al snel tot de concentratie macht in handen van een beperkte groep mensen.” En die zijn niet snel geneigd hun macht op te geven. Een goed functionerende samenleving slaagt erin talrijke belangen in evenwicht te houden, zodat er voor de samenleving als geheel goede uitkomsten worden gerealiseerd, zegt Van Bavel. „Dat lijkt het geval als er een evenwicht ontstaat tussen wat ik coördinatiesystemen noem. De markt is zo’n systeem, de staat ook, net zoals vakbonden en woningbouwcorporaties, maar ook het gezin. Te veel markt kan leiden tot ongebreideld roofkapitalisme, te veel staat tot een totalitaire dictatuur en te veel macht voor associaties tot uitsluiting. Maar wellicht is er een ideale combinatie mogelijk.” Van Bavel gaat promovendi, postdocs en data-analisten aanstellen die in het verleden gaan zoeken naar de balans tussen de verschillende coördinatiesystemen. „Ik vermoed dat in het Italië van de elfde en twaalfde eeuw een goed evenwicht bestond tussen markt, staat en associaties.” Nederland kende zo’n periode in de dertiende en veertiende eeuw. „Denk daarbij aan de opkomst van de waterschappen en gilden.”

Amina Helmi (1970) | Rijksuniversiteit Groningen | Spinoza

Onderzoekt de structuur, dynamica en evolutie van de Melkweg

Foto Studio Oostrum/HH „Het is als een soort droom…” Amina Helmi, hoogleraar aan het Kapteyn Instituut van de Rijksuniversiteit Groningen, kan nauwelijks geloven dat ze de Spinozapremie heeft gekregen. Helmi schrijft de toekenning toe aan de vele ontdekkingen die zij en haar medewerkers het afgelopen jaar met de Gaia-ruimtetelescoop hebben gedaan. Gaia doet heel nauwkeurige metingen van de posities, afstanden en bewegingen van sterren. Zo komen astronomen veel te weten over de geschiedenis van ons Melkwegstelsel – wat ook ‘galactische archeologie’ wordt genoemd. Haar Europese subsidie loopt binnenkort af. „En dat terwijl we nu midden in het Gaia-onderzoek zitten, en ik veel mensen om mij heen moet hebben om allerlei vraagstukken te kunnen beantwoorden. Ik was al bezig om een voorstel voor een vervolgsubsidie in te dienen, en nu hoeft dat niet meer!” Ze weet nog niet precies wat ze met het geld gaat doen. Maar twee thema’s komen zeker aan bod. „Ik ben al heel lang van plan om meer aandacht te geven aan de chemische aspecten van de galactische archeologie. We zijn betrokken bij twee surveys waarmee spectra van heel veel sterren zullen worden vastgelegd. Op die manier willen we ontdekken met hoeveel kleinere stelsels onze Melkweg in de loop van de tijd is samengegaan. „De tweede onderzoekslijn is een uitbreiding van ons huidige onderzoek. We weten dat de Melkweg niet in evenwicht is, maar wat betekent dat voor de dynamica van ons sterrenstelsel? En waar bevindt de donkere materie zich nu precies, en waaruit bestaat die?” Lees een interview dat Eddy Echternach vorig jaar hield met Amina Helmi: ‘We zijn stelsels rond de Melkweg kwijt’

Jack Pronk (1963) | TU Delft | Stevin

Onderzoekt toepassing van gisten en schimmels

Foto Studio Oostrum/HH Had hij de hoogst haalbare onderscheiding niet allang binnen? In 2015 kreeg Jack Pronk, hoogleraar industriële microbiologie, immers de Leermeesterprijs van de TU Delft, die hij zelf „misschien wel de mooiste prijs in mijn carrière” noemde – zijn studenten prezen hem vanwege zijn aandacht voor hun professionele én hun persoonlijke ontwikkeling. „Toen wist ik natuurlijk nog niet dat deze prijs eraan zat te komen…”, zegt Pronk nu. „Maar ik koester ze allebei. Onderwijs en onderzoek zijn mijn twee grote liefdes, en ze lopen ook in elkaar over. Het geeft enorm veel voldoening om de ontwikkeling van studenten en promovendi tot zelfstandige onderzoekers te begeleiden.” Zelf heeft hij goede herinneringen aan zijn leermeesters, de microbiologen Hans van Dijken en Gijs Kuenen. „Zij waren voor mij academische bronnen van inspiratie.” Inmiddels heeft Pronk zelf veel vernieuwend onderzoek gedaan met gisten – zo wist hij bakkersgist zodanig aan te passen dat het kan worden ingezet om op een duurzame manier bio-ethanol te produceren uit niet-eetbare plantenresten. Ook heeft hij 25 patenten op zijn naam staan, onder andere om de opbrengst uit gist te vergroten, met behulp van genetische modificatie. „Wij ontwerpen gisten die door de industrie kunnen worden toegepast.” Een van zijn dromen is om micro-organismen producten te laten maken uit CO 2 , met groene energie. „Daar wordt nu al conceptueel onderzoek naar gedaan. En verder blijf ik natuurlijk onderwijs geven. Je komt vaak op de beste ideeën als je college staat te geven.”

Andrea Evers (1967) | Universiteit Leiden | Stevin

Onderzoekt placebo- en nocebo-effecten in de geneeskunde

Foto Studio Oostrum/HH Bewuste en onbewuste verwachtingen kunnen de werking van medicijnen en behandelingen beïnvloeden, zowel positief (placebo) als negatief (nocebo). Dat is het onderzoeksterrein van Andrea Evers, hoogleraar gezondheidspsychologie in Leiden. „Ik probeer fundamentele inzichten te koppelen aan de klinische praktijk” zegt Evers. „Bijvoorbeeld hoe we het placebo-effect kunnen inzetten om het medicijngebruik van patiënten te verminderen. Vaak merk ik dat het lastig is dit soort onderzoek gefinancierd te krijgen.” Toch slaagt Evers er telkens weer in geld te krijgen. Ze lijkt de grote NWO-subsidies en -prijzen aaneen te rijgen. Nadat ze eerder beloond werd met de Veni, Vidi- en Vici-subsidies, kreeg ze tussendoor nog een Europese ERC-beurs voor topwetenschappers. En nu dus de Simon Stevinpremie. „Dit geld komt zo maar uit de lucht vallen”, zegt Evers opgewekt, „Daar wil ik dus graag iets anders mee doen dan waar ik reguliere subsidies voor gebruik.” Ze wil met de Stevinpremie het grote publiek bij de wetenschap betrekken. Een concreet plan: zaterdag 6 juli zal er voorafgaand aan een internationaal congres een publieksdag zijn in Museum Boerhaave over placebo-effecten. Evers: „Ik wil burgers uitnodigen om hun eigen verhalen over hun ervaringen met het placebo-effect te vertellen. Dat idee van storytelling, is in samenwerking met een kunstenaar ontstaan. Ik denk dat kunst ook op het wetenschappelijke congres kan inspireren tot nieuwe manieren van werken. Daar wil ik mee experimenteren. Ik denk dat we grenzen kunnen verleggen en dat het leidt tot nieuwe inzichten.”

Yvette van Kooyk (1961) | Amsterdam UMC | Spinoza

Onderzoekt celcommunicatie via suikermoleculen

Foto Studio Oostrum/HH Cellen herkennen elkaar via eiwitten op de buitenkant én aan suikermoleculen aan het oppervlak. Ook afweercellen herkennen die suikers. „Suikercommunicatie speelt een grote rol bij infecties en ziekten als reuma en kanker”, zegt hoogleraar moleculaire celbiologie en immunologie Yvette van Kooyk van het Amsterdam UMC, locatie VUmc. Dat ook suikers de afweer sturen is vaak nog een blinde vlek, zegt ze. „Er is altijd veel aandacht voor de communicatie via eiwitten. Zeker belangrijk, maar al die eiwitten zijn in feite glycoproteïnen. Dat betekent dat ze behangen zijn met suikers, die de afweer kunnen aan- of uitzetten. Alsof cellen hier een andere taal gebruiken om te communiceren.” „Dit vakgebied staat nog aan het begin, maar heeft een enorme potentie als nieuwe behandeling van ziektes.” De Spinozapremie wil Van Kooyk niet alleen inzetten voor verdere ontwikkeling van dit onderzoek, maar ook vertalen naar de kunst. „Met beeldende taal wil ik laten zien wat het betekent als je afweer niet meer goed werkt.”

Ronald Hanson (1976) | TU Delft | Spinoza

Onderzoekt quantumtechnologie

Foto Studio Oostrum/HH „Quantummechanisch is niet meer passief ”, zegt Ronald Hanson, hoogleraar quantumfysica aan de TU Delft en wetenschappelijk directeur van het instituut QuTech. „We hebben zoveel inzicht en controle gekregen over quantumsystemen dat we ze kunnen beheersen. We leggen de natuur in zekere zin onze wil op. Dat maakt nieuwe, fundamentele experimenten mogelijk. We kunnen gaan nadenken over toepassingen, zoals quantumcomputers en quantuminternet. Hanson heeft nog geen concrete plannen voor de Spinozapremie, wel ideeën. „Quantummechanica splitst de wereld in tweeën. Een kleine quantumwereld met gek gedrag, zoals deeltjes die op twee plekken tegelijkertijd zijn. En een grote wereld waar we alles op één plek zien. Er kan iets gebeuren waardoor quantumeigenschappen op grote schaal verdwijnen. Dat willen wij onderzoeken. „Ook zijn er issues in de wetenschap. Te weinig vrouwen kiezen voor natuurkunde. En veel stromen niet door naar het hoogleraarschap. Daar zou ik iets in willen betekenen.”

NRC Wetenschap Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin Inschrijven

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 22 juni 2019