Tweede kerstdag. Tijd voor een bezoek aan de meubelboulevard of de (schoon)familie. Gourmetten kan ook. Of iets anders dat bij tweede kerstdag hoort (“actief bezig zijn”, aldus Wikipedia). Maar waarom hebben we in Nederland, in tegenstelling tot bijvoorbeeld de Verenigde Staten, twee kerstdagen?

Tweede kerstdag een feestdag is, is bij wet geregeld. In de wet staat:

“Algemeen erkende feestdagen in de zin van deze wet zijn: de Nieuwjaarsdag, de Christelijke tweede Paas- en Pinksterdag, de beide Kerstdagen, de Hemelvaartsdag, de dag waarop de verjaardag van de Koning wordt gevierd en de vijfde mei.”

Het was de kerk die zich in de Middeleeuwen sterkt maakte voor het houden van een tweede vrij feestdag, gekoppeld aan de drie ‘hoofdfeesten’ Kerst, Pasen en Pinksteren schreef NRC een paar jaar geleden. De gedachte daarachter was dat de vrije dagen de gelovigen in staat stelden tot meer dan één kerkgang. De tweede feestdagen gaf vooral ook de mogelijkheid tot enige vrije tijd, legde Gerard Rouwhorst, hoogleraar liturgiegeschiedenis aan de Katholieke Theologische Universiteit van Utrecht, toen uit.

“Het zijn de vrolijke, minder kerkelijke dagen. Liturgisch gezien hebben ze niet echt een uitgesproken eigen karakter.”

In 813: vier kerstdagen

We hadden echter ook vier kerstdagen kunnen hebben, schrijft IsGeschiedenis. Tot die uitbreiding werd besloten op het het concilie van Mainz in 813. Vierde kerstdag was een kinderfeest en tweede kerstdag stond in het teken van de dieren. In de afgelopen eeuwen werd de viering van het kerstfeest echter weer geleidelijk ingeperkt, schrijft de geschiedenis-site:

“Zo ging de traditie van Vierde Kerstdag al snel verloren en besloot de Nederlandse overheid in 1773 ook Derde Kerstdag af te schaffen. Even leek zelfs Tweede Kerstdag in gevaar te komen, maar de 18e eeuwse initiatieven om ook aan dit gebruik een einde te maken liepen op niets uit. Sterker nog, in 1964 werden beide kerstdagen juist uitgeroepen tot officiële vrije dagen voor alle Nederlanders.”

‘Brede, maatschappelijk gedragen feestdagen’

Het nut van de tweede feestdagen staat regelmatig ter discussie - het pleidooi om één van dagen in te ruilen voor een islamitische feestdag klinkt zo nu en dan - maar niemand wil de dagen kwijt. De religieuze betekenis van tweede kerstdag is naar de achtergrond verdreven, maar net zoals bij de tweede paas- en pinksterdag neemt de sociale betekenis die plaats in. Rouwhorst:

“Traditioneel gezien hebben de christelijke feestdagen altijd een dubbele betekenis gehad, religieus en sociaal. Maar nu de religieuze betekenis steeds meer naar de achtergrond verdwijnt, worden het bredere, maatschappelijk gedragen feestdagen. Iedereen heeft dan vrij. Dat is fijn natuurlijk, maar ook gewoon praktisch.”

Tweede kerstdag zal dus voorlopig niet verdwijnen. Het is eerder andersom. Langzaam raakt zelfs de term ‘derde kerstdag‘ ingeburgerd. Dan is namelijk niet alleen de meubelboulevard open, maar kunnen ook alle normale winkels hun slag slaan. Nu nog een vierde kerstdag - speciaal voor kinderen - en we zijn weer terug in de situatie van 813.

Update 13.41 uur:

De Amsterdamse wethouder Eric van den Burg slingert de discussie weer eens aan…

…en merkt gelijk dat de tweede feestdag nogal gevoelig ligt.