Wie? Schrijver, oprichter van de G1000 en auteur van ‘Tegen verkiezingen’ (De Bezige Bij 2013). Wat? Een goed geïnformeerde doorsnede van de bevolking kan betere beslissingen nemen dan een slecht geïnformeerde samenleving in haar geheel.

Beste president Juncker,

Over minder dan een jaar zou het wel eens kunnen afgelopen zijn met de Europese Unie. Als Geert Wilders en Marine Le Pen volgend voorjaar de verkiezingen in Nederland en Frankrijk winnen, zullen ze een referendum à la Brexit houden. Allebei domineren ze de opiniepeilingen. Allebei willen ze een referendum. Allebei hun landen hebben in 2005 de Grondwet van de EU verworpen. Het spreekt vanzelf dat het vertrek van twee stichtende leden van de EU een dodelijke klap zou zijn voor de Europese droom, het grootste vredesproject dat de geschiedenis ooit heeft gekend.

Er zijn weer twee Europa’s: dat van de mensen die zich politiek vertegenwoordigd voelen en dat van de mensen die dat niet doen

Sinds Trumps overwinning in de VS hebben we analyses gezien van het Amerikaanse volk, van de politici en de partijen, maar niet van de procedures. Er is heel weinig nagedacht over de instrumenten die onze democratieën hanteren. Het blijft ketterij om je af te vragen of verkiezingen in hun huidige vorm geen erg verouderde technologie zijn om de collectieve wil van het volk te vertalen in een regering en een beleid.

Dat zou moeten verbazen. In een verkiezing geef je je stem, maar je geeft ze ook weg, voor enkele jaren zelfs. Dat systeem van delegatie aan een verkozen vertegenwoordiger was vroeger – toen de communicatie traag was en de informatie beperkt – misschien noodzakelijk, maar heeft geen enkele voeling meer met de manier waarop de burgers vandaag met elkaar omgaan. Referenda zijn niet veel beter. In een referendum vragen we de mensen rechtstreeks wat zij denken, zonder dat ze hebben moeten denken – terwijl ze in de maanden voor de stemming met alle mogelijke vormen van manipulatie worden gebombardeerd.

Referenda en verkiezingen zijn twee archaïsche instrumenten voor de publieke besluitvorming. Als we weigeren om onze democratische technologie te updaten, zullen we binnenkort vaststellen dat het systeem niet meer te herstellen is. 2016 is nu al het slechtste jaar voor de democratie sinds 1933. Donald Trump is geen bizar fenomeen, maar het heel logische resultaat van een democratisch systeem dat de 18de-eeuwse stemprocedure combineert met het 19de-eeuwse idee van het algemeen stemrecht, de 20ste-eeuwse uitvinding van de massamedia en de 21ste-eeuwse cultuur van de sociale media.

De beste manier om mensen aan het woord te laten, is een terugkeer naar het centrale principe van de Atheense democratie: loting

Zowel Brexit als Trump vormt een pijnlijke illustratie van de gevaarlijke weg die alle westerse democratieën zijn ingeslagen: ze hebben de democratie tot een stemming gereduceerd. Als gevolg van onze weigering om de procedures te veranderen, zijn politieke beroering en instabiliteit bepalende kenmerken van de westerse democratie geworden. Dat geldt ook voor de Europese Unie die u voorzit.

De kans bestaat dat Oostenrijk in december voor zijn eerste extreemrechtse staatshoofd in moderne tijden stemt – de man is in het beste geval een koele minnaar van de EU. In Italië dreigt groot tumult als premier Renzi zijn referendum over de hervorming van het parlement zou verliezen. Polen holt Hongarije achterna op weg naar een autoritair bestuur. Bulgarije lonkt sinds de verkiezingen van vorige week hoe langer hoe meer naar Rusland. En in Duitsland, dat vaak als het laatste bastion van de liberale democratie in de EU wordt beschouwd, zal het rechtse populisme in de aanloop naar de verkiezingen van 2017 aan invloed winnen. Het eurosceptische AfD (Alternative für Deutschland) heeft Merkels CDU al in regionale verkiezingen verslagen. De plotse reputatie van Duitsland als ‘nieuwe leider van de vrije wereld’ zou wel eens van heel korte duur kunnen zijn.

Tal van westerse samenlevingen lijden aan wat we een ‘democratisch vermoeidheidssyndroom’ zouden kunnen noemen. De symptomen: referendumkoorts, terugvallend partijlidmaatschap, lagere verkiezingsopkomst, machteloze regeringen en politieke verlamming onder het scherp toeziende oog van de media, een wijdverbreid wantrouwen bij het publiek, opstoten van populisme. De World Values Survey schetst een grimmig portret: minder dan de helft van de jonge Europeanen vindt dat in een democratie leven essentieel is. Maar niet de democratie is het probleem. Stemmen is het probleem.

In een verkiezing geef je je stem, maar je geeft ze ook weg, voor enkele jaren zelfs

Dat is waar we vandaag staan, meneer de president. We vallen uiteen. In september gaf u in uw State of the Union toe dat ‘onze Europese Unie, althans ten dele, een existentiële crisis doormaakt’. Waarom zien we dan nog niet eens het begin van een nieuwe en gedurfde visie op wat de Europese democratie kan zijn?

Wij hebben op u gestemd, meneer Juncker. Was dat niet het hele idee achter de verkiezing van 2014, met haar Spitzenkandidaten en televisiedebatten op Euronews? Europa een gezicht geven? Verzekeren dat de winnende fractie in het Parlement de Raad zou voorzitten? Tonen dat Europa meer is dan trage procedures, maar ook politieke dromen kan hebben? U heeft gewonnen toen. Nu moet u leiden.

Maar de EU geeft tot nu toe het slechtst mogelijke antwoord op de Brexit: ze haalt de schouders op en gaat gewoon over tot haar technische orde van de dag. ‘Tja, de Leave-campagne was op zoveel leugens gebaseerd dat de EU niet aan introspectie moet doen. Een kettingreactie zal er wel niet van komen.’

Ook het antwoord op de presidentsverkiezing in de VS had niet slechter gekund. U hebt Trump zijn onwetendheid verweten. ‘Ik denk dat we twee jaar zullen verliezen, tot meneer Trump de wereld heeft rondgereisd die hij niet kent.’ Dat mag misschien zo zijn, maar mensen als Trump, Farage en Johnson botweg als idioten en leugenaars wegzetten, terwijl men tegelijkertijd weigert de woede en angst van zoveel van hun kiezers ernstig te nemen, is niets anders dan olie op het vuur gooien. Een deel van die woede kan inderdaad denkbeeldig zijn, aangewakkerd door populistische retoriek, maar een ander deel is echt en verdient al uw aandacht.

Er zijn weer twee Europa’s, er zijn zelfs weer twee Duitslanden. Deze keer gaat het niet om oost-west of communisme-kapitalisme. Het is een breuk tussen de mensen die zich politiek vertegenwoordigd voelen en de mensen die dat niet doen – totdat een populistische leider opstaat, natuurlijk. Op dat ogenblik vindt alle oude wrok een uitlaatklep in de nieuwe leider.

Martin Schulz, de huidige voorzitter van het Europees Parlement en gewezen Spitzenkandidat voor de socialisten, durfde onlangs zelfs op te roepen tot een Aufstand der Anständigen, een opstand van de fatsoenlijken, waarmee hij grote delen van het andere Europa als ‘onfatsoenlijk’ demoniseerde. Vreemd, ik had nog steeds de indruk dat het socialisme om de minderbedeelden gaf.

Voor Guy Verhofstadt, uw liberale uitdager als Spitzenkandidat, is het antwoord op Trump niet meer democratie in Europa, maar meer defensie. Alsof het grootste gevaar niet van binnen komt! De grootste dreiging voor de EU is vandaag niet Rusland, maar de EU zelf. Maar Herman Van Rompuy, de voormalige voorzitter van de Europese Raad, zei laatst: ‘Ik moet altijd lachen als mensen over het democratisch deficit beginnen. Ik geef toe dat het functioneren van de EU beter moet, maar met het democratisch gehalte is er echt niets mis.’

Ik ben het daar niet mee eens. De belangrijkste reden waarom de EU uiteenvalt, is de vermeende kloof tussen burgers en Brussel. Het is tijd dat de burgers inspraak krijgen in Europa, niet alleen met vertegenwoordiging maar ook met eigen participatie. Om de vijf jaar een bolletje kleuren is niet genoeg. Waar blijft de beredeneerde stem van het volk in dit alles? Waar kunnen de Europese burgers de best mogelijke informatie vinden om met elkaar te overleggen en samen over hun toekomst te beslissen? Niet in het stemhokje, zoveel is zeker.

Mensen zijn begaan met hun leefomgeving. Mensen willen gehoord worden. De beste manier om mensen aan het woord te laten – veel beter dan door verkiezingen of referenda – is een terugkeer naar het centrale principe van de Atheense democratie: loting. In het oude Athene werd het leeuwendeel van de openbare functies door het lot aangeduid. Renaissancestaten zoals Venetië en Firenze werkten volgens hetzelfde principe en kenden eeuwen van politieke stabiliteit. Met een loting vraag je niet iedereen om te stemmen over iets wat heel weinig mensen begrijpen, maar neem je een willekeurige steekproef van de bevolking en zorg je ervoor dat die mensen zich vertrouwd maken met het onderwerp, zodat ze een zinnige, gefundeerde beslissing kunnen nemen. Een goed geïnformeerde doorsnede van de bevolking kan betere besluiten nemen dan een slecht geïnformeerde samenleving in haar geheel.

Neem de Europeanen eindelijk ernstig. Laat hen spreken. Waarom de massa’s opvoeden als ze niets mogen zeggen? Kijk naar Ierland, de meest innovatieve Europese democratie. Enkele weken geleden werden honderd Ierse burgers geloot om deel te nemen aan een Burgercongres. Dit is duidelijk een land dat zijn burgers vertrouwt, in plaats van vreest. Volgend jaar zullen ze vijf thema’s bespreken, waaronder abortus, referenda en de klimaatverandering. Ze zullen alle experts uitnodigen die ze willen horen. Dit proces is het tweede in zijn soort: in 2013 en 2014 werden Ierse burgers in een vergelijkbare procedure gevraagd om aanbevelingen te doen over een aantal onderwerpen zoals het homohuwelijk. Het leidde, na referendum, tot een aanpassing van de grondwet. Het was de eerste keer in de geschiedenis dat zoiets gebeurde na beraadslaging met toevalssteekproef van burgers. Dát is pas een manier om in de 21ste eeuw aan democratie te doen.

In Zuid-Australië werden in het begin van dit jaar 350 burgers door het lot aangeduid om te beslissen of de staat kernafval uit de hele wereld in zijn woestijn moest opslaan. Het onderwerp was te technisch voor een referendum en te delicaat voor de partijpolitiek. Het beroep op willekeurig gekozen burgers leverde een veel beter geïnformeerd beleidsvoorstel op. (Het panel besliste tegen.)

Als u nu eens zou oproepen tot een gelijkaardig Burgercongres van de Europese Unie? Elke Europese lidstaat zou een willekeurige steekproef van 100 burgers vier dagen laten vergaderen over één grote vraag: hoe maken we de Europese Unie tegen 2020 democratischer? Van Portugal tot Estland zouden de deelnemers evenveel tijd en materiaal krijgen. Elk land zou tien aanbevelingen doen. Na drie maanden zouden twintig afgevaardigden van elk nationaal congres, opnieuw door het lot gekozen, in Brussel samenkomen om een definitieve lijst van vijfentwintig gezamenlijke prioriteiten voor het toekomstige beleid op te stellen.

Dat zou pas een verandering zijn. Door de burgers aan het woord te laten, zou u een toekomstagenda tot stand brengen die bottom-up is ontstaan. U zou de burgers een actieve rol geven in de vormgeving van hun Europa. U zou een innovatieve middenweg vinden tussen de mensen die ‘meer Europa’ vragen en de mensen die ‘hun land terugwillen’. U zou een nieuwe dynamiek scheppen tussen de lidstaten en Brussel. En nog belangrijker, u zou de twee Europa’s samenbrengen, in een echte dialoog in plaats van digitaal gebekvecht.

‘De komende 12 maanden zijn cruciaal voor een beter Europa’, zei u in uw State of the Union, en u had gelijk. U hebt zelfs een oproep gedaan voor ‘een Europa dat de burger sterker maakt.’ Dat ging helaas niet verder dan de belofte van 5G internet en een vrijwilligerskorps. Hoe durft u dergelijke slappe oplossingen voor te stellen op een moment dat de EU op sterven na dood is? De huidige uitdaging is van een compleet andere orde: het vertrouwen in een uniek project herstellen door de burgers te betrekken bij het debat over de toekomst van hun gemeenschap. Democratie is niet alleen regeren van het volk, voor het volk, maar ook door het volk.

We hebben één jaar.

Met vriendelijke groet,

David Van Reybrouck

Deze tekst verschijnt tegelijk in Der Spiegel, De Correspondent, Le Monde en Expressen.