Bewoners van het azc in Alkmaar laten de toiletruimtes in het gebouw zien. Beeld arie kievit

Acht ongewassen mannen in joggingsbroeken hebben zich verzameld in de gezamenlijke keuken van het asielzoekerscentrum in Alkmaar. Hun gezichten staan op onweer. Sinds afgelopen vrijdag kunnen ze alleen nog douchen en toiletteren als ze bij de receptie voor twintig euro aan borg een 'druppel', elektronische sleutel, hebben opgehaald. De deuren van de toiletruimtes op hun etage zijn uitgerust met magneten.

Het idee hierachter, vertelt woordvoerder Alet Bouwmeester van het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (COA), is dat alleen bewoners van de etage gebruik kunnen maken van de voor hen bedoelde toiletruimtes. Nu gebeurt het te vaak dat bewoners door het gebouw gaan struinen, op zoek naar vrije douches en toiletten. In het kader van ‘zelfwerkzaamheid’ moeten ze vanaf nu bovendien zelf de toiletruimtes schoonmaken. Voorheen was die taak uitbesteed aan een professioneel schoonmaakbedrijf, dat dagelijks met een waterstofstofzuiger door het gebouw trok.

'De leiding wil dat we op onze knieën de toiletruimtes gaan boenen’, briest de Palestijnse Ahmad, gehuld in tanktop, korte sportbroek en met teenslippers aan zijn voeten (‘Sorry, ik heb nog niet gedoucht’). ‘En dan worden we ook nog gedwongen te betalen voor een sleutel.' Dat hij het geld bij inlevering weer terugkrijgt, kan hem niet kalmeren. 'Het gaat om het principe.' Zijn onderlip trilt van verontwaardiging. ‘Ze zeggen dat ik moet relaxen. Maar hoe kan ik relaxen als ik niet eens kan schijten zonder een sleutel?’ Instemmend geknik bij de andere bewoners. ‘Ik ben in shock’, bromt Abu Barak, een gezette man uit Syrië. ‘Is dit Nederland?’

Een ander: ‘Zelfs de gevangenissen in Syrië zijn beter!’ Gelach, heel eventjes maar. Een vrouw met hoofddoek komt binnen gesloft met een peuter op haar arm. Ook zij is boos. ‘Ik heb twee kinderen’, zegt Waed. ‘Die gaan regelmatig naar het toilet. Als ze moeten, dan moeten ze snel. Maar hoe kan dat als ik elke keer een sleutel moet gebruiken?’

Alle toiletruimtes op slot

Vooralsnog heeft de leiding alleen de toiletruimtes van de vleugel op de eerste verdieping afgesloten. Hier wonen 23 asielzoekers, onder wie zeven kinderen. De meesten komen uit Syrië en Irak, een enkeling uit Eritrea. Spoedig zullen de toiletruimtes op de andere verdiepingen ook op slot gaan. Van lange duur zal de maatregel niet zijn: in september wordt het azc op deze locatie aan de Robonsbosweg, met een totaal van vijfhonderd inwoners, gesloten.

Het gebouw aan de Robonsbosweg wordt in september van dit jaar gesloten. Beeld arie kievit

Dat de leiding heeft besloten op de valreep een nieuw schoonmaaksysteem in te voeren, heeft volgens woordvoerder Bouwmeester te maken met de slechte hygiëne op de toiletten. Door bewoners zelf verantwoordelijk te maken, zal hier verbetering in komen, is de gedachte. 'Als je naar het toilet gaat, laat je het schoon achter. Dat is onderdeel van onze voorlichting.'

Ahmad denkt juist dat het zal uitdraaien op een enorme puinzooi. ‘Geef me een eigen toilet en ik boen 'm van onder tot boven', zegt hij. 'Maar ik ga niet de shit van anderen opruimen. Sommige bewoners zijn namelijk…’ – hij trekt een vies gezicht – ‘hartstikke goor’. Ter demonstratie daalt hij een verdieping af, waar de toiletten wel nog gewoon toegankelijk zijn. Zijn vrienden volgen hevig discussiërend in zijn kielzog.

Penetrante lucht

De professionele schoonmaakploeg is hier net geweest, maar als Ahmad een deur opentrekt, slaat een penetrante lucht je tegemoet. Op de wanden zitten vliegen. Er is geen toiletpapier. Dat laatste is een 'cultuurdingetje': de bewoners maken hun edele delen na een toiletbezoek niet schoon met wc-papier, maar met water. Alleen zijn deze westerse toiletten hier niet op gebouwd. Het gebruikelijke waterslangetje ontbreekt. ‘Inwoners nemen daarom plantenspuiters en gieters mee om zich na afloop te wassen’, zegt Ahmad. ‘Het water, met strontresten en al, verspreidt zich over de hele ruimte.’

Via A4'tjes aan de muur worden asielzoekers gesommeerd 'de vloer droog te houden'. Een afbeelding laat de juiste wijze van toiletteren zien: zittend, en dus niet in hurkhouding met beide voeten op de bril.

Via instructies aan de muur worden bewoners gewezen op de juiste manier van toiletteren. Beeld arie kievit

Na de rondleiding langs de toiletten ploffen de boze bewoners neer op banken in de lobby, waar de receptioniste de opdracht krijgt om de leiding op te trommelen zodat ze hun beklag kunnen doen. Maar de leiding komt niet.



Ondertussen voert Ahmad op de achtergrond een verhit gesprek met een medewerker van de gemeente Alkmaar: ‘Dit is een dictatoriale beslissing!’, roept hij. Als hij ophangt, zucht hij diep. ‘We voeren nu nog op geciviliseerde wijze protest.’ Wat als dit niets gaat veranderen? Hij haalt zijn schouders op en kijkt bezorgd voor zich uit. ‘Ik weet het niet, ik weet het echt niet.’

Klacht: meestal intern opgelost

Als asielzoekers een klacht hebben, kunnen ze in de eerste plaats terecht bij de locatiemanager van het desbetreffende asielzoekerscentrum. Veel wordt intern opgelost, zegt COA-woordvoerder Alet Bouwmeester. ‘Het gaat vooral om individuele zaken, zoals geluidsoverlast. We hebben nooit eerder klachten ontvangen over het schoonmaken van de eigen leefruimtes. Bewoners doen dit op de meeste locaties zelf en kunnen op die manier een centje bijverdienen.’ Een asielzoeker die niet tevreden is met de afhandeling van zijn klacht door het COA, kan zich wenden tot de Nationale Ombudsman. Die ontving in 2017 33 klachten van asielzoekers op een totaal aantal klachten van 29 duizend. Het jaar daarvoor waren het er 46. ‘De klachten gaan voornamelijk over spullen die zijn verdwenen’, zegt woordvoerder Erna van Eerden. ‘Ook wordt wel eens een klacht ingediend over de huisvesting of over de wens van een asielzoeker om een eigen kamer te hebben.’ Op serieuze klachten volgt een onderzoek. In overleg met het COA wordt vervolgens naar een gepaste oplossing gezocht.