Nederland, Curaçao, Sint Maarten en Aruba onderhandelen inmiddels ruim negen jaar over een heet hangijzer: de komst van een ‘scheidsrechter’ die oordeelt over conflicten tussen de landen en het koninkrijk. De oplossing lijkt nabij. Alleen de Eerste Kamer moet nog instemmen met de komst van een zogeheten geschillenregeling.

Maar in het zicht van de haven zwelt de kritiek aan. Het kabinet en de Tweede Kamer hebben bedacht dat de Raad van State de scheidsrechter wordt. De Caribische eilanden kunnen daar terecht als ze vinden dat het koninkrijk (lees: Nederland) hen onterecht dwingt tot bijvoorbeeld bezuinigingen. Maar in de uiteindelijke versie van het plan velt de Raad van State geen bindend vonnis, maar brengt slechts een ‘zwaarwegend advies’ uit. Daarmee is ze gedegradeerd tot grensrechter: Nederland kan dit advies gewoon naast zich neerleggen.

Altijd het onderspit delven

De Nijmeegse hoogleraar staatsrecht Paul Bovend’Eert zegt in een interview met deze krant dat deze constructie een ‘defectueuse regeling’ is. Hij vreest dat conflicten niet worden opgelost, maar zich dreigen te verdiepen. Bovend’Eert: “Juist zo’n geschillenregeling is een ideaal middel om problemen in de samenleving op te lossen. En in dit concrete geval: om deze autonome landen het gevoel te geven dat ze níet altijd het onderspit delven.”

Volgens de hoogleraar staat het huidige voorstel op gespannen voet met de door Nederland beloofde autonomie voor de eilanden. Hij snapt niet dat het kabinet geen gehoor heeft willen geven aan de vurige wens vanuit de Cariben om het laatste woord aan een onafhankelijke rechter te geven. “Het is onwenselijk dat de Rijksministerraad, gedomineerd door Nederlandse ministers, uiteindelijk beslist. Dat is een fundamenteel bezwaar.”

In 2010 werden Curaçao en Sint Maarten zelfstandige landen binnen het koninkrijk, wat Aruba al sinds 1986 is. De afgelopen jaren zijn er herhaaldelijk conflicten geweest met de eilanden. Nederland heeft diverse keren ingegrepen, vooral vanwege gebrekkige begrotingen van Aruba, Sint Maarten en Curaçao.

De eilandbestuurders protesteerden hiertegen, maar waren machteloos bij gebrek aan een geschillenregeling. Het voorstel dat nu op tafel ligt vinden ze onvoldoende.

Praktische overweging

Opvallend is dat de Raad van State zelf ook niet enthousiast is. Vice-president Thom de Graaf heeft de Eerste Kamer laten weten dat de gekozen constructie zelfs ‘zeer ongewenst’ is. Belangrijke kritiek is dat de onafhankelijke positie van de Raad van State is het geding kan komen. De Graaf wijst erop dat de eilanden deskundigen mogen aandragen voor die commissie. Zij dienen zich als ‘onafhankelijk geschillenbeslechter’ op te stellen, maar de vraag is of dat lukt. De Graaf vreest dat deze deskundigen niet onafhankelijk genoeg van hun regering kunnen opereren.

De Eerste Kamer staat nu voor de afweging of de geschillenregeling er in deze vorm moet komen. Senator Ruard Ganzevoort van GroenLinks noemt het een ‘groot dilemma’. “In de basis ben ik het met hoogleraar Bovend’Eerst eens”, zegt hij. “Er zijn vaker politieke conflicten die vragen om een onafhankelijk oordeel. Als een gemeente botst met het rijk komt de bestuursrechter in beeld. Dat zou ook voor het koninkrijk moeten gelden.”

Maar aan deze principiële vraag kleeft een praktische overweging. Deze regeling is tenminste iets. Ganzevoort denkt niet dat het kabinet bereid is tot een andere, betere oplossing als de Eerste Kamer het huidige plan afschiet. “Dat is een ingewikkelde afweging”, zegt de senator. “Als dit niet doorgaat hebben de eilanden helemaal niets.”

Lees ook:

Vrijdag op onze website: interview met Nijmeegse hoogleraar staatsrecht Paul Bovend’Eert

In het koninkrijk piept en kraakt het steeds harder

De VVD wil af van de verantwoordelijkheid voor Aruba, Sint-Maarten en Curaçao. Andere partijen reageren verbolgen. Maar ook zij zijn ontevreden over de zelfstandige landen binnen het koninkrijk. Net als de staatssecretaris.