XIX wiek kojarzy się rozmaicie: z postępem nauki, z rozkwitem sztuki, z odkrywaniem świata… Czasem także z wielkimi kapitalistami. Pamięć o polskich naukowcach, artystach i podróżnikach pozostaje żywa. Co jednak z polskimi bogaczami?

XIX wiek był pewnym przełomem w dziejach świata. To w tym stuleciu wykuwały się nowoczesne państwa i formowały narody, wykorzystując potencjał nagromadzony w poprzednich epokach. Nie dziwota więc, że wiele z form, w jakich funkcjonował ówczesny świat, istnieje wciąż nawet po ponad stu latach i dwóch światowych wojnach.

Jednym z przykładów jest oczywiście odczuwalny po dziś dzień podział ziem polskich na zabory. W naszej świadomości zajmuje on poczesne miejsce, mało kto tak jak Polacy zna bowiem ciężar życia w niewoli. Należy jednak pamiętać, że niewola niewoli nierówna i choć przez 123 lata pozbawieni byliśmy swego państwa, to jednak w ogólnym rozrachunku trudno ten okres porównywać chociażby do okupacji niemieckiej czy pierwszych lat powojennych.

Kwitła polska nauka, sztuka a także – co często pomijane – przedsiębiorczość. Zaborcy miewali liberalny stosunek do kwestii bogacenia się swych poddanych, nawet tych polskojęzycznych, a w Imperium Rosyjskim Królestwo Polskie bywało wręcz używane jako wizytówka w kontaktach z Europą. W takiej atmosferze, mimo przeciwności administracyjnych czy gospodarczych, istniała możliwość dorabiania się fortun. Oto pięć przykładów Polaków, którzy w XIX wieku stali się bogaczami.

Król Żelaza

Niewiele wskazywało, by urodzony w 1813 roku Hipolit Cegielski miał stać się przemysłowym potentatem. Przyszedł na świat w raczej ubogiej rodzinie ziemiańskiej, fascynowała go filologia klasyczna i filozofia, z której uzyskał doktorat w roku 1840. Sześć kolejnych lat parał się nauką i napisał w tym czasie między innymi jedną z fundamentalnych prac dotyczących polskiej gramatyki: „O słowie polskim i koniugacjach jego”.

Praca na stanowisku nauczyciela w poznańskim gimnazjum Marii Magdaleny oraz działalność naukowa i pisarska Cegielskiego trwała aż do powstania wielkopolskiego. Niestety, nie powszechnie znanego zwycięskiego, lecz tego z 1846 roku. Było ono źle przygotowane i zakończyło się klęską. Odbiła się ona również na wyżej wspomnianym gimnazjum, władze pruskie postanowiły bowiem użyć nauczycieli do inwigilowania uczniów. Cegielski nie zgodził się na to i zrezygnował z posady. By związać koniec z końcem, zaczął szukać innego zajęcia.

Jeśli nie liczyć studiów i pracy nauczycielskiej, jedynym doświadczeniem, jakie miał Cegielski, była parotygodniowa współpraca z handlującą metalami berlińską firmą Jacob Ravéne Söhne. Wziął się więc za jedyną rzecz, o jakiej miał pojęcie: sprzedaż wyrobów żelaznych. W 1846 otworzył w poznańskim Bazarze sklep z narzędziami rolniczymi, a wkrótce uruchomił przy ulicy Butelskiej warsztat, gdzie można było je naprawić. W 1855 roku wybudował przy Koziej już całą fabrykę tychże narzędzi, do której potem dołączyła nowoczesna odlewnia przy Strzeleckiej.

Poznański przemysłowiec zawdzięczał swój sukces dwóm zasadniczym czynnikom. Po pierwsze, jakości produktów i szerokiemu asortymentowi. Cegielski dbał bardzo o to, by każdy klient był zadowolony z zakupu, gwarantowało mu to bowiem, że nie tylko będzie wracał po kolejne maszyny, ale także zachęci swych sąsiadów do kupowania w jego sklepie, a gotów był sprzedać praktycznie każdą maszynę, od bron i pługów, poprzez żniwiarki, na śrutownikach kończąc. Drugim czynnikiem był natomiast patriotyzm konsumencki. W 1853 roku otworzono w Poznaniu mające wsparcie Berlina fabryki Moegelina i Meissnera. Na znak uczuć patriotycznych Wielkopolanie szli kupować „do Polaka”.

Niewiele osób tak bardzo nie przypominało stereotypu grubego, palącego cygara kapitalisty, jak Cegielski. Niezwykle chudy i chorowity, a jednocześnie obdarzony wielkim sercem i wrażliwością przemysłowiec nie poprzestawał na robieniu pieniędzy. Angażował się w działalność patriotyczną, propagował unowocześnienie i mechanizację rolnictwa, kontynuował działalność naukową (choć nauczać już nie mógł), wspomagał finansowo potrzebujących, dawał w swych fabrykach zatrudnienie biednym, a także prześladowanym działaczom patriotycznym czy emigrantom popowstaniowym. Gdy umierał w 1868 roku na powikłania po przeziębieniu, żegnał go cały Poznań.

Król Finansów

Pisząc o Leopoldzie Kronenbergu, trzeba uważać, by nie przedstawić całej historii rodu, niemal każdy bowiem z przedstawicieli tego klanu zamożnych warszawskich bankierów uczynił wiele nie tylko dla pomnożenia swojej fortuny, ale i dla Polski. Skupmy się jednak na twórcy potęgi rodziny, urodzonym w 1812 roku Leopoldzie Stanisławie Kronenbergu.

Jego ojcem był Samuel Kronenberg, bogaty bankier pochodzenia żydowskiego. Syna od początku przeznaczył na swego sukcesora, więc kształcił się ona na kierunkach finansowych w Hamburgu i Berlinie, praktykując przy okazji w firmie handlowo-bankowej Salomona Heinego (nota bene, stryja słynnego poety). Do kraju wrócił w 1833 roku, dla władz rosyjskich nie był więc w żaden sposób powiązany z powstaniem listopadowym. Wykorzystał tą szansę, by zapewnić sobie poparcie administracji zaborcy i w 1839 roku został członkiem spółki dzierżawiącej monopol tytoniowy.

Kronenberg szybko pozbył się pozostałych udziałowców (tych, którzy nie zrezygnowali wcześniej sami, by zainwestować w przemysł ciężki) i samemu stanął na czele spółki. Zaczął zwalczać kontrabandę, dofinansowując celników, sprowadzał nowe maszyny i technologie, ustawicznie podnosił jakoś produkowanych wyrobów tytoniowych, jednocześnie walcząc z Petersburgiem o utrzymanie monopolu, władze carskie chciały go bowiem znieść i zastąpić podatkiem akcyzowym. W latach czterdziestych z tytoniu rodziło się finansowe imperium Kronenbergów.

Sama prezentacja interesów bankiera wymagałaby osobnego artykułu. Inwestował w przemysł tytoniowy, cukrowniczy i wydobywczy, należał do założycieli Warszawsko-Wiedeńskiej Kolei Żelaznej, Tworzył Warszawskie Towarzystwo Kopalń Węgla i Zakładów Hutniczych, finansował powstanie Szkoły Handlowej. Bardziej znany jest jednak ze swojej działalności bankowej.

W 1851 roku nasz bohater założył Dom Handlowy Leopold Kronenberg, który był fundamentem jego imperium finansowego. Świadczył usługi kredytowe w rolnictwie, potem rozszerzając działalność także na przemysł i komunikację. Ściągał do kraju kapitał francuski w postaci istniejących po dziś dzień Société Générale du Crédit Mobilier oraz Crédit Lyonnais. W 1870 roku założył Bank Handlowy, który rychło stał się największym polskim bankiem z filiami w Petersburgu, Berlinie i Wiedniu. Jest to zarazem jeden z najstarszych polskich banków istniejących nieprzerwanie po dziś dzień, obecnie jako CitiBank Handlowy. Jako ciekawostkę można dodać, że pierwsze miejsce zajmuje w tym rankingu Bank Spółdzielczy w Brodnicy.

Bajeczną fortunę przeznaczał Kronenberg nie tylko na pomnażanie majątku i rozwój oświaty, ale także działalność patriotyczną. Należał do stronnictwa „białych”, znał się z margrabią Wielopolskim i był zwolennikiem pracy organicznej. Usiłował nie dopuścić do wybuchu powstania, gdy jednak już do niego doszło, nieledwie finansował je z własnej kieszeni, przeznaczając bajońskie kwoty na zakup broni, amunicji i zaopatrzenia, żołd, pensje i tak dalej.

Tylko kontaktom z carską administracją, ostrożności i rzecz jasna statusowi majątkowemu zawdzięczał Biały Bankier to, że nie dotknęły go represje popowstaniowe pomimo wielkiej skali osobistego zaangażowania. Mógł kontynuować swoją działalność finansową, a przez cara Aleksandra II odznaczony został Orderem św. Włodzimierza. Gdy umierał w 1878 roku w Nicei, jego majątek szacowano na 20 mln rubli, co zgodnie z aktualnym stanem wiedzy czyniło go najbogatszym Polakiem w Królestwie.

Król Bawełny

Łódź była skondensowanym do rozmiarów jednego miasta american dream, miejscem, gdzie startując od zera można było dojść do fortuny. Gdy w roku 1820 została włączona do grona osad przemysłowych, liczyła raptem 800 mieszkańców. Gdy w Sarajewie ginął od kul arcyksiążę Franciszek Ferdynand, Łódź liczyła pół miliona dusz, z których wiele należało do najbogatszych przemysłowców w kraju. Zaliczał się do nich Izrael Poznański, jeden z trzech (obok Ludwika Geyera i Karola Scheiblera) „królów bawełny”.

Zgodnie z legendą, Poznański drogę do fortuny zaczął od zbierania szmat na ulicach. W istocie urodził się jako szóste dziecko Kalmana Poznańskiego, kupca nie będącego wprawdzie krezusem, jednak dość majętnego. Gdy w 1834 roku Poznańscy przeprowadzili się Łodzi, ich dzieci kolejno opuszczały dom, zakładając przedsiębiorstwa i sklepy lub wżeniając się w takowe, Izrael został jednak z ojcem i pomagał mu w interesach.

W roku 1852 roku Kalman przekazał synowi swój sklepik i wyprowadził się do Płocka, Izrael zaś rozpostarł skrzydła. Miał dryg do finansów i handlu i stopniowo wykupował kolejne wytwórnie, rozbudowywał je, otwierał następne sklepy… Od ojca otrzymał sklep z wyposażeniem i materiałami, co stanowiło majątek wartości 2150 rubli. W 1889 roku przekształcił swe przedsiębiorstwo w Towarzystwo Akcyjne Wyrobów Bawełnianych I. K. Poznański z kapitałem zakładowym 5 000 000 rubli.

Jego działalność nie ograniczała się jednak do Łodzi. Wśród plantatorów rozpropagowywał nasiona bawełny amerykańskiej, jego przedstawicielstwa na Zakaukaziu, w Bucharze i Chiwie sprzedawały nowoczesne technologie oczyszczania bawełny i dbały o najwyższą jakość skupowanego surowca. Interesy Poznańskiego sięgały od Ameryki po Centralną Azję, a rynkiem jego zbytu było całe Imperium Rosyjskie.

Jak wielu przedsiębiorców, także i on angażował się w działalność dobroczynną. Budował mieszkania dla swoich robotników, stawiał szpitale przyfabryczne i zwykłe, a także finansował ich działalność. Stworzył też dla swych pracowników specjalną kasę zapomogową.

Jednocześnie jednak dawał podstawy pod funkcjonujący po dziś dzień stereotyp krwawego kapitalisty. Wobec robotników bywał bezwzględny do poziomu okrucieństwa, stosował system drakońskich kar opuszczanie pracy, zmuszał zresztą do niej także w niedziele i święta, szacuje się także, że w roku 1900 około 15% załóg jego fabryk stanowiły dzieci, nie ma jednak podstaw do twierdzenia, by płacił im mniej. Równocześnie jednak za każde uszkodzenie ciała wypłacał rekompensatę, a rodzinie zmarłego przy pracy pracownika przekazywał dwa tysiące jego dniówek, czyli pobory za prawie pięć i pół roku. Poznański nie jest więc postacią jednoznaczną.

Król Wódki

Niewiele wiadomo o jednym z czołowych polskich gorzelników. Z pewnością jego imperium zaczęło powstawać na długo przed jego narodzinami, gdy w 1782 Lejb Baczeles otworzył niewielką gorzelnię w Wybranówce koło Lwowa. Wiadomo też, że syn Lejba, już Leopold Maksymilian Baczewski, przeniósł wytwórnię do Zniesienia, bliżej stolicy Galicji. W 1856 roku w skład zarządu tego przedsiębiorstwa wszedł urodzony w 1821 roku Józef Adam Baczewski, prawnuk założyciela, absolwent Politechniki Lwowskiej i członek Izby Przemysłowo-Handlowej Lwowa, jak również miejski radny.

Właśnie wówczas rozpoczął się okres boomu przedsiębiorstwa. Baczewski był energiczny i pełen pomysłów. W krótkim czasie otworzył rafinerię spirytusu, sprowadzał i stosował najnowocześniejsze technologie francuskie i holenderskie. Jego produkty znane były ze swej wysokiej jakości, dzięki której stopniowo wkraczał na rynek światowy. Był to jednak tylko jeden z dwóch filarów jego sukcesu.

Drugim motorem napędowym tego biznesu, niemal genialnym, była reklama. Baczewski zrozumiał, że jego produkt będzie oceniany nie tylko ze względu na smak – co w przypadku wódki ma miejsce raczej tylko wśród koneserów – ale także wygląd. Trunek Baczewskiego rozlewano więc do charakterystycznych, przypominających karafki butelek i zaopatrywano w artystyczne etykiety. Przekładało się to na fantastyczne wyniki sprzedażowe, wódka lwowskiego producenta zaczynała w pewnym momencie konkurować na rynkach z produktami Piotra Smirnowa.

Fabryka Baczewskiego upadła wraz z II Rzeczpospolitą, on sam już tego jednak nie dożył. Zmarł w 1911 roku, zostawiając majątek dzieciom. Niewiele wiadomo o innych aspektach jego życia, prócz tego, że zgodnie z ówczesną modą wśród przemysłowców był członkiem licznych towarzystw dobroczynnych.

Król Syberii

Ostatnia z postaci może wywołać pewne zaskoczenie, żyła i pracowała bowiem za Uralem, tym osławionym więzieniu bez krat rosyjskich carów. Chodzi o Alfonsa Koziełł-Poklewskiego, „człowieka, który rozpił Syberię”.

Urodził się w 1809 roku w Bykowszczyźnie koło Lepla (dzisiejsza Białoruś), w rodzinie zubożałej szlachty. Pracował jako urzędnik w Petersburgu, gdzie wpadł w oko księciu Piotrowi Dymitrowiczowi Gorczakowowi. Gdy ten został w 1839 roku gubernatorem Syberii, zabrał ze sobą młodego Polaka i uczynił go urzędnikiem do specjalnych poruczeń w Wydziale Ekonomicznym Zachodniej Syberii, gdzie powierzono mu nadzór nad dostawami dla wojska. W roku 1851 Gorczakow ustąpił ze stanowiska, Koziełł-Poklewski zaś podał się do dymisji i zaczął organizować dostawy wojskowe jako prywatny przedsiębiorca.

Syberia nie była tylko więzieniem carów, najpierw wielkoruskich, potem czerwonych. Była też, i jest po dziś dzień, rosyjskim skarbcem. By go zagospodarować, Petersburg potrzebował zawsze ludzi energicznych, wykazujących inicjatywę, zdolnych do pracy w ciężkich warunkach i napięciu, wykształconych, potrafiących podejmować decyzje i wprowadzać je w życie. Warunki te znakomicie spełniali polscy zesłańcy. Ludzie tacy jak Benedykt Dybowski, Ignacy Sobieszczański, Karol Bohdanowicz, Michał Jankowski czy Piotr Wysocki z musu lub na zamówienie opisywali, cywilizowali i badali Syberię. Koziełł-Poklewski należał do tych, którzy robili to najpierw na zamówienie, a potem dla własnego interesu.

Dostawy dla wojska stanęły u podstawy jego majątku, szybko jednak zaczął poszerzać swoją działalność. Otworzył dwa potężne domy towarowe na skrajach Syberii, w Tiumeniu i Tobolsku, a w Tomsku wybudował fabryki szkła i porcelany, jak również pierwszą w Rosji fabrykę fosforu. Sukcesywnie dzierżawił od rządu kolejne gorzelnie w guberniach tomskiej, tobolskiej i permskiej, stopniowo monopolizując produkcję wódki. Szacuje się, że u szczytu potęgi swego imperium wpłacał do kasy carskiej cztery miliony rubli z tytułu samej akcyzy.

W 1845 roku, a więc jeszcze na służbie państwowej, Koziełł-Poklewski zorganizował żeglugę parową na Obie, później zaś także Irtyszu i Turze. W 1860 roku posiadał już trzy parostatki i flotę mniejszych barek. Eksploatował kolejne kopalnie złota i żelaza, budował maszyny parowe i otwierał nowe zakłady przemysłowe. Nie da się oszacować jego majątku nawet w przybliżeniu, choć prawdopodobnie mowa jest o dziesiątkach milionów rubli.

Jak można się domyślić, był także filantropem. Masowo zatrudniał polskich zesłańców, oferując im preferencyjne pensje i dbając o ich warunki bytowe. Budował szkoły, szpitale i ochronki, a także finansował darmową jadłodajnię dla zesłańców w Tiumeniu. Gdy w 1857 roku edykt amnestyjny Aleksandra II przywrócił wolność zesłańcom, Koziełł-Poklewski wydelegował swoją flotę rzeczną do transportu wszystkich powracających z niewoli na odcinku Tomsk-Tiumeń.

Polak znany był także z szerokiego gestu w działalności charytatywnej. Według jednej z legend syberyjskich miał odwiedzić kwestujących na budowę kościoła w jednej z syberyjskich miejscowości i poprosić o listę wpłat. Gdy zobaczył tylko jedno nazwisko i kwotę 250 rubli wziął pióro i dopisał „Alfons Poklewski-Koziełł resztę”. Do swej śmierci w 1890 był jednym z filarów polskiej społeczności na Syberii.

Krwawi wyzyskiwacze?

Obowiązujący stereotyp przedstawia XIX-wiecznych bogaczy jako żywiących się krwią robotniczą okrutników. Jak widać, niekoniecznie jest to prawda i choć wśród milionerów zdarzały się postacie czarne, to jednak ówczesna moda i dobry ton wymagały, by własny majątek przeznaczać także na poprawę warunków bytowych gorzej sytuowanych oraz ich edukację. Wielu polskich kapitalistów było zarazem organicznikami i używało swego majątku nie tylko dla swej przyjemności, ale także do budowy Polski oraz walki o jej niepodległość.

Bibliografia