Beeld Bas van der Schot

Politicologen hebben voor een dergelijke ontwikkeling, waarbij de uitersten van het politieke spectrum naar elkaar toe buigen, een term gemunt: het hoefijzermodel. Bij de klassieke indeling in links en rechts wordt gedaan alsof opvattingen op een continuüm staan met naar de uiteinden steeds verder toenemende tegenstellingen. Een hoefijzer voegt een tweede dimensie toe: ook de tegenstelling tussen elite – middenpartijen - en buitenstaanders – flanken – wordt zichtbaar.

De verschillen tussen links en rechts worden van oudsher zichtbaar gemaakt aan de hand van sociaaleconomische standpunten. Ruwweg: een overheid die gelijke kansen voor iedereen bevordert, versus de gedachte dat iedereen z’n eigen kansen moet creëren. Twee gebeurtenissen brachten daar verandering in. Het verdrag van Maastricht werkte euroscepsis in de hand, bij het referendum van 2005 uitgedragen door zowel SP als PVV. De linkerflank verwerpt de EU als neoliberaal project, ter rechterzijde worden juist de culturele implicaties benadrukt; Europese eenwording doet afbreuk aan de nationale identiteit en soevereiniteit.

Als gevolg van de aanslagen op het WTC en Pim Fortuyn werden vervolgens cultuur, gedeelde waarden en identiteit belangrijker in het politieke debat: wie zijn we, wat vinden we belangrijk, hoe bereiken we dat? De partijen op de rechterflank ontlenen daaraan goeddeels hun bestaansrecht.

Oerreflex

Dat de flankpartijen nog steeds volgens de klassieke links-rechts verdeling handelen, wordt bevestigd door hun stemgedrag in de Tweede Kamer; PVV en SP zitten gewoonlijk niet op één lijn. De PVV is met haar harde opstelling tegen de islam cultureel rechts, maar wordt in sociaal-economisch opzicht soms voor links versleten. Die ‘linkse’ opvattingen worden vanuit de islamkritiek beargumenteerd, met een redenering als: verzorgingshuizen voor de mensen die Nederland opbouwden, zitten nu vol met vluchtelingen. Op onderwerpen als hypotheekrenteaftrek, bijstandsfraude of schuldhulpverlening is de PVV juist klassiek rechts.

De SP is sociaaleconomisch uitgesproken links, maar haar eigen grootste tegenstander als het om vluchtelingen gaat. De oerreflex is die van een stringent migratiebeleid, omdat nieuwkomers een bedreiging zijn voor de werkgelegenheid van de achterban. Maar toen de stroom vluchtelingen in 2015 door oorlogen groeide, klonken ook andere SP-geluiden.

De strijd om het voorzitterschap tussen Sharon Gesthuizen en Ron Meyer in 2015 was ook een slag om de culturele positie van de partij. Meyer won, de SP hield vast aan een weinig ruimhartige houding jegens vluchtelingen. Op de laatste partijraad sprak SP-Kamerlid Jasper van Dijk over een ‘rechtvaardig, maar ook realistisch asielbeleid’, met een grote rol voor ‘aanmeldcentra in Noord-Afrika.’ Dat lijkt op wat de Duitse politica Wagenknecht voorstelt: ‘Armoede ter plekke bestrijden en perspectieven creëren in de thuislanden.’

Beweging op de flanken

In Nederland is geen SPVV in de maak, maar er is beweging op de flanken. De enige die bij de landelijke verkiezingen werk maakte van de combinatie economisch links en cultureel rechts, was het afvallige PvdA-Kamerlid Jacques Monasch. Zijn partij Nieuwe Wegen richtte zich op ‘de onderkant van de arbeidsmarkt’ en hoopte op ‘PVV-stemmers met het hart op de goede plek.’

Nieuwe Wegen haalde 0,14 procent. Monasch opende onlangs een kunsthandel in Brussel. De PvdA schoof sindsdien wel de door hem gewenste richting op. In juni werd met zusterpartijen uit België, Denemarken, Italië en Oostenrijk afgesproken migratie bij de bron aan te pakken, met de nadruk op opvang in eigen regio – ook de Duitse zusterpartij SPD koerst in die richting, net als de Britse Labour-leider Jeremy Corbyn.

‘Dat hoefijzermodel is ooit bedacht om aan te tonen dat communisme en fascisme elkaar raken’, zegt politicoloog Matthijs Rooduijn. ‘De electorale overloop tussen radicaal links en rechts is nu beperkt. Een SP-kiezer die sociaaleconomische thema’s belangrijk vindt, zal niet zomaar om culturele redenen naar de PVV overstappen, en vice versa.’ Zijn verwachting is dat in Nederland op termijn eerder een linkse partij zal sneuvelen. ‘Er is ruimte voor twee stromingen: nationalistisch conservatief links en kosmopolitisch progressief links.’

Wenkend perspectief

De Deense Socialdemokraterne plooiden zich al wel naar het hoefijzermodel. Ze presenteerden in februari een plan dat voorschrijft dat moslimvrouwen naar Deense normen en waarden moeten leven en grenzen stelt aan het aantal niet-westerse bewoners van achterstandswijken. Beleid dat past in het straatje van de rechts-populistische Dansk Folkeparti. Volgens peilingen zijn de sociaaldemocraten nu de grootste partij.

In Frankrijk maakte de linkerflank een vergelijkbare beweging. Jean-Luc Mélenchon, voorman van La France Insoumise, verwijt de Franse socialistische partij (PS) naïef te zijn. ‘Als die lui eenmaal hier zijn, wat wil je dan? Terugjagen de zee in? Dat kan niet. Zorg er dus voor dat ze in eigen land blijven.’ Mélenchon was een van de oorzaken van de ineenstorting van de PS, hij haalde vorig jaar 19,5 procent van de stemmen.

Linkse partijen elders in Europa zullen met argusogen volgen of Wagenknecht ook voor hen een wenkend perspectief kan ontvouwen.