De kippenren is een omgebouwde stacaravan. De Herenboeren in het Wilhelminapark in Boxtel houden het graag praktisch en eenvoudig. In de verte ruist de snelweg, maar luider klinkt het kwinkelen van de vogels in de voormalige kloostertuin die nu een coöperatief boeren­bedrijf is. Boudewijn Tooren, voorzitter van de Herenboeren, wijst op de wei waar een aantal koeien staat te loeien. Het is een familiekudde: het kalf blijft bij de koe, de stier loopt er ook bij. Alle dieren mogen hun hoorns houden. Tooren: “Dat ze een label in hun oren moeten, is voor ons al een concessie.”

Tooren stond drie jaar geleden mede aan de basis van de Herenboeren. In de achttiende eeuw waren herenboeren rijke landeigenaren die anderen voor zich lieten werken. Op de hedendaagse Brabantse Herenboerderij zwaait een groep van 175 consumenten de scepter. Ze pachten twintig hectare van een oud landgoed. Een boer in loondienst doet het werk, op de manier waarop zij het graag zien: dichtbij, duurzaam en diervriendelijk. Een woonhuis met veestallen kent de Brabantse Herenboerderij niet. Wel: kleine akkers, een ‘tunnelkas’ van buizen en folie, en een fruitboomgaard waar ook de kippen scharrelen.

Vanuit Boxtel verspreidt het idee zich gestaag over het land. Inmiddels is er een tweede Herenboerderij operationeel, in Loenen op de Veluwe. Op meer dan tien andere plaatsen wordt gewerkt aan de oprichting van een Herenboerderij. Boudewijn Tooren staat de initiatiefnemers met raad en daad bij, namens een overkoepelende stichting.

Natuur vlakbij de snelweg

In Boxtel verwelkomt Tooren vandaag Mia Spruit uit Rotterdam. Spruit, communicatieadviseur van beroep, is een van de oprichters van een Herenboerderij in de Maasstad. Gestoken in spijkerbroek stapt ze op gympen rond op de boerderij. Ze was hier al eens eerder, vertelt ze, met een groep Rotterdammers, ‘om de sfeer te proeven’. Ook nu weer valt haar de rust op die heerst op de Herenboerderij. “Het is echt een stukje platteland en natuur, terwijl de snelweg vlakbij is.”

Spruit las in de krant over de coöperatieve boerderij en was meteen gegrepen door het idee. Ze ontdekte dat er in Rotterdam al iemand rondliep met het idee om ook daar een Herenboerderij te starten. Ze sloot zich aan en maakt nu deel uit van een groepje van acht ‘kartrekkers’ dat probeert stadgenoten enthousiast te maken voor de coöperatie. De teller staat op 130 coöperatieleden, zegt Spruit.

Rabarber van duizendknoop

“Wat mij drijft?” Mia Spruit herhaalt de vraag peinzend, terwijl ze door de deur van de kas stapt. “Ik wil graag iets veranderen aan het voedselsysteem. Ik wil proberen consumenten dichter bij de producten te brengen en ik wil een eerlijke prijs voor de boer. Als lid van de ­coöperatie heb je inspraak in zulke zaken. Bovendien levert het je lekker eten op, en je bent dicht bij de natuur.”

Boudewijn Tooren houdt een kikkertje in zijn hand. Op de Herenboerderij wordt geen enkel dier gedood. Beeld Roos Pierson

Boudewijn Tooren knikt instemmend. Maar hij weet óók hoe weerbarstig de praktijk van de Herenboerderij is. Neem nu de kippen. Als de zon opkomt, gaat in de stacaravan automatisch een luikje open waardoor de dieren naar buiten kunnen. Na zonsondergang gaat het luikje ook vanzelf weer dicht. Werkt uitstekend. Alleen: sinds de start van de boerderij zijn al 150 kippen opgegeten door een vos. “We zoeken naar een manier om de vos weg te houden”, zegt Tooren. “Iets van een natuurlijke afrastering.” Nog zo’n uitdaging: de Japanse duizendknoop, een invasieve exoot, woekert op delen van het landgoed. Tooren: “Elke week trekken we met vrijwilligers de scheuten uit de grond. Sommigen nemen er wat mee naar huis, om rabarber van te maken.”

De Herenboerderij in Rotterdam, vertelt Mia Spruit, komt in de Schiebroekse Polder, onder de rook van Rotterdam-The Hague Airport. Dit groene gebied van vijftig hectare geldt als compensatie voor de aanleg van de Tweede Maasvlakte. De gemeente Rotterdam geeft het gebied in erfpacht aan Natuurmonumenten, die het op haar beurt verpacht en laat beheren door de Herenboeren. “Op een verjaardagsfeestje vertelde ik eens dat we een locatie zochten voor onze boerderij”, zegt Spruit. “Iemand raadde me toen aan om eens met Natuurmonumenten te gaan praten.”

Dit voorjaar sloten ze een overeenkomst. De Herenboeren, zo is afgesproken, gaan Natuurmonumenten helpen bij de inrichting van de Schiebroekse Polder voor natuur en recreatie, bijvoorbeeld door het planten van bomenlanen, knotwilgrijen en struiken. Volgend jaar zullen de eerste gewassen op de Herenboerderij worden ingezaaid, waarna tweehonderd ­gezinnen voedsel kunnen eten dat is gepro­duceerd op een halfuurtje fietsen van de ­Coolsingel.

Geen mango’s en sinaasappelen

“Iedereen kan meedoen aan de coöperatie”, verzekert Spruit. “Je hoeft niet op de boerderij te werken, je kunt er ook alleen je wekelijkse boodschappen halen. Maar omdat we de boerderij nieuw oprichten, vragen we van de leden wel een investering. Duizend euro van alleenstaanden en tweeduizend euro van een gezin. Ja, dat is best veel geld. Maar in het leven moet je keuzes maken. Als Herenboer heb je levenslang toegang tot eerlijk geproduceerd voedsel.”

Boudewijn Tooren en Mia Spruit op de Herenboerderij in Boxtel Beeld Roos Pierson

En nee, pareert Spruit, niet álles wat de gemiddelde Rotterdammer eet, kan van de Herenboerderij komen. “Mango’s en sinaasappelen, dat gaat natuurlijk niet. Maar heb je die echt nodig? Ik hoop dat de boerderij kan voorzien in 60 procent van de behoefte van de leden.”

Boudewijn Tooren heeft nog een welgemeend advies voor Mia Spruit en haar Rotterdamse coöperatieven: “In zo’n coöperatie is het als met zeventien miljoen bondscoaches”, zegt hij. “Iedereen vindt overal iets van. Zorg dus voor een goed mandaat voor de boer die het werk doet. Regel zijn bevoegdheden en geef hem in de coöperatie één aanspreekpunt.” En verder, zegt Tooren: “Realiseer je goed dat meedoen aan een Herenboerderij een heel andere manier van leven inhoudt. Je moet leren wecken en fermenteren, want in de winter geeft de tuin geen eten. Je zult veel meer tijd besteden aan je voedsel. Daar haken mensen soms om af. Maar dan denk ik: zij zijn nog niet zover dat ze voldoende tijd aan hun eten kunnen besteden. Wil je in verbinding komen met je bodem dan vergt dat wat van je als persoon.”

Ecologische voetafdruk

Mia Spruit wil zich er niet door laten ontmoedigen, zegt ze. “Ik heb een liefde voor goed eten. Ik wil dat het biologisch is geproduceerd, zonder schade aan dieren en de natuur. En mijn ecologische voetafdruk probeer ik zo klein mogelijk houden.” Ze hoopt dat Rotterdam een voorbeeld kan zijn voor andere plaatsen in het land. “Ik heb veel idealen en de kunst is om te kijken wat je zelf in de praktijk kunt brengen. Ik probeer zo duurzaam mogelijk te leven, en mensen als ik vind je overal. We zijn op weg naar vijftien Herenboerderijen. Ik hoop dat het echt een landelijk fenomeen wordt.”

In de kas in Boxtel buigt Spruit naar de grond. Ze wijst. “Kijk, dit is komkommer.” En, ach, het gedoe waarvoor Boudewijn Tooren waarschuwt. “Voor gedoeloos voedsel ga je maar naar de supermarkt.”

Emiel Hakkenes werd gefilmd tijdens de interviews voor dit verhaal. Bekijk de minidocu hieronder. Andere docu's kunt u zien op trouw.nl/docu.

Lees ook:

Kringlooplandbouw? Deze duurzame boeren gaan het gewoon doen

Een groep boeren mocht de minister vertellen wat zij zich voorstellen bij duurzame landbouw. Het antwoord gaat sommigen van hen niet ver genoeg. Zij gaan nu op eigen kracht aan de slag als ‘Caring Farmers’.

Voedsel moet de trots zijn van boer én burger

De boer en burger zijn elkaar kwijtgeraakt, maar daar heeft Tjirk van der Ziel een oplossing voor: lokale teelt, regionale afzet, en de trots als bindende factor. In het concept van de ‘Herenboeren’ komt dat allemaal bij elkaar.