Mei Li Vos is vice-voorzitter vakbond AVV (het Alternatief voor Vakbond). Tot maart 2017 was ze Tweede Kamerlid voor de PvdA (toen woordvoerder postmarkt en zzp’ers)

Daar werd aan de deur gebeld. Het was een vriendelijke man van UPS die een handtekening wilde voor een pakketje: een snoezige pet die over mijn flaporen past. Gevonden tijdens een nachtelijke sessie in een webwinkel. De hulpsinterklaas van DPD kwam, een paar dagen voor pakjesavond, keurig op tijd mijn pakketten leveren. Komende weken zal ik exotische ingrediënten voor het kerstdiner laten bezorgen.

Altijd als ik een pakket aanneem, moet ik denken aan de pakketbezorger die me als Tweede Kamerlid aansprak op het Plein in Den Haag. Hij deed mee aan de wilde staking van pakketbezorgers voor een betere beloning, juni 2013. Hij zei: „Mevrouw. U heeft ook kinderen toch?” Ja, eentje. „Mevrouw. Ik heb ook kinderen. Maar ik zie ze bijna nooit meer. Ik ga om zeven uur de deur uit en ben om acht uur ’s avonds terug. Anders kom ik niet rond. Anders krijg ik die bestelbus niet leeg. Elke dag. Elke week. En daarom staak ik.”

De pakketbezorgers van PostNL staakten omdat ze het niet eens waren met de eenzijdige tariefverlaging per bezorgd pakketje die PostNL aan hen als zelfstandigen wilde opleggen. Omdat ze daardoor nog meer en nog harder moesten werken en nog minder overhielden achter de streep. Ze waren het zat. Door de wilde staking kregen ze gedeeltelijk hun zin én hun problemen op de politieke agenda.

Lees ook: Hoe hoort het eigenlijk bij het ontvangen van een pakket?

Alex van der Hulst formuleert 7 pakket-etiquetten.

Nog steeds als ik op de fiets de dubbelgeparkeerde bestelbusjes moet ontwijken, denk ik aan die vader en zijn kinderen. De bezorgers parkeren dubbel omdat ze in straf tempo die pakketten bij de huizen afleveren. Als ze netjes parkeerplekken moeten gaan zoeken, zien ze ook hun partner niet meer als ze ’s avonds laat thuiskomen.

Er zullen nog meer pakketbezorgers komen. Dat komt door ons, wij consumenten/burgers. In 2017 koopt 76 procent van de Nederlanders wel eens online en laat dat dus thuis bezorgen.

De laatste cijfers over het totale aantal bezorgde pakketjes zijn van 2015. Toen werden er 300 miljoen pakketten bezorgd. Als je bedenkt dat het aantal pakketten jaarlijks met dik 10 procent stijgt, zullen we in 2017 meer dan 350 miljoen pakketten laten bezorgen. Grote kans trouwens dat 2017 een record pakkettenjaar wordt: PostNL maakte op Sinterklaasavond bekend dat er ten opzichte van de Sinterklaasperiode vorig jaar 30 procent meer pakketjes zijn verstuurd en bezorgd.

Dat er zoveel extra werk voor pakketbezorgers komt is mooi. Door ICT verdwijnen er banen – bij winkels omdat de gewone Nederlander liever online koopt; bij de post omdat we geen brieven maar appjes versturen; bij de bank, omdat we zelf onze bankzaken regelen. Aan de andere kant komen er dus banen bij door een toenemende vraag naar dienstverlening die (vooralsnog) alleen door mensen, niet machines, kan worden gedaan.

Er is echter een groot probleem bij pakketbezorging. De moordende concurrentie tussen de pakketbedrijven wordt betaald door de pakketbezorgers. Veel van hen werken als zzp’er of onderaannemer op stukloon. Als een pakket niet bezorgd kan worden, krijgen ze daarvoor niets betaald. Dus gaat de bezorger net zo lang door ’s avonds tot er wel iemand thuis is. De pakketbedrijven die hun bezorgers nog wel een keurig arbeidscontract bieden, zijn in feite gekke Henkie zolang andere pakketbedrijven met goedkope zzp’ers en stukloon blijven werken. Bedenk trouwens – als je weer verleid wordt om net iets meer te bestellen zodat de bezorging gratis wordt – dat iemand daar uiteindelijk voor betaalt: de pakketbezorger.

Een ander gevolg van de moordende concurrentie is dat er veel bestelauto’s, soms halfleeg, door de straten moeten rijden. Een drama voor de luchtkwaliteit. Ik ben geen econoom, maar efficiënt en goed voor de consument lijkt mij dat niet.

Ouderwetse marktdenkers stellen dat de pakketmarkt goed werkt omdat alles goedkoper wordt voor de consument. Maar mij is niet gevraagd of ik wil dat een pakketbezorger vanwege stukloon zich een slag in de rondte moet werken en dan nog te weinig verdient. Mij is ook niet gevraagd wat ik er van vind dat die pakketbezorgers hard moeten rijden om op tijd hun ronde te kunnen rijden. Marktdenkers die het fantastisch vinden dat de pakketbedrijven, groot en klein, elkaar beconcurreren, lijken zich ook niet te bekommeren om verstopte straten of uitlaatgassen door al die bestelauto’s.

Politiek en vakbonden pleiten al jaren voor betere en eerlijke arbeidsomstandigheden voor de pakketbezorgers.

Pakketbedrijven kunnen bijvoorbeeld hun mensen in dienst nemen en zich houden aan de CAO. Dat is echt geen goudgerande regeling, maar voorkomt wel dat de bezorgers veel te lange dagen moeten maken. Na de tweede staking in 2015 bood PostNL wel aan dat de zzp’ers in dienst kunnen, maar dat is voor veel bestaande zzp’ers helaas niet te doen. De investeringen in de bus kunnen ze nooit meer terugverdienen als ze in loondienst gaan. Dan liever de bescheiden tariefverhoging en een jakkerende zzp’er blijven.

De Inspectie SZW (voorheen Arbeidsinspectie) vindt de pakkettenmarkt lastig te controleren omdat er een baaierd aan constructies wordt ingezet. En dan heeft de Belastingdienst doodleuk met de marktleider een ruling (een speciale belastingregeling) gemaakt dat ze met zzp’ers kan blijven werken. De andere pakketbedrijven proberen dan ook van alles om de arbeidskosten zo laag mogelijk te krijgen.

Waarom zouden we eigenlijk zo doormodderen? We kunnen ervoor kiezen om deze groeiende markt te verbeteren. Immers, veel mensen kunnen er een goede boterham aan verdienen en andere mensen bespaart het tijd en moeite als ze spullen online kunnen bestellen.

Een voorstel. Koppel de onstuimige groei van de pakketmarkt aan de gestage daling van het aantal poststukken. Laat brief, pakje en boodschappen door dezelfde partij bezorgen. Denk dan eens anders na over de infrastructuur van de bezorgingen, kijk bijvoorbeeld naar hoe het busvervoer wordt geregeld. Daar laten we ook niet verschillende busmaatschappijen dezelfde route over ’s heeren wegen rijden. Daar gunnen we een busvervoerder een route. Daar werd aanvankelijk veel over geklaagd, maar dat loopt nu best aardig.

Zo kan het ook met de pakketbezorging. Er liggen routes, laten we een bedrijf per route het recht gunnen om er brieven, pakketten en boodschappen te bezorgen. Zo hoeft er per wijk maar een of twee keer per dag een busje voor de grote pakketten en een elektrische bakfiets voor brieven en kleine pakketjes door de straten. Regel verder dat alle bezorgers in dienst zijn en onder dezelfde CAO vallen, zodat er in ieder geval niet op arbeidsvoorwaarden kan worden geconcurreerd.

Nu we toch bezig zijn. Herna Verhagen, de CEO van PostNL, opperde een paar jaar geleden het idee om de bezorgers ook een sociale taak te geven. Laat hen ook de kapotte stoeptegel rapporteren, of aan de wijkverpleegkundige dat mevrouw Jansen vandaag haar gordijnen niet open heeft gedaan. En zet dan meteen in de CAO dat de pakketbezorger koffie mag drinken in het buurthuis of met de wijkagent.

Het kan overigens nog radicaler. Nouveau-marxistisch: we nationaliseren post- en pakketvervoer en brengen een staatsmonopolist als de PTT weer terug.

Beide oplossingen geven ook weer dat thuisgevoel waar zoveel partijen en kiezers naar hunkeren trouwens.

We kunnen de pakketbezorgers mee laten profiteren van de economische en technologische ontwikkelingen als we het ouderwetse denken over deze markt afzweren en ophouden om consumentenbelangen te reduceren tot gratis bezorging. Dat vergt wel lef van politici en polderpartners, om de staat te laten ingrijpen in deze groeiende markt. De markt z’n gang laten gaan leidt tot suboptimale uitkomsten, dat zien we dagelijks aan onze deur en op straat.

Terwijl politiek en polder hierover knobbelen, kunnen wij consumenten/burgers alvast iets doen. Op de feedbackformulieren aangeven dat alleen de zon gratis is en dat we verwachten dat de pakketbezorger normaal betaald krijgt. En met een glimlach opendoen om de pakketten voor de buren aan te nemen. Pakketbezorgers willen deze dagen in december ook gewoon op tijd thuis zijn. Net als u en ik. En liefst ook de andere maanden van het jaar.

Correctie (9 december 2017): in de eerste alinea van dit artikel werd gesproken over een bezorger van UPC. Dat moest UPS zijn.

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 9 december 2017