W czasie kampanii wyborczej politycy prześcigają się w składaniu obietnic, jednak zmiany, które proponują, często mają niewiele wspólnego z faktycznymi potrzebami Polaków. W cyklu artykułów “To jest problem” prześwietlamy te, z którymi władze, zwłaszcza na szczeblu samorządowym, nie potrafią poradzić sobie od lat. Co czwartek na Gazeta.pl postaramy się zbadać, dlaczego tak się dzieje i czy ich rozwiązanie faktycznie jest aż takie trudne.

REKLAMA

W poprzednich odcinkach:

Żywieckie pejzaże mogą robić wrażenie. Co z tego, skoro przez znaczną część roku przesłania je zawiesina składająca się ze szkodliwych pyłów. Opublikowany w 2016 roku raport Światowej Organizacji Zdrowia wskazywał, że miejscowe powietrze jest najgorsze w Europie. Badacze brali pod uwagę średnie roczne stężenie mikrocząsteczek PM2.5, które mają niekorzystny wpływ na drogi oddechowe i układ krążenia.

Rządzący miastem podkreślali, że tak wykonany pomiar jest nieprecyzyjny. W Żywcu znajdowały się wówczas jedynie czujniki pyłów PM10. Mimo to miastu przyczepiono łatkę najbardziej zanieczyszczonego w Europie. Badania zostały zaktualizowane wiosną tego roku, Żywiec przesunął się na czwarte miejsce.

Gazeta.pl

Niezależnie od tego, jakie powinno być właściwe miejsce, miasto u podnóża Beskidów ma poważny problem. Władze twierdzą, że winę za smog ponosi przede wszystkim specyficzne położenie miejscowości. Żywiec znajduje się w kotlinie, przez co opadają tu pyły pochodzące z okolicznych miejscowości. Nie pomaga również sąsiedztwo Jeziora Żywieckiego. Para unosząca się ponad sztucznym zbiornikiem sprawia, że PM2.5 i PM10 goszczą tu o wiele dłużej niż powinny.

Ale Żywiec nie jestem jedynym miastem na świecie położonym w zagłębieniu terenu. Aby zdobyć miano jednego z najgorszych, trzeba czegoś więcej.

"Kiedyś to był smog! Teraz to jest mgła"

Wiele wskazuje na to, że żywiecki smog to w dużej mierze zasługa mieszkańców miasta i okolic. A ściślej: faktu, że korzystają z tzw. kopciuchów, czyli tradycyjnych pieców węglowych opartych o górne spalanie. Teoretycznie było już o tym wiadomo od dawna. W latach 2007-2009 miejscowy samorząd pomógł w wymianie 335 pieców. Później zapał władz nieco osłabł. Kolejne bardziej zauważalne działania podjęto dopiero po opublikowaniu wspomnianego raportu. Pojawiły się między innymi nowe czujniki monitorujące stężenie pyłów.

Gazeta.pl

Chcesz nam opowiedzieć o problemie, z którym zmaga się Twoja miejscowość? Napisz do nas: listydoredakcji@gazeta.pl

Najgorzej jest w dzielnicach Zabłocie oraz Sporysz. Gryzący czarny dym wydobywający się w sezonie grzewczym z miejscowych kamienic i domów jednorodzinnych to stały element pejzażu. Jak wskazują miejskie statystyki, dopuszczalny poziom PM2.5 i PM10 jest przez większą część roku określany jako "zły" i "bardzo zły".

Niektórzy mieszkańcy zdają się nie dostrzegać problemu. Jak mówi pani Janina, żywczanka od roku 1991, wcześniej mieszkająca w Chorzowie: - Cały czas straszą, pouczają, a ja panu powiem: kiedyś to był smog, jak jeszcze przemysł ciężki działał. Teraz to jest mgła co najwyżej.

To częsta postawa pokolenia dobrze pamiętającego czasy, w których panowały jeszcze inne normy dotyczące powietrza, a szeroko rozumiana ekologia mogła się wydawać fanaberią. Tego typu podejście dziwi jednak w wypadku osób młodszych. Pani Marta z Żywca przekonuje:

Żadne działania władz nie przyniosą efektu, jeśli myślenie mieszkańców się nie zmieni. Z moich obserwacji wynika, że w wielu rodzinach, które problemów finansowych raczej nie mają, też pali się czymkolwiek. W okolicy, w której mieszkam, pewien pan chwalił się, że skupuje zimą stare opony, którymi później pali w piecu. Nieważne, że zatruwa się siebie i innych. Ważne, że jest się tym "sprytnym", który potrafi oszczędzać.

Dodaje również, że o ile mieszkańcy Żywca, zauważywszy dym o podejrzanie ciemnym kolorze, mogą w łatwy sposób poprosić służby o przeprowadzenie kontroli, osoby z ościennych gmin są zmuszone złożyć najpierw odpowiedni wniosek w urzędzie gminy.

W 2017 r. w samym Żywcu przeprowadzono 287 kontroli, 24 z nich zakończyły się wręczeniem mandatu. Strażnicy mają jednak związane ręce. Do interwencji zobowiązują ich jedynie rażące wykroczenia, takie jak spalanie odpadów komunalnych. W wielu wypadkach (i nie dotyczy to wyłącznie Żywca) powietrze zatruwane jest przy pomocy legalnych środków opałowych, takich jak wilgotny miał węglowy. Do upowszechniania wiedzy na temat ekologicznych paliw w rodzaju peletu czy biomasy jeszcze długa droga.

Ślizgawka przy stanie alarmowym

Inaczej ma się sprawa informowania mieszkańców o potencjalnych zagrożeniach. W artykule Kajetana Woźnikowskiego, opublikowanym kilka miesięcy temu w OKO.press, pojawia się wzmianka na temat żywieckiego festynu z okazji zakończenia ferii. Władze zachęcały najmłodszych do udziału w zabawie organizowanej na otwartym lodowisku. Najwyraźniej to, że zanieczyszczenie powietrza zahaczało tego dnia o stany alarmowe, nie wzbudziło u samorządowców żadnych wątpliwości.

Podobną fantazją wykazał się w tym roku również Rafał Kądziela, burmistrz Opoczna. Miasto od lat znajduje się w ścisłej czołówce, jeśli chodzi o stężenie szkodliwych pyłów (w roku 2016 w rankingu Światowej Organizacji Zdrowia zajęło szóste miejsce, dwa lata później: trzecie). Podobnie jak w wypadku Żywca, wiąże się to z położeniem oraz spalaniem paliw niskiej jakości. A jednak - zarządca od dwóch lat, mimo szalejących wskaźników, zachęca dzieci do zimowych zabaw i korzystania z toru "SnowTubingowego", czyli ustawionej w mieście ślizgawki.

Sposobów na tuszowanie problemów jest zresztą więcej. Stacja monitorująca powietrze została niedawno przeniesiona z newralgicznego punktu przy Placu Kościuszki na teren Zespołu Szkół Samorządowych, gdzie stężenie pyłów jest zazwyczaj mniejsze.

Zbigniew Sobczyk, zastępca burmistrza, twierdzi, że miasto nie bagatelizuje problemu. Na dowód otrzymałem listę działań podjętych w obecnej kadencji. Pierwsza pod względem chronologii pozycja przypada na rok 2016. Mowa o spotkaniu zorganizowanym wspólnie z samorządowcami z Tomaszowa Mazowieckiego. Głównym tematem rozmów było podjęcie działań w kierunku poprawy jakości powietrza.

Jakub Biernacki, lokalny aktywista i założyciel Opoczyńskiego Alarmu Smogowego, nie ma wątpliwości, że porównanie efektów wspomnianej dyskusji wypada na niekorzyść jego rodzinnego miasta. Jak mówi:

Władze Tomaszowa naprawdę wzięły sobie do serca problem zanieczyszczonego powietrza. W ciągu ostatnich lat zakupiono tam dwadzieścia pięć hybrydowych autobusów komunikacji miejskiej, utworzono sieć monitoringu jakości powietrza składającą się z 44 urządzeń, pozyskano duże środki na wymianę pieców.

A to nie jeszcze koniec. Ostatnio, w ramach inwestycji w odnawialne źródła energii, Tomaszów Mazowiecki pozyskał z Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej trzynaście milionów złotych na odwierty geotermalne.

Smog jako wynik psychozy

Mój rozmówca przyznaje, że jedynym godnym uwagi działaniem władz Opoczna było wzięcie udziału w pierwszej edycji ogólnopolskiego Programu Ograniczenia Niskiej Emisji. W ten sposób w latach 2017-2018 z dotacji skorzystają 123 osoby.

Ekodotacje w Rybniku Gazeta.pl

Liczba ta nie jest może imponująca, ale zważywszy na wcześniejsze deklaracje zarządców miasta, należy traktować ją jako sukces. Burmistrz Kądziela jeszcze kilka miesięcy temu, podczas spotkania z pełnomocnikiem Prezesa Rady Ministrów ds. rządowego programu "Czyste Powietrze", podawał w wątpliwość rzetelność danych dotyczących opoczyńskiego smogu oraz wspominał o wielkiej chmurze znad Bełchatowa, która może mieć wpływ na wartości notowane przez czujniki pyłu.

W to, że mieszkańcy mają do czynienia z realnym zagrożeniem, dopiero niedawno uwierzyła również przewodnicząca rady powiatu Maria Barbara Chomicz. Jeszcze w lutym ubiegłego roku na jej profilu na Facebooku można było znaleźć artykuły, które sugerują, że debata na temat smogu to wynik (cytuję) "psychozy" i "histerii". Dziś działaczka samorządowa aktywnie uczestniczy w organizacji referendum, które pozwoli opocznianom na wyrażenie swojej opinii w sprawie znajdującej mieście odlewni.

Dzięki wysiłkom mieszkańców udało się wykazać, że na terenie zakładu, który do tej pory przechodził pomyślnie wszelkie kontrole, dochodzi do nielegalnego piaskowania żeliwa na świeżym powietrzu. Emitowane w ten sposób pyły trafiają m.in. do płuc miejscowych.

Zastanawiające metamorfozy to jednak nie wszystko. Opoczno będzie musiało zmierzyć się z problemami natury ekonomicznej. Radni podjęli niedawno decyzję, że całodobowe dyżury strażników miejskich, którzy mogliby reagować na zgłoszenia dotyczące spalania trujących odpadów w domowych piecach, nie wchodzą w grę. Miasto nie zakwalifikowało się też do drugiej edycji Programu Ograniczenia Niskiej Emisji.

Opoczno Opoczyński Alarm Smogowy

Jakub Biernacki nie ma wątpliwości: - W najbliższym czasie prawdopodobnie bardzo niewiele pieców zostanie wymienionych na nowsze. Opoczna zwyczajnie na to nie stać.

Między ekologią a górniczą tradycją

Z problemem podobnym do tych z Żywca i Opoczna zmaga się od dłuższego czasu także Rybnik. Nietrudno zauważyć, że miasto sporo inwestuje w swój PR. Koncerty uznanych wykonawców na wyremontowanym stadionie miejskim oraz przekonanie producentów jednego z popularnych seriali, aby umieścili akcję właśnie tutaj - wszystko to składa się na obraz miasta atrakcyjnego i dynamicznego. Wizerunkowe plany krzyżuje jednak smog. Ślązacy znaleźli się w 2016 na czwartym miejscu wspomnianego rankingu (po aktualizacji spadli o jedną pozycję).

Na poprawę jakości powietrza wydano w ciągu ostatnich trzech lat aż siedemdziesiąt pięć milionów złotych. Spore wrażenie robią też inne liczby. W roku 2016 funkcjonariusze skontrolowali 1451 posesji domostw. W 2017 było ich aż 2244.

Znacznie rośnie również liczba osób ubiegających się o ekodotacje, które pozwalają na modernizację lub wymianę systemów ogrzewania. W tym roku złożono dwukrotnie więcej wniosków niż jeszcze dwa lata wcześniej. Dowodzi to niewątpliwie coraz większej świadomości mieszkańców, czemu mają sprzyjać organizowane przez samorząd kampanie społeczne.

Krótka lektury komentarzy na profilach lokalnych mediów może jednak budzić nieco odmienne uczucia. Część mieszkańców sugeruje bowiem, że smog to całkowicie wydumany problem. Trudno oprzeć się wrażeniu, że ma to ścisły związek z górniczą tradycją miasta. Jak mówi Maciej Psych Smykowski, członek Partii Zielonych związany z inicjatywą Śląsk Oddycha:

Jest to zrozumiałe, zważywszy na fakt, że tak wielu mieszkańców pracuje w tym sektorze przemysłu, czuje się z nim związanym. Wydaje mi się, że konsekwentne działania władz byłyby w stanie przekonać tych ludzi o długofalowej szkodliwości węgla, być może niektórzy z nich zdecydowaliby się na zmianę "branży" i pracę przy montażu paneli fotowoltaicznych etc.

Ciężko jednak tego oczekiwać w sytuacji, w której polityka rządu dotycząca wydobycia węgla i produkowania z niego energii jest tak niejasna. Nasze władze, w przeciwieństwie do państw zachodnich, odwlekają moment, w którym zostanie ogłoszony ostateczny termin zakończenia eksploatacji złóż.

Wydobycie węgla w Europie Gazeta.pl

W ten sposób władze Rybnika znajdują się w matni. Z jednej strony chcą stawiać na nowe sposoby wytwarzania energii, z drugiej: uderzenie w sektor przemysłu, od którego uzależniony był przez lata byt wielu mieszkańców, grozi politycznym samobójstwem. Prezydent Rybnika Piotr Kuczera przekonuje jednak:

Rybnik jest miastem zbudowanym na węglu, jestem jednak przekonany, że jesteśmy w stanie ten surowiec spalać w czystych technologiach, w oparciu o rozwiązania systemowe.

Czyst(sz)e powietrze dopiero za dwa lata

Niezależnie od tego, jaki pomysł na walkę ze smogiem mają zarządcy miast, wszyscy zgodnie przyznają, że wsparcie władz centralnych jest nieodzowne. Być może już niebawem pojawi się szansa na to, aby połączyć siły w słusznej sprawie. Rząd ma przeznaczyć aż 103 miliardy złotych na realizację programu "Czyste powietrze". Jak głosi oficjalny komunikat, resort środowiska chce: "zachęcić mieszkańców Polski do działań ograniczających emisję szkodliwych dla zdrowia i środowiska zanieczyszczeń powietrza".

Chcesz nam opowiedzieć o problemie, z którym zmaga się Twoja miejscowość? Napisz do nas: listydoredakcji@gazeta.pl

Uczestnicy programu mogą liczyć na wsparcie finansowe w zakresie ocieplenia budynku oraz wymiany okien lub kotła grzewczego. Pomysł jest jak najbardziej chwalebny. Jak to jednak bywa w wypadku polskiej walki ze smogiem, brakuje w nim kompleksowych, długofalowych rozwiązań. Jak twierdzi wspomniany Maciej Psych Smykowski:

Władze centralne nie zaprezentowały do tej pory żadnego jednoznacznego planu, który uświadomiłby ludziom, na jakie źródła energii ma w przyszłości stawiać polskie państwo. Nie dziwię się, że niektórzy zwyczajnie nie chcą inwestować w nowe piece czy ekologiczne systemy ogrzewania. Ludzie martwią się po prostu, że gdy przeznaczą pieniądze na modernizację, w przyszłości nie będzie ich stać na opał. Potrzebne są gwarancje ze strony władz i programy osłonowe, które dadzą obywatelom pewność, że będą w stanie opłacić rachunki za ekologiczne ogrzewanie.

Sytuacji nie ułatwiają też przepisy dotyczące paliw, które można stosować legalnie w gospodarstwie domowym. Choć tu pojawia się światełko w tunelu. Minister energii Krzysztof Tchórzewski podpisał 4 października rozporządzenie dotyczące norm jakości węgla. Tym samym wprowadzony zostanie zakaz sprzedaży odpadów kopalnianych.

Tyle tylko, że decyzją ministra wejdzie on w życie dopiero za dwa lata.