Midden in zijn betoog voor het gerechtshof van Moskou wendt advocaat Maksim Pervoenin zich ineens tot zijn cliënt: „Hebben ze u eigenlijk een enkelband omgedaan?”

Vasili Nikiforov kijkt onwillekeurig even naar zijn voet: „Nee”, antwoordt hij.

„Ziet u wel”, zegt Pervoenin met enige stemverheffing: „Geen enkelband, maar hij heeft zich nimmer aan zijn huisarrest onttrokken. Mijn cliënt laat al ruim een maand lang zien dat hij een eerzaam burger is.”

De advocaat voelt even aan zijn bezwete voorhoofd. „Rechters hebben nog nooit een jehovagetuige gezien, want die komen nooit in aanraking met justitie. En nu zijn er ineens meer dan 280 strafzaken tegen hen!”

Advocaat Pervoenin doelt op de vervolging van Jehova’s getuigen in Rusland die steeds ernstiger vormen aanneemt.

In 2017 bevestigde het Hooggerechtshof van de Russische Federatie een besluit van het ministerie van Justitie dat de Jehova’s getuigen een ‘extremistische organisatie’ zijn. Het hoofdkantoor van de organisatie in Sint-Petersburg werd gesloten, de 395 geloofsorganisaties opgedoekt.

Lees ook: ‘In Rusland zijn jehova’s nu illegaal’

Nu worden in heel Rusland jehova’s opgepakt en vastgezet. Afgelopen februari veroordeelde de rechtbank in Orjol de Deen Dennis Christensen tot eveneens zes jaar. Vorige week werd in Tomsk een jehova veroordeeld tot zes jaar cel. Hij zou de achste jehova zijn die sinds 2017 is veroordeeld wegens ‘extremisme’.

Stroomstootwapen

Ze worden midden in de nacht van hun bed gelicht door gemaskerde overvalteams van de geheime dienst FSB. In het Siberische Soergoet werden zeven jehova’s afgelopen februari gemarteld toen ze weigerden een bekentenis af te leggen. De mannen kregen slaag, werden verstikt met een plastic zak over het hoofd en bewerkt met een stroomstootwapen. Het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken heeft intussen sancties afgekondigd tegen de twee officieren van justitie die het onderzoek leiden.

Verdachte Vasili Nikiforov (51) zat 22 jaar bij de Russische luchtmacht, maar is nu elektricien in Orjol. In 2005 besloot hij zich te bekeren en iets te doen aan zijn alcoholverslaving. Zijn vrouw – geen Jehova’s getuige – is er blij om, zo vertelde hij vorige week aan het hof.

In juni 2018 raakte een jehova op het station van Podolsk in gesprek met een zekere ‘Stanislav Koeznetski’. De man vertelde over zijn relatieproblemen en vroeg de jehova hulp bij het lezen van de Bijbel. Hij vertelde niet dat hij werkte voor de Russische geheime dienst FSB. Vasili Nikiforov was een van de jehova’s die de instructie van de FSB-agent op zich namen. De twee mannen spraken niet af bij Koeznetski thuis, zoals gebruikelijk, maar in diens Audi 100. De twee mannen baden met elkaar, en Nikiforov adviseerde Koeznetski over een app om relevante bijbelcitaten snel te kunnen terugzoeken.

Nikiforov kreeg toen al het ongemakkelijke gevoel dat er iets mis was: het bekeren van een dolende ziel neemt meestal veel tijd in beslag.

Zijn gevoel bleek juist. Begin oktober viel de FSB binnen bij Nikiforov en de woningen van twee andere gezinnen en nam iedereen mee naar het bureau. Nu worden de 51-jarige elektricien uit de stad Tsjechov en twee andere jehova’s verdacht van artikel 282.2: ‘coördinerende werkzaamheden voor een extremistische organisatie’. Werkzaamheden die in het strafdossier worden omschreven als „het bestuderen van een gebed aan de god Jehova”.

Buitenlandse concurrentie

Wat de Russische justitie beweegt de jehova’s te vervolgen is onduidelijk. De Russisch-Orthodoxe kerk, die warme banden onderhoudt met het Kremlin, is niet blij met de buitenlandse concurrentie. De Jehova’s getuigen kennen bovendien geen centraal bestuursapparaat, dat de Russische overheid aan controle kan onderwerpen.

Maar toch: volgens de grondwet heerst er godsdienstvrijheid in Rusland. En zelfs president Poetin nam het ogenschijnlijk voor hen op. „Jehova’s getuigen zijn ook christenen”, zei de president in 2018: „Waarom je zou moeten vervolgen begrijp ik ook niet.”

Afgelopen februari gaf Poetin het Hooggerechtshof opdracht om de rechtspraktijk ten aanzien van de geloofsvrijheid te herzien. Maar intussen neemt de vervolging van jehova’s steeds ernstiger vormen aan. „Alleen al in de maand oktober zijn er circa honderd huiszoekingen geweest”, vertelt Jaroslav Sivoelski, de woordvoerder van de Russische jehova’s die intussen is uitgeweken naar Letland. „Een logische verklaring is er niet. Iedere jehova kan worden veroordeeld tot zes tot tien jaar cel. Dat is de realiteit in Rusland.”

Voor Vasili Nikiforov betekent zijn huisarrest dat hij niet kan werken. Op beheerste toon vraagt hij het hof het dan ook op te heffen. „Ik beschouw mijzelf als onschuldig. Elke poging om te vluchten zou duiden op het tegenovergestelde.”

Het gerechtshof van Moskou veegt zijn verzoek van tafel.

Tijdens het verhoor in Koersk, zo vertelt woordvoerder Sivoelski, liet een FSB’er zich even in de kaarten kijken. „Hij zei: we wonen hier in een orthodox land. Bidden tot die Jehova van jullie doe je maar in het buitenland.”

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 14 november 2019