‘Als we rechts met de vinger wijzen voor het ontstaan van Schild & Vrienden, komen we er allemaal als verliezer uit’, zegt criminoloog Christophe Busch. ‘We moeten de voedingsbodem voor de radicalisering wegnemen.’

‘Dat er bewegingen als Schild & Vrienden zouden opkomen, viel perfect te voorspellen’, zegt Christophe Busch, criminoloog en directeur van Kazerne Dossin, het Holocaust- en mensenrechtenmuseum in Mechelen.

In de spraakmakende reportage van het VRT-programma Pano afgelopen woensdag werd duidelijk dat leden van de rechtse club, waarvan leider Dries Van Langenhove zich opwierp als een rechtsconservatieve tegenstem, zich op geheime fora bezondigden aan zwaar racistische, nazistische en vrouwonvriendelijke posts.

Busch spreekt over spiegelradicalisering. ‘Na het nazistische en fascistische staatsterrorisme van voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog kreeg je in de jaren 60 plots extreemlinkse terreur. Het was te verwachten dat we na de terreur van IS ook een weerbots ter rechterzijde zouden krijgen.’

De Pano-reportage over 'Schild en Vrienden'

Voor Busch is het belangrijk dat we beseffen dat de uitspraken van Schild & Vrienden niet te vergoelijken zijn als een ‘reeks uitwasemingen van een reeks individuen binnen een Vlaams-nationalistisch clubje’.

‘Dit past binnen de ruimere internationale trend van identitaire bewegingen, die in het midden van de jaren 2000 zijn ontstaan, maar de jongste jaren overal in het Westen fors aan aanhang hebben gewonnen. Mensen die onzeker zijn over hoe de wereld eraan toe is - onder meer als gevolg van de globalisering en migratie - verzamelen zich. Er wordt een groepsgevoel gecreëerd rond een rechts en conservatief verhaal dat almaar extremer wordt en op termijn kan uitmonden in geweld of terrorisme.’

Hoe gevaarlijk is Schild & Vrienden?

Christophe Busch: ‘Je moet een verschil maken tussen de beweging en het bredere patroon. Schild en Vrienden is volgens de informatie waarover ik op dit moment beschik - en let wel, op dit moment, want bij zulke organisaties kan het snel gaan - een beweging die een gevaarlijke mobilisatiekracht heeft. Maar het is volgens mij geen organisatie die nu al zou overgaan tot geweld. Het punt is wel dat je zulke organisaties moet stoppen voor het zo ver komt. En je moet dus niet wachten tot het te laat is, zoals met de terreurcel in Brussel.’

‘Het proces achter de beweging is evenwel zorgwekkend. De globalisering en de almaar sneller draaiende wereld maken mensen angstig en onzeker. Ze zoeken naar wie ze zijn en hoe ze hun welvaart kunnen behouden. Een deel van die mensen hebben het gevoel dat ze niet worden begrepen en zijn vatbaar voor radicalisme. Uiteindelijk is het ook die dynamiek die tot de verkiezing van Donald Trump of de brexit heeft geleid.’

Bij extreemrechts denken we vaak aan uitgesproken neonazisme of zwaar racisme, terwijl Schild & Vrienden die kant van hun ideeën net goed verborgen wilde houden. Hoe komt dat?

Busch: ‘Bij extreemrechts wordt vaak gedacht aan de zeer extreme voorbeelden. Denk aan de gasten met Lonsdale-jackets, Dokter Martens-schoenen en hakenkruistattoos. Net omdat ze zo uitgesproken waren, hadden zulke groepen nauwelijks aanhang of invloed. Intussen is er een extreemrechts 2.0 opgestaan, dat geleerd heeft dat de zeer openlijke tactieken niet werken en zich salonfähig toont.’

BIO Christophe Busch Christophe Busch is criminoloog van opleiding en een expert in dadergedrag bij collectief geweld. Sinds 2012 is hij de algemene directeur van het museum Kazerne Dossin in Mechelen. Hij werkte 12 jaar in de forensische psychiatrie en heeft naast zijn diploma criminologie (UGent) een master in de Holocaust en Genocide Studies (Universiteit van Amsterdam). Hij is ook de oprichter van het Network on Radicalisation & Polarisation (UFUNGU).

‘Het is sowieso een misvatting te denken dat enkel marginalen extreemlinks of extreemrechts zijn. De wens om aan het politieke debat deel te nemen is er net meer bij intellectuelen. Zeker de leidersfiguren zijn vaak competente mensen die de beweging aanzwengelen. En dan krijg je allerlei soorten mensen, van de ideologen tot de volgers. Uiteindelijk maakt dat deel uit van het patroon dat we doorheen de geschiedenis en vandaag overal in West-Europa zien terugkomen.’

Over welk patroon heeft u het dan?

Busch: ‘Extreemlinkse of extreemrechtse bewegingen gebruikten in de jaren 20 massabijeenkomsten om te groeien. In de jaren 30 gebruikten ze de radio, net zoals films en nieuwsvoorstellingen in bioscopen. Vanaf de jaren 90 werd het internet gebruikt, vandaag de sociale media. En die hebben het voordeel dat je enorm snel de hele wereld kunt bespelen via beelden.'

'Daarmee kun je mensen veel sneller beïnvloeden dan met woorden. Denk aan de memes (foto’s met een tekst op, red.), die snel viraal gaan. Schild & Vrienden maakte daar bijvoorbeeld massaal gebruik van.’

Omdat Dries Van Langenhove doorhad dat hij zo snel aan invloed kon winnen?

Busch: ‘Ja, al moet je achter zijn opkomst geen al te grote manoeuvres zien. Toen de lezingen van staatssecretaris voor Asiel en Migratie Theo Francken (N-VA) over zijn migratiebeleid een paar keer werden verstoord, heeft Van Langenhove beslist dat hij die wilde beveiligen. Hij deed een oproep via internet en tot zijn verrassing stonden daar plots veel mensen. Hij bedacht zich dat hij daar wat mee kon doen.'

Het is een misvatting te denken dat enkel marginalen extreemlinks of extreemrechts zijn. De wens om aan het politieke debat deel te nemen is er net meer bij intellectuelen

'Het is zo dat organisaties groeien. Leidersfiguren beseffen plots dat ze een mobiliserende kracht hebben en ze gebruiken die. Als niemand was afgekomen op zijn oproep, had hij wellicht nooit de rol kunnen spelen die hij heeft gespeeld.’

Wat doen we na de ontmaskering met de leden van Schild en Vrienden?

Busch: ‘Ik zie veel politici zeggen dat we dit probleem met de wortel moeten uitroeien. Wel, het klopt dat we de leidersfiguren moeten aanpakken en de beweging moeten proberen in te dijken. Maar je moet hen niet isoleren, marginaliseren en demoniseren. Je moet er ook geen martelaren van maken. Want anders zal hun status binnen bepaalde milieus alleen maar toenemen.’

‘Gelijkaardige organisaties moeten we bestrijden via de politie en het gerecht, die bijvoorbeeld de geheime chatrooms moeten opvolgen en ingrijpen als het te ver gaat. Ook voor onderwijs is een rol weggelegd. Je moet jongeren kritisch maken. En het helpt daarbij niet jongeren met een extreem standpunt in de hoek te drummen, maar je moet de dialoog aangaan.’

Hoe moeten we als samenleving reageren op het extreemrechtse offensief?

Busch: ‘Simpel. Antwoorden proberen te bieden op de onzekerheden waarmee die mensen kampen. Het helpt immers niet om een bamboestengel uit te trekken om de wildgroei van de bamboe te stoppen. Om een bamboe weg te krijgen, moet je zijn voedingsbodem wegnemen.'

Om een bamboe weg te krijgen, moet je zijn voedingsbodem wegnemen. Dat betekent dat je een antwoord moet bieden op de vragen die veel mensen hebben

'Dat betekent dat je een antwoord moet bieden op de vragen die veel mensen hebben over migratie, welvaart en de angst voor terreur. Er is ruimte voor debat nodig. Als we die niet creëren, geven we bewegingen zoals Schild & Vrienden vrij spel om meer mensen voor zich te winnen.’

De Facebook-pagina van Schild & Vrienden kreeg er na de reportage in één dag tijd 10.000 likes bij. Kan de strijd tegen extremisme dan wel slagen?

Busch: ‘Het is normaal dat mensen op verschillende manieren reageren. Velen zijn gechoqueerd, anderen hebben het over de ‘linkse VRT’ die dit heeft verzonnen en liken die Facebook-pagina. We moeten dit proberen te depolitiseren en dat kun je enkel doen door op de bal te spelen. En de bal, dat zijn de onderliggende bezorgdheden bij heel wat mensen.'

Schermvullende weergave Een anti-immigratiebetoging in de Oost-Duitse stad Chemnitz ©AFP

'Als we allemaal deze of gene politieke partij beginnen te beschuldigen van dit zelf gezocht te hebben, dan dreigt dit verkeerd af te lopen. Als dit wordt neergezet als ‘het is de schuld van rechts’, komen we er allemaal als verliezer uit. Dan geef je een voedingsbodem aan een verdere radicalisering.’

Vanuit bepaalde hoeken wordt de N-VA en dan vooral staatssecretaris Theo Francken (N-VA) met de vinger gewezen. Wat vindt u daarvan?

Busch: ‘Ik begrijp waarom de VRT deze reportage in de aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen heeft gebracht, maar je weet natuurlijk welk spel je speelt. Het wordt het onvermijdelijk gepolitiseerd. Het is aan de politiek en de media om de focus juist te leggen.'

Politiek en media moeten de focus juist leggen. Doe niet aan ‘guilt by association’ of demoniseer geen politici

'Doe niet aan guilt by association of begin geen politici te demoniseren. Want iedereen moet zich realiseren dat honderdduizenden mensen de woede van Schild & Vrienden delen. En als je nu begint te schofferen, duw je veel van die mensen naar nog extremere posities.’

Zoals in Duitsland? Na het geweld tijdens een betoging in Chemnitz, waarbij werd gedemonstreerd omdat een migrant een Duitser had doodgestoken, zetten sommige politici alle betogers weg als neonazi’s.

Busch: ‘Duitsland is vanuit een collectief schuldgevoel voor de Tweede Wereldoorlog bijzonder gevoelig voor extreemrechts en het identitaire debat. Daardoor is er niet altijd een voldoende uitlaatklep voor mensen die bezorgd zijn, waardoor nieuwe bewegingen ontstaan, zoals Alternative für Deutschland, maar ook allerlei radicale organisaties.

Wat in Chemnitz is gebeurd, toont zeer goed aan dat er van alles beweegt onder de grond. Er is veel ongenoegen en mensen geven daar uiting aan, maar die bijeenkomsten worden gekaapt door extremisten. En het recept is alweer hetzelfde: de Duitse politiek moet het ongenoegen wegnemen. Maar dat lukt niet als je al die mensen wegzet als neonazi’s.’