Hij sprak verder over de Mohammed-cartoons, Koranteksten op blote vrouwen (een mogelijke verwijzing naar de film Submission) en betrokkenheid van Nederlands militairen in de strijd in Afghanistan, Libië en Tsjetsjenië.

"Denk je nou echt dat wij niets terug zullen doen?", concludeerde T. "De democratie is 200 tot 250 jaar op aarde. Denk je echt dat wij de sharia loslaten?"

De rechtbankvoorzitter vraagt waarom T. vond dat hij zelf onschuldige mensen om het leven mocht brengen. "Wie bent u om dat te doen?" Gökmen T.: "Wie zijn jullie om moslims dood te maken?"

In een kort, stekelig gesprek met de rechtbankvoorzitter maakt Gokmen T. zijn aversie kenbaar tegen de westerse wereld. "Jullie houden de grenzen dicht om moslims beter in het water dood te kunnen verdrinken", stelt hij onder andere.

Na een paar minuten houdt de rechtbankvoorzitter het voor gezien. "Jij wil mij niet begrijpen", zegt T. nog.

10.20 uur

Het Openbaar Ministerie schetst de impact van het incident op 18 maart. Mensen werden opeens geconfronteerd met extreem geweld, zegt de officier van justitie. Vier mensen kwamen om. Getuigen hebben nog dagelijks klachten, zoals angst- en concentratiestoornissen.

Er is niet alleen in de tram geschoten, maar ook op straat. Zo schoot T. bij een benzinestation vanuit een gestolen auto op vluchtende mensen. "De camerabeelden uit de tram zijn zo indringend dat we ze niet op zitting willen laten zien", aldus de officier.

De politie werkt met meer dan vijftig mensen aan de zaak, waaronder specialisten op het gebied van radicalisering. "Wij hebben een sterke indicatie dat hij een terroristisch oogmerk had. Hij heeft geschoten op willekeurige mensen, we baseren het op zijn verklaringen bij de rechter-commissaris en op documenten die hij heeft gegeven. En er is een briefje gevonden, waarop stond: 'Ik doe dit voor mijn geloof, jullie maken moslims dood, Allah is groot. '

T. wil verder niets zeggen over zijn motieven. "We zullen proberen met verdachte in gesprek te raken", zegt de officier. In de zomer moet hij naar het Pieter Baan Centrum, waar hij psychologisch en psychiatrisch wordt onderzocht.

10.05 uur

De officier van justitie gaat in op de vrijlating van Gökmen T. op 1 maart, ruim twee weken voor hij toesloeg in de tram. "Als hij toen nog vast had gezeten, was hij niet in de tram gestapt op 18 maart. Dit moet voor de nabestaanden een haast ondraaglijke gedachte zijn."

Gökmen T. zat begin dit jaar in voorarrest vanwege een verkrachtingszaak. Er waren geen zwaarwegende redenen meer om hem langer vast te houden, volgens het Openbaar Ministerie.

Volgens de officier van justitie zijn toen geen signalen gemist dat hij een ernstig strafbaar feit zou kunnen gaan plegen. "Hij stond bekend als moeilijk persoon, een drugsgebruiker, een draaideurcrimineel die niet openstond voor hulpverlening. Er is geen aanleiding geweest hem nadrukkelijker in de gaten te houden. Niets wees erop dat verdachte zich schuldig zou kunnen maken aan de vandaag ten laste gelegde feiten."

Toen hij werd vrijgelaten wist zowel het Openbaar Ministerie als het gerechtshof niet dat T. betrokken was bij een geweldsincident in de gevangenis in Lelystad: hij gaf een medewerker een kopstoot. Die mishandeling is aan het dossier toegevoegd.

Het Openbaar Ministerie denkt dat het politieonderzoek in november klaar is.

09.55 uur

De rechtbank noemt de schietpartij in de tram in maart "een oorverdovende gebeurtenis."

Het incident heeft een grote impact op de betrokkenen, de nabestaanden en de stad Utrecht. De voorzitter waarschuwt dat het proces voor nabestaanden confronterend zal zijn.

Gokmen T. hoort het uiterlijk onbewogen aan. Als de rechter stelt dat "de verdenking is heftig, zwaar en ernstig", onderbreekt T. hem met de opmerking "Geen verdenking, ik heb bekend".

09.50 uur

De voorzitter van de rechtbank, Ruud Veldhuisen, wil weten waarom Gökmen T. geen advocaat heeft. "Ik ben geen democraat en ik erken jullie rechtbank niet. Dat heb ik meerdere keren duidelijk gemaakt maar jullie blijven het vragen."

"Dat is interessant", antwoordt de voorzitter. "U staat hier in Nederland terecht, dus u heeft recht op een advocaat. Overziet u waar u afstand van doet? "

T.: "Ik beroep u op mijn zwijgrecht."

Dat de verdachte met handboeien om op zijn stoel zit, noemt de rechtbankvoorzitter "ongelukkig, onwenselijk en ongastvrij". "Maar ik begrijp dat de emoties zo groot waren bij u vanochtend dat dit nodig is."