Zestien jaar geleden vertrok de laatste nachttrein vanuit Brussel. Sinds 19 januari is hij terug. Na een nachtje slapen - of wakker liggen - sta je dan in Wenen. Een verslag vanuit de ‘Liegewagen'. ‘Wenst u morgenvroeg koffie of thee?’

Wie oud genoeg is, ziet de tijd keren, want alles komt terug: turnpantoffels van Stan Smith, cassettes, voetballer Anthony Vanden Borre en nu dus ook de nachttrein. Ooit faxen we elkaar opnieuw.

Het was 2003, een avond in december, toen we om 22.19 uur in Brussel-Zuid in wagon 135 van de NMBS-trein richting Chur vertrokken. Chur klonk toen nog magisch in Vlaamse oren. Dat schilder Alberto Giacometti er ooit was gestorven, wist niemand. Chur was dat plekje in Zwitserland tot waar de treinen met honderdduizenden mutualiteitenreizigers - 14-jarigen, 17-jarigen, gezinnen met Intersoc - reden en waar je overstapte op een bergtrein. Naar Davos. Naar SanktMoritz. Naar Maloja, of course.

Die avond in 2003 was de laatste van treinbegeleider Domien Bekaert. Een week later schafte de NMBS de nachttrein af. Hij was 38, was na een vakantiejob op de trein naar Biarritz verliefd geworden op het spoor en stopte zijn rechtenstudies. Na zijn legerdienst was Domien treinbegeleider geworden. Die avond vertelde hij: ‘Uitgerekend vandaag kreeg ik mijn C4. Dit is dus mijn laatste reis.’

We reden die nacht via Namen en Aarlen en Mulhouse over Basel, Brugg, Baden en Zürich door de Zwitserse bergen. We zochten naar jeugdherinneringen, van die vakanties met papa en mama en de broers en plaatjes bij het venster in het gangpad waarop ‘È pericoloso sporgersi’ stond. Onze eerste Italiaanse les: ‘Het is gevaarlijk naar buiten te leunen.’

Schermvullende weergave ©rv

Schermvullende weergave ©rv

Ook Domien haalde herinneringen op. Hij vertelde dat ooit prinses Mathilde op de trein naar Lourdes moet hebben gezeten en hoe zot hij werd toen ze hele ritten lang ‘Ave Maria’ door de luidsprekers lieten zingen. Hij herinnerde zich ook Jean-Luc Dehaene als gast, op de trein vanuit Bologna. ‘Pintjes dronk hij hier niet, die bracht hij zelf mee. Jean-Luc wil alleen Maes-Pils. En wij hebben Jupiler.’ Domien had ooit Slash, de gitarist van Guns ’n Roses in zijn wagon. Hij vertelde over Luc, een collega-treinbegeleider die was vermoord op de lijn Brussel-Milaan.

In het verhaal van toen lezen we dat Tony, de treinbegeleider van wagon 134, over de acteur Jef Burm praatte. ‘Midden in de nacht kwam zijn vrouw in paniek naar mij: ‘Mijnheer, ik vind mijn man niet meer!’ Jef zijn bed was dichtgeklapt en Jef zat ertussen.’

De laatste zinnen van dat verhaal uit 2003, na de terugrit van Chur naar Brussel: ‘Om 6 uur klopt Tony op de deur en wenst ons goedemorgen. Drie kwartier later staan we in Brussel. 172 mensen staan straks op straat en niemand schreeuwt nog. De laatste nachttrein stopt in stilte.’

'Neem de Liegewagen'

Zaterdag 5 oktober 2019. Andreas Matthä, de CEO van de Österreichische Bundesbahnen (ÖBB), post een foto van het Atomium op zijn Facebook-pagina met daarbij in drie talen ‘Welkom Brussel!’. Het bevestigt wat hij die dag in een interview met Wiener Zeitung vertelt: ‘Wir planen ab Jänner 2020 einen Nightjet nach Brüssel und arbeiten mit Hochdruk daran.’

Is dit verhaal het gevolg van die aankondiging? In alle eerlijkheid heeft het meer met geluk te maken. Het is 30 september, 20.54 uur als op Gleis 20 van het station in Düsseldorf onze NJ 40421 richting Wien HBF aangekondigd staat met passages in Nürnberg, Passau en Linz. Vijf dagen voor dat interview met Matthä.

Is het buikgevoel, het nieuws aanvoelen? Alweer heel eerlijk: nee. Het idee om nog eens de nachttrein te nemen bestaat al veel langer, gegroeid uit de klimaatkritiek op citytrips in Europa met goedkope vluchten. Ook al even gepland en dat ticket dus half september geboekt, omdat het zo uitkomt.

Alleen over Wenen is nagedacht, vooral door collega Raphael Cockx, specialist treinen (onder meer) bij De Tijd. Die had dit gezegd: ‘Terwijl andere treinmaatschappijen met nachtverbindingen stopten, zetten de Oostenrijkers erop in. Ze namen zelfs de Duitse nachttreinen over. En ze gaan dat uitbreiden. Als ik jou was, reed ik naar Wenen. Dan heb je een mooi beeld.’ Raphael wees nog op www.seat61.com. Het is de site van de Brit Mark Smith over treinen, treinen en treinen. Weet goed waaraan u begint als u erop klikt: het internet is ook altijd een beetje reizen.

Met passen en zoeken vind je de juiste trein, maar je moet het willen. Tik ‘goedkope vluchten Wenen’ in en je leest meteen ‘Vanaf 21 € op Cheaptickets.be’. Voor 21 euro spoor je niet naar Wenen, zeker ’s nachts niet, de enkele reis kost die nacht 79,90 euro. ‘Neem de Liegewagen’, zei Raphael nog. ‘Voor 20 euro heb je een bed.’

De Nightjet van 20.54 uur brengt je zonder overstappen in Wenen, waar je dan om 10 uur in de ochtend bent. Meteen boek je ook de terugrit, anderhalve dag later, van Wenen naar Luik tot in Leuven. Die kost 139,90 euro. En je moet natuurlijk vanuit Brussel in Düsseldorf geraken. Met de Flixbus: 12,90 euro. Je moet het wel willen.

De zekerheid van de hoop

‘Hallo, ik ben Michelle.’ Ze is 23. Toen de NMBS in 2003 met nachttreinen stopte, was ze zeven. Geen meisje om alleen te reizen, al zeker niet ’s nachts, maar dat doet Michelle Klose nu wel. We zullen de Liegewagen delen.

Als man van 52 vraag je je in haar plaats af of ze dat wel oké vindt, maar Michelle stelt gerust met haar verhaal. Sinds ze in april in een Weens ingenieursbureau stage loopt voor haar studie Green Civil Engineering, nam ze deze trein bijna maandelijks. Ze woont in Hemer, een dorpje op anderhalf uur van Düsseldorf. Sinds 2014 stapte ze niet meer in een vliegtuig. ‘Toen al had ik het gevoel dat ik het niet meer kon maken. Al zeker niet in Europa. Dat zal ik nooit meer doen. De Fridays for Future van dit jaar overtuigden nog meer mensen. Al zie ik nog altijd veel vrienden met het vliegtuig reizen.’

Even zitten we alleen in dit compartiment van zes, want de treinbegeleider van wagon 253 is komen zeggen dat straks in Keulen nog twee mensen bij ons komen slapen, en in Koblenz en Frankfurt telkens ook nog eentje. En hij had nog een vraag: ‘Wenst u morgenvroeg koffie of thee?’

Schermvullende weergave ©rv

Links zijn de bedden 71, 73 en 75, rechts 72, 74 en 76. De middelste - 73 en 74 - zijn nog niet uitgeklapt, dat komt de begeleider straks doen. Rood fluweel is nog altijd de stof van de zetels. Er hangen hamertjes om de ramen in te slaan, in geval van nood, en als kind kunnen dit de eerste taallessen zijn: ‘Missbrauch strafbar / Tout abus sera puni / Ogni abuso verrà punito / Misuse will be punished.’

Geen ‘È pericoloso sporgersi’. Het heeft ook geen zin meer: de ramen kunnen niet naar beneden schuiven. Maar voor wie dat mist, is er de zekerheid van de hoop. Denk aan Anthony Vanden Borre.

Michelle heeft zich geen enkele nachttreinrit beklaagd, behalve misschien die ene keer. ‘Ik was te laat met boeken en kon geen plaats meer vinden in een couchette. Ik bracht de nacht zittend door in een compartiment met vijf Indiërs die ook een oven bij hadden. (glimlacht) Dan duurt een rit van 13 uur lang. Slapen lukte amper, je wil niet omvallen.’ Net zo goed was het een ervaring. ‘Je ontmoet altijd andere mensen. Een fijne gast uit Australië, maar net zo goed een Oostenrijker die lid was van de Donald Duck Club.’

Adieu Sweet Bahnhof

Over treinen is veel geschreven en veel gezongen. Die liedjes gaan automatisch in je hoofd afspelen. Paul Simon zingt ‘everybody loves the sound of a train in the distance’, al gaat dat liedje over de liefde tussen een man en een vrouw en hoe die kan aflopen. Je checkt Spotify en vindt afspeellijstjes zat met ‘Trainspotting’, ‘Trains and Planes’ en zelfs ‘Night Train: The Guns ’n Roses Best of.’ Je denkt aan Slash bij Domien. Je vindt ‘The Night Train’ van een Amerikaanse artiest die Jason Aldean heet.

Maar je denkt toch, zoals in dat verhaal uit 2003, aan ‘Adieu Sweet Bahnhof’ van de Nits. Ze reden niet naar Wenen, maar in het ritme van de accordeon van Henk Hofstede, de drum van Rob Kloet en de keyboards van Robert Jan Stips zit je mee op de trein. Vooral in de liveversie op het album ‘Urk’. Je eindigt met piepende remmen in het station, zoals nu in Köln, en vertrekt weer door de donkere Duitse nacht. ‘Adieu, adieu sweet Bahnhof, my train of thoughts is leaving.’

Schermvullende weergave ©rv

Pas thuis zoek je tevergeefs naar ‘Nachttrein naar Lissabon’ van Pascal Mercier, maar in de stapel vind je wel ‘Het juiste spoor’, met treinverhalen tussen Nederland, België en Frankrijk. Daarin onder meer Anton Korteweg en dit stukje gedicht: ‘Jij spoort. Kan niet weg uit je baan / Kan niet aankomen waar je niet hoort / Kan niet eens een omweg maken / Pet af. Hoe vaak werd ik niet / ontijdig door mij naar een plaats / gevoerd waar ik niets had te vinden / Toch zou ik geen trein willen zijn.’

Citytrip met de nachttrein

Ze boekten in mei en toen waren ze met zes: Nadine Deltour en Luc Desmet, Rita Verschatse en Robert Vanderghinste, Lieven Hanssens en Friedel Hannon. Ze komen uit Kuurne en Heule en Kortrijk, en ze stapten in Keulen op deze Nightjet naar Wenen. Dat deden ze bewust. ‘Friedel was ziek en zij mocht niet vliegen. Daarom beslisten we de reis naar Wenen, een citytrip, met de nachttrein te maken.’

Ze boekten een compartiment van zes. Maar hier zitten ze met vijf. ‘Eind augustus is Friedel gestorven’, zegt Lieven, haar man. ‘Ze was zeven maanden met pensioen. Maar ze was ziek geworden en toen kon ze niet meer. Zij hier hebben me toch overtuigd mee te gaan op deze reis. Misschien is het goed, ja.’

Ze kennen elkaar al meer dan veertig jaar. Friedel, Nadine en Rita waren toen collega’s in het Psychiatrisch Ziekenhuis Heilige Familie in Kortrijk, in 1979 maakten deze drie koppels een eerste tripje samen naar Parijs. Toen kwamen de kinderen en passeerden de jaren, maar ze bleven elkaar zien. Bij Welzijnszorg, op rakettenbetogingen, Hart boven Hard, onlangs nog bij de klimaatbetogingen als bezorgde grootouders. Goede mensen. Drie jaar geleden reisden ze weer eens samen, naar Londen toen, maar nu delen ze dit compartiment naar Wenen.

Met passen en zoeken vind je de juiste trein. Maar je moet het willen.

De trip is lang. Deze morgen om 9.19 uur stapten ze op de trein in Kortrijk, ze reden naar Luik, waar ze anderhalf uur wachtten op de trein naar Keulen. Daar liepen ze wat rond, wachtend op nachttrein naar Wenen. ‘Onze dochter woont in Graz’, zegt Robert. ‘Vanuit Rijsel is dat een uur of twee vliegen naar Bratislava en dan nog een uurtje met de trein. Met Ryanair kan je van daar niet naar Wenen vliegen. Maar kom, we konden er veel sneller zijn. En goedkoper. Al erger ik me eraan. Het is zoals je vroeger in Frankrijk ging eten en plots ook nog eens een halve Franse frank moest bijbetalen voor het bestek. Bij Ryanair is dat net zo: bijbetalen voor bagage, al die truken van de foor. Dat heb je hier niet. We betaalden per persoon 6 euro bij voor verzekeringen en toen Friedel wegviel, was dat meteen geregeld. Haar ticket is al teruggestort.’

Ze rijdt toch mee, Friedel Hannon, vrouw van net geen 66, liefde van Lieven Hanssens. Moeder en grootmoeder. In het hoofd en hart van hem, natuurlijk, maar ook van Nadine, Luc, Rita en Robert. Rond de nek van Lieven ook, in het hangertje dat met haar trouwring werd gemaakt en waarin wat asse zit. Die ‘train of thoughts’ was een goed beeld van de Nits.

Nuttelozen van de nacht

De bedden zijn uitgeklapt. Gestommel in de gang. Michelle slaapt al beneden. Duitsland raast voorbij, heel donker: lichten van dorpjes die we niet zien, om 23.24 uur toch Mainz HBF, Bischofsheim, lichtreclame voor een Opel-filiaal, mensen lopen aan en af met toiletzakken, het laatste kwartier van september nadert en in Frankfurt am Main Airport stappen de allerlaatste passagiers in. Het licht gaat uit.

Om 8 na middernacht is de trein uit Frankfurt vertrokken. Er is nog iemand binnengekomen die wat bier heeft gedronken. Dat ruik je. Bij de buren uit Kortrijk en Heule en Kuurne hoor je gibberen en lachen, een beetje zoals die 14-jarigen die naar Maloja trokken, die nostalgische soundtrack. Plots begint iemand te zingen, op het gangpad. De woorden herken je niet, ze zingt mee met wat via een oude mp3-speler in haar oren komt. Iemand roept ‘sst’ en ze stopt. Dat is jammer. Zo missen we een mooi wiegeliedje voor de nacht.

Vier uur later wakker in Nürnberg, een stad die je kent van het proces en waar niet zover hier vandaan mensen met treinen naar Dachau werden gebracht. In Auschwitz zagen we ooit treintickets liggen, sommige slachtoffers van het naziregime hadden nog zelf moeten betalen voor hun rit naar de gaskamers.

De sfeer van de nachtelijke stations verandert niet. Altijd loopt er nog wel iemand, in de locomotief van een andere trein wacht een kale machinist, die terugkijkt en knikt. Het is de groet van de nuttelozen van de nacht, zomaar toevallig en ook maar even op dezelfde plek op hetzelfde moment, ergens in Duitsland. We zullen elkaar nooit meer zien.

Ooit, ergens in Frankrijk, stapte een man met twee koffers uit ons compartiment. Hij had in pyjama geslapen en voor hij vertrok zijn hele bed nog afgezocht. In de herinnering zei hij: ‘J’ai perdu une clamolette. Si vous la trouvez...’ Wat een clamolette was, was niet duidelijk en het ding vonden we niet terug. De man moet lang dood zijn.

Schermvullende weergave ©rv

Het waren de tijden waarin het gangpad nog voor de rokers was. Waarin niet, zoals nu, neonreclames van Motel One, Holiday Inn en Novotel voorbijflitsten. Maar niet veranderd, in deze wagon, is de koker in de toiletten waar je aan een zwart wieltje moet draaien om vlokjes zeep op je handen te zien dwarrelen.

‘De wagons zijn zeker veertig jaar oud’, zegt treinbegeleider Stephan (‘liefst zonder foto, my company doesn’t like it’), toch nog wakker. Hij vertelt dat hij deze job al drie jaar doet en door heel Oostenrijk en Duitsland rijdt, maar dus altijd ’s nachts. ‘Sinds de ÖBB de Duitse dienst overnam, rijden we kriskras. Vannacht hebben we zo’n 400 mensen op de trein. Maar dat varieert. Soms gebeurt het dat in je hele wagon maar één mens zit. Toch vermoed ik dat het de moeite is voor ÖBB. Ik hoor dat er plannen zijn om ook naar Amsterdam te rijden.’

Hij weet niet en wij weten niet wat de CEO een paar dagen later op Facebook zal posten en wat in Wiener Zeitung zal staan. Dat de treinen piepen en kraken, is een deel van de charme. Maar voor de goede nachten is het beter nieuws dat de ÖBB, zoals Stephan hoorde, 15 nieuwe toestellen heeft besteld. ‘Die zouden er tegen 2022 moeten zijn.’

Om 6.54 uur weer wakker en in Passau zijn we net Oostenrijk binnengereden. Iets later passeert een dame in pyjama, buiten is het licht aangegaan en in de mist lopen kinderen met boekentassen op weg naar school, blinken treurwilgen en passeren we borden en dorpjes. Neumarkt-Kahlham, The Rola Experts, Alois Brunmayer, Traun, St. Martin bei Traun en Linz. St. Pölten wacht, Tullnerfeld en dan, via Wien Meidling eindelijk in Wenen.

Natuurlijk begint Ultravox dan in je hoofd te zingen, net nadat Stephan eindhalte ‘Vienna’ heeft aangekondigd.

Het geheim van de dichtbije toiletzak

Vijf dagen later, terug thuis, met de trein, komt dus het nieuws van de verbinding Brussel-Wenen met de ÖBB. Nog een paar dagen later zien we koning Filip en koningin Mathilde op de trein, op weg naar een staatsbezoek naar Luxemburg. Het vliegtuig vinden ze niet meer kunnen.

En in Gazet van Antwerpen stond nog iets moois: ‘Zorrosprinkhaan neemt stiekem de trein van Zuid-Frankrijk naar Mortsel.’ In Mortsel had iemand al weken een vreemd geluid opgemerkt langs de spoorwegberm. ‘Na een kleine speurtocht bleek de mysterieuze roeper een zorrosprinkhaan’, schrijft de krant. ‘Vermoedelijk gaat het om een verstekeling die stiekem meeliftte met de trein vanuit het zuiden van Frankrijk. (...) Waarschijnlijk is deze Zorro alleen gereisd en zal hij zich dus niet kunnen voortplanten. Hij kan nog lang eenzaam op een vrouwtje zitten roepen.’

Verschrikkelijk voor Zorro, die toch - zoals zijn bekende naamgenoot Don Diego de la Vega - beter het paard had gekozen voor een ritje. En wij? De beste nacht van ons leven was dit niet en zelfs Michelle, die zegt dat ze ‘overal’ slaapt, had al betere nachttreinritten. ‘Iemand liet het licht te lang aan’, heeft ze, net voor het afscheid in Wenen, gezegd. ‘Maar het deert me niet. Ook volgende keer rijd ik met de nachttrein.’

Schermvullende weergave ©rv

Misschien wij ook. Met een nieuwe rug en met de ervaring die Michelle heeft. Een kwartiertje in het kleine toilet had haar weer presentabel gemaakt. Natuurlijk is dat makkelijker als je 23 bent dan als je 52 bent. Maar het geheim zit ook een in de organisatie van een dichtbije toiletzak.

Al troosten de woorden van Jan Van Nijlen die je groot weet staan aan het station van Antwerpen. ‘Bestijg den trein nooit zonder uw valies met dromen, dan vindt ge in elke stad behoorlijk onderkomen.’