Achter de rel rond het salafistische Cornelius Haga Lyceum gaat een fundamentele strijd schuil onder moslims in Europa, waarschuwt islamgeleerde Bassam Tibi. ‘Als Europa zijn eigen verlichte moslims niet steunt, geeft het ruimte aan islamistische ondermijning.’

‘Immens frustrerend.’ De Syrisch-Duitse politicoloog en islamgeleerde Bassam Tibi doelt op de terroristische aanslag op moskeeën in Nieuw-Zeeland, de aanslag in een tram in Utrecht, de onmacht die de Nederlandse regering uitstraalt om het salafistische Cornelius Haga Lyceum in Amsterdam de voet dwars te zetten, maar vooral op de ‘heftig gepolariseerde’ reacties daarop.

‘Zowel de linkse als rechtse flanken in de samenleving proberen hier politieke munt uit te slaan. Dat moet stoppen’, reageert hij telefonisch vanuit de Duitse badplaats Binz, waar hij binnenkort zijn 75ste verjaardag viert.

Veertig jaar al bestudeert Tibi, zelf belijdend moslim, de islam. ‘Tegen moslims die de aanslagen in Nieuw-Zeeland framen als een wereldwijde oorlog tegen de islam. Tegen rechtsextremisten die de islam uit Europa willen bannen. Tegen linkse mensen die alle kritiek op de islam wegzetten als islamofobie, zeg ik: er bestaat niet één islam. Er zijn soennieten en sjiieten. Er zijn culturele, religieuze en politieke verschillen. En, zeer verontrustend, er zijn islamisten actief in het Westen die de democratie ondermijnen. Laat dat nu eindelijk eens tot de Europeanen doordringen.’

Eind februari was Tibi even in ­Nederland voor een symposium dat de rechtenfaculteit van de Universiteit Leiden organiseerde ter gelegenheid van de lancering van de Nederlandse vertaling van zijn boek Islamisme en islam. In dat boek gaat hij dieper in op de verschillen en reikt hij bouwstenen aan voor een alternatief voor het islamisme: de civiele islam.

In Nederland is Tibi vrijwel onbekend, ondanks zijn lange academische carrière waarvoor hij over de hele wereld zwierf. Hij doceerde aan universiteiten in Europa (vooral Duitsland), Azië, Afrika, het Midden-Oosten en Amerika (Harvard, Yale, Cornell, Berkeley). Hij schreef meer dan veertig boeken, waarvan elf in het Engels. Hij adviseerde de Franse regering over de moeizame integratie van de groeiende moslimpopulatie. Alsook het Amerikaanse leger in 2003, vlak voor de invasie in Irak.

Die Amerikaanse militairen had hij een ander relevant boek van hem voorgehouden, The Challenge of Fundamentalism: Political islam and the New World Disorder, dat in 1998 werd gepubliceerd, enkele jaren voor de terroristische aanslagen van 9/11. Tibi: ‘Die militairen hadden geen zin en geen tijd om zich daar in te verdiepen. Een generaal vroeg of ik in twee zinnen het onderscheid kon uitleggen tussen een moslim en een islamist.’

Nou dat kon hij, zelf belijdend moslim, wel. ‘Vraag de moslim of hij vindt dat de islam ook politiek is en dat Allah leidend moet zijn bij de staats­inrichting. Als hij ja zegt, dan is het een islamist’, adviseerde hij.

‘Verlichte moslims’ als hijzelf, zegt Tibi, beantwoorden die vraag met een ferm nee. Wij zijn rationalisten, die de scheiding van kerk/moskee en staat, het pluralisme, universele mensenrechten en de seculiere democratie omarmen.’

Het advies aan de generaal vormt de kern van zijn oeuvre, zegt Tibi een dag na het symposium in een interview. Met een diepe zucht: ‘Je zou verwachten dat die liberale moslims in Europa kunnen rekenen op onvoorwaardelijke steun in hun strijd tegen de islamisten. Maar de praktijk is totaal anders. Ik ben moslim, heb een getinte huid en toch word ik geregeld uitgescholden voor racist en islamofoob. Niet alleen door islamisten, maar ook door linkse apologeten. In West-Europa domineert de politieke correctheid. Verlichte moslims vechten tegen de bierkaai. Ik word in de ultrarechtse hoek geduwd. Tegelijkertijd krijg ik door extreem-rechts voor de voeten geworpen dat ik bezig ben de islam schoon te poetsen, omdat ik dat onderscheid maak tussen moslims en islamisten.’

Europese kernwaarden

Tibi vindt dat Europa de eigen kernwaarden ‘veel te slap verdedigt’. Te vaak worden concessies gedaan aan de islamisten, zegt hij. In Duitsland, waar hij in 1963 ging studeren en zich vanwege zijn liefde voor zijn vrouw Ursula vestigde, krijgen ze gewoon subsidies. ‘Zogenaamd voor maatschappelijke taken, huiswerkbegeleiding, gezinsondersteuning. Maar ondertussen worden hun aanhangers geïndoctrineerd en tegen de westerse democratie opgezet. Ditib (een omstreden Duits-Turkse moskeevereniging, red.) runt zo’n 900 moskeeën in Duitsland en kreeg handen vol geld van de overheid, door de jaren heen wel 8 miljoen euro voor diverse projecten.’

Het tij begint wel een beetje te keren in Duitsland, zegt hij, verwijzend naar het nieuws van augustus 2018 dat de Bondsregering heeft besloten Ditib geen subsidie meer te geven. Dat gebeurde nadat berichten naar buiten waren gekomen dat kinderen in sommige Ditib-kringen in uniformen en met Turkse vlaggen oorlogsscènes zouden moeten naspelen.

Tibi: ‘Eindelijk begon door te dringen dat Ditib aan de leiband loopt van Ankara en dat mensen die Turks nationalisme, haat tegen Joden, christenen en ongelovigen verspreiden, geen partners kunnen zijn van de overheid.’

In 1998 muntte u de term Leitkultur. U zou zo het assimileren van moslims propageren. Volgens uw critici moeten moslims van u hun identiteit verloochenen om zich Duitser te mogen noemen.

‘Dat is een bizarre verdraaiing van waar ik voor sta. Ik vind dat minderheden de Europese kernwaarden moeten accepteren. Islamisten, salafisten en Moslimbroeders doen dat niet. Die staan voor een politieke orde die voortvloeit uit de wil van Allah. Die dus niet is gebaseerd op de soevereiniteit van het volk.’

Belangrijk, zegt hij, is te benadrukken dat zijn ideeën over de Europese Leitkultur en de noodzaak te komen tot een verlichte Europese islam al in de jaren tachtig in Afrika zijn geboren.

‘Ik doceerde in Senegal. Daar zag ik een islam die afweek van de Arabische islam waarin ik was opgevoed en geschoold. Een Afro-islam. Die kende ik niet. Als je moslim kan zijn en Afrikaans, kan je ook moslim zijn en ­Europees, redeneerde ik.’

Bassam Tibi. Beeld Daniel Rosenthal

Europese salafisten en andere ­ultra-orthodoxe stromingen zeggen de westerse democratische waarden wel degelijk te accepteren. Ze presenteren zich als loyale staatsburgers.

‘Ze zijn meesters in de misleiding. ­Publiekelijk zeggen ze andere dingen dan achter gesloten deuren. Kijk maar naar de waarschuwing van de AIVD voor die salafistische middelbare school in Amsterdam. Het schoolbestuur ontkent verontwaardigd, spreekt van karaktermoord en staatsonderdrukking, heb ik begrepen. De directeur zou zelfs een middelvinger hebben opgestoken naar de burgemeester. Ze liegen over hun ware aard.’

U doelt op ‘taqiyya’, mogen liegen voor je geloof?

Docerend: ‘Taqiyya is sjiitisch, voert terug naar de breuk tussen soennieten en sjiieten in de zevende eeuw. Er was een periode dat de soennieten alle moslims die afweken van hun religieuze lijn, de sjiieten dus, doodden. De sjiieten gingen ondergronds en ontwikkelden taqiyya. Dat wil zeggen dat liegen over je geloof is toegestaan als je leven in gevaar is. Maar soennieten liegen ook. Schrijf maar op: ik heb het over iham. Misleiden in het Arabisch. Dat doen ze ook als hun uitleg van de islam in het gedrang komt. En als je dat aan het licht brengt, dan ontkennen ze dat. Of ze slepen je voor de rechter. Ze hebben veel geld. Dat maakt verlichte moslims kwetsbaar.’

Hij weet waarover hij het heeft, zegt Tibi, die in Damascus is geboren. ‘Ik kom uit een voorname conservatieve moslimfamilie van muftis, van rechtsgeleerden, de Banu al-Tibi-familie. Mijn moeder gaf me al op mijn 3de koranles, ik moest zo snel mogelijk de Koran uit mijn hoofd leren. De eerste 18 jaar van mijn leven was ik zelf ook een conservatief moslim. En een antisemiet, merkte ik toen ik in Frankfurt ging studeren. Ik had daar Joodse docenten, die mijn wereldbeeld deden kantelen.’

U heeft als academische globetrotter veel geleerd van uw ontmoetingen met andere culturen, zegt u. En u komt uit bij een verlichte, Europese islam. Maar het islamisme groeit in Afrika, in het Midden-Oosten, in Indonesië en ook in Europa. Wat kan Europa hiertegen doen?

‘De strijd om een verlichte islam speelt zich af tussen moslims onderling. In moslimlanden kan Europa weinig betekenen. Want verlichte moslims worden dan al snel weggezet als verraders, agenten van het Westen. Daar schieten we niets mee op. Maar in Europa liggen de zaken anders. Europa heeft de plicht zich te verdedigen tegen islamistische ondermijning van zijn kernwaarden. Europa zou de eigen verlichte moslims onvoorwaardelijk moeten steunen.’

U ontbeert die steun?

Tibi’s woordenstroom valt even stil Hij neemt een slok van zijn koffie. De consequent charmante glimlach verdwijnt van zijn gezicht. ‘Veel steun krijgen we niet en soms wordt het je te veel. In 2012 ben ik ingestort na een hausse van smerige aanvallen uit linkse hoek. Die waren zo wreed, bijna net zo onverteerbaar als die van neonazi’s. En dat allemaal omdat ik het islamisme in een adem noemde met andere totalitaire bewegingen als het nazisme en communisme. Het heeft me drie jaar gekost om daar, met hulp van psychotherapie en ­Allah, weer bovenop te komen. Allah was belangrijk voor me in die ­periode.’

De seculiere staat kan zich toch niet in een interne moslimstrijd mengen?

‘Dat hoor ik vaak. Maar hoe kan een westerse staat zich in de strijd tegen islamisten neutraal opstellen en niet op de bres springen voor verlichting?’

Verlichte moslims zijn bezig met studie, met hun carrière. Hoe kunnen die opboksen tegen islamisten die veel actiever zijn op internet en kunnen rekenen op een stroom oliedollars?

‘We voeren een heel zware, ongelijke strijd tegen de islamisten. Daarom kunnen we alle hulp gebruiken. Ik roep alle verlichte moslims op hun krachten te bundelen, op nationaal en Europees niveau. Gelukkig sta ik niet alleen. In Duitsland maak ik deel uit van een groep van tien moslims die vorig jaar november een initiatief voor een seculiere islam lanceerde. Daar zijn ook politici bij van verschillende partijen, CDU, SPD, de Groenen.

‘Overheden moeten alles uit de kast halen om buitenlandse financiering van moskeeën te blokkeren en onderzoeken waar de verlichte moslims moreel en met geld kunnen worden gesteund. Denk aan organisaties als Femmes for Freedom in Nederland of de inclusieve moskee van Seyran Ates, die in Berlijn is begonnen en naar andere Europese landen wil uitbreiden. Als regeringen zeggen dat niet te kunnen vanwege de scheiding van kerk en staat, dan moeten ze alle subsidies aan moslimorganisaties herzien.’