PÅ VENT: Ein mann i Rogaland sit varetektsfengsla på niande månad. Han lir på grunn av at kapasiteten er sprengt i retten, seier sorenskrivar i Jæren tingrett.

– Eg er ikkje farleg. Eg er ikkje valdeleg. Eg har rota det til når eg har rusa meg, seier mannen, som har sete i samanhengande varetekt sidan midten av januar i år.

Hovudforhandlingane skulle starta i Jæren tingrett i september, men måtte utsettast då den tidlegare forsvararen til mannen måtte melda avbod på grunn av sjukdom i nær familie.

Mannen tel no ned til 11. desember.

– Fyrst sa dei april, så var det før sommaren og så etter sommaren. No er det desember, fortel han.

– Eg kjenner at eg er så fortvila.

Må effektivisera

Norge har tidlegare fått sterk kritikk for omfattande bruk av varetektsfengsling. No er det regjeringas effektiviseringsreform som er skuld i unødvendig lang tid i varetekt.

Det seier sorenskrivar Anne Marie Aarrestad i Jæren tingrett. Ho forklarar at kapasiteten i tingretten er sprengt, og at det skuldast innsparingskrava i effektiviseringsreforma. Ho seier saka er eit konkret eksempel på kva konsekvensar regjeringas effektiviseringsreform har.

Aarrestad synst sjølv det er uheldig at mannen blir sittande så lenge i varetekt.

– Han må sitta unødvendig lenge i varetekt fordi me ikkje har kapasitet til å behandla saka, seier Aarrestad.

Aarrestad poengterer at det var uheldige omstende som gjorde at saka måtte utsettast i september, men ideelt sett burde dei funne tid raskare.

– Han er ein enkeltperson som må lida under den situasjonen som domstolen er under. Han er ikkje den einaste. Det er andre som er i same situasjon, seier ho.

FULLT: Sorenskrivar Anne Marie Aarrestad forklarer at kapasiteten i tingretten er sprengt.

Som Klassekampen har skrive tidlegare, er ei rekke av domstolane i landet underbemanna. Innsparingskrav som følger av regjeringas effektivitetsreform, har ført til tilsettingsstopp. Jæren tingrett er blant domstolane som i dag er underbemanna. Men saka er ikkje eineståande.

Nyleg skreiv Adresseavisen om ein tiltalt i ei straffesak i Trondheim som må sitta fem månader lenger i varetekt på grunn av dommarmangel. «Årsaka er regjeringens effektiviseringsreform», sa førstelagmann Sven Jørgen Lindsetmo i Frostating lagmannsrett til avisa.

Ber til Gud kvar dag

Klassekampen møter den varetektsfengsla mannen på eit besøksrom i Haugesund fengsel. Av omsyn til familie vil han vera anonym.

Mannen fortel om fleire år med rusproblem og ei rekke tidlegare dommar, men seier at han ikkje er ein storkriminell eller del av eit nettverk. Mannen er tiltalt for grovt bedrageri. Tiltalen har ei lang rekke postar.

Han blei tatt av politiet i august i fjor. Han blei lauslaten under vilkår av å opphalda seg på ein behandlingsinstitusjon, men avslutta behandlinga og fekk tilbakefall. I januar i år blei han tatt på nytt av politiet og har etter den tid sete i varetekt.

Mannen vedgår at han er skuldig, men berre i ein mindre del av alle postane som politiet vil ha han dømt for.

– Eg skal stå til ansvar, men med dom ville eg fått ein soningsplan. Eg kunne fått treningsturar og gått til psykolog. Eg har behov for å gå å snakka med nokon. Rehabiliteringa kunne vore betre. No sit eg her på vent.

Han fortel at ventetida i varetekt er ei stor påkjenning. Han seier at han har fått panikkanfall i cella.

Dei fleste timane av døgnet sit han på cella, som han viser til Klassekampen. På cella har han seng, skrivepult, tv og eit keyboard. I det eine hjørnet er det eit toalett i stål. Han har utsikt mot fjorden.

Kutt i dom­sto­la­ne: Regjeringas avbyråkratiserings- og effektiviseringsreform tvingar domstolane til å nedbemanna.

Ei rekke av domstolane er i dag for dårleg bemanna i høve til Domstoladministrasjonens eigen ressursmodell.

36 av 63 tingrettar har mindre bemanning enn dei treng. Ei rekke domstolar held ikkje Stortingets tidsfristar.

Styret i Domstoladministrasjonen skal i november ta stilling til om korleis vidare nedbemanning skal skje. Både sluttpakkar og oppseiing kan bli realiteten i 2019.

– Tankane mine blir den verste fienden. Eg sit her og grublar. Kvifor gjer dei dette mot meg?

– Kva tenker du om framtida?

– Eg ber til Gud kvar dag om at det skal ordna seg. No har eg fått medisin, og eg har fått ro i hovudet, seier han.

Mannen har fått innpass i lar-programmet og har også begynt på ADHD-medisin. Det hjelper han.

– Eg rusa meg litt i ungdommen. Eg har jobba i Nordsjøen, og då blei det festing i helgene. Det sklei utpå. Eg har vore aktiv i rus sidan 2010.

Dette er siste gong han har sete i fengsel.

– Eg har sagt det før, men no trur eg på det, seier han.

Sprengt kapasitet

Advokat Arvid Sjødin forsvarar i dag mannen. Han er kritisk til at ventetida i domstolane er så lang. Tilsvarande problem merkar han også i andre distrikt der han møter i retten.

– Dette seier litt om situasjonen i domstolane. Kapasiteten er sprengt. Dei løyvande myndigheitene ser ikkje behovet til domstolane og konsekvensane det har, seier Sjødin.

Sjødin meiner det er svært uheldig at mannen sit i varetekt.

– Viss han hadde fått dommen, kunne han vore i ein behandlingssituasjon. Dette slit noko enormt på han, som han gir uttrykk for. Det er dette som er konsekvensen av det som skjer i domstolane.

«Eg ber til Gud kvar dag om at det skal ordna seg. No har eg fått medisin, og eg har fått ro i hovudet» — ANONYM MANN

Fare for gjentaking

Han har anka rettsavgjerda om forlenga varetekt. Anka ligg i dag hos Høgsterett.

Jæren tingrett, som gav politiet medhald i forlenga varetekt, meiner mistanken mot han er sterk og at det ikkje er fare for oversoning.

Retten meiner det er sannsynleg at mannen raskt vil gjera seg skuldig i tilsvarande straffbare handlingar som han er tiltalt for viss han slepp ut, og meiner mannen vil vera avhengig av eit behandlingsopplegg som er klart ved lauslating for å unngå tilbakefall.

– Sorenskrivar Anne Marie Aarrestad: Viss du meiner at det er uheldig at han sit så lenge i varetekt, og han blir sittande ekstra lenge fordi kapasiteten er sprengd – burde ikkje du som dommar sett ned foten og avvist kravet om forlenga varetekt?

– Det er eit betimeleg spørsmål. Det er alltid forholdsmessigheitsvurdering som ligg til grunn for om ein gjer det. I denne konkrete saka så fann retten at vilkåra er til stades for varetekt, og at han ikkje skulle lauslatast. Det har også vore eksempel på at retten har sagt nei.

Omfattande sak

Mens hovudforhandlingane er sett opp 11. desember, gjeld rettsavgjerda om fornya varetekt til 19. november kl. 17.

Ifølge politiadvokat og aktor Kenneth Møller i Sør-Vest politidistrikt ønsker påtalemakta å halda mannen i varetekt til hovudforhandlingane startar. Dermed skal tingretten vurdera spørsmålet endå ein gong.

Møller skriv i ein e-post at etterforskinga tok tid fordi saka er omfattande, men vedgår at det gjekk lang tid før tiltalen var klar, i juli. Han poengterer at politiet tok kontakt med tingretten i mai for å varsla at tiltalen var på veg.

«Selv om saken kanskje kunne vært etterforsket noe raskere og påtaleavgjort noe tidligere er det viktig å få frem at fordi tiltalte satt varetektsfengslet, ble Jæren tingrett kontaktet i begynnelsen av mai 2018 med spørsmål om forhåndsberamming av hovedforhandlingen. Første ledige tidspunkt som passet for tingretten, påtalemakta, forsvararen og to rettsoppnevnte sakkunnige var 10. til 12. september 2018», uttaler politiadvokat Kennet Møller per e-post.

Fengselsleiar Arne Andreassen i Haugesund fengsel vil ikkje uttala seg om den konkrete saka, men seier at domfelte har fleire rettar enn varetektsfengsla.

Samstundes har dei eit løp i kriminalomsorga også for varetektsfengsla for til dømes utdanning og behandling.