nga Armend Mazreku

Në një tregim të tijin të quajtur “Graffiti,” poeti, novelisti dhe tregimtari argjentinas Julio Cortázar, rrëfen për dy personazhe, të cilët, përmes graffiti-ve komunikojnë me njëri-tjetrin, por pa arritur ndonjëherë të takohen sy me sy ose të flasin me njëri-tjetrin.[i]

Këta dy personazhe jetojnë në një shtet militarist dhe policor – ku graffiti-t, të çfarëdo natyre qoftë, janë të ndaluara rreptësisht. Siç e përshkruan Cortázar:

Nuk kishte rëndësi për ata [në pushtet] se nuk ishin skica politike; ndalimi mbulonte gjithçka, dhe nëse ndonjë fëmijë kishte guxuar të vizatojë një shtëpi ose një qen, do të ishte fshirë në të njëjtën mënyrë mes sharjesh dhe kërcënimesh.[ii]

Përkundër kësaj ndalese, sidoqoftë, njëri nga personazhet vendosë ta sfidojë këtë rregull totalitar, duke vizatuar graffiti në hapësira të ndryshme. Natyrisht, pa përmbajtje ideopolitike dhe në vende ku kishte më pak të ngjarë të zbulohej nga policia.

Më pas, sidoqoftë, ai shikon që, pranë graffiti-ve të tij, ndodhen edhe graffiti-t e një tjetri (të cilën ai e parafytyron si grua), çfarë edhe e bën të frikësohet. Siç na zbulon edhe vetë rrëfimtarja (që njëherit është personazh në tregim), “Kur graffiti tjetër u shfaq pranë tëndit, ju ishit pothuajse të frikësuar, dhe papritmas rreziku u dyfishua.”[iii] Pavarësisht kësaj, atij fillon t’i pëlqejë kjo gjë – që të “luajë” me këtë rrezik, duke bërë që të dy personazhet të zhvillojnë një marrëdhënie fantastike me njëri tjetrin; që, në shumë mënyra, mendoj se jo vetëm i përngjet, por edhe e tejkalon raportin e një çifti që, në pamundësi për t’u takuar sy më sy, arrijnë të merren vesh falë letrave të dashurisë që shkëmbejnë me njëri-tjetrin.

Sido që të jetë, kjo marrëdhënie tyre nuk do të zgjasë shumë; meqë policët, për fat të keq, arrijnë ta kapin personazhen anonime, të cilën edhe e rrahin dhe e tërheqin zvarrë për në komisariat.

I tronditur nga kjo gjë, personazhi tjetër natyrisht heq dorë nga vizatimi i graffiti-ve. Por, pas një muaji ashtu, ai arrin të bëjë edhe një skicë. Dhe, çuditërisht, përveçse që skica e tij nuk fshihet nga policët, ai vëren edhe një skicë tjetër të vogël krahas së tijës, që përmban një fytyrë e mavijosur, një sy të nxirë dhe gojë të plagosur nga goditjet – që, në fakt, është skica e fundit e “së dashurës” së tij, e cila, siç na rrëfen edhe vetë ajo, e ka bërë si lutje që ai të vazhdojë edhe më tutje me krijimet e tij – të cilat, edhe pse jo me përmbajtje ideopolitike, prapëseprapë kishin peshën e angazhimit politik.[iv] Siç rrëfen ajo:

Disi më duhet të të them lamtumirë dhe, në të njëjtën kohë, të lutem që të vazhdosh [me krijimet e tua]. Duhet të të lija diçka para se të kthehesha në strehën time, ku nuk kishte më pasqyrë, vetëm një vrimë për t’u fshehur deri në fund në errësirë ​​të plotë, duke kujtuar kaq shumë gjëra dhe nganjëherë, ashtu siç e kisha imagjinuar jetën tënde, duke përfytyruar se ti kishe bërë vizatime të tjera, se kishe dalë nëpër natë, për të bërë vizatime të tjera.[v]

Ky tregim, dashur pa dashur, m’u kujtua teksa lexova lajmin për arrestimin e tre aktivistëve politikë të Organizatës Politike në Shqipëri – të cilët, pak ditë para mbajtjes së zgjedhjeve parlamentare, kishin bërë një graffiti me mbishkrimin: “I keqi, i keqi dhe i keqi,” që i referohej treshes famëkeqe: Ilir Meta, Edi Rama dhe Lulzim Basha (frymëzuar, po besoj, nga filmi i famshëm i Sergio Leone-s, “The Good, the Bad, and the Ugly” (1966)).[vi]

E para, për të treguar që, ashtu si në tregim, edhe këtu kemi të bëjmë me një regjim që ndalon graffiti-t; dhe, rrjedhimisht, jo demokratik. Kësisoj, mendoj se ky graffiti i aktivistëve politikë të Organizatës Politike është më i vlefshëm për të kuptuar karakterin e vërtetë të sistemit të sotëm në Shqipëri, sesa raportet që bëhen nga burokratë të ndryshëm vendës e ndërkombëtarë.

E dyta, tregon për rrezikun që arti politik bart për ata që janë në majat e pushtetit – ngjashëm siç e vërejmë edhe në rastin e atyre që kanë pushtetin në tregimin e Cortázar-it. Ndryshe, po të mos përbënte ndonjë rrezik, nuk ma ha mendja se pushtetarëve do t’u shkonte ndër mend për të arrestuar aktivistë politikë në fjalë për këtë gjë. Por, pikërisht ngaqë janë të vetëdijshëm për efektin dhe impaktin që ai prodhon në shoqëri, ata edhe e ndalojnë këtë gjë.[vii]

E treta, dhe që është shpresëdhënëse, tregon që, përkundër pushtetit sundues të koniunkturave kriminale dhe oligarkike në Shqipëri këto tridhjetë vjetët e fundit, ekziston megjithatë një vitalitet demokratik e politik i një pjese të shoqërisë që refuzon të nënshtrohet e të heshtohet.

Dhe e fundit, por që nuk e gjejmë të problematizuar në rastin e tregimit, kemi të bëjmë me qasjen që mban pushteti politik karshi pushtetit oligarkik dhe atij demokratik.

Në ç’kuptim?

Në kuptimin që, i pari; pra ai oligarkik, ku përfshihen padyshim edhe bizneset e partitë politike, mund të vendosin mbishkrime, vizatime, postera dhe reklama ku të duan, çfarë të duan, si dhe sa të duan, dhe për këtë askush nuk bëzan. Por, kur një komunitet demokratik njerëzish realizon një aksion politik në hapësira të ndryshme publike, ai shtypet sakaq nga aparatet represive shtëtërore.

Prandaj dhe ky graffiti, besoj unë, flet më shumë se gjithçka tjetër për natyrën e regjimit të sotëm në Shqipëri – i cili mbetet larg së qeni demokratik.

***

: Autori e kish dërguar tashmë këtë shkrim, kur ndodhi një arrestim tjetër i disa anëtarëve të Organizatës Politike, që po protestonin për prishjen e një parku në Tiranë. Njëfarësoj, ky arrestim i dytë i jep valencë tjetër edhe të parit, duke konfirmuar edhe qëndrimin e këtushëm të autorit. PTF]

[i] Me gjerësisht, shih Julio Cortázar, “Graffiti,” te We love Glenda so much and other tales, trans. Gregory Rabassa (New York: Alfred A. Knopf, 1983), pp. 33-8.

[ii] Po aty, fq. 34.

[iii] Po aty.

[iv] Si duket, në këtë tregim, Cortázar ka parasysh diktaturën ushtarake të Gjeneralit Juan Carlos Onganía, si dhe kontekstin revolucionar në Amerikën Latine dhe Francë gjatë viteve ‘60 dhe ‘70 – ku, mes tjerash, përfshihen edhe Revolucioni studentor dhe i punëtorëve të “El Cordobazo,” Revolucioni i ri i fshatarëve në Kubë, Maji i ’68 në Francë (ku ka jetuar edhe vetë Cortázar), si dhe “brigadat muraliste” në Kili, të cilat praktikën artistike (graffiti-t) e kishin formë të propagandës politike.

[v] Cortázar, “Graffiti,” fq. 38.

[vi] Kritika ime e vetme, nëse mund ta quaj kështu, është që, në vend të regjistrit politik, kemi të bëjmë fund e krye me një regjistër moralizues – që, dorën në zemër, ekziston me bollëk në Shqipëri dhe Kosovë. Veç kësaj, e shoh problematike sepse, duke qenë se OP është kritike e liberalizmit, ajo duhet kujdesur që aksionet e veta po ashtu të mos i kornizojë në kuadër të racionalitetit liberal; sepse, siç argumenton edhe një mendimtar i famshëm gjerman, ajo që doktrina liberale synon të bëjë është pikërisht kjo që kanë bërë aktivistët politikë – pra, që armikun ose kundërshtarin politik ta konceptojnë në terma moralë (i keq), ekonomikë (kompetitor/konkurrent) dhe patologjik (kriminel). Për fat të keq, në jo pak raste kemi parë edhe aktivistë politikë të Lëvizjes Vetëvendosje duke bërë një gjë të tillë. Pra, që armikun apo kundërshtarin politik ta reduktojnë në kategori morale, ekonomike dhe patologjike.

[vii] I vetmi dallim, më duhet ta pranoj, është që, në rastin e tregimit, graffiti-t janë jo të natyrës politike, kurse këta të aktivistëve politikë të OP-së janë fund e krye të tilla.