Żadne z plemion bałtyjskich nie miało historii tak burzliwej, bogatej w znaczące wydarzenia i tragicznej jak Prusowie. Zniknęli w wyniku konfliktów między dwoma średniowiecznymi kulturami europejskimi – chrześcijańskiej i pogańskiej – zostali wyniszczeni fizycznie lub zasymilowani. Łotysze i Litwini powinni być wdzięczni Prusom za swoje istnienie bardziej niż komukolwiek innemu. Dzięki ich heroicznemu oporowi przed krzyżowcami, który prowadzili przez niemal cały XIII wiek, swobodnie powstawały wówczas fundamenty Wielkiego Księstwa Litewskiego. To z kolei uniemożliwiło masowy napływ krzyżowców i niemieckich kolonistów na terytorium dzisiejszej Łotwy.

Prusowie należeli do grupy plemion zachodniobałtyjskich, do której należeli również Kurowie, Żmudzini, Skalowowie, Galindowie i Jaćwingowie. Około 3000 lat przed narodzeniem Chrystusa, Prusowie wyłonili się z pierwszych ludów indoeuropejskich i opanowali tereny, na których pozostawali aż do zaniknięcia. Współcześnie obszary te podzielone są pomiędzy Rosję (Obwód kaliningradzki) i Polskę (Województwo Warmińsko-Mazurskie).

Pierwszym źródłem pisanym, w którym wspominano o Bałtach była spisana w I wieku Germania rzymskiego historyka Tacyta. Starożytny historyk nazywał ich „Aesti”, co znaczyło „wschodniowcy”. Tak też mówili o nich zachodni sąsiedzi, Germanie. Aesti zostali opisani jako pracowici farmerzy i ludzie miłujący pokój. Zbierali dla nich niewiele warty bursztyn na morskich wybrzeżach, za który zadziwiająco otrzymywali wynagrodzenie. W rzeczywistości to bursztyn ceniony w Starożytnym Rzymie wyżej niż złoto przyciągnął uwagę cywilizowanej części Europy. Sambia (współcześnie Półwysep Sambijski w Obwodzie kaliningradzkim) była najbogatszym regionem zamieszkanym przez Prusów. Bursztyn, za pośrednictwem Germanów, z ziem nadbałtyckich docierał do Rzymu. W zamian za „słoneczne kamienie” Bałtowie otrzymywali żelazo, broń, rzymskie monety i biżuterię. Na początku naszej ery, pewien Rzymianin o arystokratycznym pochodzeniu, podróżował ze swoją świtą do regionów pochodzenia bursztynu, skąd sprowadził go tyle, że arena i broń gladiatorów były udekorowane cennym kruszcem.

Pruskie słowo „Precun” po raz pierwszy wystąpiło w IX-wiecznym tekście, wraz ze słowami „Pruzzi”, „Brus”, „Borussi” i „Brutheni”. Adam z Bremy, XI-wieczny kronikarz, opisał Prusów jako bardzo ludzkie plemię („homines humanissimi”), które często ratowało żeglarzy z rozbitych statków i ataków piratów. Prusowie nie akceptowali, by jeden z nich stał się władcą nad pozostałymi, a futra, złoto i drogie okrycia uważali za bezwartościowe.

Pruskie plemiona zasiedlały jedenaście regionów (w języku pruskim “tautos”), których nazwy są wzmiankowane w zapisach z XIII wieku: Sambia, Natangia, Nadrowia, Pomezania, Warmia, Barcja, Skalowia, Sudowia, Galindia i Ziemia Chełmińska (niem. Kulmerland). Współcześni historycy nie uznają Skalowów, Sudowów, Jaćwingów i Galindów za plemiona pruskie, ale za oddzielne plemiona zachodniobałtyjskie. Każdy region był zarządzany przez wodza i starszyznę. Pruskie ziemie tworzyły federację plemion, które w przypadku wojny najczęściej współpracowały ze sobą, chociaż konflikty wewnętrzne pomiędzy regionami nie należały do rzadkości.

Zgodnie z pruską legendą, pierwszymi przywódcami byli dwaj bracia – Bruten i Widewuto, którzy przybyli w dawnych czasach razem z innymi zza mórz. Widewuto został wybrany na arcykapłana (krivu krivaitis): pruskiego najwyższego doczesnego przywódcę, pośrednika między bogami i ludźmi. Krivu krivaitis, nazywany także kriwiu kriws, wspominany był w wielu starych tekstach, a Piotr z Dusburga, kronikarz Zakonu Krzyżackiego, napisał, że krivaitis znajdował posłuch nie tylko wśród Prusów, ale posłuszne były mu także inne plemiona bałtyjskie, podobnie jak chrześcijanie słuchają papieża. Krivu krivaitis używał zakrzywionego kija – krivule – jako swojej pieczęci. Pieczęć tę nosili ze sobą również posłańcy krivaitisa, którzy podróżowali po wszystkich ziemiach zamieszkanych przez Prusów, by informować o rozkazach przywódcy.

Bruten nakazał Prusom modlić się i składać ofiary trzem najwyższym bogom – Patrimposowi, Perkunowi i Patollisowi. Obrazy tych bogów były umieszczane we wnękach dużych dębów, które rosły w najważniejszym świętym miejscu Prusów – w Romuwie w regionie Nadrowii. W Romuwie żył sam krivu krivaitis. Zbierała się tutaj również nobilitacja, która decydowała o najważniejszych sprawach. Należy zaznaczyć, że nazwy miejsc z tematem „ram” znajdują się we wszystkich krajach bałtyckich (na Łotwie są Rāmava, Rāmuļi i Rāmnieki), co pozwala sądzić, że słowo „rāmava” (romuva, „miejsce spokoju”) było powszechnie używane do określenia do wskazywania świętych miejsc plemion bałtyjskich. Szczegółowe opisy świętych pruskich gajów można znaleźć w kronikach. Były to miejsca, gdzie ludzie ani nie ścinali drzewa, ani nie kosili trawy, ani nie polowali. Ludzie nie mogli nawet odwiedzać tych miejsc bez składania bogom ofiar. Spotkania plemienne, podczas których podejmowane były decyzje o wojnie lub pokoju, a przestępcy byli sądzeni, także odbywały się w świętych gajach.

Prusowie mogli składać ofiary do trzech najwyższych bóstw tylko w Romuwie. Patrimpos był bogiem młodości, płodności i powodzenia; był przedstawiamy jako szczęśliwy młodzieniec noszący wieniec z kłosów. Jego obraz był umieszczany na przedniej stronie garnka wypełnionego żywymi zaskrońcami. Perkun był bogiem zjawisk naturalnych i sprawiedliwości. Ten bóg przedstawiamy był jako surowy mężczyzna w średnim wieku z koroną z płomieni. Przed jego obrazem płonął święty ogień, który palił się dzień i noc. Patollis był bogiem śmierci i podziemi; przedstawiamy był jako śmiertelnie blady starszy mężczyzna z pasem zawiązanym wokół głowy. Przed jego obrazem układano czaszki ludzkie, końskie i krowie.

Wygląd i role Patrimpsosa, Perkuna i Patollisa odzwierciedlają trzy najważniejsze etapy w naturze i życiu człowieka – narodziny i dorastanie, dorosłość, starzenie się i śmierć. Nieprzerwana powtarzalność tych procesów napędza świat, nieustannie zmienia świat. Te zmiany w ruch wprawił bóg – stwórca świata i pomniejsi bogowie, którzy byli uznawani przez wszystkie plemiona bałtyjskie, w tym Prusów. Boga nazywali Deywis [we współczesnym języku łotewskim „Deivs”, w litewskim „Dievas”] i Ukapirmas („Pierwszy z wszystkich”), a światło dzienne uznawali za widoczną manifestację jego obecności. Możliwe, że Prusowie nie modlili się bezpośrednio do tego boga, ale poprzez jego synów – Patrimpsosa, Perkuna i Patollisa, dla których najwyższy bóg powierzył władzę nad światem. Najpopularniejszy kult boski wśród Prusów związany był z najważniejszymi elementami życia – żyznością ziemi, korzystnymi warunkami pogodowymi, dobrym zdrowiem oraz powodzeniem w rolnictwie i na wojnach. W starych tekstach jest wiele wzmianek o pomniejszych bóstwach i mitycznych stworzeniach: Kurke – bogu zbóż, który zamieszkiwał w ostatnim snopie zbóż, a więc podobnie jak starołotewski bóg Jumis; Ausšaūtisie – bogu zdrowia; Pilvītisie – bogu bogactwa; Bārdaitsie – bogu nawigacji; berzduki i markopole to odpowiednio gnomy i duchy. Bogom w ofierze składano pokarmy i bydło, a najwyższym bogom oddawano również trzecią część łupów wojennych. Ofiary były zwykle palone w świętym ogniu płonącym w świętym gaju. W czasach wyjątkowo ciężkich, jak wojna czy nieurodzajne żniwa, poświęcano także ludzki, z których większość stanowili jeńcy wojenni. Kroniki wspominają o sytuacjach, w których Prusowie palili pojmanych krzyżowców wraz z ich końmi i bronią.

W pruskim społeczeństwie przykładano szczególną uwagę do „inteligencji duchowej” i do wysokich kapłanów i kapłanek. Byli oni nieżonatymi lub owdowiałymi mężczyznami lub kobietami i odpowiadali za celebrowanie ceremonii religijnych – uroczystości ofiarowania, święcenia ziemi i domów. Byli oni nauczycielami, wróżbitami, pieśniarzami i jasnowidzami. Wielu z kapłanów – tych którzy byli szanowanymi starymi wdowcami – żyło z krivu krivaitis w Romuwie.

Nawet jeszcze w XVI wieku, kronikarz Szymon Grunau zaobserwował wysokiego kapłana podczas pracy na pruskiej wsi. Kapłan opowiadał mieszkańcom wsi o początkach i o pruskich bogach oraz udzielał pouczeń etycznych, które kronikarz nazwał wyjaśnieniami dziesięciu przykazań. Kapłan zabił kozę, jako ofiarę za odpuszczenie grzechów miejscowych, która następnie została ugotowana i wspólnie zjedzona. Nawet ludzie z krajów chrześcijańskich prosili tych kapłanów o pomoc. W 1525 roku nadbałtyckie terytoria Zakonu Inflanckiego były zagrożone potężną polską flotą. Mistrz zakonny zwrócił się wówczas o pomoc do sławnego kapłana Valtina Sopplita, który zabił na wybrzeżu maciorę, rzucił kilka zaklęć magicznych a następnie wrzucił ciało zwierzęcia do morza. Polscy żołnierze mieli wówczas poczuć tak ogromny, niewytłumaczalny strach, że nie zdecydowali się na atak. Nie tylko polscy marynarze, ale także wszystkie ryby miały odpłynąć od wybrzeża, co zagroziło rybakom głodem. Po tym jak kapłan powrócił i rzucił inne zaklęcia, ryby wróciły.

Kiedy legendarni przywódcy Prusów – Bruten i Widewuto – osiągnęli wiek ponad stu lat, pruskie ziemie zostały podzielone między synów tego drugiego. To od ich imion miały wziąć swoje nazwy pruskie regiony. Bruten nakazał kapłanom wybrać nowego krivu krivaitisa spośród siebie. Wówczas, w Romuwie, obaj starcy pobłogosławili lud po raz ostatni, przypomnieli, że należy czcić bogów, żyć w zgodzie ze sobą i strzec wolności. Następnie Bruten i Widewuto z własnej woli weszli na stos i zostali spaleni jako ofiary dla bogów.

Prusowie wierzyli, że przez ogień i ofiary kontaktują się ze światem bogów. Wykopaliska archeologiczne dowodzą, że grzebali oni zmarłych wraz z ich narzędziami, biżuterią i bronią, co miało im pomóc w życiu pozagrobowym podobnie jak w życiu ziemskim. Prochy ze stosu pogrzebowego często zbierano w glinianej urnie i następnie zakopywano w ziemi.

Bogactwo „bursztynowej ziemi” i jej korzystne położenie handlowe nad Morzem Bałtyckim stale przyciągało niechcianych, uzbrojonych gości. W połowie VI w. wybuchł konflikt pomiędzy Prusami i ich południowymi sąsiadami – plemieniem zachodniosłowiańskich Mazowszan (czasem określanych Mazurami). Mazowieccy książęta próbowali siłą wymusić na Prusach uznanie ich za panów i regularne opłacanie daniny. Prusowie pozostali jednak wierni nakazowi Brutena i pozostali lojalni swoim bogom i wolności. W VII wieku rozgromili oni armię złożoną ze Słowian i potężnego ludu tureckiego Awarów. Jakiś czas po tym sam książę mazowiecki złożył ofiarę dla pruskich bogów w Romuwie. W awarskiej armii było wielu młodych Prusów, którzy zostali pojmani jako dzieci w czasie poprzednich ataków na pruskie ziemie. Przed decydującą bitwą, przeszli oni na stronę swoich ziomków i przynosząc cenną umiejętność – wykorzystania koni w wojnach.

Pruskie ziemie były częściowo chronione przed atakami Wschodnich Słowian przez las i rozległe bagna, ale niemożliwe było stworzenie przeszkód blokujących dostęp najeźdźcom od strony wybrzeża bałtyckiego – skandynawskim wikingom, którzy na swoich łodziach przybywali, by prowadzić handel, ale także by łupić. W okolicach wsi Wiskiauty (niem. Wiskiauten, ros. Mochowoje) na Półwyspie Sambijskim znajduje się skandynawskie cmentarzysko, które wskazuje, że przez dłuższy czas musiała tutaj istnieć osada wikingów. Wiele ataków na Sambię przez duńskich wikingów odnotowano w XII-wiecznych kronikach, ale te rajdy nie stanowiły większego zagrożenia dla niezależności Prusów ponieważ ich celem były łupy, a nie podbicie tych ziem.

Po przyłączeniu Księstwa Mazowieckiego do Królestwa Polskiego, polscy władcy stale próbowali podporządkować sobie także Prusy. W drugiej połowie X wieku Polska przyjęła chrześcijaństwo. Król Bolesław Chrobry był pierwszym z władców, którzy podjęli próby ochrzczenia ziem pruskich. W 997 roku, ze wsparciem polskiego władcy, na ziemie pruskie dotarła pierwsza misja chrystianizacyjna – biskupa Wojciecha z Pragi. Prusowie zdawali sobie sprawę, że przejście na chrześcijaństwo może zagrozić ich niezależności, więc przekonywali Wojciecha, by opuścił ich ziemie. Misjonarz nie podporządkował się poleceniom, więc Prusowie zabili go. Ogłoszenie Wojciecha świętym i upowszechnienie opisów jego życia sprawiło, że średniowieczna Europa dowiedziała się co znaczy słowo „Prusy”.

W XII wieku i na początku wieku XIII, Prusowie zmagali się z powtarzającymi się inwazjami polskich armii. W 1218 roku papież ogłosił świętą wojnę przeciwko Prusom, a krzyżowcy z całej Europy zaczęli przyłączać się do polskiej armii. Początkowo ich liczba nie była duża, więc Prusowie byli w stanie odpierać ich ataki.

Sytuacja zmieniła się w 1226 roku, kiedy książę Konrad Mazowiecki wezwał Zakon Krzyżacki, by ten pomógł mu walczyć z Prusami. Krzyżacy, wcześniej, po wyrzuceniu z Palestyny, byli bezczynni. Konrad, w zamian za pomoc w walce, przekazał Krzyżakom Ziemię Chełmińską, którą Polska wcześniej podbiła. W tym samym roku, Fryderyk II Hohenstauf, Święty Cesarz Rzymski, przyznał ziemie pruskie Zakonowi Krzyżackiemu i dał mu władzę podporządkowania sobie ich ludności. Niemieccy rycerze usilnie próbowali przebić się jak najdalej w pruskie ziemie, a kiedy odnosili sukcesy, budowali tam zamki, z których prowadzono rajdy niszczące otaczające je wsie, by narzucić Prusom chrześcijaństwo i władzę zakonu. Mimo nieustępliwego oporu Prusów, przewaga militarna była po stronie Zakonu Krzyżackiego, który wspierany był przez rycerzy z całej Europy. Z czasem coraz więcej europejskich władców wspierała Zakon Krzyżacki z nadzieją, że zasłyną jako chrześcijańscy rycerze i zdobędą łupy. W 1255 roku król czeski Ottokar II dotarł z ogromną armią do Sambii przez południowe ziemie pruskie. Tam zdobył zamek sambijski w Tuwangste u ujścia rzeki Pregoły do Bałtyku, gdzie następnie zbudował fortecę, która później nazwana została Königsberg – Królewiec (z niemieckiego „królewskie wzgórze”), dzisiejszy Kaliningrad.

Opór Prusów przed krzyżowcami był osłabiany także brakiem wewnętrznej jedności. Przez długi czas różne regiony nie były w stanie zjednoczyć się przeciwko wspólnemu wrogowi, a Zakon Krzyżacki zdołał nakłonić wielu pruskich możnowładców do przejścia na swoją stronę w zamian za największe nadania ziemskie, a więc zachowanie ich wysokiego statusu także po chrystianizacji tych terenów. Rycerze zakonu byli otwarci tak na możnowładców, jak i Prusów o niższym statusie społecznym w swoich szeregach, a ci lojalnie służyli państwu zakonnemu. Spis braci Zakonu Inflanckiego z XV wieku uwzględnia siedem pruskich nazwisk.

Prusowie zawierali z Zakonem Krzyżackim liczne traktaty pokojowe i rozejmy, ale wykorzystywali też możliwe okazje do powstania. Ogólnopruska rebelia wybuchła w 1260 roku, po tym jak niemieccy krzyżowcy przegrali bitwę pod Druben (obecnie Durbe na Łotwie). Prusowie z różnych regionów wybrali przywódców i zaczęli skoordynowane działania wojenne. Wiele zamków, które stanowiły punkty wsparcia Zakonu Krzyżackiego, zostało zajętych. Najważniejszym przywódcą był wywodzący się z Natangii możnowładca Herkus Monte, który w młodości został wzięty i długo przetrzymywany w niewoli przez niemieckich najeźdźców, dzięki czemu dobrze znał europejską sztukę wojenną. Zakon działał wyjątkowo brutalnie, by stłumić powstanie: doszczętnie niszczył osady uczestniczące w powstaniu a ich mieszkańców eliminował. Z pomocą drużyny margrabiego brandenburskiego i króla Czech, a także z powodu ucieczki niektórych pruskich przywódców, zakon zdołał podporządkować wszystkie pruskie ziemie do 1283 roku. Ostatnie powstanie wybuchło w 1295 roku, ale nie przyniosło ono rezultatu.

Podbite pruskie ziemie stały się częścią niemieckiego Zakonu Krzyżackiego. Kronikarz Szymon Grunau napisał, że jeszcze na początku XVI wieku, kilka rejonów pruskich znajdowało się w ruinie po wydarzeniach z XIII wieku, były opuszczone i niezamieszkane. Po porażce, wielu Prusów uciekło spod krzyżackiego jarzma na Litwę. Z powodu braku siły roboczej w regionach spustoszonych przez wojnę, zakon sprowadzał i osiedlał tam niemieckich kolonistów. Należy jednak zaznaczyć, że stwierdzenie, że zakon zarządził germanizację tych ziem byłoby nieprawdziwe. Aby nie prowokować kolejnych powstań i zdobyć lojalność Prusów, rycerze działali w sposób tolerancyjny: niemieccy koloniści mogli osiedlać się jedynie w rejonach wyniszczonych przez wojny, a najlepsze ziemie zostały przydzielone Prusom, którzy przetrwali. Mistrzowie zakonu stale podkreślali, że Prusowie muszą mieć możliwość pozostania Prusami i nie wymuszali na nich przyjęcie stylu życia lub języka niemieckiego.

W 1525 roku katolickie państwo zakonne stało się częścią zsekularyzowanego Księstwa Prus (później w unii z Brandenburgią), jednego z pierwszych państw luterańskich w Europie. W drugiej połowie XVI wieku, przy wsparciu księcia Prus, wydano trzy katechizmy w języku pruskim – ważne świadectwa tego wymarłego języka. Po powstaniu księstwa, zachodnie regiony Prus zaczęli zasiedlać Polacy, a wschodnie – zwłaszcza Nadrowię i Skalowię – litewscy chłopi, którzy mieszali się z Prusami. Od końca XVI wieku, część obszarów zamieszkanych przez Litwinów zaczęto nazywać Małą Litwą, która z czasem stała się także centrum litewskiej kultury narodowej. Właściwie należy stwierdzić, że Prusowie zostali spolonizowani i zlituanizowani, a niżeli zgermanizowani.



W 1701 roku, Księstwo Prus stało się królestwem i mniej więcej w tym samym czasie wszystkie ziemie niemieckie zostały zjednoczone. Na początku XVIII wieku, w wyniku wielkiej plagi, większość „czystych” Prusów zmarło, a wraz z nimi właściwie zniknął język pruski. Ich zasymilowani potomkowie używali już niemieckiego lub litewskiego. W 1871 roku ogłoszono powstanie zjednoczonego państwa niemieckiego a ziemie pruskie stały się częścią tego kraju pod nazwą Prus Wschodnich. W granicach Niemiec ziemie te pozostawały do końca II wojny światowej.

Wraz z końcem II wojny światowej historyczne ziemie pruskie znalazły się pod okupacją. Tym razem nie byli to krzyżowcy, ale Armia Sowiecka realizująca postanowienia konferencji jałtańskiej. W 1946 roku utworzono Obwód kaliningradzki, który istnieje do dzisiaj. Niemieckojęzyczni mieszkańcy dawnych Prus Wschodnich zostali wyrzuceni do Niemiec, a ich miejsce zajęli koloniści z Rosji. Większość ze starych wschodniopruskich nazw miejscowości zostało zmienionych na banalne rosyjskojęzyczne; „niemieckie” gmachy zostały zniszczone.

Pomimo dramatycznej historii, kultura i język Prusów zostały zachowane do dzisiaj. W Niemczech działa stowarzyszenie „Tolkemita”. Jego członkowie to dawni mieszkańcy Prus Wschodnich i ich potomkowie. Wielu z nich uznaje siebie za Prusów. Stowarzyszenie regularnie przygotowuje kolekcje pism oraz organizuje konferencje naukowe poświęcone historii, kulturom i językom Prus Wschodnich. Lingwiści Günther Kraft Skalwynas – Niemiec – i Letas Palmaitis – Litwin – pracując w latach 80. nad zachowanymi przykładami języka pruskiego, zdołali odtworzyć ten język. Po odtworzeniu nazwali go językiem nowopruskim.

Artykuł opublikowany dzięki uprzejmości autora. Tłumaczenie z języka angielskiego Kazimierz Popławski.