Pięć lat później rozmawiamy w brezentowo-blaszanym namiocie, a w telewizorze umocowanym na ścianie lecą kreskówki. Ale to nie ten telewizor, który Ali pogłaśniał, by zagłuszyć wybuchy, bo przecież Ali zostawił wszystko. Zabrał tylko dokumenty dla siebie i swojej rodziny.

Ali opowiada: - Mieszkaliśmy na styku frontów, po jednej stronie dżihadyści, po drugiej wojska assadowskie. Myśleliśmy, że jakoś to przetrwamy, ale gdy w bombardowaniach zaczęli ginąć cywile - po prostu uciekliśmy.

Do swojego domu w Syrii mają stąd godzinę drogi autem.

1.

Uchodźców w Libanie odwiedzam już drugi raz. Gdy rozmawiałem z nimi w 2017 roku, Syria płonęła - wojska assadowskie ścierały się z siłami rebeliantów, flagi Daesh plamiły mapę na czarno, a świat zastanawiał się kiedy - i czy w ogóle - to się skończy. Dziś samozwańczy kalifat oficjalnie utracił terytorium, reżim Assada - przeciw któremu w 2011 Syryjczycy wyszli na ulice - umacnia swoją pozycję, rebelianci bronią się resztkami sił, a świat zastanawia się kiedy - i jak - to się skończy. A uchodźcy? Ich sytuacja jest coraz gorsza.

Tym razem jestem w Arsalu - mieście na pograniczu z Syrią, gdzie jak w soczewce skupiają się problemy bliskowschodniego kryzysu uchodźczego. Od strony Libanu jedzie się tu przez góry. Jest luty, końcówka zimy i choć śniegu już nie ma, to poprzedniego wieczoru przeszły ulewne deszcze i huraganowe wiatry. Drogę spowija lodowata mgła, która schodząc ze szczytów tworzy fantastyczne obrazy. Wieczorem w tej mgle będziemy wracać z duszami na ramieniu i w absolutnej ciszy.

Arsal leży w dolinie. Z góry widać jak w miasteczku rozlewają się białe plamy. To obozy dla uchodźców z Syrii.

W Libanie Syryjczyków jest niemal półtora miliona, czyli mniej więcej tyle, ile Niemcy przyjęły uchodźców od początku kryzysu migracyjnego w Europie. Tylko, że populacja Niemiec to ponad 83 miliony obywateli, a Libanu jedynie 4 miliony. W żadnym innym kraju nie ma takich proporcji uchodźców względem rodowitych mieszkańców. W tym roku odnotowano, że więcej dzieci rodzi się w rodzinach syryjskich, niż libańskich.

Uchodźcy najczęściej mieszkają w pustostanach - niewykończonych domach, ciemnych piwnicach, porzuconych garażach, dzielnicach biedy na przedmieściach wielkich miast - a jeśli w białych, plandekowych namiotach, to w obozowiskach dzikich, stosunkowo niewielkich i położonych na uboczu.

W Arsalu Syryjczycy obozują po sąsiedzku i jest ich już 60 tysięcy, a samych Arsalczyków - 40 tysięcy.

2.

Ali do Arsalu uciekł w 2013 roku, a wraz z nim niemal 10 tysięcy ludzi. W niecały rok później wojna dopadła go w Libanie.

Dziś po dżihadystach w Arsalu zostało tylko jedno niewielkie graffiti z symbolem Daesh odbitym od szablonu. Ale wydarzenia z roku 2014 są nadal żywe we wspomnieniach ludzi.

- Wpadli do obozu, kazali nam wyjść z namiotów i paść na ziemie. Gdy my leżeliśmy z twarzą w błocie, oni rabowali nasz dobytek - wspomina Abu Dżabir. Abu Dżabir jest szawiszem, szefem obozu, który odwiedzam. - Później chowaliśmy się w meczecie, a oni robili, co chcieli. W nocy nie dało się spokojnie spać. Baliśmy się o nasze kobiety - te młode i atrakcyjne były uprowadzane.

Walki o Arsal toczyły się na przełomie lipca i sierpnia i były częścią kampanii bojowników Dżabat al-Nusry i Daesh, którzy chcieli rozszerzyć granice samozwańczego kalifatu także na Liban. Ofensywa dżihadystów została odparta przez wojska armii libańskiej, bojowników libańskiego Hezbollahu oraz lotnictwo assadowskiej Syrii.

Dziś stacjonują tu żołnierze libańscy, a aby wjechać na teren Arsalu trzeba minąć kilka wojskowych posterunków oraz przejść dokładną kontrolę dokumentów. Okolice natomiast kontroluje Hezbollah, który na słupach mijanych przez nas miasteczek porozwieszał charakterystyczne żółte flagi z zielonymi napisami i dłonią trzymająca karabin.

Foto: Bartosz Rumieńczyk / Onet

W 2014 dżihadyści zostali wyparci, ale żaden Syryjczyk w Arsalu nawet nie myślał o powrocie do domu. Wtedy z Syrii uciekali wszyscy, Zachód powoli uświadamiał sobie z jakim kryzysem ma do czynienia, a ci którzy przekroczyli granicę z Libanem na chwilę, by przeżyć i przeczekać - musieli zacząć się jakoś urządzać.

3.

Syryjczycy znaleźli schronienie w pustostanach - wynajmowanych od Libańczyków - lub w rozbijanych na dziko koczowiskach, za które też muszą płacić czynsz. Liban nigdy się nie zgodził na tworzenie sformalizowanych obozów dla uchodźców. Co więcej - w koczowiskach obowiązują surowe zasady: żaden Syryjczyk nie ma prawa wymurować choćby jednej ściany, bo przecież wszyscy są tu - nadal - tymczasowo.

Inaczej jest choćby w Irackim Kurdystanie, który odwiedzałem pod koniec zeszłego roku. Tam Syryjczycy - na terenie niektórych obozów - mogą sobie wymurować skromny, bo skromny, ale jednak dom. W obozach w Libanie dom to drewniany - lub blaszany - namiot kryty białymi plastikowymi plandekami, stojący na gołej ziemi.

Syryjczycy z obozów mówią mi tak: - Żyjemy jak bezdomni i z zazdrością patrzymy na tych, którzy mają prawdziwy dach nad głową, nawet jeśli jest to tylko strop piwnicy, lub garażu.

Ci z piwnic i garaży mówią natomiast, że na nich świat w ogóle nie zwraca uwagi, bo patrzy tylko na żyjących w namiotach - a oni są pozostawieni samym sobie.

Rozumiem ich poczucie osamotnienia, gdy patrzę jak zorganizowane jest obozowe życie. Szawisz - czyli szef obozu - jest łącznikiem między uchodźcami, a władzami lokalnymi oraz organizacjami samorządowymi. Zna potrzeby obozu, nadzoruje dystrybucje pomocy, wie jakie są problemy ludzi.

Ci z piwnic i garaży często są skazani na łaskę lub niełaskę swoich libańskich sąsiadów, ale nie mieszkają na odludziu, gdzie ciężko o pracę, czy jakąkolwiek pomoc z zewnątrz.

Szukać odpowiedzi na pytanie, kto ma trudniej, to błędne koło.

4.

Syryjczycy z Arsalu opowiadają mi o prozie życia codziennego, przede wszystkim o zimie, która w tym roku była wyjątkowo ciężka, a jej skutki będą tu odczuwane do lata - a najpewniej i do następnej zimy.

Na przełomie roku śnieżyce uderzyły w Alpach, w Grecji, w Turcji. Po drugiej stronie oceanu odnotowano rekordowe mrozy, w Chicago słupki rtęci wskazywały nawet minus 40 stopni, a świat obiegły zdjęcia niczym z filmów o końcu świata, który zawsze kończy się akurat w USA.

Na zdjęcia końca świata z libańskich z obozów dla uchodźców poza aktywistami i organizacjami pomocowymi mało kto zwrócił uwagę. A jeszcze dwa tygodnie przed moim przyjazdem w ciasnych uliczkach między namiotami w Arsalu po kolana zalegał śnieg, w nocy temperatury spadały dużo poniżej zera.

Zagaduję córkę Alego, 10-letnią Zhurę, czy woli lato - czy może zimę.

- Zimę, bo lubię bawić się w śniegu.

- I w co się wtedy bawisz?

- Lepimy z koleżanką bałwany - przynosi telefon komórkowy, by pokazać mi zdjęcie.

- Zhura, ale przecież w zimę jest zimno.

- A ja lubię jak jest zimno.

- I pewnie masz jakąś ulubioną zimową kurtkę - podpuszczam ją.

- Mam jedną.

- A masz zimowe buty?

- Mam.

- Ile par?

- Jedną.

Zhura opowiada o swojej ulubionej przyjaciółce, o tym jak uwielbiają całymi dniami biegać wokół namiotów. Jest beztroska, wręcz dumna, że udziela mi wywiadu. Goście z zagranicy to przecież atrakcja.

Foto: Bartosz Rumieńczyk / Onet

Dorośli mówią o dorosłych problemach.

Ali: - Wiesz, w Syrii bywało zimniej, ale w Syrii miałem dom, a tu mieszkam z rodziną w namiocie.

Szawisz Abu Dżabir: - Śnieg pada tu co roku, ale ten był wyjątkowo ciężki.

Ahemd, mieszkający w innej części obozu: - Takiej zimy dawno tu nie było. Zaczęło sypać jakiś miesiąc temu. Ucierpieli zwłaszcza ludzie, którzy mieszkali na wzgórzach. Lawiny z błota i śniegu po prostu zmywały ich namioty.

Gdy odwiedzałem Arsal, zima już zelżała, zresztą w tych górach pogoda zmienia się jak w kalejdoskopie. W nocy w Kubayati - skąd wyjeżdżałem w te strony - lało i wiało jakby ktoś się powiesił. W Arsalu to samo. Mieszkańcy namiotów pokazują mi nagrania, na których nic nie widać, słychać tylko huraganowe wiatry i ulewne deszcze.

Jak wygląda wichura w obozie, mogłem się przekonać dzień wcześniej w innej części uchodźczego Libanu. Mężczyźni zabezpieczali dachy namiotów przed zerwaniem, układając na nich stare opony i obijając je deskami. Biegające w lichych butach, albo i bez, dzieciaki niemal się przewracały, a każdą rozmowę zagłuszały łomoczące na wietrze plandeki.

W Arsalu większość dachów jest już zabezpieczona. Dba o to szawisz, który skrzykuje mężczyzn do pomocy. Razem wędrują po mieście zbierając stare opony z zakładów wulkanizacyjnych. - Lubię pomagać ludziom. Przecież wszyscy jedziemy na tym samym wózku. To lepsze niż siedzieć i się gapić w ścianę - wyjaśnia swoje zaangażowanie. Sam co prawda nie bierze udziału w pracach, bo - jak mówi - uszkodził sobie biodro podczas naprawy namiotu, ale zna Libańczyków i ma z nimi dobre układy.

Opony można zebrać, namioty można obić starymi deskami, ale na poważniejsze naprawy trzeba już mieć pieniądze.

Jahja, z jeszcze innej części obozu, przekonuje mnie ze śmiechem: - Daj mi narzędzia a zbuduję wszystko. Jak byłem mały, to bawiłem się z wężami w kołysce.

Blaszany namiot, w którym Jahja mieszka z rodziną, zbudował za pożyczone pieniądze sam, opierając konstrukcję o starą murowaną ścianę, więc żadna pomoc mu nie przysługuje. Takie obozowe prawo. Koszt budowy namiotu? 500 dolarów. Ten dług spłaca do dziś, by jego żona i córki miały gdzie mieszkać. A po każdej zimie musi namiot naprawiać, co powiększa dług o kolejne 300 dolarów rocznie.

5.

Szawisz ma sześćdziesiąt lat, a jego dwadzieścia lat młodsza żona niedawno urodziła mu dziecko. - Wola Boga - mówi wznosząc ręce ku niebu z uśmiechem, ale płacze, gdy opowiada swoją historię. Jego pierwsza żona zaginęła, a dorosłe już dzieci zginęły w bombardowaniach w Syrii, gdy on sam powoli urządzał się w Arsalu, by móc ich wszystkich do siebie ściągnąć.

Ze swoją obecną małżonką poznali się już w obozie. - Wyswatali nas - mówi ona i zachwala, jakim to dobrym człowiekiem jest szawisz. Dla niej to duże szczęście, że ktoś może o nią zadbać i że akurat jest to najważniejsza osoba w obozie.

Pytam o ślub i o wesele.

- Ślub był w obozie - mówi szawisz.

- A wesele? - dopytuję, przypominając sobie miłosną historię z jednego z irackich obozów.

- Daj spokój, jakie wesele, nas tu czasem nie stać nawet na herbatę.

Ich namiot jest ciasny, skromny, ale ładnie urządzony. Ściany są dodatkowo ocieplone, na środku stoi koza, ponoć zimą da się tu wytrzymać, ale problemem staje się wilgoć. Dywan, na którym siedzimy jest mokry i nie wyschnie jeszcze przez kilka miesięcy, jedzenie pleśnieje, bo przecież nie mają lodówki, a w kościach łamie od wilgoci. I tak jest w każdym kolejnym namiocie, do którego wchodzę zaproszony przez mieszkańców.

A gdy już stanie się na tyle ciepło, że dywany poschną na słońcu, a jedzenie przestanie pleśnieć, w Arsalu zapanuje upał - a w namiotach nieznośny zaduch.

6.

Szawisz mówi, że z Libańczykami ma dobre układy i nie skarży się na swoich gospodarzy. Ale Libańczycy coraz częściej skarżą się na Syryjczyków.

- Pada lokalny handel. Idziesz kupić filiżankę, u Syryjczyka zapłacisz - przykładowo - dolara, a u Libańczyka pięć. Syryjczycy podejmują się prac za głodowe stawki, wypierając tym samym z rynku Libańczyków. Jasne, że oni to robią, bo muszą z czegoś żyć, ale to uderza także w nas - opowiadają pracujący dla Polskiego Centrum Pomocy Międzynarodowej mieszkańcy Arsalu.

To, co rozumieją pracownicy organizacji pomocowych, niekoniecznie przekłada się na to, co rozumieją zwykli mieszkańcy. W styczniu doszło tu do zamieszek - Libańczycy zaatakowali sklepy prowadzone przez Syryjczyków. I co prawda konflikt udało się szybko zażegnać, to pracownicy organizacji pomocowych często słyszą - czemu im ciągle pomagacie? My też jesteśmy biedni.

A gdy spytać biednych Libańczyków, co sądzą o pomocy dla Syryjczyków - odpowiadają to, czego można się spodziewać: - Nasz rząd powinien pomagać najpierw nam.

Do tego dodają: - A w ogóle, to w Syrii nie ma już wojny, tak słyszałem w wiadomościach, więc oni powinni już wracać do siebie.

Na powrót Syryjczyków naciska też libański rząd, ta sprawa staje się często głównym tematem kampanii politycznych. A sami Syryjczycy do domu chcą wrócić, ale jeszcze nie teraz.

7.

Jak wynika z badań przeprowadzonych przez UNHCR w marcu tego roku, ponad 75 procent Syryjczyków przebywających na uchodźstwie w krajach Bliskiego Wschodu planuje powrót, ale jednocześnie niemal 70 proc. wie, że nie zrobi tego w tym roku. To ci, którzy mówią, że ich największym marzeniem jest powrót do domu. Rozmawiałem o tym z nimi wielokrotnie i za każdym razem pytałem, czemu nie mogą wrócić do siebie. Najczęściej słyszałem: - Tam nie jest bezpiecznie.

Ali na przykład boi się, że gdy wróci to wcielą go do wojska. W Syrii służba wojskowa trwa dwa lata, boi się, że jego rodzina zostanie sama. I co prawda rząd syryjski nie wcielał nigdy jedynych żywicieli rodziny, to w tej obawie odbija się olbrzymi strach przed represjami oraz przede wszystkim gigantyczny brak zaufania do reżimu Assada.

Foto: Bartosz Rumieńczyk / Onet

O braku zaufania mówią też syryjskie organizacje pozarządowe, które informują o zatrzymaniach wśród powracających do domu, o nadużyciach władzy, konieczności podpisywania lojalek i wielogodzinnych przesłuchaniach przez władze reżimu i stosowaniu przemocy. Te wieści krążą też po obozach.

- Bezpieczeństwo obiecuje nam Rosja - mówi Ali, tylko że Ali Rosji nie ufa. - Gdyby takie obietnice złożyła Unia Europejska, ONZ - to może bym uwierzył, ale Rosja? Assad? Prędzej bym uwierzył, nie wiem, jakiemuś Dżibuti - ironizuje.

- W Syrii musi zmienić się system - mówi szawisz - wtedy ludzie poczują się bezpiecznie.

Rosja z Syrią twierdzą, że na powrót zdecydowało się już 130 tysięcy Syryjczyków, ale mówi się, że te liczby są celowe zawyżane, by puścić w świat sygnał, że repatriacja jest już możliwa i jednocześnie dokonać legitymizacji reżimu Assada. Liban z kolei podaje, że w 2018 roku wyjechało stąd 50 tysięcy Syryjczyków, połowa w porozumieniu z Damaszkiem, a połowa na własną rękę. Ilu z nich zrobiło to z własnej woli, a ilu zostało zmuszonych - nie wiadomo.

W libańskich namiotach, garażach i podmokłych piwnicach słyszę o kolejnej obawie - przed wojną z alawitami żyliśmy dobrze, po wojnie to się zmieniło.

Alawici to syryjska mniejszość religijna, do której należy ród Assadów i ta mniejszość rządziła sunnicką, syryjską większością, która ostatecznie wystąpiła przeciw reżimowi. Jak zwracają uwagę organizacje pozarządowe, Assad nie wykazuje woli, by pogodzić zwaśnione grupy.

W październiku 2018 roku Assad wydał tzw. dekret 31, na mocy którego minister może karać za wyznawanie ekstremistycznych form islamu. Kto ma oceniać co jest ekstremalną formą islamu? Też minister. I z jednej strony jest to zasadne na terenach, gdzie wykluło się wahabickie Daesh oraz szereg innych mniejszych ugrupowań o charakterze dżihadystycznym. Z drugiej zaś strony, w państwie autorytarnym taki dekret jest odczytywany jako ograniczanie wolności religijnej, lub nawet przygotowanie broni do rewanżu na dawnych przeciwnikach politycznych. Piszę o tym w swoim raporcie np. Minority Rights Group.

8.

Przed wojną szawisz prowadził restaurację i - jak sam mówi - robił też w reklamie.

- Dobra kasa? - pytam.

- Pewnie, że dobra. A teraz muszę mieszkać w namiocie.

Rozmawiałem z Syryjczykami, którym przed wojną się wiodło, którzy mieszkali w miastach, którzy żyli z roli, którzy mieli własne domy i z tymi, którzy domy wynajmowali a także z tymi, którzy za pracą do Libanu wyjeżdżali jeszcze przed wojną - a po jej wybuchu po prostu utknęli na uchodźstwie. Większość z nich po prostu nie ma do czego wrócić.

Szawisz: - Muszę mieszkać w namiocie, bo straciłem rodzinę, dom, pracę, wszystko, co miałem.

Jahja, który mówi, że potrafi zbudować wszystko, swojego zburzonego w Syrii domu odbudować nie może, bo jego okolica to obecnie zamknięta strefa wojskowa.

Foto: Bartosz Rumieńczyk / Onet

Ali mówi, że dziś w namiocie czuje się bezpieczniej, niż w domu.

Zouhor - o której pisałem w poprzednim reportażu - mówi, że w jej rodzinnym Homs kradną i że jest strasznie drogo i że jej nie stać na to, by wrócić.

Obawy o to, że Syryjczycy nie będą mieli gdzie wrócić pogłębia wydanie tzw. dekretu numer 10. Władze Assada - argumentując koniecznością odbudowy infrastruktury na przejętych terenach - wprowadziły zasadę, w myśl której właściciel ziemi musi przedstawić akt własności w 30 dni - w przeciwnym razie ziemia zostanie mu odebrana. I co prawda wydłużono czas do roku i pozwolono przedstawić stosowny akt krewnym właściciela - to i tak Syryjczycy na uchodźstwie postrzegają ten ruch jako sposób na wywłaszczenie i - idąc dalej - pozbycie się z określonych terenów populacji sunnitów - naturalnej opozycji dla Assada.

9.

Jeśli więc nie do Syrii to gdzie? Większość uchodźców mówi, że zostanie w Libanie, o wyjeździe dalej myśli niecałe dwadzieścia procent. Bo większości na wyjazd po prostu nie stać - mniejszość wiąże nadzieje z programami relokacyjnymi - lub po prostu liczy, że kiedyś jakoś się uda. Odwiedzając obozy zawsze pytam o emigrację na Zachód.

Jahja: Ci co wyjechali na Zachód zrobili dobrze. Dostali pomoc, dzieci poszły do szkoły, jest im lepiej.

- Ale wiesz, że nie wszystkim Europejczykom się to podoba?

- Nie wiem. Ale wiem że wielu wyjechało i zostali dobrze przyjęci. We Francji na przykład jest mój kuzyn i mówi, że jest mu dobrze.

Od kobiety w innym obozie w Libanie słyszę: Moja rodzina jest w Kanadzie, też chciałabym tam jechać.

- Co robią w Kanadzie?

- Bracia pracują w rzeźni i na magazynie.

- I jak im się żyje w Kanadzie?

- Piszą, że super, wysyłają zdjęcia, są uśmiechnięci, dzieciaki radosne.

- A wiesz jak jest teraz w Syrii?

- Wczoraj rozmawiałem ze znajomą, którą właśnie wróciła. Mówi, że tam wszystko zniszczone.

10.

Czy Syryjczycy podzielą los palestyńskich uchodźców, którzy uciekli do Libanu w 1948 roku w trakcie I wojny arabsko-izraelskiej i również nie mieli możliwości powrotu? Po 70 latach ta mniejszość nadal mieszka w obozach i dzielnicach nędzy, jest uzależniona od pomocy humanitarnej i jest traktowana przez Liban jak ciało obce.

W Libanie rośnie dziś stracone pokolenie - sześcio, siedmio, ośmioletnie dzieci nie znają innego życia niż obozowe namioty, czy ciemne piwnice. Do szkoły chodzi co drugie z nich, często na tzw. drugą zmianę, czyli z innymi uchodźcami, bo tylko tak szkoły są w stanie sprostać potrzebom i wyrównać braki w poziomach edukacji.

I tak jak Zhura, każde syryjskie dziecko ma jakiś przyjaciół, kolegów, z którymi lubi się bawić.

Tylko, że mało, które bawi się ze swoimi libańskimi równieśnikami.

Korespondencja powstała dzięki pomocy Polskiego Centrum Pomocy Międzynarodowej, która działa w Libanie od początku wojny w Syrii, niosąc pomoc jej ofiarom. PCPM pomaga także ubogim Libańczykom, by w ten sposób rozładowywać napięcia społeczne. Więcej o działaniach fundacji na stronie PCPM