Jakim językiem mówili Słowianie? Wiadomo, że początkowo słowiańskim, o którym niechętny Antom i Sklawinom Prokopiusz z Cezarei (VI w.) napisał: „Obydwa plemiona mówią jednym językiem, niesłychanie barbarzyńskim. ” Z innych wzmianek kronikarzy wiemy, że ów jeden jedyny język panował niepodzielnie od Bałtyku aż po grecką Attykę, tak iż mieszkańcy tych odległych regionów mogli bez problemu porozumiewać się między sobą. Gwarę owego języka z okolic Salonik spisano w IX wieku, lecz już wtedy trudności związane z bogactwem dźwięków nieobecnych u innych ludów nakazały Cyrylowi (c.827-869) stworzenie nowego specjalnego alfabetu.

Trzeba powiedzieć, że pomimo rozległych terenów, jakie zajmowali nasi przodkowie, w okresie wczesnego średniowiecza nie doszło do wytworzenia języków narodowych. Nie znaczy to jednak, że nie istniały różnice w wymowie. Owszem, były, ale miały one charakter tak drugorzędny, że w tym czasie możemy mówić tylko o dialektach języka słowiańskiego. Tak więc jeden język – słowiański - panował niepodzielnie na rozległych terenach Europy aż po wiek XIII. Sytuacja to można powiedzieć wręcz typowa dla Europy tamtego okresu; przykładowo Wikingowie w tym czasie również posługiwali się jednym językiem – staronordyckim (staronorweskim), a podział na języki narodowe: duński, norweski, islandzki itd. nastąpił dokładnie w tym samym okresie tj. w ciągu XIII wieku.

Słowiańszczyzna jakże rozległa, ludna i zasobna w dobra od początku przyciągała kupców z odległych krain: Żydów, Arabów, Franków i Wikingów. Zresztą co do tych ostatnich źródła arabskie mówią, że powszechnie władali słowiańskim. Wiadomo, eksportując do siebie miód i znacznie lepsze garnki, często przywożono sobie żony, a te już z pewnością potrafiły wymóc naukę swojej dziwnej mowy, jeśli mężulek nadal jej nie pojął w trakcie kontaktów handlowych. Ale prócz przybyszów z Północy trafiali się u nas i ze Wschodu, a jednemu z nich Abrahamowi ben Jakubowi (X w.) zawdzięczamy najstarszy opis naszego państwa. Handel wymagał języka, dlatego uczono się trudnego słowiańskiego, do pomocy korzystając z własnych notatek. Do współczesnych nam czasów zachowały się dość liczne żydowskie glosy oraz dwa zbiorki, podręczne słowniki, gdzie za pomocą alfabetu hebrajskiego utrwalono dawną mowę Zachodnich Słowian. Autorstwo pierwszego z nich należy do Abrahama ben Azriela (XII/XIII w.), talmudysty o językoznawczych zamiłowaniach, związanego przez jakiś czas z czeską Pragą, natomiast drugi z nich wyszedł spod pióra Iszaka ben Moszego, który w tym samym czasie trudnił się przede wszystkim handlem. W swych notatkach obaj autorzy nie rozróżniają jeszcze języków słowiańskich – czeskiego i polskiego, a o pochodzeniu zapisanych wyrazów nauka wnioskuje tylko na podstawie ich formy. W każdym razie owe różnice są tak drugorzędne, że jeszcze w tym okresie – przełomu XII i XIII w. - możemy tylko mówić o DIALEKTACH wspólnego języka. Dialektach, które w ciągu następnych 50 lat będą się zmieniać w języki… Jest więc to mowa uchwycona na moment przed swym zanikiem, czy też na chwilę nim jej obfite owoce same puszczą pędy. Znaczenie obu dziełek jest więc trudne do przecenienia; wszak są starsze od pierwszego znanego zdania po polsku „Daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj”, a nadto zawierają wiele słów, których nie znamy z innych źródeł, a także wiele mówią o życiu codziennym naszych przodków.

Kilka słów o naszej edycji: z obydwu zbiorków dokonaliśmy wyboru, opuściliśmy też zapis słowiańskich słów w alfabecie hebrajskim oraz ich transkrypcję na alfabet łaciński, podając od razu restytuowany wyraz.

Starając się uczynić tekst łatwiejszym w odbiorze, usunęliśmy liczne nawiasy i odwołania występujące w oryginalnym tłumaczeniu, nie zmieniając ani nic nie dodając do jego treści. „Językiem kana’anickim” obydwaj autorzy nazywają język słowiański, natomiast pod „językiem obcym” kryje się inny język – zasadniczo starofrancuski. W każdym razie, gdy pojawia się wyraz niesłowiański, zaznaczylismy go pochyłą czcionką.







Słowniczek Abrahama ben Azriela - XII/XIII w.









broni. W języku kana'anickim *oruzi Być może, że jest to nazwa każdej. W języku kana'anickim *









﻿I ten ostatni pożarł go aż do kości, to znaczy pożarł mięso, które pozostało na kościach tak, że nie pozostało nic prócz kości. W języku kana'anickim *okostil.





obnażcie się jest w języku kana'anickim *oskosta, co oznacza: stać nago, z ciałem bez sukni. Tłumaczenie wyrażeniajest w języku kana'anickim *, co oznacza: stać nago, z ciałem bez sukni.









będę obejmować jest pierwszą osobą liczby pojedynczej czasu przyszłego, W języku kana'anickim: *tebe budu objat. Słowojest pierwszą osobą liczby pojedynczej czasu przyszłego, W języku kana'anickim: *









Słowa po mym oprzytomnieniu tłumaczy się w języku kana'anickim: *po m ēm obsnamenan ī s'a.









człowieku, który w czasie swej choroby mówi głupstwa, kiedy wychodzi z niej i staje się podobny do ogółu ludzi powiadają: *obznamenal s'a. I tak, oi staje się podobny do ogółu ludzi powiadają: *









w siódmym dniu znaczy *dnem sedmim W języku kana'anickirn wyrażenieznaczy *









Plaster zwie się w języku kana'anickim *maslo. zwie się w języku kana'anickim *









Koło, w języku kana'anickim *okol. , w języku kana'anickim *









Płomienie, w języku kana'anickirn *ognonosi. , w języku kana'anickirn *









Latarnia, w języku kana'anickim *pochodna. , w języku kana'anickim *





Seler, w języku kana'anickim *merk. w języku kana'anickim *









Roniła łzy w języku kana'anickirn tłumaczy się to *pokapala. w języku kana'anickirn tłumaczy się to *









Duch we mnie osłabł, w języku kana'anickim *oslabilsa. , w języku kana'anickim *











Słowniczek Iszaka ben Mosze - XII/XIII w.









Po ﻿ grzebacz do pieca , który nazywa się w języku kana'anickim *o š eg .









Żelazne naczynie, którym przykrywają chleb przy pieczeniu, a które nazywają *eskudre, zaś w języku kana'anickim *askovoroda. , a które nazywają *, zaś w języku kana'anickim *









﻿Pchła jest to, blcha. co nazywają w języku kana'anickim *









bawełny, którą zwą *koton w języku obcego narodu, zaś w naszym języku, języku kana'anickim *bamvlna. Knoty świec sobotnich sporządzają z, którą zwą *w języku obcego narodu, zaś w naszym języku, języku kana'anickim *









Ribda dequsilta jest to narzędzie mistrza, który puszcza krew z pleców . W języku kana'anickim: *ro š ki banki. lub *









kostkę, którą zwą w języku kana'anickim *glezen. Trzewik winien być tak wysoki, aby przykrył, którą zwą w języku kana'anickim *









Ropa w ranie, którą zwą w języku kana'anickim *gnoj. w ranie, którą zwą w języku kana'anickim *









Dyby służą do wkładania w nie nóg człowieka. W języku aszkenazyjskirn: * aštok , a w języku kana'anickim *klada. służą do wkładania w nie nóg człowieka. W języku aszkenazyjskirn: *, a w języku kana'anickim *









Lędźwie, które zwą *lonbles w języku obcego narodu, zaś w języku kana'anickim *ledvina. , które zwą *w języku obcego narodu, zaś w języku kana'anickim *









Sznurek, który nazywają w języku kana'anickim *motovuz. , który nazywają w języku kana'anickim *









Impiliia, sandały sukienne, *nogavice w języku kana'ananickim. , *w języku kana'ananickim.









Woda z mleka, w języku kana'anickim *sirovadka. , w języku kana'anickim *









Pacha, którą nazywają w ejseles, a w języku kana'anickim *pazucha. języku obcego narodu *, a w języku kana'anickim * , którą nazywają w









pół ćwierci. Znaczy to *polu kvarti, albo *ctvert lub pół *ctvrt. Powiada mu kupujący: Daj mi. Znaczy to *, albo *lub pół *









Miotła, przy pomocy której zamiatają dom: w języku kana'anickim *pometlo. , przy pomocy której zamiatają dom: w języku kana'anickim *









Pijawki, które zwą *sansues, a jest to, co nazywają w języku kana'anickim *pijavice. , które zwą *, a jest to, co nazywają w języku kana'anickim *









Lampka *kreue kreusel, a w języku kana'anickim *crep. , a w języku kana'anickim *









Wieniec z ziół, który nazywają *capel, a języku kana'anickim *kvetni venec. , który nazywają *, a języku kana'anickim *





Chleb przyprawiony różnymi przyprawami, taki na przykład, jaki zwą w języku kana'anickim *kukliki, lub też taki, jaki zwą w języku kana’anickim m š i t q i n . (Transkrypcja ostatniego wyrazu jest przedmiotem debaty – Odo)









podpórki z drzewa, które zwą się *stolce, a w języku obcego narodu *eskaces. Człowiek, któremu ucięto obie nogi, sporządza sobie dwie, które zwą się *, a w języku obcego narodu *











