Een tijdelijke toren stond er al in 2005, eind 2018 moet op deze plek een vijftig meter hoge donjon verrijzen Beeld Raymond Rutting

Dinsdag presenteerde de Stichting Donjon Nijmegen haar plannen voor de nieuwe oude toren. De donjon moet een 'beleveniscentrum' worden van negen verdiepingen met expositieruimtes, een informatiecentrum en een luxe B&B. Op de bovenste verdieping komt een restaurant annex skybar met een terras dat uitkijkt over de Waal en de Betuwe. Ongeveer het uitzicht dat de vroegere verdedigers van Nijmegen van hieruit ook hebben gehad, alleen nu te genieten met een drankje in de hand.



Over de Donjon wordt in Nijmegen al meer dan tien jaar gesteggeld. In 2005 werd een replica van steigerpalen en tentdoek gebouwd. Dat wekte zoveel enthousiasme - de stellage trok 120 duizend bezoekers in één jaar - dat het plan opkwam om een echte toren van steen te bouwen.

Scrollen: Nijmegen krijgt z'n nieuwe donjon. In Amsterdam zijn plannen voor het opnieuw bouwen van het Paleis voor Volksvlijt en in Utrecht wil men het oude schip van de Domkerk reconstrueren.



In deze special ziet u een overzicht van dergelijke plannen

In een referendum dat in 2006 werd gehouden sprak ruim 60 procent van de kiezers zich uit voor de herbouw van de toren die deel uitmaakte van de burcht die keizer Frederik I Barbarossa hier in 1155 liet bouwen. Op dezelfde plek waar de Romeinen eeuwen voor hem hun castellum hadden en Karel de Grote later zijn palts (paleis) had. In 1795 werd de burcht afgebroken; alleen een oude kapel en een stukje ruïne staan nog overeind.



De afgelopen tien jaar heeft de stichting Donjon zich beijverd voor herbouw. De gemeente Nijmegen stemde daarmee in, mits de toren publiek toegankelijk zou zijn en de exploitatie op de lange termijn gegarandeerd was. Dat bleek een moeizame zoektocht. Vorig jaar nog haakte de Radboud-universiteit af als mogelijke huurder, waarna het doek leek te vallen voor de donjon.

De Donjon op een kopergravure van Hendrik Hoogers uit 1974

Crowdfunding

Maar nu heeft zich als nieuwe exploitant een hospitalitybedrijf gemeld (Haystack) dat zich garant stelt voor een huur van vijftien jaar met een optie van nog eens twee keer vijf jaar. Daarmee is de laatste hobbel genomen, aldus stichtingvoorzitter Stef Cuppens. Het bouwplan is al ingediend.



De bouwkosten van 4,9 miljoen euro worden gefinancierd met leningen, sponsoring, crowdfunding en subsidie. De bouw van de donjon moet een leerwerkproject worden. De gemeente steekt er zelf geen geld in. In 2018 moet het werk beginnen, begin 2019 moet de nieuwe donjon opengaan voor publiek. De exploitant verwacht 60 duizend bezoekers per jaar te trekken.



Voor de herbouw van de donjon is toestemming nodig van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; het Valkhofpark is een Rijksmonument. De Rijksdienst zal de bouw niet tegenhouden, maar wil wel dat de inpassing zorgvuldig gebeurt, aldus een woordvoerder. 'Het is een van de meest bijzondere plekken van Nederland, met veel historie.'

Onder bewakers van het behoud van cultureel erfgoed is de herbouw van oude gebouwen en monumenten omstreden. Archeologen vinden het een vorm van geschiedsvervalsing of 'Disneyficatie' van het verleden. 'Mijn voorkeur heeft het niet', zegt Marieke Kuipers, hoogleraar Cultureel Erfgoed aan de TU Delft.



Door de moderne eisen die er nu aan een gebouw worden gesteld wordt het ook nooit zoals het ooit was, benadrukt Kuipers. 'Wat je krijgt is een pastiche van het verleden. Ik ben meer van de stroming die het oude wil behouden.'



Volgens stichtingvoorzitter Cuppens wordt de donjon gebouwd met respect voor de omgeving. Samen met de bouw zal ook het Valkhofpark grondig worden opgeknapt. Het verwijt dat de donjon een modern spektakelstuk wordt, deelt hij niet. 'Als je geen belevenis kunt bieden, trek je geen publiek. En erfgoed bewaar je volgens mij voor het publiek.'

Het Valkhof in Nijmegen met op de achtergrond de tijdelijk herbouwde Donjon in 2005 Beeld Raymond Rutting

Hoogleraar Cultureel Erfgoed TU Delft: 'We verlangen terug naar probleemloos verleden'

Een toren terugbouwen die al meer dan tweehonderd jaar weg is: Marieke Kuipers, hoogleraar Cultureel Erfgoed aan de TU in Delft, wordt er niet enthousiast van. 'Je krijgt al gauw een opgepoetste pastiche van het verleden.'



In een wereld van verandering en verwarring klinkt steeds de roep om een terugkeer naar vroeger, signaleert Kuipers. 'Er is sprake van nostalgie. We verlangen terug naar een probleemloos verleden.'



In die trend past ook de wens om oude gebouwen en monumenten te herbouwen. In Amsterdam loopt een campagne om het voormalige Paleis voor Volksvlijt weer op de bouwen, in Utrecht wil men het oude schip van de Domkerk reconstrueren, langs de 'limes', de oude Romeinse grens, worden wachttorens herbouwd.

Onder bewakers van het cultureel erfgoed zijn dat soort plannen omstreden, weet Kuipers. In de traditie van de westerse monumentenzorg staat het behoud van het oude voorop. 'Archeologen zien het nabouwen van oude monumenten met nieuwe materialen als geschiedvervalsing. Zij noemen dat de Disneyficatie van monumenten: het bouwen van lege decorstukken.'



Kuipers zelf staat er genuanceerder in. 'In het algemeen heeft het niet mijn voorkeur. Maar het is maar helemaal de vraag wat je terugbouwt en waarom.' Ze noemt als interessante voorbeelden Westerbork en Kamp Vught waar oude barakken en wachttorens uit de nazi-tijd weer zijn opgebouwd.



'Eerder zijn die juist afgebroken om dit verleden zo snel mogelijk te vergeten. Nu hebben ze die gebouwen weer nodig om de geschiedenis te vertellen. Dat is een educatief doel. Daar kan ik me nog iets bij voorstellen. Maar in Nijmegen dient de bouw van de donjon een puur commercieel doel. Daar heb ik meer twijfels over.'



Volgens Kuipers is het een illusie om te denken dat je iets kunt terugbouwen zoals het was. Bij de herbouw van een oud gebouw worden vaak concessies gedaan aan de moderne tijd: er moet verlichting en verwarming in, de authentieke materialen zijn niet meer voorhanden, de oorspronkelijke maten kunnen niet worden aangehouden. 'Het wordt nooit meer zoals het was. Als men dat er eerlijk bij vertelt, kan dat nog. Maar heel vaak wordt dat niet gedaan. Dan is het misleiding.'



En zelfs als het lukt om een oud gebouw historisch verantwoord te reconstrueren, dan blijf je nog altijd zitten met de frictie tussen vorm en functie, benadrukt Kuipers. De Nijmeegse donjon werd in de twaalfde eeuw gebouwd als verdedigingsbolwerk, in de nieuwe plannen wordt het een 'beleveniscentrum'. 'We hebben het nu allemaal over belevenis. Maar ik ben meer van de school die er plezier aan beleeft dat je kunt zien dat iets echt oud is.'