Onlangs kwam CDA-fractievoorzitter Pieter Heerma met een voorstel voor een maatschappelijke dienstplicht voor probleemjongeren. Hij staat daarmee in een lange traditie van CDA-leiders die pleiten voor een vorm van disciplinerende dienstplicht. Zo pleitte Ruud Lubbers in de jaren tachtig al voor ‘heropvoedingskampen’ en ook Heerma’s voorganger Buma was een uitgesproken voorstander van een maatschappelijke dienstplicht voor alle jongeren, die volgens hem zou ‘beginnen bij de militaire component’. Buiten het CDA zorgen dergelijke plannen meestal voor lauwe reacties, al heeft de PvdA in het verleden ook weleens met het idee van zo’n dienstplicht geflirt.

Erg inspirerend is het voorstel van Heerma niet. Het treft alleen probleemjongeren, waarmee zijn plan feitelijk een verkapte taakstraf behelst. De jongeren in kwestie hoeven nog net niet met een ijzeren bal aan hun voet langs de snelweg te schoffelen, maar het lijkt me dat in het boefjeskamp van Heerma geen betrokken burgers worden gekweekt. Dan was het plan van Buma interessanter: een maatschappelijke dienstplicht voor alle jongeren in Nederland, ter bevordering van de sociale cohesie. Achmed, Jorden en Diederick die één of ander zinloos kanaal in Drenthe graven, en Sterre die met Shaneequa wat bejaarden wast, zoiets.

Hoe ouderwets een dienstplicht ook klinkt, het is niet gek om er eens serieus naar te kijken. Dat de verschillen in Nederland groter worden, staat namelijk buiten kijf. Arm en rijk, stad en platteland, hoog- en laagopgeleid, fit en onfit: iedereen die om zich heen kijkt ziet de verschillen toenemen, geaccelereerd door onze schermtijd. Kinderen van rijke, hoogopgeleide ouders wonen in andere wijken en gaan naar andere scholen dan de kinderen van lager opgeleide ouders. Een zichzelf versterkend effect dat dramatisch is voor sociale stijgers; aan wie kunnen zij zich nog optrekken? Een klein vergrijzend landje heeft niets aan onderbenut potentieel aan de onderkant en een klasse van onverantwoordelijke ontwortelden aan de bovenkant.

Liberalen hechten aan gelijke kansen als noodzakelijk vereiste voor eigen verantwoordelijkheid, sociaaldemocraten houden van mengen en conservatieven vinden discipline belangrijk; een maatschappelijke dienstplicht zou dus vrijwel iedereen moeten kunnen aanspreken. Een tijdje in de zorg, leger of overheid zorgt voor meer respect voor instanties en verschaft inzicht over hoe een maatschappij functioneert. De dienstplicht zal jongeren het gevoel geven dat iedereen gelijk is in Nederland. Samen werken, samen klagen en simpelweg tijdverdrijven zal duidelijk maken dat de vermeende verschillen tussen jonge mensen overkomelijk zijn. We hebben altijd meer met elkaar gemeen dan we denken.

Kleingeestige ambtenaren zullen mompelen dat het allemaal te duur is. Gebrokengeweertjeskinderen die in de jaren ’70 en ’80 opgroeiden zullen wijzen op de problemen met de dienstplicht zoals die ooit bestond. En economen zullen zeggen dat we het ons niet kunnen permitteren om de schaarse jongeren van de arbeidsmarkt te houden. Maar toch: op de lange termijn lijken de positieve effecten mij evident. Een fitte, gedisciplineerde bevolking met een gedeelde identiteit is altijd goedkoper dan een verdeelde maatschappij vol tribaal zelfbeklag. De meeste studies bestaan bovendien voor een flink deel uit bezigheidstherapie en kunnen best wat korter.

De grootste moeite met de discussie over een maatschappelijke dienstplicht heb ik met de aanjager ervan. Het CDA is namelijk de partij die door het vasthouden aan de onderwijsvrijheid van artikel 23 Grondwet het huidige probleem heeft gecreëerd. Die ‘vrijheid’ gaat immers niet over de keuzevrijheid van kinderen, maar de indoctrinatievrijheid van ouders. Religieuzen zijn blijkbaar zo onzeker over hun geloof dat ze niet het risico willen lopen dat hun kinderen buitenshuis nog eens wat anders horen en er een eigen mening op na gaan houden.

Nu ja, herinvoering van de dienstplicht zou daarmee wel aardig in de Nederlandse traditie passen; we polderen immers liever een uitzondering op een achterhaalde regel, dan de gewraakte regel gewoon te schrappen. Zolang we het normaal vinden om kinderen te beperken op basis van het inkomen of de religie van hun ouders, lijkt een maatschappelijke dienstplicht mij dus een prima correctie daarop.