Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens heeft bepaald dat Spanje geen mensenrechten heeft geschonden door twee mensen die het hek om de Spaanse exclave Melilla over waren geklommen, meteen weer terug naar Marokko te sturen zonder hun de mogelijkheid te geven asiel aan te vragen. De uitspraak sterkt voorstanders van een harde lijn tegen illegale immigratie in Europa.

1 Waar ging deze zaak over?

Op 13 augustus 2014 probeerde een groep van ongeveer vijfhonderd mensen het eerste van de drie hekken over te klimmen die Spanje rond zijn exclave Melilla, in Marokko, heeft gebouwd. Uiteindelijk bereikten ongeveer 75 van hen het derde, binnenste hek. De meesten bleven daar een paar uur zitten, op zes meter hoogte, tot de Spaanse guardia civil hen in de middag hielp naar beneden te komen. Daarop werden ze meteen geboeid en overgedragen aan de Marokkaanse autoriteiten. Onder hen waren twee mannen uit Mali en Ivoorkust, aangeduid als N.D. en N.T. Met juridische steun van het Europees Centrum voor Constitutionele en Mensenrechten (ECCHR), een in Berlijn gevestigde ngo, maakten zij deze zaak aanhangig bij het Europees Hof voor de Mensenrechten. Zij stelden dat door deze collectieve en onmiddellijke uitzetting hun rechten waren geschonden om als individu asiel aan te vragen. In oktober 2017 gaf het hof hun daarin gelijk. Artikel 4 van protocol 4 bij het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens verbiedt collectieve uitwijzing. Spanje ging tegen de uitspraak in beroep. De uitspraak van de zogeheten Grote Kamer, bestaande uit zeventien rechters, kwam donderdag.

2 Spanje kreeg gelijk. Hoe redeneerde het hof?

Kort gezegd: eigen schuld. „Het gebrek van een geïndividualiseerde procedure voor hun uitzetting was het gevolg van het gedrag van de klagers”, aldus het vonnis. Ze hebben de wet overtreden door „met een grote groep en op een plaats waarvoor geen toestemming was gegeven”, te proberen op Spaans grondgebied te komen, „profiterend van de grote aantallen van de groep en geweld gebruikend. Zij hebben er zo voor gekozen niet de wettelijke procedures te volgen die bestaan om legaal op Spaans grondgebied te komen”. Dat ze als groep zijn uitgezet, zonder dat per individu is gekeken of dit gerechtvaardigd was, is „dus een gevolg van hun gedrag”, aldus het hof.

3 Heeft deze uitspraak gevolgen voor andere landen?

Ook Hongarije, Griekenland, Bulgarije en Slovenië hebben hekken gebouwd om illegale immigratie tegen te gaan. Deze landen zouden de uitspraak in vergelijkbare gevallen kunnen gebruiken als rechtvaardiging voor snelle en collectieve uitwijzing. De Grote Kamer is het hoogste orgaan van het hof voor de mensenrechten. Tegen deze uitspraak is geen beroep mogelijk.

4 Hoe hebben hulporganisaties gereageerd?

De uitspraak „zal gezien worden als een vrijbrief voor gewelddadige pushbacks overal in Europa”, zei Wolfgang Kaleck, algemeen secretaris van het ECCHR, in een verklaring op de site van de ngo. Het hof „negeert alle rechten van vluchtelingen en migranten. Het besluit negeert de realiteit aan de Europese grenzen volledig.” Het ECCHR en andere hulporganisaties wijzen erop dat het in de praktijk buitengewoon moeilijk is de legale weg te behandelen en asiel aan te vragen op een Spaans consulaat in een van de Afrikaanse landen. Kaleck wijst erop dat Spanje al jaren in Melilla en Ceuta – zijn andere exclave langs de Marokkaanse kust – mensen die de hekken overklimmen, meteen terugstuurt. Gonzalo Boye, advocaat van de twee mannen bij het hof in Straatsburg, zei in een verklaring: het hof „accepteert niet alleen het Spaanse concept van een wetteloze grenszone, maar voegt een nieuwe doctrine toe die op iedere zaak kan worden toegepast: wie zichzelf in een onwettige situatie plaatst, wordt niet beschermd door de rechten die zijn erkend in de conventie” voor de rechten van de mens.

5 Waar zijn de twee klagers nu?

De Spaanse krant El País heeft het uitgezocht. N.T. uit Ivoorkust heeft het opnieuw geprobeerd in Melilla, wat hem op 23 oktober 2014 is gelukt. Hij gaf toen wel een identiteit op, maar die kon niet worden bevestigd. Na twee weken werd een besluit tot uitwijzing genomen, waartegen N.T. in beroep ging. Toen dat uiteindelijk werd afgewezen, bleek hij onvindbaar. Volgens advocaten leeft hij in een Schengenland, zonder verblijfsvergunning.

Ook N.D. uit Mali lukte het om later – op 9 december 2014 – Melilla in te komen. Hij ging een asielprocedure in, maar zijn aanvraag werd afgewezen. Hij is teruggebracht naar Mali, waar hij nu woont.

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 15 februari 2020