Mocne wejście Sądu Najwyższego na polityczny ring

PiS w swoim rewolucyjnym zapale przejmowania wymiaru sprawiedliwości doprowadził do jego całkowitej dezorganizacji. W efekcie Sąd Najwyższy pierwszy raz w historii odgrywa rolę podmiotu w sporze z władzą

Sąd Najwyższy, formułując tzw. „pytania prejudycjalne” do Trybunału Sprawiedliwości UE i zawieszając – w celu zabezpieczenia efektywności orzeczenia Trybunału – stosowanie niektórych przepisów, zaskoczył nie tylko PiS, ale wszystkich uczestników sceny politycznej oraz jej obserwatorów. Pojawiły się zarzuty naruszenia przez Sąd Najwyższy przepisów polskiej Konstytucji, naruszenia polskiego Kodeksu postępowania cywilnego, lub zgoła – jak twierdzi poseł Krystyna Pawłowicz – Kodeksu karnego.

Ruch SN był zaskakujący, a jednocześnie utwierdził wszystkich w swoich przekonaniach. Dostarczył nowych argumentów tym, którzy uważają, że Sąd Najwyższy jest twierdzą przestępczej kasty, broniącej się przed konieczną reformą, i tym, którzy uważają, że przynależność Polski do Unii Europejskiej narusza polską suwerenność i w związku z tym trzeba z Unii wystąpić. Ale potwierdzenie swoich poglądów otrzymali też ci, którzy stoją na gruncie ograniczonego rządu i uznają fakt przynależności Polski do Unii Europejskiej za jedno z zabezpieczeń wolności obywatelskich. A już całkiem utwierdzeni w swych poglądach na świat poczuli się ci, którzy (jak np. Bartłomiej Radziejewski) uważają, że na całym świecie toczy się spór pomiędzy „zjurydyzowaną kulturą prawno-polityczną a hiperdemokratyczną reakcją na nią”, a polska „reforma” wymiaru sprawiedliwości jest tylko fragmentem globalnego sporu, a nie polską lokalną polityczną rozróbą.

A jednak wydarzyło się coś nowego.

Nie tylko Brytyjczycy i to całkiem dawno

Po raz pierwszy polski Sąd Najwyższy, rozstrzygając sprawę na gruncie prawa europejskiego, zastosował w sposób tak zdecydowany całkiem starą instytucję prawa europejskiego, pochodzącą bowiem już z roku 1990 (odpada zatem argument, że „wchodząc do Unii nie zgadzaliśmy się na coś takiego”), a wywodzącą się ze sprawy brytyjskiej – Factortame z 1989 roku. Izba Lordów (Sąd Izby Gwiaździstej) wstrzymała obowiązywanie pewnych przepisów prawa krajowego do czasu rozstrzygnięcia zagadnienia ich zgodności z Traktatem Rzymskim przez sąd europejski. Konstytucja Zjednoczonego Królestwa (tak, wiem, Zjednoczone Królestwo nie ma spisanej w jednym dokumencie Konstytucji, jednak zastępuje ją trwała doktryna konstytucyjna i podstawowe akty prawne, jak Magna Charta, Habeas Corpus czy akty Unii) nie przewidywała możliwości zawieszenia obowiązywania przepisów prawa krajowego (ustawy parlamentu) przez sąd, ze względu na jej niezgodność z prawem wspólnotowym. Sąd uznał, że jeśli nie zastosuje się środka zabezpieczającego w postaci zawieszenia obowiązywania określonych przepisów krajowych, to wyrok sądu europejskiego może nie być efektywny.

Oświadczenia Kancelarii Prezydenta, zastępcy Prokuratora Generalnego, czy ministra Piebiaka, atakujące Sąd Najwyższy i zarzucająca mu naruszenie prawa polskiego, są słabo uzasadnione

Orzeczenia angielskiego sądu i sądu europejskiego stały się podstawą do wielu późniejszych orzeczeń zarówno sądów krajowych, jak i TSUE, w których sądy te, na czas rozstrzygnięcia przez TSUE zagadnienia prawnego, zawieszały obowiązywanie pewnych przepisów prawa krajowego. Nie jest to zatem jakieś novum, a argument z braku odpowiedniej podstawy w prawie krajowym został już wcześniej uchylony i nie jest kwestionowany w innych państwach UE.

Sytuacja Sądu Najwyższego

Polski Sąd Najwyższy (jak wskazuje cytowany wyżej komunikat) rozstrzygał sprawę dotyczącą stosowania wprost prawa europejskiego (z cytowanego wcześniej komunikatu, zawartego na stronach SN wynika, że przedmiotem rozpoznania było zagadnienie prawne dotyczące koordynacji – w ramach Unii Europejskiej – przepisów o ubezpieczeniu społecznym). Spełniona zatem była pierwsza i zasadnicza przesłanka dla podjęcia takich działań. Jednak istnieje pewne novum w działaniu Sądu Najwyższego w stosunku do wcześniejszych tego rodzaju sytuacji. Sąd Najwyższy pyta się „o siebie”: o spełnianie przez SN kryteriów niezależnego i niezawisłego sądu, w rozumieniu traktatów unijnych oraz Karty Praw Podstawowych. Ta ostatnia zapewnia każdemu obywatelowi UE rozpoznanie jego sprawy przez niezawisły sąd (art. 47). W związku z wprowadzeniem instytucji interferujących z mandatem sędziów, czyli z przyznaniem władzy ustawodawczej oraz władzy wykonawczej kompetencji (nieznanych wcześniej polskiej Konstytucji) na przedłużenie mandatu już powołanego sędziego, zostały naruszone zasady niezależności trzeciej władzy i niezawisłość sędziowska. Tak można streścić kwestię postawioną przez Sąd Najwyższy przed TSUE. Sąd Najwyższy kwestionuje zgodność z traktatami unijnymi przepisów polskiej ustawy o SN, dotyczących przechodzenia sędziów w stan spoczynku, oraz wpływu, jaki uzyskała władza wykonawcza na możliwość przedłużenia ich mandatu do orzekania.

Wprowadzenie nowych sędziów siłą i wyprowadzenie dotychczasowych sędziów (także siłą) lub wstrzymanie finansowania Sądu Najwyższego przez Ministerstwo Sprawiedliwości będą miały charakter działań przestępczych

Zawieszając stosowalność przepisów prawa krajowego, Sąd Najwyższy przyjął za procesową podstawę swojego działania art. 755 Kodeksu postępowania cywilnego, dotyczący możliwych środków zabezpieczających w roszczeniach cywilnych. Co prawda przeciwnicy ruchu SN stwierdzają, że właściwa wykładnia tego zapisu uniemożliwia takie działanie, jednak Sąd Najwyższy uznał, zgodnie z jednolitą linią orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, że wykładnia taka jest niezgodna z prawem traktatowym, a art. 91 Konstytucji RP mówi o pierwszeństwie prawa traktatowego w takiej sytuacji. Przypomina to, jako żywo, przyjętą przez Trybunał Konstytucyjny wykładnię przepisu art. 17 Kpk w sprawie „indywidualnego aktu abolicji” jako podstawy procesowej umorzenia postępowania karnego. W związku z tym SN uznał się władnym do tego, aby na tej podstawie prawnej zabezpieczyć możliwość rozstrzygnięcia postawionego przed nim zagadnienia prawnego, dotyczącego prawa unijnego. To, że jest to karkołomna interpretacja prawa polskiego, stwierdzi każdy polski prawnik. To, że jest ona zgodna z dotychczasową praktyką sądów krajów Unii Europejskiej, przyzna również każdy specjalista od prawa europejskiego (ten zbiór jest niewątpliwie węższy).

W bardzo jednostronnej dotychczas batalii Prawa i Sprawiedliwości o przejęcie kontroli nad polskim wymiarem sprawiedliwości padła zatem całkiem nowa, niespodziewana salwa. Sąd Najwyższy, który jak dotąd ograniczał się do oświadczeń i protestów wobec jawnego naruszania Konstytucji i prawa europejskiego przez większość rządzącą, wykorzystał swoje kompetencje szczególne: kompetencje sądu europejskiego, stosującego wprost prawo europejskie. Niektórzy konstytucjonaliści już wcześniej zauważali, że kwestia relacji pomiędzy władzą wykonawczą a sądami nie jest wyłącznie kwestią prawa krajowego. Przepis art. 47 Karty Praw Podstawowych wyraźnie odwołuje się do niezawisłości sądu. Możliwość oddziaływania przez władzę wykonawczą na wykonywanie mandatu przez sędziego Sądu Najwyższego (w tym m.in. prawo prezydenta RP do przedłużenia mandatu na orzekanie, co czyni sędziego „petentem” władzy wykonawczej) niewątpliwie ogranicza sędziowską niezawisłość. Można było oczekiwać, że Sąd Najwyższy wykorzysta tę okoliczność w swoich działaniach, mających na celu obronę jego niezależności. Ze względu na to, że sądy polskie (w tym Sąd Najwyższy) nawet stosując wprost prawo unijne, rzadko (w porównaniu z sądami innych krajów UE) uciekają się do pytań prejudycjalnych do TSUE, to, co się wydarzyło, zaskoczyło całkowicie stronę rządową.

Reakcja PiS i postępująca dezorganizacja

Oświadczenie zastępcy Prokuratora Generalnego, atakujące Sąd Najwyższy i zarzucająca mu naruszenie prawa polskiego, jest słabo uzasadnione. Zarzuty naruszenia art. 755 Kpc czy próba wmawiania opinii publicznej, że kwestie przechodzenia w stan spoczynku to tak właściwie kwestie emerytalne (a nie składu sądu czy jego relacji z innymi władzami) są rozpaczliwym szukaniem wyjścia z sytuacji, w którą sam PiS siebie wprowadził.

Działania PiS kompromitują słuszną ideę reformy polskiego wymiaru sprawiedliwości i powodują, że najgorsze jego elementy mogą używać dzisiaj alibi, związanego z obroną niezawisłości sędziów

Konstytucja nie przewidziała instytucji wprowadzonych przez PiS w ostatnich ustawach. Dlatego prezydent powstrzymuje się z wydaniem postanowień stwierdzających czy to wygaśnięcie mandatu pani prezes Gersdorf, czy przejście w stan spoczynku sędziów, którzy złożyli wnioski i w terminie nie otrzymali zgody. Dotyczy to także sędziów sądów powszechnych. Piszącemu te słowa znany jest przypadek małego sądu okręgowego, gdzie w jednym z wydziałów orzekają wyłącznie sędziowie, którzy ukończyli 65 lat. Złożyli wnioski, nie dostali zgody na dalsze orzekanie, nie otrzymali postanowień stwierdzających ich przeniesienie w stan spoczynku, wypłacane są im – za wiedzą Ministerstwa Sprawiedliwości – pełne uposażenia, sędziowie ci orzekają nadal… PiS w swoim rewolucyjnym zapale przejęcia wymiaru sprawiedliwości doprowadził do jego całkowitej dezorganizacji.

Jednym z powodów, dla których postępuje ta dezorganizacja wymiaru sprawiedliwości, może być świadomość niektórych dramatis personae po stronie rządowej, że działania te są – niezgodną z Konstytucją i normami prawa europejskiego – prawną i polityczną hucpą. Stąd brak wspomnianych wcześniej postanowień prezydenta, które – jako nieprzewidziane w Konstytucji RP – wymagać powinny kontrasygnaty premiera.

Nowa sytuacja Sądu Najwyższego

Zachowania prezes Gersdorf, jeszcze sprzed paru miesięcy, wskazywały na to, że nie jest ona politykiem. W ogóle. Nie tylko „sprawnym”. Nie prowadziła działań, które można byłoby uznać za zorganizowane, kierujące się jakimś zdefiniowanym politycznie celem. Jedną z cech wymiaru sprawiedliwości jest jego świadoma i chroniona konstytucyjnie „depolityzacja”. Ze względu na jego istotne znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania państwa, opartego o zasadę trójpodziału władzy, wymiar sprawiedliwości – choć zhierarchizowany – nie jest politycznie zorganizowany. Sędziowie nie należą do partii politycznych, nie mają biernego prawa wyborczego. Nie powinni zajmować się polityką, w rozumieniu partyjnym. Dlatego dotychczasowe działania czy wystąpienia pani prezes Gersdorf mogły nawet powodować pewne poczucie zażenowania w swojej nieporadności. Nie umawiała się ona wszak z Rzecząpospolitą na prowadzenie polityki, ale na kierowanie Sądem Najwyższym.

Wydarzenia ostatnich kilku tygodni spowodowały powstanie całkiem nowej sytuacji i roli SN. Z pozycji ofiary przeszedł on na pozycję podmiotu toczącego się sporu ze skrajnie upartyjnioną władzą wykonawczą i podporządkowaną jej całkowicie władzą ustawodawczą. Nastąpiło to już na przełomie czerwca i lipca. Decyzje dotyczące wyznaczenia sędziego Iwulskiego na sędziego zastępującego prezes Gersdorf podczas jej nieobecności, związanej z urlopem, wskazywały na to, że pojawiła się jakaś myśl, tak strategiczna, jak i taktyczna. Uchwały Zgromadzenia Ogólnego SN, potwierdzające mandat prof. Gersdorf czy działania w granicach kompetencji Pierwszego Prezesa (przewodniczenie zebraniom Kolegium SN) – wszystko to wskazuje na to, że po stronie SN i jego prezesa istnieje jakiś koncept; przynajmniej w perspektywie dwóch następnych lat. Co więcej, ten koncept bierze pod uwagę tak prawną jak i polityczną dynamikę toczącego się konfliktu.

Póki co, „reforma” PiS zaowocowała wzrostem długości rozpatrywania spraw oraz wzrostem liczby skarg na nieuzasadnione pozbawienie wolności przez nieuzasadnione przedłużanie w nieskończoność tymczasowego aresztowania

Biorąc pod uwagę to, że jednocześnie Komisja Europejska wszczęła procedurę, prowadzącą do skierowania kwestii polskiego wymiaru sprawiedliwości do TSUE, a także to, że orzeczenie SN o pytaniach do TSUE i zawieszeniu przepisów zostało wydane w dzień po butnej odpowiedzi Rządu RP skierowanej do Komisji, uznać należy, że wszystko to chyba nie mieściło się w głowach pisowskich demiurgów. Powstał kanał komunikacyjny pomiędzy KE a polskim Sądem Najwyższym. Możliwe, że pojawiło się wspólne rozumienie tego, że dalsze zezwolenie na prowadzenie przez PiS polityki demolowania polskich instytucji państwowych musi skończyć się kryzysem, któremu trzeba zapobiec. W długofalowym interesie Polski oraz w interesie Unii Europejskiej.

Problemem Sądu Najwyższego jest to, że dysponuje tylko narzędziami prawnymi. Monopol na użycie siły posiada w Polsce władza wykonawcza. Po wydaniu orzeczenia z 3 sierpnia 2018 r. działania KRS czy prezydenta, prowadzące do zmiany składu SN, będą działaniami bezprawnymi. Wprowadzenie nowych sędziów siłą i wyprowadzenie dotychczasowych sędziów siłą, lub wstrzymanie finansowania Sądu Najwyższego przez Ministerstwo Sprawiedliwości będą miały charakter działań przestępczych. Stąd zapewne nerwowość przedstawicieli Kancelarii Prezydenta (nie wiadomo, kto podpisał się pod „oświadczeniem Kancelarii”) czy Ministerstwa Sprawiedliwości (oświadczenie zastępcy Prokuratora Generalnego, ogólnie „nie na temat”, ale zarzucające sędziom SN naruszenie prawa). Rząd RP w tej sprawie dysponuje też środkami prawnymi – może być reprezentowany i wyrażać swój pogląd przed TSUE. Jak widać ten sposób działania nie mieści się w przewidywanym spektrum instrumentów, jakich użycie w działaniach wobec Sądu Najwyższego i – szerzej – polskiego wymiaru sprawiedliwości, przewidywałby PiS. Nerwowe wypowiedzi przedstawicieli władzy wykonawczej, zarzucającej „pozorność” wydanego postanowienia (wiceminister Piebiak) czy stwierdzające, że organy, do których jest ono skierowane, nie podporządkują się mu (Kancelaria Prezydenta), pogarszają tylko sytuację Polski w trwającym już postępowaniu z wniosku KE do TSUE. W rzeczywistości stanowią one dowód na anarchizację państwa (“prawem jest tylko to, co my uznajemy za prawo”) i na odrzucenie prawa europejskiego. Oczywiście istnieje też możliwość włączenia propagandowego mechanizmu, zarzucającego sędziom Sądu Najwyższego zdradę narodową przez odwołanie się do instytucji europejskich i skorzystanie z kompetencji, jakie przysługują SN jako stosującemu wprost prawo europejskie.

Pytanie, czy PiS uzna, że przejęcie tej kontroli warte jest wyjścia z Unii Europejskiej

Nawiasem mówiąc, każdy sąd w Polsce może stosować bezpośrednio Konstytucję i w danej sprawie nie zastosować przepisu ustawy. Szczególną kompetencją Trybunału Konstytucyjnego jest możliwość derogacji przepisów także rangi ustawowej, co do których stwierdzi ich niezgodność z Konstytucją. W ostatnich miesiącach mieliśmy do czynienia już z takimi sytuacjami, w których sądy, kierując się bezpośrednio Konstytucją, uwalniały od odpowiedzialności karnej osoby oskarżane o postępowanie naruszające ustawę o zgromadzeniach.

Działania PiS kompromitują słuszną ideę reformy polskiego wymiaru sprawiedliwości i powodują, że najgorsze jego elementy mogą używać dzisiaj alibi, związanego z obroną niezawisłości sędziów i niezależności wymiaru sprawiedliwości. Potrzebne są reformy odpowiadające na rzeczywiste, a nie wydumane i zideologizowane, przyczyny jego słabości i niskiego poziomu legitymizacji. Politycy przyzwyczaili się już do tego, że publicznie głoszone w żywe oczy kłamstwa, nawet za pośrednictwem mediów, nie powodują negatywnych konsekwencji prawnych. PiS, idąc do wyborów w 2015 roku, definiował reformę wymiaru sprawiedliwości w każdym jej zakresie (poza podporządkowaniem prokuratury ministrowi sprawiedliwości) w sposób krańcowo odmienny od realizowanego obecnie projektu. Na razie „reforma” zaowocowała wzrostem długości rozpatrywania spraw oraz wzrostem liczby skarg na nieuzasadnione pozbawienie wolności przez nieuzasadnione przedłużanie w nieskończoność tymczasowego aresztowania (a wg PiS w 2015 r. właśnie te problemy obiecywał rozwiązać). Realizowany dzisiaj projekt nie ma wiele wspólnego z ówczesnym hasłem reformy. Jest po prostu działaniem zmierzającym do przejęcia politycznej kontroli nad wymiarem sprawiedliwości. Pytanie, czy PiS uzna, że przejęcie tej kontroli warte jest wyjścia z Unii Europejskiej.