In 2013 hebben veehouders zich minstens 2,7 miljard keer niet aan wettelijke regels voor de zorg aan dieren gehouden. Maar maatregelen volgden niet. Het ging daarbij om zo'n 500 miljoen dieren, zeggen dierenwelzijns-organisaties Varkens in Nood en Dier & Recht.



In een stevig rapport sommen zij op wat er schort aan de bejegening van vee. Een greep: vleeskuikens hebben brandwonden aan hun poten omdat ze permanent in de eigen poep moeten staan; vleeskalveren, kalkoenen en vleesvarkens hebben ontstekingen aan longvlies en ogen omdat de lucht in hun stallen is vergeven van ammoniak; vleeskalkoenen krijgen zo veel groeibevorderend voer dat ze constant pijn hebben; zieke of gewonde legkippen worden vaak door veehouders gedood zonder dat een dierenarts komt kijken; vleeseenden worden gehouden in stallen zonder toegang tot zwemwater.



Longproblemen

Het zijn, strikt genomen, stuk voor stuk wetsovertredingen. Dier & Recht en Varkens in Nood hebben de uitkomsten van tientallen wetenschappelijke studies over dierenwelzijn afgezet tegen de dagelijkse praktijk in de Nederlandse vee-industrie. Volgens directeur Hans Baaij van de twee samenwerkende organisaties, worden in Nederland 33 wetsartikelen en Europese richtlijnen stelselmatig overtreden in de intensieve veeteelt.



De organisaties hebben in hun rapport de overtredingen vermenigvuldigd met het aantal dieren dat in een stal wordt gehouden. Een veehouder bij wie de helft van de 1000 varkens longproblemen heeft door de slechte luchtkwaliteit in de stal, begaat in dat geval 500 overtredingen, vinden Dier & Recht en Varkens in Nood. De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit, die in Nederland toezicht moet houden op het dierenwelzijn, zou in zo'n geval maar één overtreding registreren. Baaij ziet dat anders. "Je moet per dier en niet per stal tellen, want ook de wet gaat uit van individuele dieren."



De Tweede Kamer debatteert waarschijnlijk nog deze zomer over het rapport. Staatssecretaris Dijksma van economische zaken reageerde afgelopen week op het onderzoek. Eerder al had minister Kamp gesteld dat je misstanden bij dieren - als die er al zijn - niet bij elkaar kunt gaan optellen. Dijksma deelt die opvatting.



Amper toezicht

Baaij: "Dat zien wij anders, wij kijken logischerwijs vanuit de invalshoek van het dier. Maar in feite gaat het daar niet eens om. Kamp en Dijksma proberen de discussie af te leiden van de kern: het gaat erom dat wij in Nederland slecht omgaan met de wettelijke bepalingen over dierenwelzijn, en toezicht is er amper."

Beeld anp

Ook de veesector zelf noemde de rapportage tendentieus. Met hun rapport vliegen Varkens in Nood en Dier & Recht uit de bocht, zei land- en tuinbouworganisatie LTO in een reactie op de website Nieuweoogst.nu. 'De Nederlandse veehouderij loopt voorop en zoekt steeds meer naar het evenwicht tussen maatschappelijke wensen en realisme vanuit het ondernemerschap.'



Madelaine Looije, onderzoekster bij Varkens in Nood en Dier & Recht, stelt dat de rapportage een gapend gat blootlegt tussen wetgeving en praktijk in de intensieve veeteelt. "Uit ons rapport blijkt dat dieren lijden onder meerdere overtredingen tegelijk. Een vleeskuiken kan slecht drinkwater krijgen, aangetaste longen hebben door de hoge concentratie ammoniak in de stal en brandwonden onder de voeten hebben, zonder hiervoor behandeld te worden", aldus Looije. "Die brandwonden aan de poten van pluimvee is een schrijnend probleem, een massale overtreding van de wet. Veeboeren zijn domweg verplicht te zorgen voor voldoende vers strooisel in de stallen."



Staatssecretaris Dijksma vindt het probleem niet schrijnend. "Vooropgesteld moet worden dat veehouders primair verantwoordelijk zijn voor de naleving van dierenwelzijnsregels." Nederland heeft, schrijft Dijksma aan de Kamer, doelbewust gekozen voor verbetering van de kwaliteit van de veehouderij. Het voorkomen van brandwonden hoort daarbij, aldus de staatssecretaris. Veehouders bij wie dit soort letsel te vaak voorkomt, moeten maatregelen treffen.



NVWA

Beide organisaties noemen de reactie van Dijksma teleurstellend. "Het is een afleidingsmanoeuvre. Door een discussie te starten over 'de definitie van een overtreding' en de 'methodologie achter het aantal overtredingen' ontwijkt ze de kern van ons overtredingenrapport, namelijk dat wetenschappelijke onderzoeken uitwijzen dat dierenwelzijnsregels stelselmatig worden genegeerd."



De kritiek van Dier & Recht en Varkens in Nood spitst zich toe op de nationale toezichthouder NVWA. In tien jaar zijn er bij de voedsel- en warenautoriteit 1500 arbeidsplaatsen verdwenen. Na kritiek uit de Kamer zijn er 175 nieuwe arbeidsplaatsen teruggekomen, maar nog altijd is de controle op de veesector ruimschoots onvoldoende, aldus het rapport.



Volgens de studie ziet de NVWA niet toe op uitvoering van Europese richtlijnen. Minister Kamp en staatssecretaris Dijksma spraken ook dat tegen in de brief aan de Tweede Kamer. Looije: "Zo stelt Dijksma dat er pas sprake is van een overtreding wanneer de NVWA dit zelf heeft gezien. Dus als praktijkonderzoek van Wageningen Universiteit uitwijst dat bijna alle kippen in hun eigen stront lopen en hierdoor zestig procent van de kippen brandwonden oploopt, dan is dat volgens Dijksma pas een overtreding als de NVWA dit heeft geconstateerd."



In de praktijk worden veehouders zelden aangepakt, aldus het onderzoek. En waar wel een proces-verbaal wordt opgemaakt, volgt later vaak een sepot door het Openbaar Ministerie. Volgens het rapport komt dat door gebrek aan deskundigheid bij justitie. De organisaties pleiten voor de aanstelling van een officier van justitie die speciaal wordt belast met zaken rond dierenwelzijn. Dijksma heeft dat idee voorgelegd aan het Openbaar Ministerie, maar er is geen draagvlak voor.

Toezichthouder: Dierenwelzijn is verbeterd

Door intensieve handhaving van wetgeving is het dierenwelzijn op vijftig veeteeltbedrijven in 2013 sterk verbeterd, aldus een recent persbericht van de Nederlandse voedsel- en warenautoriteit NVWA. Verscherpt toezicht op de bedrijven is niet langer nodig, aldus de toezichthouder, die vorig jaar 325 bedrijven extra in de gaten hield vanwege risico's op dierverwaarlozing.



Volgens Dier & Recht en Varkens in Nood toont het persbericht aan dat het toezicht van de NVWA faalt. "Vorig jaar is er wegens verwaarlozing 87 keer proces-verbaal opgemaakt tegen een veehouder en 172 keer een waarschuwing opgelegd. Maar er zijn meer dan 60.000 bedrijven met opgeteld 145 miljoen dieren in Nederland, die amper worden gecontroleerd. Alleen grove schendingen van de gezondheid van dieren worden aangepakt", zegt Madelaine Looije van Varkens in Nood en Dier & Recht.



De organisaties staan niet alleen in hun kritiek op het toezicht in de veesector. Vorig jaar concludeerde de Algemene Rekenkamer na onderzoek dat 'de minister van economische zaken geringe voortgang maakt met het beleid voor dierenwelzijn'. Voor varkens en vleeskuikens is er ruimte voor verdere verbetering, aldus de Rekenkamer.



Initiatieven om het dierenwelzijn te bevorderen, verschuiven van het ministerie naar de sector zelf, terwijl op de NVWA zwaar werd bezuinigd. Dat leidde niet tot een verbeterde naleving van de welzijnsregels, aldus de Rekenkamer.



'Uitvoering van strengere eisen voor dierenwelzijn stelt de minister vaak uit om bedrijfseconomische overweging in de intensieve veehouderij.' Aldus de rapportage van 's lands financiële toezichthouder. Met andere woorden: het financiële belang van de intensieve veeteelt gaat voor. In 2011 bracht de intensieve veehouderij in Nederland bijna 9,5 miljard euro op. De sector telde toen 1,5 miljoen melkkoeien, 900.000 vleeskalveren, ruim 12 miljoen varkens, bijna 97 miljoen legkippen en 44,5 miljoen vleeskuikens.



De NVWA zelf is positief over de eigen prestaties. Volgens het persbericht van half maart zijn er vorig jaar meer dan 2200 meldingen gedaan over dierenwelzijn. Dat waren er het jaar ervoor nog 1700. Op basis van de meldingen zijn er op bijna 1700 bedrijven inspecties uitgevoerd. Daarnaast zijn er ruim 2300 reguliere welzijnsinspecties gedaan, 700 meer dan in 2012.



Naast de processen-verbaal en de waarschuwingen heeft de NVWA vorig jaar via de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland tegen 410 veehouders bestuursdwang toegepast: ze moesten maatregelen nemen. Bij die zaken ging het in totaal om ruim een kwart miljoen dieren.



Bij twaalf bedrijven zijn er vorig jaar totaal 669 dieren afgevoerd van het bedrijf wegens een direct risico voor welzijn en gezondheid. Daarbij ging het in hoofdzaak om runderen, paarden en pony's. Baaij: "Het zijn vooral de zichtbare dieren waarover de NVWA zich bekommert, de dieren waarover voorbijgangers meldingen doen. Het is window-dressing. Maar wat er gebeurt in de megastallen met miljoenen kippen, kalveren en varkens, dat ziet niemand."



Volgens de NVWA is een slagvaardiger toezicht mogelijk geworden doordat vorig jaar de nieuwe Wet Dieren van kracht is geworden. "De NVWA was in 2013 onverminderd actief op het gebied van dierenwelzijn", aldus het onlangs gepubliceerde Jaarbericht 'Aanpak dierverwaarlozing'. In 2013 zijn er 700 inspecties meer uitgevoerd dan in 2012. Dat komt doordat er sneller tot inspectie wordt besloten omdat 'de NVWA op het gebied van dierenwelzijn en diergezondheid geen enkel risico wil nemen'.