Sipsi, ince narin anlamına gelmektedir. Türk Halk Müziği nefesli çalgılar içinde en tiz sesli olanlarından biridir sipsi. İnce kamıştan yapılır, Batı Akdeniz ve Burdur başta olmak üzere, ” Teke Yöre” sinde yapılır ve çalınır. Tüm üflemelilerin ilk kaynak çalgısı sayılır. Doğadan rahatlıkla sağlanan bu çalgı türünün kökeninin Orta Asya’ya dayandığı söylenmektedir. Orta Asya’da yaygın olarak “ sıbızgı ” adıyla bilinen çalgının ‘sipsi’ye çok benzediği, hatta sipsinin atası olduğu kabul görmektedir. Üflemeli bir çalgı aleti olan sipsinin özellikleri nelerdir, sipsi nedir sipsi nasıl yapılır? konularında Profesyonel sipsi üreticisi Burdurlu Hüseyin Demir bu konuda bizleri bilgilendirecek. Sipsi Hakkında İşte detaylar…

Sipsi Nasıl Yapılır?

Dere ve göl kenarında bulunan kamışlar (kargılar) yetiştikleri ortamlara göre çok çeşitlilik gösterirler. Ondan dolayı her kamıştan sipsi yapılmaz. Gövdesi ağızlık yapılan kamıştan tamamen farklı cinslerdeki kamışlardır. Burdur Gölü kenarındaki kamışlardan çok güzel ağızlığı yapılabilmektedir. Kesilen ve tamamen kurumayan kamışlar, güneş görmeyen yerde saman ve talaş içinde nemini alması için kurumaya bırakılır.

Bu müzik aletinin gövde boyları, yapılmak istenen seslerin karar seslerine 15 ile 25 cm arasında değişir; yapılmak istenilen içi boş bir boru haline gelen kamışın içerisindeki pamuk benzeri yumuşak zarı ince bir çubukla temizlenir. Kamıştan iyi ses elde etmek için bu zarın temizlenmesi gerekmektedir.

Daha sonra perdelerin yerleri ölçülü bir şekilde işaretlenir; 4 mm çapındaki yuvarlak ucu sivri şiş ateşte kızdırılarak işaretlenmiş olan perdelerin üzeri yakılarak delinir ve içinin çapağı temizlenir. Sipsinin perdelerini delip temizledikten sonra; Üzeri ala eğri denilen dikenli bir ağaç olan çöğürün dalları ilkbahara girmeden kalınlığına göre kesilir, İçindeki etli kısım çıkartılır. Asıl dışarıdaki kabuk kısmı kalır ve boru şeklinde 1-2 cm uzunluğunda kesilen kabuk yüzük gibi delik aralarına geçirilir. Ağaç gövdesinden çıkarıldıktan 10 yıl sonra da kullanılabilen “Ala eğri” sipsinin üzerine süs diye konulduğu gibi sağlamlık da yaratır. Bu geçirilen kabuklar kaydırılarak perde deliklerinin bir kısmı kapatılmak suretiyle akort yapmaya da yardımcı olmaktadır. Yapılan kargının iç çapları fazla geniş olmaması gerekir. Geniş iç çaplı sipsilerin sesleri net çıkmaz.

Sipsinin ağızlık kısmı da gövdesi gibi sert su kamışından yapılmaktadır.

Ağızlık yapılmak istenilen kamışın seçimi de yapımı kadar çok önemlidir. 4 mm çapında ince ve içi boş kargı tek tarafı düzgün olacak şekilde kesilir. Kesilen boru şeklinde kargıyı 1-1,5 mm derinliğinde bir kanal ve 2-3 cm’lik yatay bir kanal açılır. Açılan bu kanalın üzerindeki parçaya “Ağızlık Kapağı ” denir. Söz konusu kargının içinde çapak ve pislikler olduğundan yine kesilmiş kargı ile içi temizlenir. Daha sonra kapağın üzeri kalın ise keskin çakı ile az miktarda yani üzerinin kabuğu alınacak şekilde yakılır. Bunun nedeni ise, ağızlığın çalım sırasında tutukluk yapmasını önlemektir. Bazı icracılar ağızlığa saç kılı geçirerek tutukluk yapmasını önlemektedirler ama çok sağlıklı değildir. Eğer ağızlık gövdenin boşluğuna geçmiyorsa keskin bir çakı ile hafif bir şekilde yontulur ve gövdeye geçmesi sağlanır. Sipsinin özellikleri nelerdir?

Sipsi çalındığında ıslanan ve sesi değişen bir çalgıdır. Sipside iyi bir ağızlık devamlı olarak çalındıkça oluşur, özellikle yeni olan ağızlığı çok çalmak gerekir.

Boyları akortlarına göre değişen ağızlıkların üstüne ip dolanır. Bu ip sayesinde ince akort yapabildiğimiz gibi, mevcut olan akordumuzu yarım sese kadar tizleştirebiliriz. Çürüyünceye kadar ömrü olan kamışın sipsi icrasında çıkan tınaya ve akorda direk etkisi olduğu gibi önemli bir yeri vardır. Bu yüzden çok ustaca yapılması gerekir.

Sipsi yapımında ölçü standardı yoktur. Aynı ölçülerle yapılan sipsiler ağızlıkların değiştirilmesi sonrasında sesler de değişir. Yapılan ağızlık da her sipsi’ye uyum sağlamaz.

Sipsi Nedir? Sipsinin Özellikleri Nelerdir?

Sipsi ustası Hüseyin Demir halk oyunları dalında katıldığı yarışmalarda her zaman sipsiyi icraa etmiştir. TRT Ulusal Kanallarda; Teke Yöresi Kültürü adına birçok belge ve Yayınları mevcut olup kendine ait 3 tane TRT seçici kurulundan geçen Türküsü bulunmaktadır. Yarım asırdır sipsi üreten Hüseyin Demir, yöreye özgü enstrümanın yurt içi ve yurt dışında tanıtımını da yapıyor.

Demir, Teke yöresinin nefesli çalgılar grubunda yer alan ve Yörükler tarafından çok sevilen sipsinin tanıtımı için yarım asırdır emek harcıyor. Atölyesinde yaptığı sipsiler ile uluslararası yarışmalara katılan Demir, enstrümanın dünya sesleri arasına girmesini hedefliyor. Demir, yabancı ülkelerdeki müzik marketlere de ürettiği sipsi müzik aletinden gönderiyor.

Müzik aletiyle ilkokul yıllarında tanıştı

Demir, müzik aletiyle ilkokul yıllarında tanıştığını ve çaldığı ilk sipsiyi kendisinin yaptığını söyledi.

Kurduğu atölyede bu çalgı aletini üretmeye devam ettiğini ifade eden Demir, enstrümanı yaparken huzur ve mutluluk bulduğunu dile getirdi. Demir, 1968 yılından beri aktif olarak icracı ve imalatçı olarak çalıştığına değinerek, “Hem icracı hem de imalatçı olarak çalışmaktayım. 50 yıllık bir serüven. Çok güzel şeylere imza attık. Bu yıla kadar 35 bine yakın sipsi yaptım.” şeklinde konuştu.

Demir, geliştirmek amacıyla özellikle son 4 yılda yoğun bir çalışma yaptığını vurguladı. Bu kapsamda sipsinin hüseyni ve hicaz makamlarında çalınabilecek şekilde geliştirdiğini ifade eden Demir; “Sipsinin boyutları biraz değişti ama sonuçta dünya sazlarıyla da çalınabilir hale gelmesi için önemli bir adım atmış olduk” diye konuştu. Demir, sipsinin modern şekilde sunumunu yapabilmek amacıyla bu enstrümana uygun ahşap bir kılıf (case) yaptığını bildirdi. Kılıfı yapabilmek için uzun süre uğraştığını anlatan Demir, “Bu kılıfın özellikle menteşesini bulabilmek için çok uğraştım. En sonunda bu işlerle uğraşan bir arkadaşımdan temin ettim. Şimdi talebe göre kılıfının da imalatı da yapıyorum. Görsellik ve sunum açısından önemli bir konu” diye konuştu.

Sipsinin özellikleri; Tek parça veya iki ayrı parça olabilen sipsilerin iki parçalıları, daha yaygın ve kullanışlıdır. Sesin çıkmasını sağlayan ağızlık kısmına “cukcuk”, gövde kısmına da “gödlek” denilmektedir. Üstte 5, altta 1 olmak üzere 6 deliklidir. Ses alanı yaklaşık 1 oktavdır ve diğer nefesli çalgılarda olduğu gibi sipside de akort yapılamadığından değişik boyda sipsiler kullanılır. Daha çok bir eşlik çalgısıdır ve gurbet havaları, zeybek, Teke havaları gibi ezgileri çalarken cura, bağlama, üç telli, kabak kemane gibi çalgılarla güzel bir uyum oluşturur.