Ný saga - 01.01.1993, Blaðsíða 30

﻿Anna Agnarsdóttir Ráðabrugg á dulmáli Hugleiðingar um skjalfrá 1785 Ekki alls fyrir löngu sat ég á Þjóð- skjalasafni Bretlands (Public Record Office) við rannsóknir á skjölum breska utanríkisráðuneytisins (Foreign Office) frá ár- inu 1785. Aö þessu sinni hafði ég sérstakan augastað á gögnum, sem gætu varpað ljósi á það, hvort Bretar hefðu um þetta leyti haft á- huga á að eignast ísland (og e.t.v. Færeyjar einnig) í skiptum fyrir smáeyju, Krabbaeyju (Crab Island) í Vestur-Indíum. Eins og ég hef fjallað um á öðrum vettvangi hafði John Cochrane, skoskur lávarðarsonur, itrekað farið þess á leit við bresk stjórnvöld að íslandi yrði bætt við breska heimsveldið', og eru mörg skjöl hans þessu viðvíkjandi varðveitt á Lands- bókasafninu.2 I téðum skjölum fullyrðir Cochr- ane m.a. að Danir hafi verið reiðubúnir að fallast á þessi skipti og hefðu gefið ræðis- manni sínum í London, Peter Anker, fyrirmæli um að kanna áhuga Breta. Af skýrslum Cochr- anes er hins vegar lítið unnt að ráða um á- huga breskra stjórnvalda á þessu máli, Mér varð það því talsvert kappsmál að leita frekari gagna um málið á Þjóðskjalasafni Bretlands. Dag einn undir lokunartíma safnsins hafði ég loks árangur sem erfiði. Ég rakst þá á at- hyglisverða málsgrein í skýrslu (despatch) frá breska sendiráðinu í Kaupmannahöfn til breska utanríkisráðuneytisins.3 Skýrslan er dagsett 22. nóvember 1785 og umrædd máls- grein er eftirfarandi: / understand it was lately in Agitation to evacuate the Island of Iceland, and to trans- plant the People to the different Quarters ofthe Danisb Dominions. Owing to had Mana- gement and a destructive Monopoly, it has heen for a long Time a heavy Burtben to this Country; hut under tbe British Government, it might soon become a valuable Colony. The In- hahitants were reckoned at Seventy Tbousand; but of that Numher, about Eight Thousand bave perisbed within these two Years hy Famine. íslensk þýðing gæti verið svohljóöandi: Mér skilst, að nýlega bafi verið til umrœðu að flytja íslensku þjóðina til ýmissa yfirráða- svœða Dana. Vegna slœmrar stjórnunar og skaðlegrar einokunar hefur eyjan lengi verið þungur baggi á þessu landi [Danmörku] en undir stjórn Breta gœti það [íslandj fljótlega orðið arðbœr nýlenda. íbúarnir töldust vera sjötíu þúsund, en um átta þúsund þeirra hafa farist úr hungri síðastliðin tvö ár. Þessa málsgrein tel ég áhugaverða af a.m.k. tveimur ástæðum. I fyrsta lagi er hér verið að ræða um það innan bresku utanríkisþjónust- unnar, hvort ísland gæti orðið arðbær nýlenda undir breskri stjórn. Bendir þaö óneitanlega til þess, að einhver áhugi hafi verið á því meðal breskra stjórnvalda að gera ísland að breskri nýlendu. Hér hefur með öðrum orðum fundist sjálfstæð heimild um slíkan áhuga Breta, sem tengist hugsanlega ráðabruggi fyrrnefnds John Cochranes. í öðru lagi virðist ég hafa dottið niður á áöur óþekkta heimild um mikið deilumál í ís- lenskri sagnfræði, nefnilega það, hvort til hafi staðið að flytja alla þjóðina til Jótlandsheiða í kjölfar móðuharðinda eða eingöngu takmark- aðan fjölda þurfamanna. Áöur en ég fjalla nánar um þessi tvö atriði er rétt að fara frekari orðum um heimildina sjálfa — skýrslu breska sendiráðsins. 28