Udostępnij:

Do tej pory uważać można było brytyjskiego „Guardiana” za medium pro-wolnościowe, stojące po stronie interesów internautów i wrogie cenzurze. To chyba jednak zależy od aktualnie podpisanych kontraktów reklamowych – w artykule poświęconym objęciem mebli ochroną prawa autorskiego słynny serwis celebruje koniec tanich chińskich podróbek. Cieszy się też z zamknięcia dziesiątek sklepów internetowych, dzięki którym ludzie mogli ładnie i niedrogo umeblować swoje domy. Jak zauważa Rick Falkvinge, założyciel szwedzkiej Partii Piratów, ta zmiana w europejskim prawie ma szczególne znaczenie dzisiaj, kiedy to stoimy u progu kolejnej przemysłowej rewolucji, związanej z drukiem 3D.

By zrozumieć problem, należy wpierw przyjrzeć się pojęciu „wzoru przemysłowego” (ang. industrial design), które jest o tyle pojęciem prawnym co i związanym z estetyką i sztuką. Polska ustawa „Prawo własności przemysłowej” definiuje je następująco: to nowa i posiadająca indywidualny charakter postać wytworu lub jego części, nadana mu w szczególności przez cechy linii, konturów, kształtów, kolorystykę, fakturę lub materiał wytworu oraz przez jego ornamentację. Wytworem jest każdy przedmiot wytworzony w sposób przemysłowy lub rzemieślniczy, obejmujący w szczególności opakowanie, symbole graficzne oraz kroje pisma typograficznego, z wyłączeniem programów komputerowych.

Rejestracją takich wzorów zajmuje się w naszym kraju Urząd Patentowy, który właścicielowi wzoru może przyznać maksymalnie 25-letni okres ochronny. Problem jednak w tym, że nie do końca było w Unii Europejskiej jasne, co może zostać tego typu ochroną objęte. Czy indywidualna forma mebla powinna być chroniona wzorem przemysłowym, czy też być traktowana jak inne dzieła sztuki? Regulacje Unii Europejskiej sprawę tę ujmowały dość jasno – meblarstwo jest chronione tak samo jak inne dziedziny sztuki. Tak było wszędzie poza Wielką Brytanią, Rumunią i Estonią, w których dziedzina ta była objęta właśnie ochroną „wzoru przemysłowego”.

Lampa Arco, wzór Achille i Piera Giacomo Castiglioni. Licencjonowana kopia kosztuje jedyne 1800 funtów.

Sytuacja była na Wyspach dla klientów więc całkiem miła: wzory przemysłowe mogły być swobodnie odtwarzane po upływie 25 lat od ich zgłoszenia. Doprowadziło to do umasowienia handlu replikami słynnych mebli sprzed lat. Słynne krzesło „Barcelona” Miesa van der Rohe kosztowało w londyńskim sklepie meblarskim około 5 tysięcy funtów, tymczasem w sklepie internetowym identyczne „Barcelona Chair” (z dopiskiem Inspired by Mies Van Der Rohe) kosztował 539 funtów. Praktycznie wszystkie udane wzory były w ten sposób kopiowane, najczęściej w chińskich fabrykach – i co najgorsze dla właścicieli praw do oryginalnego wzoru – nic im pod względem jakości zarzucić nie można było.

Klasyczne krzesło Barcelona: teraz tylko dla finansowej elity (źródło: Wikimedia)

Nie było to zgodne ze stanem regulacji Unii Europejskiej, rząd Wielkiej Brytanii uzyskał jednak zgodę na utrzymanie okresu przejściowego, podczas którego będzie mógł stopniowo dostosować swoje prawa do unijnych do 2020 roku. Wyrok sądowy zmusił jednak Wielką Brytanię do przyspieszenia zmian. 28 lipca w życie weszły poprawki do ustawy Copyright, Designs and Patents Act 1988, które radykalnie zmieniają zakres ochrony prawnej wzorów przemysłowych – z 25 lat po rynkowym debiucie na 70 lat po śmierci projektanta.

Co jest jeszcze bardziej istotne, szczególnie w świetle nowych technologii, do tej pory wzór przemysłowy był chroniony na mocy prawa patentowego. Teraz będzie chroniony na mocy prawa autorskiego. Różnica wcale nie jest tylko akademicka. W całej Unii Europejskiej wzór chroniony na mocy prawa patentowego odtworzyć mógł sobie każdy, za pomocą własnych narzędzi, pod warunkiem, że czyni to na użytek własny, a nie na sprzedaż. Tymczasem odtworzenie wzoru chronionego prawem autorskim jest nielegalne, nawet jeśli ktoś zrobi to w swoim warsztacie i nikomu końcowego wyniku nie pokaże.

Fotel Jajo (The Egg Chair) Arne Jacobsena z 1958 roku. Licencjonowana kopia za 2500 funtów, tzw. podróbkę kupimy w polskim sklepie za 1700 zł. (źródło: Wikimedia)

Według Ricka Falkvinge to bezpośrednie uderzenie w przyszłość produkcji, w której posiadający zaawansowane drukarki przestrzenne mogliby sami sobie wydrukować krzesło „Barcelona” i na nim siedzieć, nie płacąc za to tysięcy funtów firmie posiadającej prawa do własności intelektualnej nieżyjącego od 1969 roku Miesa van der Rohe. To zarazem też bezpośrednie uderzenie w teraźniejszość handlu, który dzięki globalizacji doprowadził do sytuacji, w której klient może kupić tani towar z drugiego końca świata. W pełnych oburzenia słowach Guardian rozpisuje się o pięknym klasycznym fotelu Eames Lounge Chair and Ottoman, sprzedawanym przez mającego do niego prawa producenta, szwajcarską Vitrę, za jedyne 6814 funtów, podczas gdy oszuści z Chin takie same fotele sprzedają za 399 funtów. Warto jednak podkreślić, że nigdzie chińscy sprzedawcy nie próbują udawać, że sprzedają oryginalne fotele sprzed 50 lat. Sprzedają po prostu coś, co wygląda tak samo, tyle że 17 razy taniej.

Obecnie sklepy mają pół roku na pozbycie się wszelkich nielicencjonowanych mebli ze swoich składów. Firmy, które tego nie zrobią, zapłacą kary do 50 tysięcy funtów, a ich właścicielom grozi kara pozbawienia wolności nawet do 10 lat. Kompletnie nie wiadomo, jak w tej sytuacji odnieść się do obiektów, które nie są kopiami, lecz powstały w wyniku inspiracji poprzednim wzorem. Eksperci podkreślają więc, że będzie musiało to być każdorazowo oceniane przez sądy, a związane z tym ryzyko prawne spowoduje, że dmuchający na zimne przedsiębiorcy będą unikali wszystkiego, co mogłoby się kojarzyć z chronionym wzorem.

Najbardziej zadowolona z tego wszystkiego jest Vitra, która posiada setki zarejestrowanych wzorów klasycznych mebli i wyposażenia. Jej przedstawiciele podkreślają, że „oryginalne meble są niewątpliwie lepsze od kopii. Klasyka wzornictwa ma bowiem swoją historię i dodatkową wartość emocjonalną”. No cóż, trudno nie być zadowolonym, gdy można sprzedawać towar siedemnaście razy droższy od zakazanego konkurenta, a to wszystko dzięki państwowo regulowanemu protekcjonizmowi.