We współczesnej Polsce jest bardzo źle z wrażliwością na inność. Tak się dzieje wszędzie, gdzie aparat państwa i medialna tuba propagandowa szerzy niechęć czy wręcz nienawiść do kulturowej odmienności – mówi profesor Markowski

Według rozmówcy Onetu, żyjemy w kraju, gdzie dominująca ideologia katolicka rości sobie prawo do decydowania, co jest – nawet w sztuce – słuszne i godne wspierania, a co nie

Mimo wszystko, twierdzi nasz rozmówca, oświeceniowy, liberalny trend tolerancji i wrażliwości wobec odmienności wygrywa, a tradycjonalistyczny konserwatyzm, wspierany niektórymi monoteistycznymi religiami jest w odwrocie

Panie profesorze, pozwoli pan, że rozpoczynając naszą dyskusję o poprawności politycznej, zacznę od islamu. To temat wzbudzający kontrowersje i nierozłącznie związany z tematem naszej rozmowy. Dwa lata temu do Iranu udała się delegacja szwedzkiego rządu. Same kobiety, jak same siebie nazywają "pierwszy feministyczny rząd świata". Wszystkie paradowały w chustach przed władzami Iranu – samymi mężczyznami, reprezentującymi prawo szariatu, delikatnie mówiąc, opresyjne wobec kobiet. Czy to jest przykład poprawności politycznej?

Nie znam szczegółów, ale jeśli delegacja jedzie na zaproszenie do jakiegoś kraju, to oczekiwanie, że będzie się zachowywała zgodnie z fundamentalnymi normami obyczajowymi tegoż, jest naturalne. Podobnie jak władze Polski zapraszając z okazji martyrologicznych rocznic delegacje innych krajów, oczekują, że mężczyźni nie przyjdą w kolorowych koszulach i dziwacznych czapeczkach bejsbolowych, a kobiety nie będą w mini spódniczkach czy z całymi gołymi plecami… itd. Nie widzę problemu w tym, jak zachowały się owe Szwedki.

Radna z Łodzi nałożyła hidżab jako wyraz solidarności z oplutymi w Polsce muzułmankami i wezwała inne mieszkanki miasta, by zrobiły tak samo. W Iranie chusta jest nakazem teokratycznego autorytarnego państwa. Kobieta bez hidżabu może trafić do więzienia lub zostać pobita, co zresztą dzieje się bardzo często. Miliony Iranek walczą z obowiązkiem noszenia chusty. Czy to nadal poprawność polityczna, może odruch serca, czy może polityczna głupota?

Kusi mnie bardzo, by odpowiadając na to pytanie użyć języka ekonomii i rozpatrywać to zagadnienie w kategoriach "popytu i podaży" – jak czegoś jest za wiele, a ponadto kiedy człowiek jest przymuszany, by to "za wiele" dominowało jego życie, to protestuje. Z drugiej strony, polski przykład też jest istotny, gdyż próbuje nas uwrażliwić na kulturowe odmienności.

No i jak jest z tą naszą wrażliwością na inność kulturową?

Z tym we współczesnej Polsce jest bardzo źle, pomimo niezwykle światłych tradycji tolerancji religijnej i kulturowej Pierwszej Rzeczpospolitej. Aż dziw jak szybko, mam na myśli ostatnie kilka lat, zamieniliśmy się z kraju w miarę tolerancyjnego i wrażliwego na los uchodźcy w kraj, w którym coraz bardziej nie lubimy – na co wskazują systematyczne badania opinii publicznej – niemal wszystkich naszych dalszych i bliższych sąsiadów, a także całkiem odległych narodów.

Dlaczego tak się dzieje?

Tak się dzieje wszędzie, gdzie aparat państwa i medialna tuba propagandowa szerzy niechęć czy wręcz nienawiść do kulturowej odmienności. A co do łódzkiego przykładu, to powiedzmy tak: to chyba odruch serca, ale wynikający zapewne z chęci pokazania, że nie wszyscy Polacy są nietolerancyjnymi ksenofobami. Dopowiedzmy też, bo pan podał przykład Iranu, gdzie rzeczywiście wiele Iranek protestuje, ale wiele też nie protestuje, a gdybyśmy udali się do krajów muzułmańskich o dużym sukcesie gospodarczym, takich jak Malezja, Indonezja czy Singapur, to także zobaczymy większość kobiet zakrywających głowy, ale bez szczególnej niechęci.

Pozwoli pan, że przerwę panu: nie protestują, bo nie mogą protestować bez konsekwencji często bardzo groźnych…

W wyżej wymienionych krajach mogą i protestują, a wiele z nich włosów nie zakrywa… Proszę jednak nie zapominać, że w Europie Wschodniej w wielu krajach starsze kobiety na wsiach też noszą od pewnego wieku chusty na włosach. I w końcu, wyzwólmy się z naszych przyzwyczajeń – nasze kobiety i mężczyźni też zasłaniają pewne części ciała i pokazywanie ich w miejscu publicznym jest karane…

To wszystko jest bardzo skomplikowane, a tak w ogóle to zazwyczaj nie stanowi problemu dopóty, dopóki polityka nie zaczyna się do obyczaju odnosić, popierać jedno, krytykować inne…

Ale, panie profesorze, zasłanianie miejsc intymnych, bo chyba to ma pan na myśli, to chyba coś innego niż zasłanianie włosów czy twarzy? Poza tym, najważniejsza jest wolność wyboru: w Iranie czy w wielu innych krajach muzułmańskich chodzenie bez chusty czy pokazanie się w kostiumie na plaży jest kobietom zakazane prawnie, a łamanie tego zakazu, jak wspomniałem, kończy się dla takich kobiet często tragicznie…

Dlaczego pan ciągle o Iranie, dużo gorzej jest w wielu innych krajach, w tym w Arabii Saudyjskiej, największym sojuszniku domniemanej najlepszej demokracji świata…

Bardzo proszę, mogę o Arabii Saudyjskiej mówić. Mniej więcej na takim samym poziomie krytyki i potępienia, co o Iranie. A sojusz amerykańsko-saudyjski to polityka, delikatny wymóg układów, ekonomicznych i politycznych balansów oraz cen na naszych stacjach benzynowych. No, ale wróćmy do zasłaniania naszych ciał…

Co się tyczy tego, co zasłaniamy, no to jest to kulturowa konwencja, wszak czy to w Gwinei, czy w lasach Amazonii żyją ludy, które tych części nie zasłaniają. Starożytni też mieli do tego bardziej tolerancyjny stosunek, to nietolerancyjne w niemal wszystkim religie monoteistyczne, z ich obsesja grzechu, itp. przeorały nam tak świadomość, że niejako defaultowo uważamy, iż w członku czy ludzkim tyłku jest coś bardziej nagannego niż w nosie czy palcu. Kłania się teoria naznaczania społecznego i dewiacji wtórnej, która głosi – w znacznym uproszczeniu – że dewiacjami nie są czyny ludzkie same w sobie, tylko te, które – w pewnym okresie z jakiś pobudek (zazwyczaj ekonomicznych) – zostaną uznane za takowe. I jest to historycznie zmienne.

A jak europejskie galerie zakrywają płótnami rzeźby czy obrazy żeby „nie urazić muzułmanów”, to też jest to poprawność polityczna?

Musielibyśmy poznać konkretne przykłady.

W maju tego roku londyńska galeria sztuki Saatchi Gallery postanowiła zasłonić dwie ekspozycje, uginając się tym samym pod protestami muzułmanów, uważających je za bluźniercze. Obrazy miały symbolizować konflikt pomiędzy USA a islamskimi ekstremistami, na jednym z nich znajdował się arabski napis z islamskim wyznaniem wiary. W styczniu 2016 r. w Muzeach Kapitolińskich w Rzymie, podczas wizyty prezydenta Iranu Hasana Rowhaniego, całkowicie zasłonięto parawanami statuy z wszelkimi elementami nagości.

Proszę pamiętać, że we wszystkich krajach istnieją ciągle różne formy cenzury prewencyjnej, dotyczącej zwłaszcza kwestii obyczajowych. Przed filmami mamy informację, od którego roku życia dany film powinien być oglądany, itd. Dzisiaj dochodzi kolejny problem, moim zdaniem wielki problem, jak uchronić młodych ludzi przed ogłupiającym efektem mediów społecznościowych. Na razie tę bitwę przegrywamy… Wracając zaś do pańskiego przykładu, należy powiedzieć tak, że jeśli coś jest wystawione w domenie publicznej tak, że może narazić każdego przechodnia na nieprzyjemne doznania estetyczne, to należy rozważnie z takim eksponowanie "dzieł" się obchodzić, natomiast nie widzę tego problemu, gdy dotyczy to zamkniętych sal muzealnych, gdzie jednostka musi kupić bilet i intencjonalnie się zdecydować na oglądanie tego, co jest w nim wystawione.

No, właśnie… galeria londyńska czy rzymskie Muzea Kapitolińskie to sale zamknięte, a z powodu muzułmanów jednak ocenzurowano znajdujące się w nich dzieła sztuki…

I znów, nie trzeba do tego przywoływać muzułmanów, bo kilka incydentów w polskich muzeach też miało miejsce, gdzie protestowano czy to przeciw interpretacjom historycznym, czy kwestiom obyczajowym (to częściej), czy też ostatnio przeciw jedzeniu bananów. Żyjemy w kraju, gdzie dominująca ideologia katolicka rości sobie prawo do decydowania, co jest – nawet w sztuce – słuszne i godne wspierania, a co nie. Mamy paragrafy karne za obrazę uczuć katolików, natomiast obrażanie ludzi w ich przekonaniach oświeceniowo-racjonalnych uchodzi płazem. Obrażanie rozumu ludzkiego co niedzielę na seansach zaprzeczania przyczynowości, teorii naukowych, osiągnięć medycyny, itp. przyczyniające się do głębokiego zagubienia Polaków we współczesnym świecie, nie powoduje żadnej reakcji państwa. Co więcej, nawet taki pomysł polskim "elitom politycznym" nie przychodzi do głowy.

Czyli jednak, tak jak w Iranie czy w Arabii Saudyjskiej, prawda? Tylko religia inna…

Nie jest tak, jak w Iranie czy Arabii Saudyjskiej, ale kłopot wielu z nas polega na tym, że nie jest tak, jak w Holandii, Danii, Niemczech czy nawet Hiszpanii i Portugalii. Dominująca religia wpływa politycznie na decyzje o in vitro, o badaniach prenatalnych, o odcinaniu nas od dostępu do leków czy osiągnięć współczesnej medycyny. I to jest problem prawdziwy.

Czym jest więc poprawność polityczna i kiedy powinniśmy ją stosować? My, wszyscy, nie tylko politycy.

To pytanie zasługuje na – co najmniej – małą książeczkę. Zacznę jak belfer: definicja poprawności politycznej głosi, iż chodzi o unikanie takich przejawów wyrażania się lub działania, które wyklucza, marginalizuje lub obraża ludzi znajdujących się w społecznie niekorzystnej lub zależnej sytuacji, często dyskryminowanych. A zatem klasyczne podejście nie zakłada, by dowcipy z tych, którzy są elitami czy to politycznymi, czy ekonomicznymi podpadało pod tą kategorię. Wielu wskazuje, że polityczna poprawność jest w zasadniczej sprzeczności z fundamentalną wartością demokratyczną, jaką jest wolność słowa. Często mamy też do czynienia z wymuszaniem taktownego kłamania by – w domyśle – kogoś nie urazić.

Właśnie! Dokładnie tak jak z galeriach londyńskich i rzymskich!

A tak w ogóle, to należy pamiętać zwłaszcza o tym, że poprawność polityczna jest tworem ostatnich lat i obecne jest w ściśle określonym kręgu kulturowym, wcale nie dominującym – z punktu widzenia liczebności Homo Sapiens na tej planecie…

Czyli co – rozsądek, pragmatyzm?

Rozsądek jest tu wielce wskazany, bo jak wielu uważa, a ja podobnie, w stosunkach międzyludzkich chodzi nie tylko o poprawność, ale po prostu o przyzwoitość i życzliwość. Druga kwestia niezwykle istotna, która moim zdaniem stawia pod znakiem zapytania sensowność niektórych działań emisariuszy politycznej poprawności, to brak refleksji na temat skuteczności ich działań. W życiu publicznym należy rozróżniać dwie sprawy: racje i skuteczność. Ludzie pilnujący poprawności mają – jak na mój gust – zbytnie przekonanie o własnych racjach i niechęć lub niezdolność do oceny efektywności ich działań. Pozwolę sobie na ogólniejsza uwagę: dogmatycy niemal nigdy nie są – długookresowo – skuteczni. Co więcej, głębokie, najczęściej bezrefleksyjne przywiązanie do własnych racji to głupota.

A więc możemy postawić tezę, że dogmatycy islamscy i katoliccy są tacy sami, tak?

Znów musielibyśmy akademicko doprecyzować terminy, zarówno dogmatyka islamu jak i katolicyzmu. W przypadku tych wielkich religii monoteistycznych, wiemy doskonale, że w ramach islamu istnieje ogromna różnorodność, inaczej islam wygląda w Senegalu, w zachodnich Chinach, Maroku czy Azerbejdżanie. Podobnie z katolicyzmem, ta nasza polska odmiana to niespotykana specyfika, zwłaszcza jeśli chodzi o niezdolność adaptacji do zmieniającego się świata. Stąd o dwadzieścia-kilka procent niższe uczestnictwo w mszach niż 35 lat temu. Krótko: tak, dogmatycy obydwu religii ponoszą porażki.

W Skandynawii poprawność polityczna jest priorytetem, wręcz obowiązkiem społecznym, wyznacznikiem kultury i obycia. Np. nie mówi się publicznie o pochodzeniu przestępcy, bo poprawność polityczna tego zabrania, chociaż i tak wszyscy wiedzą, kim jest taki złoczyńca i wszyscy wiedzą o tym, że imigranci mocno podbijają statystyki przestępczości. Mało kto przyzna się do antyimigranckich nastrojów czy nacjonalistycznej ksenofobii, nawet podczas spotkania ze znajomymi w pubie czy na lunchu w firmie. W przestrzeni publicznej ksenofobia czy antyimigracyjne poglądy po prostu nie istnieją. Ale potem Szwedzi czy Duńczycy idą do urn i nagle się okazuje, że Szwedzcy Demokraci, skrajnie prawicowa partia, dostaje z roku na rok coraz więcej głosów, a jeszcze gorsze partie też rosną w siłę…

Nie przesadzajmy, nie są te partie aż tak silne, w Szwecji to całkiem nowe zjawisko, a w Danii populiści pojawili się kilka dekad temu i wcale nie z powodu zalewu imigrantów, a głównie z powodu polityki podatkowej…

Panie profesorze, śmiem twierdzić, że są bardzo silni i z roku na rok rosną w siłę…

W żadnym kraju skandynawskim nie tworzą rządu, ani w nim nawet nie uczestniczą, ich poparcie waha się wokół 15 proc., ale rzeczywiście, trend narasta, gdyż problemy z migrantami stają się nabrzmiałe. Demokracja musi to uwzględniać. Tyle.

Zobacz także: Gary Oldman: poprawność polityczna to bzdura

Co to znaczy, że "demokracja musi to uwzględnić”? Te problemy z imigrantami?

Z jednej strony, tak zareagować (także legislacyjnie), by rozwiać obawy tych, którzy boja się islamizacji ich krajów, a z drugiej strony, nie pozwolić na radykalizację postaw wobec odmienności, bo przecież stosunek do Polaków czy to na Wyspach, czy to w Skandynawii wcale nie jest tak odmienny, niż do przedstawicieli krajów arabskich.

A nie wydaje się panu, że poprawność polityczna często nie wynika wcale z dobroci serca, dla wielu jest rodzajem kagańca kulturowo-politycznego? Kagańca, który zabrania mówić to, co się naprawdę czuje. Wielu marzy więc o zrzuceniu go wreszcie i… pogryzieniu innych. I, jak popatrzymy na aktualną sytuację polityczną w Europie, to się dzieje, masy zrzuciły kagańce i gryzą! Nie jest tak?

Tak bywa, ale też zachowajmy umiar i powiedzmy, że wiele, czy większość z tego, czego domagała się pierwotnie polityczna poprawność, miało racje.

To znaczy?

Po prostu, nie można ludzi słabszych, przez nas zmarginalizowanych, tak traktować, jak ich traktowano w samej Europie jeszcze przed II wojną światową.

Ma pan na myśli Afrykanów, Azjatów, nie-Europejczyków, uchodźców, imigrantów?

Nie, proszę pana, mam na myśli to, jak Niemcy traktowali Żydów i Słowian, jak Węgrzy traktowali Słowaków, jak Serbowie traktowali Bośniaków, Bułgarzy Pomaków czy Macedończyków, jak nawet Czesi traktowali Słowaków, a my Ukraińców, Żydów i Białorusinów… przykładów jest znacznie więcej. Wszędzie nacjonalistyczny (zwany przez tychże "patriotycznym") obłęd powodował, że wyparowało z kontynentu europejskiego ponad 100 milionów ludzkich istnień.

A wynajdywanie powodów, by gryźć innych przybiera bardzo różne postacie, zaczynając od świętej rodziny…

Jak wygląda w Polsce poprawność polityczna i jak prezentuje się na tle innych krajów UE? Bo w naszym kraju ten termin jest praktycznie używany tylko przez prawą stronę sceny politycznej, która szydzi z lewicy i liberałów czczących, według zwolenników prawicy, polityczną poprawność, niczym jakiegoś złotego cielca?

Zacznijmy od ogólniejszej uwagi: ostatnie 30 lat spowodowało, że dzięki znakomitemu rozwojowi gospodarczemu, w dużej mierze dzięki – ogólnie rzecz ujmując – dyfuzji kulturowej i zachętom bardziej rozwiniętej cywilizacyjnie zachodniej część Europy, udało nam się stanąć na nogi i wyprostować, choć w ostatnich kilku latach w zastraszającym tempie tracimy tą postawę. Ale moja teza jest taka, że odbyło się to zbyt szybko…

Polacy, naród jednak mocno homogeniczny, nie byli gotowi na takie zmiany?

Mamy do czynienia z mechanizmem opisanym wiek temu przez Wiliama Ogburna, a znanym pod nazwą "hipotezy opóźnienia kulturowego".

Na czym ten mechanizm polega?

Polega to zjawisko na tym, że kultura adaptacyjna człowieka nie nadąża za cywilizacyjnymi wynalazkami. Do tych ostatnich można zaliczyć zarówno instytucjonalną infrastrukturę liberalnych demokracji (niezależność sadownictwa, podział władz, horyzontalna rozliczalność, etc.). Przy niejakim naginaniu sprawy można powiedzieć, że prawne regulacje kwestii poprawności politycznej też są takim wynalazkiem, który drogą dyfuzji do nas przywędrował… no ale my en masse tego "nie czujemy". Co prawda wiemy, że sądy powinny być niezależne, no ale masowo ich nie bronimy, tylko ta garstka światłych ludzi…

A więc ten mechanizm to problem dzisiejszej Polski…

W Polsce, chciałem powiedzieć AD 2019, ale Anno Domini w wielu krajach świata jest uważane za niepoprawne politycznie i zostało zastąpione ostatnio zwrotem "ery nowożytnej", z czym zresztą nie mam problemu, gdyż pora uznać, że skoro domniemane wydarzenia w Betlejem sprzed ok. dwóch tysiącleci uważa za ważne zaledwie 1/7 ludzkości, no to nie ma powodu, by trzymać się takiego nazewnictwa, a więc w Polsce obecnie mamy inny problem, a mianowicie to, że część elit politycznych, co gorsza przystrojona funkcyjnie w fatałaszki ministrów, premierów i prezydentów, pozwala sobie względem 4/5 społeczeństwa, które na nich nie zagłosowało w 2015 r., nazywać część z nich "ludźmi drugiego sortu", "zdradzieckimi mordami”, itp. Nie starczyłoby miejsca na inwektywy, którymi rządzący obrzucają większą część społeczeństwa, nie podzielającego ich zaściankowych wizji politycznych…

To, chciałoby się powiedzieć, ta antyliberalna polityczna niepoprawność, podoba się wielu…

To nie tylko niepoprawność polityczna, to – z kulturowego i indywidualnego punktu widzenia – chamstwo, a z punktu widzenia zbiorowego – w pewnym sensie sabotaż demokratycznej jakości stosunków społecznych.

Panie profesorze, możemy mówić "Murzyn”? Albo "Cygan”?

Możemy, gdy odnosi się do minionego okresu, zaszłości historycznych czy zjawisk folklorowo-kulturowych. Wszak trudno – pozostając z prawdą historyczną – pisać o transporcie z Afryki do Ameryki „Afroamerykanów”, czy pochylać się nad szczegółami relacji niewolniczych, używając dzisiejszych terminów. Mówiąc wprost, gdyby byli to Afroamerykanie, to nie byłoby stosunków niewolniczych, etc., etc.

Tabor jest cygański czy romski?

Tabor chyba musi być cygański, a nie romski, ale opisując dzisiejsze zachowania przedstawicieli tych mniejszości powinniśmy używać nowego słownictwa – Afroamerykanie oraz Romowie... No, ale jest w naszym języku szereg ukrytych niepoprawności, których nawet nie wiem, czy warto przypominać, bo narodowcy jeszcze czegoś się nauczą, ale zaryzykujmy, skoro 2/3 społeczeństwa nie czyta ani jednej książki rocznie, to może i nie przeczytają tego. Wydaje się, że powinniśmy unikać terminów/zwrotów typu "cyganić”, "judzić” i kilku podobnych. Także zapominamy, że witanie "niewiast” (od niewiedzy wszak pochodzących) nie powinno dzisiaj mieć miejsca. Zgadzam się też z tymi, którzy postulują likwidację żeńskich rozróżnień na "pani” i "panna” (obecnych niemal we wszystkich językach ekwiwalent "madame” i ”mademoiselle”).

Ale przecież jeszcze nie tak dawno te określenia były w powszechnym użyciu, także w mediach, sztuce, literaturze… Książki podróżnicze z lat 70. i 80., które czytałem jako dzieciak, mówią o "Murzynach”, nie o "Afrykanach”, wszyscy znamy bajkę o "Murzynku Bambo”. ”Dziś prawdziwych Cyganów już nie ma”, pisała Osiecka, a Anna German śpiewała o "cygańskim wozie”… Teraz już tak nie wypada, dlaczego?

W wielu dziedzinach postępujemy coraz sensowniej, uczciwiej i jesteśmy po prostu bardziej wrażliwi. Wokół tych tradycyjnych terminów narosło wiele złego i potrzebne było swoiste "nowe otwarcie”. Zostawmy na chwilę Cyganów i Murzynów. Ja uważam, że Polska i Polacy przeszli ogromną metamorfozę w stosunku do świata ożywionego…

Jaki świat ma pan na myśli?

Na przykład w stosunku do koni, psów, kotów zwłaszcza, ale także karpi.

Nowa wrażliwość pro-ekologiczna, komu ją zawdzięczmy?

Liberalnym oświeconym wrażliwym ludziom. I choć zwyrodnialców gotowych uśpić psa, gdyż im przeszkadza w wyjeździe za granicę, albo oddać kota do schroniska, "bo drapie meble” ciągle jest więcej, niż byśmy tego chcieli, ale jest to zanikający gatunek. Tak więc oświeceniowy, liberalny trend tolerancji i wrażliwości wobec odmienności wygrywa, a tradycjonalistyczny konserwatyzm, niestety wspierany niektórymi monoteistycznymi religiami, jest w odwrocie. Można powiedzieć, że to, co widzimy w nielicznych krajach Europy – nawrót do konserwatyzmu, nacjonalizmu i autorytarnych zapędów, to ostatnie podrygi odchodzącego złego świata, którego główne osiągnięcia to dwie wojny światowe minionego stulecia. Co nie oznacza, że nie mamy z tymi wartościami walczyć – trzeba pozostać aktywnym.

Ale, wie pan, wielu to strasznie denerwuje. Znowu wraca ten kaganiec. I oni, ci "niepoprawni”, a to są miliony, na złość takiej poprawności, oldskulowo mówią tylko "Cygan” i "Murzyn”. Na złość tym "poprawnym”. I nie odnosi się to tylko do tych dwóch określeń… To chyba nie jest dobre, bo to jest, według wielu, zmuszanie do zmiany języka używanego przez pokolenia. I to rodzi często odwrotny skutek – bunt mas. Bunt przeciwko poprawności politycznej forsowanej przez liberałów.

Jak im tak tęskno za wszystkim, co tradycyjne, to niech nie korzystają ze smartfonów, internetu, niech oficjalnie powiedzą, że nie chcą korzystać z tomografu komputerowego, kiedy ich życiu będzie coś groziło, niech wysiądą z bmw i audi, bo to niemieckie, choć naklejka PW, gdy ją bezrefleksyjnie naklejają obok, jakoś im nie przeszkadza, niech nie korzystają z wyrafinowanej farmacji zachodniej… tu byłaby cała lista technologicznych wynalazków, których – smutna wiadomość dla nacjonalistów – w 99 proc. jest pochodzenia i jako rezultat rozwoju właśnie tej kultury, której w swej niewiedzy tak nienawidzą.

Właśnie! Ja dokładnie to wszystko mówię moim znajomym, bogobojnym i konserwatywnym muzułmanom…

A psychologicznie i socjologicznie to wiemy, skąd się rodzi frustracja i oczywiście trzeba robić wszystko, by takich niedouczonych, zmarginalizowanych, zagubionych ludzi uczyć o świecie i zachodzących w nim związkach przyczynowych. W końcu to, że dzisiaj żyjemy w Europie niemal dwukrotnie dłużej niż 150 lat temu, zawdzięczamy właśnie oświeceniowej, racjonalnej kulturze, jej cywilizacyjnym produktom i wynalazkom, a nie ludziom kierującym się podpowiedziami "trzewi” mas, wspieranych przez religijne instytucje odrzucania prawdy o rzeczywistości. Na szczęście ich dominacja odchodzi…

Ja bym widział jednak rewitalizację i odrodzenie tradycjonalizmu w Polsce i nie tylko w Polsce…

Tak, powoli i z kosztownymi nawrotami zacofania.

Jak celebryta czy polityk mówi w telewizji "pedał” to, prawda, zazwyczaj jest chamem i homofobem, ale, wie pan, ja znam intelektualistów, artystów, ludzi mediów, i to bynajmniej nie z prawicy, którzy mówią publicznie "gej”, a w rozmowach prywatnych "ciota, pedał”…

Nie mam tu wiele do powiedzenia, poza uwaga ogólną, że w ogóle jak chcemy kogoś obrazić czy oczernić, to odwołujemy się do stereotypowych negatywnych pojęć. Przypomnę słynną uwagę Einsteina, który zauważył, że jeśli jego teoria względności okaże się prawdziwa, to Niemcy ogłoszą go Niemcem, Francuzi obywatelem świata, a jeśli błędna, to Niemcy nazwą go parszywym Żydem, a Francuzi Niemcem. Nie jestem pewien, czy cytuję dokładnie, ale sens taki był. Doświadczamy tego na co dzień i inwektywa nie musi dotyczyć pochodzenia etnicznego czy orientacji seksualnej. Jak uznajemy to za konieczne, mówimy o "grubasie”, "łysym”, po prostu "ku**sie” albo "ku**ie”, no tak mamy, choć gdy ci sami ludzie wykażą się względem nas pozytywnym nastawieniem lub – jeszcze lepiej – gdy zrobią dla nas coś wymiernego, to wracają do bycia Grzesiem, Jackiem czy Ewą … W sumie ten Homo Sapiens jest dość zakłamany i paskudny.

No, to wygląda na to, że ten od "pedała” jest uczciwy, a ten od "geja” jest fałszywy i kłamie…

Nie mam nic do dodania… W pana przykładzie może i tak to wyglądać.

Ale to się podoba większości ludzi! Ta szczerość. Prawicowi populiści to znakomicie wykorzystują, grają "pedałami” i "Murzynami” pod publikę, zgarniają brawa mas, a przede wszystkim głosy w urnach, a liberałowie przegrywają na tych swoich "gejach” czy "Afroamerykanach”… Przesadna poprawność liberałów i lewicy jest furtką dla prawicy, populistów i paliwem napędzającym prawicowo-populistyczny taran pędzący aktualnie przez Europę, o to mi chodzi.

Kilka uwag. Po pierwsze, bardzo wysoko cenione badania World Values Survey wskazują, że poza jednym krajem, niestety tym, którego nie da się, jak wiele mało znaczących, odhaczyć w przypisie jako dewianta, gdyż chodzi o USA, we wszystkich tzw. stabilnych demokracjach co prawda widzimy niejaki zwrot ku wartościom tradycyjnym czy prawicowym, ale jest to niewielka zmiana oraz widoczna dysproporcjonalnie w wyborach z powodu, o którym już wspominałem…

Znowu panu przerwę: ja, twierdzę, że, niestety, jest to zmiana wyraźna i narastająca, ale, proszę kontynuować…

Otóż ci nieliczni nosiciele takich poglądów, czując zagrożenie swego świata dysproporcjonalnie się mobilizują, by go bronić oraz skupiają na popieraniu jednej, konkretnej partii, gdy tymczasem obóz liberalno-demokratyczny ma poczucie dominacji oraz trendów, które im sprzyjają, przez co nie jest tak silnie zmobilizowany, a na dodatek jest pluralistyczny – głosuje na liczne partie od umiarkowanej lewicy przez liberalne centrum, po konserwatystów i chrześcijańskich demokratów po prawej stronie spektrum. Po drugie, widoczne było to w ostatnich wyborach do Parlamentu Europejskiego – prawicowi radykałowie ponieśli klarowną porażkę, poza Węgrami, Polska i poniekąd Włochami, w nie byle jakich krajach, takich jak: Holandia, Hiszpania, Dania, Rumunia, Słowacja, Portugalia lub doznali rozczarowania w takich, jak Niemcy, Austria, Grecja, reszta Skandynawii, czy Francji. W wyniku czego mają dziś niewiele do powiedzenia w sprawie przyszłego kształtu UE.

Tak, chwała Bogu, ponieśli klęskę, ale jeszcze kilka-kilkanaście lat temu nie ponieśliby porażki, z tej prostej przyczyny, że prawie w ogóle ich nie było w Parlamencie Europejskim. A teraz są i to w dużej ilości.

Boga tu nie było… Ot racjonalne ludzkie decyzje… Ad rem: nie, tak jest tylko w stosunku do końcówki lat 90., natomiast sytuacja w latach 70. była o wiele gorsza, niż dzisiaj. Wojna domowa w Irlandii, RAF w Niemczech, Czerwone Brygady we Włoszech... same partie komunistyczne – nie wspominając o prawicowym radykalizmie – w niektórych krajach zdobywały po 20-30 proc. głosów.

***

Radosław Markowski - politolog, profesor nauk społecznych, specjalista w zakresie porównawczych nauk politycznych i analiz zachowań wyborczych. Kierownik wielu międzynarodowych i polskich projektów badawczych, członek rad redakcyjnych najważniejszych politologicznych czasopism, autor licznych publikacji w prestiżowych czasopismach i wydawnictwach (Oxford, Cambridge, Sage, Routledge).

(KF)