Tijdens het slotdebat werd gedebatteerd over thema’s als zorg, klimaat en islam. Als eerste kwamen de lijsttrekkers van vijf kleine partijen aan het woord, daarna volgden één-op-één-debatten tussen de acht lijsttrekkers van de grotere partijen.

Lees hier het liveblog over het debat terug

We checkten tijdens het debat elf uitspraken. Daarvan waren er 5 waar, 1 grotendeels waar, 3 onwaar en 1 niet te checken.

Lees de factchecks hieronder terug.

live check Wilders (PVV): ’60 procent van de Marokkanen is voor hun 23e in contact gekomen met de politie’ PVV-leider Geert Wilders heeft het vaker gezegd: zes op de tien Marokkaanse jongeren komt voor hun 23e in contact met de politie. NRC checkte twee keer eerder vergelijkbare uitspraken van hem. In 2012 was de conclusie ‘half waar’; in 2014 ‘onwaar’. En nu? Mogelijk verwijst Wilders naar het Jaarrapport Integratie 2012 van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). Daarin staat: “Van alle jongens van Marokkaanse herkomst is 65 procent tussen zijn twaalfde en drieëntwintigste levensjaar weleens aangehouden”. Maar dat ging dus expliciet over jongens; Wilders had het vanavond over álle jongeren, dus ook meisjes. 46 procent van de Marokkaanse jongeren tot 23 jaar is wel eens opgepakt, bleek uit het rapport van het SCP. Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) kijkt in haar Jaarrapport Integratie 2016 naar ‘jongvolwassenen’, tussen de 18 en 24 jaar. Uit die cijfers blijkt dat in 2015 één op de tien Marokkaanse jongvolwassenen verdachte was van een misdrijf. In het rapport ‘Integratie in Zicht’ uit december 2016 schrijft het SCP dat 70 procent van de 30-jarige Marokkaanse mannen ooit verdachte is geweest van een misdrijf. Bovendien heeft niet iedereen die verdacht wordt ook daadwerkelijk een misdrijf gepleegd. Zoals het SCP in 2012 zelf schreef: “Als de politie extra alert is op het gedrag van niet-westerse migranten of op delicten die vooral deze groepen plegen, komen zij eerder als verdachte in de registraties terecht.” Etnische profilering door de politie is eerder door onder andere aangetoond door Amnesty International (pdf). Meer dan zestig procent van de Marokkaanse jongens onder 23 jaar is inderdaad wel eens aangehouden door de politie. Maar Wilders had het over jongeren in het algemeen: uit cijfers uit 2012 blijkt dat 46 procent van de Marokkaanse jongeren voor hun 23e is opgepakt. Maar dat betekent niet dat ze ook daadwerkelijk een misdrijf gepleegd hebben, zoals het SCP zelf nuanceerde.

Wij beoordelen deze stelling als Onwaar

Gecheckt door Mark Lievisse Adriaanse

live check Rutte (VVD): ‘De toestroom vanuit Turkije is afgenomen met meer dan 90 procent’ Op 20 maart 2016 ging de Turkijedeal in. De maanden daarvoor kwamen er steeds tienduizenden migranten per boot aan op de Griekse eilanden, blijkt uit cijfers van VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR. In november 2015 waren dat er 122.228, in december 99.874, in januari 59.902 en in februari 55.222. Sinds april 2016, na de deal, zijn er in geen enkele maand meer dan 3.500 migranten aangekomen op de Griekse eilanden, volgens deze UNHCR-cijfers. Meestal zijn het er tussen de duizend en drieduizend. Dat is inderdaad een daling van meer dan 90 procent. In Nederland liggen de cijfers anders: daar is de daling minder sterk. Maar omdat de uitspraak werd gedaan in de context van de Turkijedeal, beoordelen we deze stelling als waar.

Wij beoordelen deze stelling als Waar

Gecheckt door Christiaan Pelgrim

live check Roemer (SP): ‘De helft van de verzorgingshuizen is de afgelopen jaren gesloten’ Vooropgesteld: er is geen landelijke lijst van verzorgingshuizen die sluiten. Het beleid van het kabinet is erop gericht om ouderen langer thuis te laten wonen. Eenvoudig gezegd zijn ouderen met een ‘lager zorgprofiel’, die minder gebrekkig zijn, niet meer welkom in een verzorgingshuis. De facto betekent dit dat verzorgingshuizen veranderen in verpleeghuizen, voor zwaardere gevallen. Of sluiten, als de huizen geen zwaardere patiëntenpopulatie weet aan te trekken. In 1980 woonden 150.000 ouderen in een verzorgingshuis, in 2010 waren dat er 84.000 terwijl het aantal 80-plussers in dezelfde periode meer dan verdubbeld is. Dit schrijft het kabinet in vrijwel iedere kabinetsbrief over het onderwerp. En: het aantal verpleeghuisplekken (voor zwaardere gevallen) is in dezelfde periode gestegen van ongeveer 46.000 in 1980 tot 74.000 in 2010. Staatssecretaris Van Rijn schrijft dan: ,,Het onderscheid tussen verpleeg- en verzorgingshuizen vervaagt steeds meer.” Tot zover het verhaal van het kabinet. Want volgens vooral de SP en de PVV zijn dat praatjes voor de bühne en betekenen de maatregelen van het kabinet simpelweg de sluiting van verzorgingshuizen. Er zijn ook onderzoeken naar de sluiting van verzorgingshuizen. Het bekendste is dat van Bureau Berenschot, uit 2013. Het is geen rapport, maar het zijn berekeningen op basis van meldingen uit de praktijk. Daaruit blijkt dat op termijn sluiting zou kunnen dreigen voor 800 van de 2.000 verzorgingshuizen. Dat zou 40 procent zijn. De SP heeft in februari nog gevraagd om de laatste cijfers over sluitende verzorgingshuizen, maar de antwoorden zijn nog niet gepubliceerd.

Doordat er geen landelijke lijst van sluitende verzorgingshuizen wordt bijgehouden, beoordelen we deze stelling als niet te checken.

Wij beoordelen deze stelling als Niet te checken

Gecheckt door Enzo van Steenbergen

live check Segers (CU): ‘Denemarken produceert vijf keer zoveel duurzame energie als Nederland’ Denemarken is al jarenlang een pioniersland als het gaat om de productie van duurzame energie. In 1977 installeerden de Denen al hun eerste windturbines. Inmiddels is dat aantal gestegen tot ruim 6.000 actieve turbines die gezamenlijk 14 miljard kWh produceren, zo bleek vorig jaar in een reportage van Brandpunt. Dat is voldoende om ruim 3 miljoen huishoudens van elektriciteit te voorzien. In Nederland wekken 2.333 windturbines zo’n 4 miljard kWh op. Die achterstand bij het opwekken van duurzame energie geldt ook voor andere vormen van duurzame energie. In Nederland wordt slechts 5,5 procent van alle verbruikte energie duurzaam opgewekt. Internationaal gezien bevindt Nederland zich daarmee in de achterhoede. Uit de Energy Sustainability Index van de Word Energy Council bleek dat in 2012 26 procent van het totale energieverbruik in Denemarken opgewekt werd uit duurzame energie. Twee keer zoveel als in Duitsland (12,4 procent) en vijf keer zoveel als in Nederland (4,5 procent). Sindsdien sloot verantwoordelijk minister Kamp (Economische Zaken, VVD) het energieakkoord met het bedrijfsleven, overheden en maatschappelijke organisaties. Sinds 2009 hebben Europese landen de EU-richtlijn Hernieuwbare Energie bindend verklaard, met voor elke lidstaat doelstellingen voor het jaar 2020. Nederland heeft zichzelf toen een doelstelling van 14 procent opgelegd. Vorig jaar april meldde het Centraal Bureau voor de Statistiek, op basis van cijfers van Eurostat, dat Nederland in 2014 nog maar 5,5 procent van de energie uit duurzame bronnen, 8,5 procent verwijderd van de Europese doelstelling. Vergeleken met die Nederlandse 5,5 procent scoren landen Zweden en Finland 53, respectievelijk 39 procent. Denemarken scoorde 29,2 procent. Volgens Segers produceert Denemarken vijf keer zoveel schone energie als Nederland. “We zitten op het niveau van Luxemburg en Malta”, voegde hij daaraan toe. Luxemburg scoort 4,5 procent, Malta 4,7 procent.

Wij beoordelen deze stelling als Waar

Gecheckt door Jos Verlaan

live check Wilders (PVV): ‘In de gevangenissen is 60 procent allochtoon’ Hierover houdt het Centraal Bureau voor de Statistiek cijfers bij. De laatste cijfers zijn wat ouder: over 2015, gepubliceerd afgelopen december. In het persbericht schrijft het CBS: “Van de gedetineerden in 2015 had ruim 36 procent een Nederlandse achtergrond, 62 procent had een migratieachtergrond. Van de resterende 2 procent is de achtergrond onbekend. Deze verhouding is de laatste jaren niet veranderd.” Het CBS maakt een onderverdeling in Westers en niet-Westers allochtoon: 17,7 procent van de gevangenen was Westers allochtoon, 44,5 procent niet-Westers allochtoon.

Wij beoordelen deze stelling als Waar

Gecheckt door Marike Stellinga

live check Klaver (GroenLinks): ‘Bij het CDA krijgt een bankier er tien keer zoveel bij als een postbezorger’ De lijsttrekker van GroenLinks had in het één op één-debat met CDA-leider Sybrand Buma veel verschillende varianten nodig om hem in te wrijven dat de inkomensverschillen in het CDA-verkiezingsprogramma de komende jaren zullen toenemen. Hij zei onder meer dat ,,mensen die meer dan een ton verdienen – bijvoorbeeld een bankdirecteur – er bij het CDA tien keer zoveel bij krijgen als een postbezorger of iemand die in de thuiszorg werkt, of een conciërge”. Klaver heeft de tabellen met de ‘mediane koopkrachteffecten’ die het Centraal Planbureau heeft uitgerekend goed in z’n hoofd geprent. Uit die cijfers blijkt (voor koopkrachteffecten CDA zie tabel 6.7 op pagina 109) dat de CDA-maatregelen die de koopkracht raken voor de mensen met een laag inkomen inderdaad minder positief werken dan voor mensen met een midden of hoog inkomen. De groep met inkomens van 35.875 euro of lager gaan er bij het CDA in de periode 2018-2021 0,1 procent per jaar op vooruit. De hoogste inkomensgroep, vanaf 102.500 euro per jaar, stijgen volgens het CDA gemiddeld met 1,1 procent per jaar. Ter vergelijking: bij GroenLinks liggen dat koopkrachtbeeld andersom. De laagste inkomens gaan er volgens het CPB met het GroenLinks-beleid 1,2 procent per jaar op vooruit; de hoogste inkomens met 0,3 procent.

Wij beoordelen deze stelling als Waar

Gecheckt door Philip de Witt Wijnen

live check Wilders (PVV): ‘In de bijstand is 60 procent allochtoon’ Geert Wilders zei in het debat met Lodewijk Asscher (PvdA) dat 60 procent van de bijstand bestaat uit allochtonen. De laatste cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek over de bijstand gaan over december 2016. Het CBS telt in december 467.000 mensen met een bijstandsuitkering (tot de AOW-leeftijd). Daarvan zijn 188.000 mensen volgens het CBS autochtoon. 46.000 mensen met een bijstandsuitkering zijn westerse allochtonen, 233.000 niet-westers allochtoon. Tel je die laatste twee groepen op, dan kom je op 60 procent van de mensen met een bijstandsuitkering.

Wij beoordelen deze stelling als Waar

Gecheckt door Marike Stellinga

live check Rutte (VVD): ‘De CU verhoogt de energierekening van middenklasse-gezinnen met honderden euro’s per jaar’ De premier viel hier Gert-Jan Segers aan, de lijsttrekker van de ChristenUnie. Nu de economie weer aantrekt moet de middenklasse volgens Rutte in koopkracht vooruit gaan, maar volgens hem zorgen verschillende milieubesparende maatregelen er in het verkiezingsprogramma van de ChristenUnie juist voor een tegenvaller in de portemonnee, van ,,honderden euro’s per jaar op de energierekening”. Rutte noemde per saldo een bedrag van ,,bijna 5 miljard per jaar”. Dat bedrag gedeeld door het aantal huishoudens in Nederland, ruim 7,7 miljoen in 2016, is bijna 650 euro per huishouden – inderdaad ‘enkele honderden euro’s’. Maar klopt ook de 5 miljard euro voor het totaal aan milieuheffingen? In het doorrekenrapport Keuzes in Kaart van het Centraal Planbureau blijkt dat de ChristenUnie in de komende kabinetsperiode (2018-2021) de ‘belastingen op milieu’ inderdaad met 4,9 miljard euro laat oplopen. Maar dat valt voor een niet precies vast te stellen deel bij bedrijven en niet bij gezinnen. Op de langere termijn, ná 2021, wijst het CPB wel een bijzondere lastenverzwaring die ,,verondersteld relevant te zijn voor gezinnen”. Dat gaat om een bedrag van, inderdaad, 5 miljard euro, waarmee de ChristenUnie de zogeheten ODE-heffing wil verhogen. Dat is een extra energiebelasting die is ingevoerd om de investering in duurzame energie te stimuleren. Omdat het niet duidelijk is of Rutte over de korte of langere termijn sprak, beoordelen we zijn stelling als grotendeels waar.

Wij beoordelen deze stelling als Grotendeels waar

Gecheckt door Philip de Witt Wijnen

live check Krol (50Plus): ‘Ouderen zijn er tot 30 procent in koopkracht op achteruit gegaan’ Henk Krol gaat met deze uitspraak te kort door de bocht. Het is een van de punten waarop de lijsttrekker van 50Plus voortdurend op hamert: de achterblijvende koopkracht van ouderen. Hij gebruikt daarvoor steevast een grafiek die het Centraal Bureau voor de Statistiek in september publiceerde. Daarin zie je dat de koopkracht van werkenden tussen 2000 en 2015 groeide en dat de koopkracht van gepensioneerden gelijk bleef. Hieruit kan je concluderen dat de koopkracht van gepensioneerden 30 procent achterbleef bij die van werkenden zoals Krol ook vaak zegt. Maar niet dat ouderen in koopkracht er 30 procent op achteruitgingen. Het CBS maakt overigens een belangrijke kanttekening bij deze vergelijking tussen werkenden en gepensioneerden: een verschil in koopkrachtgroei tussen werkenden en gepensioneerden is niet gek. De meeste gepensioneerden maken „geen grote inkomenssprongen meer als gevolg van het vinden van een baan, het krijgen van een bonus of loonsverhoging of het maken van promotie. Daardoor is hun koopkrachtontwikkeling lager dan die van de totale bevolking”, merkten de statistici vorige week dinsdag nog op in een persbericht. Dat gezegd hebbende: vrijwel alle gepensioneerden zijn er sinds de financiële crisis in 2008 in koopkracht op achteruit gegaan. Dat komt niet doordat het staatspensioen AOW daalde maar de aanvullende pensioenen. Pensioenfondsen konden pensioenen niet indexeren, soms moesten ze zelfs op de pensioenen korten. Vooral gepensioneerden met hoge aanvullende pensioenen merkten dat: zij gingen er in koopkracht het meest op achteruit. Omdat in de jaren voor de crisis de koopkracht van gepensioneerden wel toenam is de koopkracht van de gemiddelde gepensioneerde sinds 2000 gelijk gebleven. Gepensioneerden met een klein aanvullend pensioen tot 5.000 euro gingen er tussen 2000 en 2015 wel op vooruit. Gepensioneerden met een aanvullend pensioen van 20.000 euro of meer gingen er fors op achteruit. Maar ook deze groep ging er niet 30 procent in koopkracht op achteruit. De koopkracht van gepensioneerden is volgens een CBS-grafiek die 50Plus vaak gebruikt 30 procent achtergebleven bij die van werkenden. Maar daaruit kun je niet concluderen dat ouderen er 30 procent in koopkracht op achteruit zijn gegaan zoals Krol in het debat zei.

Wij beoordelen deze stelling als Onwaar

Gecheckt door Marike Stellinga

live check Rutte (VVD): ‘De toestroom vanuit Turkije is afgenomen met meer dan 90 procent’ Op 20 maart 2016 ging de Turkijedeal in. De maanden daarvoor kwamen er steeds tienduizenden migranten per boot aan op de Griekse eilanden, blijkt uit cijfers van VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR. In november 2015 waren dat er 122.228, in december 99.874, in januari 59.902 en in februari 55.222. Sinds april 2016, na de deal, zijn er in geen enkele maand meer dan 3.500 migranten aangekomen op de Griekse eilanden, volgens deze UNHCR-cijfers. Meestal zijn het er tussen de duizend en drieduizend. Dat is inderdaad een daling van meer dan 90 procent. In Nederland liggen de cijfers anders: daar is de daling minder sterk. Maar omdat de uitspraak werd gedaan in de context van de Turkijedeal, beoordelen we deze stelling als waar.

Wij beoordelen deze stelling als Waar

Gecheckt door Christiaan Pelgrim

00