De nieuwe televisieschermen trekken de aandacht bij de Mediamarkt. Veel mensen met een problematische schuld gaan een verzendhuiskrediet aan. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Toen Joyce Postma vorig jaar het huis van haar overleden moeder leeghaalde, kreeg ze zelf bijna een hartverzakking. In het huishoudboekje stond nog een schuld bij Wehkamp genoteerd. 3.101 euro voor een Samsung-tablet, wat kleding en extra krediet. En dat alles tegen 14 procent rente.

Bizar, vond Postma, haar moeder moest al jaren rondkomen van 1.100 euro per maand. Ze belde de Wehkamp om verhaal te halen. Goed dat ze contact opnam, vonden ze daar, dan kon ze direct de schuld overnemen.

Postma is niet de enige die nu een krediet afbetaalt bij een postorderbedrijf. In 2019 stonden meer dan 486 duizend zogenoemde verzendhuiskredieten open. Ze baren minister Wopke Hoekstra van Financiën zorgen, schreef hij in januari in een brief aan de Tweede Kamer. Vooral omdat het aantal klanten met een betaalachterstand bij dergelijke kredieten zeer hoog is, namelijk 26 procent. Ter vergelijking: bij doorlopende kredieten is dat 4,5 procent.

Reportage Jeroen van Bergeijk

Het probleem is niet nieuw. Sterker nog: bedrijven als Wehkamp verstrekken al kredieten sinds ze bestaan. Maar de reportage van Volkskrant-journalist Jeroen van Bergeijk, die undercover ging bij het callcenter van het bedrijf, zette de discussie deze week weer op scherp. Want waarom raken nog steeds zoveel mensen in de problemen door het kopen op krediet, en wie moet dat eigenlijk oplossen?

Het klinkt bijna Cruijffiaans: mensen die iets kunnen betalen, kopen niet op krediet. Het zijn de mensen die iets niet kunnen betalen, die een lening aangaan. Dat hoeft niet per se verkeerd te zijn, zegt lector schulden Nadja Jungmann van de Hogeschool Utrecht. Als de wasmachine stukgaat maar het eind van de maand nog niet in zicht is, kan het een uitkomst zijn. De pijn zit echter bij de rente op die kredieten, die kan oplopen tot 14 procent. Het wettelijke maximum.

Dat valt eigenlijk niet meer uit te leggen in een tijd dat hypotheken kunnen worden afgesloten tegen 0,8 procent rente en spaarders bij grote banken zelfs moeten toeleggen op hun tegoed, vindt Jungmann. ‘Als je kijkt wie aankopen doen op afbetaling dan zijn dat vooral de mensen die de eindjes aan elkaar knopen. Klopt het dan dat de groep die al klem zit de hoofdprijs betaalt, terwijl lenen voor de rest van ons bijna gratis is?’

Niet overzien

Natuurlijk ligt de verantwoordelijkheid om zo’n lening aan te gaan allereerst bij de consument zelf. Maar juist mensen die al in financiële nood zitten, kunnen volgens de lector de consequenties niet altijd overzien. Misschien wel de reden dat 22 procent van de Nederlanders met een problematische schuld ook een verzendhuiskrediet heeft. Jungmann: ‘Aanhoudende geldzorgen maken dat je bij de dag gaat leven. Die mensen zijn bezig met wat op de korte termijn helpt, niet met de rente.’

Dat was ook het geval bij alleenstaande moeder Shanna de Freitas (37). Tien jaar geleden kocht ze via Wehkamp een fiets om voor haar toenmalige werk van schoonmaakadres naar schoonmaakadres te pendelen. Dat bedrag vertienvoudigde al snel met de aankoop van kleding, dekbedovertreksets en spulletjes voor in huis. ‘Ik zat lang vol illusies en dromen over de toekomst. Ik dacht: ik moet deze periode door en dan komt het goed en kan ik alles in één keer afbetalen. Inmiddels gaat het beter, maar ik ben nooit financieel stabiel geworden.’ Al jaren betaalt ze 44 euro per maand, waarvan een groot deel rente.

Fictief inkomen

De Freitas kon voor haar lening gewoon een fictief inkomen opvoeren. Inmiddels zijn de regels om op krediet te kopen aangescherpt, met onder meer een BKR-check, maar het is nog altijd eenvoudig. In sommige webwinkels wordt het zelfs aangemoedigd. ‘Waarom alles in één keer betalen? Betaal per maand’, adviseert Mediamarkt. Naast de totaalprijs vermeldt dat steevast het lage maandbedrag. Sommige websites, zoals Wehkamp, bieden ook aan om bij de aankoop nog wat bij te pinnen.

Ronald Andeweg (58) vergelijkt het met de zakken drop die bij supermarktkassa’s liggen: te aanlokkelijk om te weerstaan. Hij twijfelde dan ook geen moment toen hij bij het afrekenen van zijn (al veel te dure) laptop het aanbod kreeg om nog wat extra geld op te nemen. ‘Binnen een paar klikken was het gedaan, het geld stond nog dezelfde dag op mijn rekening. Echt ongelooflijk.’

Natuurlijk hing aan al het gemak wel een prijskaartje: 2.000 euro plus rente. Een bedrag dat hij met zijn parttimebaan bij de kringloopwinkel nauwelijks afgelost kreeg. ‘Er wordt wel gezegd: als het te mooi lijkt om waar te zijn, is dat ook meestal ook zo.’

Pervers

Nibud-directeur Arjan Vliegenthart vindt het ronduit ‘pervers’ dat de consument met dergelijke kredieten wordt verleid. De afgelopen jaren zijn al grote stappen gezet om lenen minder aantrekkelijk te maken. Zo is het moeilijker om een hypotheek of persoonlijke lening af te sluiten. Webwinkels zouden volgens hem moeten volgen. ‘We hebben het huis geïsoleerd, het dak geïsoleerd maar de achterdeur staat nog altijd open. Daar kan maatschappelijk gezien een hoop kou door ontsnappen.’

Vliegenthart pleit daarom voor overheidsingrijpen. Ook lector Jungmann vindt het tijd dat minister Hoekstra de maximale rente verlaagt. Want zolang verzendhuizen er goed geld aan verdienen, ontbreekt voor hen elke prikkel om er zelf iets aan te veranderen. Jungmann: ‘Als je begin 2000 overdag de radio aanzette, hoorde je om de haverklap allerlei reclames voor flitskredieten. Dat stopte pas toen het kabinet met een wet kwam.’

Verlaging rente

In het regeerakkoord heeft het kabinet als doel gesteld om het aantal problematische schulden terug te dringen. Minister Hoekstra heeft de verzendhuizen in 2018 al opgeroepen om hiertegen maatregelen te nemen. In januari concludeerde hij dat effecten van die maatregelen nog onvoldoende zichtbaar zijn. Hij heeft daarom een laatste waarschuwing afgegeven en onderzoekt of aanvullende stappen nodig zijn. Daarbij kijkt hij ook naar een verlaging van de rente.

Ondertussen zeggen de verzendhuizen er alles aan te doen om de consument te informeren. Zo kijkt Mediamarkt naar eigen zeggen altijd of de gekozen betaalmethode bij de klant past. Wehkamp wijst op de uitgebreide rekentabellen op zijn productpagina’s ‘waardoor het voor de klant heel inzichtelijk is wat de rente en het uiteindelijke bedrag is’. Bovendien kunnen klanten met financiële problemen altijd contact opnemen om samen te zoeken naar een oplossing, laat een woordvoerder weten.

In het geval van Postma resulteerde zo’n gesprek erin dat de 14 procent rente op de schuld van haar overleden moeder niet meer optelt. Sinds augustus betaalt ze 66 euro per maand aan Wehkamp. Ze heeft nog 2.773 euro te gaan.