Deur MARTHINUS VAN BART

Dit is vanjaar presies ’n eeu gelede dat die Rebellie van 1914 plaasgevind het toe ’n beduidende getal Afrikaners met wapengeweld teen die Britse oorheersing van Suid-Afrika in opstand gekom het.

In 1910 het Suid-Afrika ’n sogenaamde Unie met ’n eie bestuur geword. Dit was egter klugtig deurdat Britse pionne aan die stuur van sake was, ’n Britse goewerneur-generaal Londen hier verteenwoordig het, en die Britse vlag, die Union Jack, sy aan sy met die landsvlag voor alle staatsgeboue gewapper het. Selfs in die sentrum van die landsvlag was daar ’n Union Jack teenwoordig. Brittanje het indertyd tot die Eerste Wêreldoorlog toegetree en het verwag dat Suid-Afrika, wat sedert die afloop van die Anglo-Boereoorlog in 1902 onder die Britse vlag verkeer en onder die gesag van ’n Britse goewerneur-generaal gestaan het, sy belange daarin sou dien.

Nie net moes Afrikaners aan die kant van Brittanje in Europa die wapen teen Duitsland gaan opneem nie, maar hulle moes ook Duits-Suidwes-Afrika binneval en beslag op die diamantmyne daar lê. Laasgenoemde is kort daarna deur die Brits-Joodse diamant- en goudbaron sir Ernest Oppenheimer oorgeneem, en sy kapitalistiese sakeryk besit dit vandag nog. Die opstand van die Afrikaners teen die destydse plaaslike regering as verteenwoordiger van die Britse Ryk onder genls. Louis Botha, premier, en Jan Smuts, minister van verdediging, is bloedig onderdruk. Maar in plaas daarvan dat die rebelsheid daarmee uitgedoof is, het dit bloot op passiewe wyse as ’n nasionale krag voortgestu totdat dit in 1948 by die stembus die oorhand oor die landsregering gekry en die Union Jack in 1961, met Republiekwording, van Suid-Afrika se vlagpale gestryk is en die goewerneur-generaal deur ’n staatspresident vervang is.

Sedert die oorname van die politieke mag in die land deur ’n oorweldigende swart meerderheid onder leiding van die ANC – en met buitelandse geldelike en militêre hulp, vernaamlik van Brittanje – word die inherente rebelsheid van die Afrikaner en sy kultuur onverpoos allerlei vernederende skeldname toegedig, en word daar met anti-Afrikaner-propaganda probeer om, onder meer, die Rebellie van 1914 af te maak as ’n ongeregverdigde oproermakery deur emosionele agterlikes, ’n soort subkultuur van “bywoners”. Hierdie pro-“struggle”-skrywers word uit die geledere van akademici aan universiteite gewerf om geloofwaardigheid aan ’n politiek gedrewe smeerveldtog te probeer gee.

Maar die vraag na die aard en herkoms van die rebelsheid van die Afrikaner en, onder meer, die Rebellie van 1914, is nie nuut nie. Die filosoof, regsgeleerde en dramaturg W.A. (Bill) de Klerk het reeds in 1957 die soeklig daarop laat val met sy boek The Puritans in Africa. In deel twee: “Roots and Relations”, ondersoek hy in die afdeling “Rebels not Revolutionaries” die herkoms van die inherente rebelsheid van die Afrikaner as nasionale karaktertrek.

Hy gaan terug na die voorgeskiedenis van die Dietse, Hugenote en (in ’n mindere mate) Skotse voorouers van die Afrikaners om aan te toon dat die geskiedenis van rebelsheid van hierdie volke of groepe vernaamlik in hul eties-religieuse stellingname, hul sin vir geregtigheid en hul vryheidstrewe gesetel het. Hy toon aan dat hul rebelsheid in wese ’n verwerping van en weerstand teen tirannie, onreg en ’n kragdadige oorheersing deur vreemde volke, instellings of magsgroeperings was. Weens die bloedige aard van hierdie geskiedkundige konflikte het die gedetermineerde rebelsheid van die Afrikaner so intens geword, dat dit in die genetiese materiaal van die nageslagte vasgelê is.

DIE DIETSE HELDESTRYD TEEN VREEMDE OORHEERSING

Die Bataviere: Die rebelsheid van die Dietse volke dateer van die Romeinse tydperk toe die Bataviere in 68 n.C. teen Romeinse oorheersing en onderdrukking in opstand gekom het. Toe die Nederlandse bevolking by die eeuwisseling van die laat 1700’s en die vroeë 1800’s soos elders in Europa teen die feodale onderdrukkingstelsel in opstand gekom en daarvan verlos is, het hy die Bataafse Republiek uitgeroep. Hierdie naam is ontleen aan die Bataviere van die eerste eeu ná Christus. Die leier van die Bataviere, Gaius (Claudius) Julius Civilis, ’n offisier in die Romeinse leër, het die rebellie gelei. Hy was ’n begaafde mens, en sy slagspreuk, “Vryheid is ’n geskenk selfs aan stom diere, maar dapperheid is die spesifieke seëning wat aan die mens gegee is”, is geboekstaaf. In 70 n.C. het ’n oormag Romeinse slagordes hom gedwing om vir vrede te onderhandel om te voorkom dat die Batavierse volk uitgewis word.

Die Protestante – Die Watergeuse: Nadat Rooms-Katolieke Spanje deur sy vereniging met die Habsburgse ryk deur Karel I (1516–’56) Nederland bekom het, het die Dietse Protestante teen die Rooms-Katolieke Spaanse bewind in opstand gekom in ’n oorlog wat tagtig jaar geduur het. Teen 1572 het daar ’n wending gekom toe die Protestantse Watergeuse in die noorde van Nederland die gehate Spanjaardse heersers met hul angswekkende Inkwisisie stelselmatig uit die land begin verdryf het. Die Watergeuse het in die volgende jaar die vloot van die tirannieke hertog van Alva in die Zuider Zee vernietigend verslaan. (Die res van die Spaanse vloot, die Armada, is in 1588 deur die Engelse vloot van die Protestantse koningin Elizabeth I aan die Britse kus vernietig.)

Hierdie heroïese Bataviere en Watergeuse wat vir hul vryheid tot die dood toe geveg het, was die voorouers van die Dietse nedersetters aan die suidpunt van Afrika. In die gene van daardie Kaapse pioniers het die rebelsheid, standvastigheid en deursettingsvermoë van hul vrome voorouers permanent gesetel en het dit hulle en hul nageslagte in staat gestel om oor drie eeue heen as Afrikaners hulle betreklik vry van die dwingelandy van oorheersing deur vreemde, tirannieke heersers te worstel.

Die Franse Hugenote se stryd om geloofsvryheid: Bill de Klerk skryf in The Puritans in Africa dat die Hugenote éérs vryheidstryders was voordat hulle ’n Kerkgenootskap geword het. Hulle was vrome stryders wat tirannie hartstogtelik teengestaan het. Hul opstand was ’n rebellie van die Hugenote adel, wat aan die leierskap van ’n Protestantse strydersmag gestaan het en die bestaan van ’n elite-staat binne ’n staat gepropageer het.

“Hierdie Hugenote-rebellie was nooit die opstand van ’n vervreemde bevolking wat op hul eie verwerping gereageer en hulle vereenselwig het met ’n sosiaal politieke ideaal wat deur ’n [magsugtige] intellektuele elite vir hulle uitgewerk is nie,” lewer hy kommentaar op die hedendaagse ANC-“struggle”, in wese ’n magsdwingelandy, gegrond op ’n ideologiese meesterplan vanuit die buiteland en verkry deur ’n etniese meerderheid by die “demokratiese” stembus.

Die benaming Huguenot: Oor die herkoms van die Franse benaming Huguenot is vele bespiegelings: Een mening is dat dit “moedswilliges” of “oproeriges” beteken. Onder die Hugenote self het die naam ’n eretitel geword.

Rooms-Katolieke Oppermag: Die oorheersende geloof sedert Konstantyn die Grote van die Romeinse tydperk was die Rooms-Katolieke Kerk, magtig weens die ingeweefdheid daarvan by die koningskap oor feitlik die hele Europa. Die toenemend onhoudbare tirannie van hierdie Kerk-koningskap-alliansie in ’n feodale stelsel het veral ná die Kruistogte daartoe gelei dat die Hervorming, wat ingelei is deur teoloë soos Johannes Calvyn, Johannes Huss, Martin Lüther, John Knox en ander, bekend as Protestante, posgevat het. Die nuwe Kerkbeweging is egter stelselmatig bloedig brutaal deur die magtige Rooms-Katolieke Kerk onderdruk.

Vervolgingswaansin: In Frankryk onder Hendrik II (regeer 1547-1559) het ’n vervolgingswaansin teen die Protestante losgebars en groot talle is vermoor. Sy opvolger, Hendrik IV, probeer die geweldpleging stopsit deur die Edik van St. Germain op 17 Januarie 1561 uit te vaardig wat Hugenote die reg verleen om godsdiens op hul manier te beoefen, maar die parlement, onder druk van die Rooms-Katolieke Kerk, weier om die edik te onderskryf. Op 1 Maart 1562 is by Vassy 250 Hugenote vermoor of ernstig beseer.

St. Bartolomeus-nag: Tien jaar later, in die nag van 23 op 24 Augustus 1572, bekend as St. Bartolomeus-nag, is duisende Hugenote uit hul wonings gedryf en in ’n bloedige orgie gruwelik vermoor. In Parys is 10 000 in die strate geslag, en oor die hele Frankryk nagenoeg 100 000.

Heksejag op Hugenote: Honderde duisende Hugenote het paniekbevange uit die land gevlug. Die vervolging het daarop in ’n heksejag op die agtergeblewenes oorgegaan, en martelings, brandstapels, verbanning na galeie as roeislawe en langdurige opsluiting in tronke was aan die orde van die dag.

Die pous in die Vatikaan, Rome, Gregorius XIII, het ’n loffees in die strate van Rome laat hou en ’n spesiale gedenkpenning laat munt om die slagting van St. Bartolomeus-nag as “’n skitterende oorwinning vir die Rooms-Katolieke Kerk” te gedenk.

Edik van Nantes: Toe Hendrik IV (Hendrik van Navarre) in 1598 op die Franse troon kom, het hy op 13 April die Edik van Nantes uitgevaardig wat geloofsvryheid waarborg sodat die vervolging van die Hugenote en veral die nadelige gevolge daarvan op die Franse ekonomie stopgesit kon word. Die bloedvergieting het toe bedaar.

Herroeping van die Edik van Nantes: Toe Lodewyk XIV in 1661 op die troon kom, het die wiel teen die Hugenote opnuut begin draai. Die Edik van Nantes word op 22 Oktober 1685 herroep en die vervolging van die Hugenote vlam weer op. Nog duisende Hugenote het uit Frankryk na ander Europese lande gevlug. Na raming het 1,3 miljoen Hugenote van 1669 tot 1697 uit Frankryk gevlug.

HUGENOTE AAN DIE KAAP DIE GOEIE HOOP

In 1688 het ’n groep van sowat 120 Hugenote wat tydelik in Nederland ’n veilige hawe gevind het, na die Kaap die Goeie Hoop gekom om ’n nuwe lewe in ’n nuwe vaderland te begin.

Tien jaar later was daar reeds 250 Hugenote aan die Kaap gevestig.

Eers die handel, dan die geloof: In teenstelling met die geïmpliseerde “goeie hoop” van die Kaap, het sake egter nie so gunstig hier vir die Hugenote verloop as waarop hulle gehoop het nie. Die slagspreuk van die Vereenigde Oos-Indiese Kompanjie was “eerst de Commercie, dan de Religie”, en in 1701 het die direkteure van die VOC, die Here XVII, bepaal dat die Franse hul taal en kultuur moes laat vaar en die Nederlandse kultuur van die Kaap omhels. Hul plase is met opset tussen dié van die Nederlanders geplaas, en ’n verbod is afgekondig op die gebruik van die Franse taal in die kerke en skole.

Ook is die Hugenote aan die buitewyke van die Kaap in die omgewing van die Hottentots-Holland-bergreeks en die Drakenstein-bergreeks uitgeplaas, waar ongediertes en plunderende roofbendes Koina en Boesmans skuilgehou het.

Die Hugenote moes daar as buffer dien vir die veiligheid van die meestal Nederlandse Vryburgers en VOC-amptenary wat oor die res van die Boland, die Skiereiland en die Kaapse Vlakte versprei was.

Wortels van Afrikaans: Ontneem van hul eie kultuur en taal, is dit dan ook te verstane dat die rebelse karaktereienskappe van die Hugenote na vore sou kom. Met wrewel het hulle noodgedwonge Nederlands in kerk en skool “omhels”, maar terselfdertyd hulle sterk beywer vir die vestiging van ’n geheel nuwe taal, Afrikaans: Die taal van die boer, matroos, soldaat, werker en slaaf.

Dit was dan juis in die geledere van die Hugenote dat dié taal vooruitgang sou maak, en dat die ontwikkeling van die uitgewersbedryf vir Afrikaans juis deur hulle en hul nakomelinge gedryf sou word.

Eerste Afrikaanse skool: Die eerste Christelik-nasionale Afrikaanse skool, die Gedenkschool der Hugenoten, is in 1882 op die Hugenote-plaas Kleinbos van die familie Du Toit in Dal Josafat, tussen Wellington en die Paarl en aan die hang van die Klein Drakenstein-berge, opgerig.

Deur daardie Hugenote-afstammelinge is die Bybel in Afrikaans vertaal en is die Afrikaanse uitgewersbedryf op sy voete geplaas. En ook hier het die georganiseerde wynbedryf wortel geskiet.

Kaapse Rebel: Een van Suid-Afrika se grootste en briljantste teoloë, en in die Anglo-Boereoorlog ’n Kaapse Rebel in die Afrikaners se stryd teen die Britse imperialisme, was die volksdigter D.J. (Totius) du Toit.

Nog ’n Hugenote-afstammeling van dieselfde plaas was D.F. Malherbe, formidabele opvoedkundige, Afrikaanse taalstryder, digter en skrywer.

Tirannie van W.A . van der Stel: Toe W.A. van der Stel, in 1699 aangestel word as goewerneur aan die Kaap die Goeie Hoop in die plek van sy vader, Simon, en hy in ’n tiran ontpop wat die lewe vir die Vryburgers en die Hugenote onuitstaanbaar gemaak het – deur onder meer ’n monopolie van die handel vir hom en sy vriendekring te bewerkstellig, en die burgery onderdrukkend met ’n ysterhand te regeer – het laasgenoemde, nou boere van Dietse en Hugenote afkoms, dieselfde rebelsheid as hul voorouers openbaar deur Van der Stel en sy onderdrukkende elite nie net teen te staan nie, maar op vernuftige wyse in Nederland by die Here XVII te gaan verkla.

Van der Stel en kie. is inderdaad as gevolg daarvan na Nederland herroep. Onder die leiers van die rebelle was voorste Hugenote en hul nasate.

Swellendam en Graaff-Reinet: Teen die einde van die bewindsjare van die VOC en kort voordat die Kaap in 1795 die eerste keer deur die Britse invallers met wapengeweld ingeneem is, het ’n tweede rebellie in Swellendam en Graaff-Reinet teen tirannieke VOC-amptenary uitgebreek. Dit is met geweld onderdruk.

Britse geweld vervang VOC tirannie: Die gewelddadige Britte het na die Slag van Muizenberg in 1795 die geheer van die Kaap die Goeie Hoop oorgeneem en die tirannie van die VOC-bewind voortgesit. Trouens, die onsimpatieke Britte het die onderdrukkende gewelddadigheid jeens die Dietse en Hugenote burgery inderdaad verskerp.

Bataafse regering: Eers in 1803 – met die teruggawe van die Kaap aan Nederland, nou bekend as die Bataafse regering, is rebelle wat gevange gehou is, vrygelaat en die vervolgings van die ontevrede burgery gestaak. Die kortstondige verligting wat die Bataafse republiek van 1803 tot begin 1806 gebring het, is in laasgenoemde jaar beëindig met die tweede gewelddadige Britse inval by Blaauwberg en die hervatting van Britse imperialistiese tirannie teen die Kaapse bevolking.

Angliseringsveldtog: In ’n wydverspreide angliseringsveldtog is gepoog om die Diets-Hugenote kultuur uit te wis. Weer eens het die rebelse gees van die Afrikaners verrys en het die Groot Trek na die binneland – en buite bereik van die neerdrukkende Britse invloedsfeer – in die middel 1800’s begin.

Die Groot Trek begin: Britse pogings om die Groot Trek en die binnelandse vestiging van die Voortrekkers te stuit, het uitgeloop op verskeie gewapende konflikte. Hoewel die Trekkers op die trekpad telkens moes swig voor superieure Britse wapentuig en oorweldigende getalle beroepsoldate, ondersteun deur groot getalle Griekwas en Pandoere (inheemse Koina), het dit die rebelse gees nie laat verflou nie.

SKOTSE REBELSHEID

Die diepgewortelde Skotse rebelsheid dateer (opgeteken) van 1296 toe die Engelse hulle onderwerp het. Die tiran Edward I (Plantagenet), ook Longshanks genoem, (regeer 1272-1307), is deur die Skotse volkshelde William Wallace, sir Andrew Moray en Robert I (de Bruce) (1274-1329) teengestaan.

Robert de Bruce is op 25 Maart 1306 tot Robert I van Skotland gekroon. In 1314 verslaan sy Skotse weermag die invallende Engelse leër onder Edward II by Bannockburne. Met die Skotse Unie-wet (Act of Union) van 1707 was Skotland finaal onafhanklik. (Tans is Skotland besig om hom uit die Britse Gemenebes los te woel sodat hy onafhanklik van die Londense invloedsfeer kan wees.) In die geledere van die Britse Setlaars van 1820 aan die Oos-Kaap was heelparty Skotse geselskappe.

Somerset en die Skotse Setlaars: Lord Charles Somerset het ’n bittere twis met hulle, veral met die joernalis en menseregte-aktivis Thomas Pringle, die uitgewer John Fairbairn, en die drukpers-eienaar, George Greig, op die lyf geloop toe hulle hom gekonfronteer het met sy outokratiese en onregverdige regeringstyl. Hy het hul drukpers en koerante gesluit.

Skotse predikante bekeer: Toe hy met sy angliseringsbeleid ter onderdrukking van die Afrikaanssprekende gemeenskap Skotse predikante ingevoer en aan die Afrikaanse gemeentes opgedring het, is die Skotse geestelikes deur die Afrikaners tot hul kultuur bekeer en nie andersom nie.

Heelparty Skotte het met Afrikaners getrou en so ook hul diepgewortelde rebelsheid tot die genetiese poel van die Afrikaners gevoeg. Gedurende die Anglo-Boereoorlog het van hierdie predikante, soos dr. Andrew Murray, en ander bloedverwante teenstand teen die bloedige Britse imperialisme gebied.

DIE GROOT TREK

Die Groot Trek het sy ontstaan uit die rebelsheid van die Afrikaners in die Oos-Kaap en die Boland gehad. Hulle was nie langer bereid om onder die onderdrukkende juk van Brittanje te staan nie.

Een van die belangrikste konflikte waaraan die etiket “Rebellie” geheg is, is die Slagtersnek-rebellie van 1815. Talle Oos-Kaapse boere het indertyd in opstand gekom teen die Britse tirannie en vervolgingswaansin – gekenmerk deur ’n reeks ongegronde arrestasies en strafhofsake deur ’n Britse rondgaande hof, deur die burgery die Zwarte Ommegang genoem. Britse sendelinge het aan die spits gestaan van die ongeregverdigde vervolgingsveldtog teen Afrikaners.

Die rebellie teen hierdie tirannie was egter weens ’n gebrek aan wye ondersteuning ’n mislukking en vyf boere is in die openbaar onder wreedaardige omstandighede opgehang – in werklikheid letterlik verwurg. Hul gesinne is gedwing om die aaklige, wrede “teregstelling” te aanskou. Dié skouspel was egter niks anders nie as blatante terrorisme om die bevolking deur angs te intimideer en tot onderdanigheid aan Britse heerskappy te dwing.

Moderne propagandiste: Deesdae word hard deur omgekoopte propagandiste, vermom in ’n akademiese manteltjie, gepoog om die slagoffers en hul nasate te domoniseer as agterlike bywoners. Asof dit die primitiewe brutaliteit van die Britte in die niet sou laat verdwyn en die Zwarte Ommegang sou regverdig.

Terselfdertyd word die omvangryke Britse slawebedryf in Suid-Afrika van die 1680’s tot 1910 verswyg en uit die geskiedenisboeke geweer.

In my boek Kaap van Slawe: Die Britse slawebedryf van 1562 tot 1910: Met spesiale verwysing na die Kaap die Goeie Hoop vanaf 1680, wat in 2012 by Historical Media verskyn het, word hierdie wrede geskiedenis die eerste keer onthul.

Afskaffing van slawerny en die Groot Trek: Dieselfde Britse regering wat slawerny wêreldwyd om ekonomiese redes aktief bevorder en aangemoedig het om arbeidsprobleme te probeer oplos, produktemarkte te skep en selfs ook munt uit die verkoop van slawe te slaan, het om internasionale ekonomies-politieke redes die slawe vrygestel sonder om die slawe-eienaars vir hul uitsetkoste te vergoed.

Die meeste eienaars het tydens die slawe-era op aanmoediging van die Britse bewind hul eiendom en plase verpand teen groot lenings om die slawe te kon bekostig. Hulle sou in die potensiële welvaart van die kolonie deel, het die Britse heersers aan hulle beloof.

Nou, met die afskaffing, het hulle sonder eiendom gesit, want die geldskieters het hul regte uitgeoefen en die sekuriteit vir die lenings, die plase en ander eiendom, opgeëis. Beduidende getalle boere én stedelinge was totaal bankrot en letterlik op straat. Meer as 10 000 verarmde boere het met hul karige besittings, buiten hul waens en vee, op trek na die Noorde gegaan om aan hul armoede en Britse dwingelandy te probeer ontkom.

Die baasskap-mite: Die Groot Trek was nie oor die verlies van baasskap oor slawe, soos die “struggle”-propagandiste deesdae smalend verkondig nie, maar wel oor die verlies van hul plase en ander bates weens die afskaffing van die slawestelsel en die opeising van lenings deur geldskieters.

Die Voortrekkers se poging om uit die Britse invloedsfeer weg te kom deur die binneland in te trek, het daartoe gelei dat die heerssugtige imperialiste hulle telkens agtervolg en kragdadig weer probeer stuit en onderwerp het. Die Trekkers is voortdurend as “Rebelle” uitgekryt en vervolg.

LYDENSPAD ONDERWEG NA BOERE-REPUBLIEKE

Drie beduidende militêre konflikte met die Britse leër het die Voortrekkers se pad na die Noorde (Transvaal en die Oranje Vrijstaat) en Noord-Ooste (Natal) uitgestippel: Die Slag van Congella in Natalia, die Slag van Zwartkopjes by Driekoppen, Transgarieb, en die Slag van Boomplaats naby Winburg, Transgerieb.

Al drie skermutselings was die gevolg van uiterste aggressie van Britse kant. Hulle het die Trekkers op hul spoor agtervolg en probeer voorkom dat hulle ’n onafhanklike heimatland weg van die Britse invoedsfeer vind. 1.) Die Slag van Congella, Port Natal, 1842: Nadat die Voortrekkers die Zoeloe-tiran Dingane in 1838 by Bloedrivier verslaan het, het hulle die gebied as die Republiek Natalia uitgeroep en ’n Volksraad van 24 burgers in die lewe geroep.

Die republiek was vier jaar lank aan die orde totdat die Britte onder allerlei valse voorwendsels die Voortrekkers met militêre geweld aangeval het. Die Britte se werklike rede hiervoor was die uitbreiding van die Britse invloedsfeer, die verkryging van die natuurlike hawe van Port Natal om strategiese redes – Mosambiek, ten noorde, byvoorbeeld, was in die besit van die mededingende koloniale moondheid Portugal. Ook wou die Britte seker maak dat die binnelandse Boere geen uitvoerhawe van hul eie vir hul produkte sou bekom nie. Daarsonder sou hulle nie ekonomies kon groei nie.

Toe die Trekkers in Mei 1842 in die nag deur 250 Britse soldate onder bevel van kapt. T.C. Smith by Congella, Port Natal, (later Durban genoem) aangeval word, het hulle die sluipmoordaanval vernederend afgeslaan en die Britte in hul kamp beleër.

Die vredeliewende Trekkers het egter versuim om ’n miltêre opvolgaksie uit te voer en die Britse aanvallers uit te dryf. Daardeur is die geleentheid geskep vir soldateversterkings om per skip van Grahamstad af op te daag. Die beleerde kamp is ontset, en die Trekkers is op 15 Junie 1842 deur die militêre oormag van hul onafhanklikheid beroof. Die Britte het die Voortrekkers as “rebelle” gebrandmerk in ’n poging om die Britse magsvergryp teen die onafhanklike Boererepubliek van Natalia te regverdig. In September 1845 het die Britte Natal tot Britse kolonie geproklameer.

Die Trekkers wat nie as Britse onderdane in Natal wou aanbly nie, moes noodgedwonge “barrevoets” oor die Drakensberg na Transvaal verhuis en het daar die Zuid-Afrikaansche Republiek in September 1853 amptelik help stig. Dat Transvaal die regmatige grondbesit van die Boere was, is reeds op 17 Januarie 1852 met die Zandrivier-konvensie amptelik deur Brittanje erken.

2.) Die Slag van Zwartkopjes (Driekoppen): 30 April 1845: Die Griekwas onder Adam Kok III het die Trekkers van Winburg in die gebied Transgarieb oorkant die Oranjerivier (of Gariebrivier) op aanhitsing van die Britse sendelinge voortdurend gemolesteer, geteister en beroof.

Die laaste strooi was toe ’n kommando Griekwas in April 1845 onder ’n valse voorwendsel in die naam van die Britse regering op die plaas van Jan Krynauw opdaag om hom glo te arresteer. Hy was nie tuis nie, waarop die Griekwas sy vrou aangerand en die woning geplunder het. Toe die Trekkers teen Kok by Touwsrivier optrek, het Kok die Britse owerheid versoek om hom militêr by te staan. Die gevolg was dat ’n leërmag Britse soldate die Winburgse burgers aangeval het.

Kok en sy Griekwas was onder meer bondgenote van die Britte in die binnelandse slawehandel. Die sendelinge, spioene vir die Britse regering, was ook daarby betrokke. Swart stamme is deur die berede Griekwas opgeruim en aan Oos-Kaapse Setlaars as arbeiders verkoop nadat die Voortrekkers die grensgebied ontruim het. Die betaalmiddels vir die gelewerde slawe, Mantatees genoem, was vuurwapens, ammunisie en perde. Dikwels was die ontvoerdes tienderjarige meisies en seuns onder 15 jaar. (Lees meer hieroor in Kaap van Slawe)

3.) Die Slag van Boomplaats: 29 Augustus 1848: Hoewel die Slag van Zwartkopjes die toon aangegee het vir verdere botsings tussen Boer en Brit, het die aanloop tot die Slag van Boomplaats in Januarie 1848 begin toe die voortvarende en roekelose sir Harry Wackelyn Smith (onder sy ondergeskiktes bekend as “Hurry Wackalong Smite”) as goewerneur van die Kaapkolonie onder die Britse vlag aangestel is. Sy eerste oogmerk was om die Britse gesagsgebied op die spoor van die Voortrekkers uit te brei, en sodat belastings op die boere en die inheemse bevolking gehef kon word.

Terselfdertyd moes hy voorkom dat die Voortrekkers selfstandig en onafhanklik word, wat die uitbreiding van die Britse Ryk kon belemmer. Die Britse strategie, wêreldwyd gevolg, het hier duidelik gemanifesteer: Laat die Voortrekkers die vuil werk doen om die binneland mak te maak, en dan annekseer Brittanje die gebied om te maai waar hy nie gesaai het nie. Die Natalse Boererepubliek, Republiek Natalia, was toe reeds vyf jaar tevore, in 1842, van die Voortrekkers afgeneem en vir Brittanje as die Natal-kolonie, geannekseer. Smith het sommer binne enkele weke ná sy aanstelling aan die Kaap besluit om die Transgarieb onder die neus van die Voortrekkers wat hulle daar gevestig het, weg te raap.

Op 3 Februarie het hy die gebied vir Brittanje as die Orange River Sovereignty geannekseer en die Britse vlag (die Union Jack) in Bloemfontein laat hys. Ook in Bloemfontein het hy ’n Resident (goewerneur), maj. Henry Douglas Warden, en op Winburg ’n magistraat, Thomas Jervis Biddulph, aangestel as verteenwoordigers van Brittanje. Die Trekkers het daarop besluit om die anneksasie met gewapende vertoon op te hef en die Britse verteenwoordigers uit hul gebied te verjaag. In Julie het die nuus van die opstand die Trekkerleier Andries Pretorius bereik. Ook verneem hy dat Harry Smith met ’n leërmag onderweg na die Transgarieb was om die Boere, na wie Smith as sy “onderdane en kinders” verwys, met militêre geweld op hul plek te gaan sit. Warden, wat die verreikende gevolge van ’n gewapende konflik tussen Boer en Brit besef het, wou Smith en sy leërmag keer, maar dié se gerusstelling was: “My dear fellow, pray bear in mind that the Boers are my children!”

Ook Pretorius het Smith probeer oorhaal om eerder te onderhandel as om te veg, maar “Wackalong” was in ’n woedende bui. Hy het Pretorius op 22 Julie tot “rebel” verklaar en ’n losprys van £1 000 op sy kop geplaas. Pretorius het egter nie op hom laat wag nie: Om sy minagting vir Smith en sy proklamasie en losprys te toon, het hy op 3 Augustus in Bloemfontein ’n plakkaat uitgevaardig onder die naam “Koning Andreas I, koning van die Immigrante van die noordelike gebiede van Suidelike Afrika” – en op sy beurt ’n losprys van £3 000 sterling op Smith se kop geplaas. Só was die tafel dan behoorlik gedek vir die Slag van Boomplaats op 29 Augustus 1848, noord van die Oranjerivier in die omgewing van Trompsburg, Edenburg en Bethanie. Smith se leër het bestaan uit twee afdelings van die Rifle Brigade, twee elk van die 45th Regiment en 91st Regiment, ’n afdeling van The Cape Mounted Riflemen (Pandoere), ’n eenheid van die Royal Artillery met drie sesponder-veldkanonne, ’n eenheid sappeurs en mineurs, ’n mediese korps en die kommissariaat van 117 waens onder beheer van ’n span Griekwas.

Daar was altesame 1 200 soldate onder die Britse vaandel. Die kommando Boere onder die krygsheer Andries Pretorius, die held van Bloedrivier, het 300 burgers getel. Hul enigste veldstuk was Ou Grietjie, ’n brons voorlaaier-kanon. Dit was nie dieselfde Grietjie wat Pretorius gebruik het om Dingane se impi’s by Bloedrivier te verstrooi nie. Met briljante gevegsvernuf het Pretorius ’n lokval by Boomplaats vir die Britte gestel wat net eenvoudig móés slaag. Maar toe raak een van die burgers op ’n kritieke tydstip so gespanne dat hy voortydig ’n skoot afvuur. Die voorlaaier-geweer se knal en swart kruitrook het toe die Boere se lokval-posisie verraai. Smith vuur toe met sy seweponder-veldkanonne op die Boerestellings. Heel spoedig moes die Boere terugval omdat die primitiewe voorlaaier, Ou Grietjie, nie ver en vinnig genoeg kon skiet nie.

Ná drie uur was die geveg verby. Van die Boere is sewe gedood en vyf gewond, terwyl die Britte 22 (waaronder twee offisiere) moes begrawe en 38 gewondes moes verpleeg. Sir Harry is in die hakskeen gewond.

Rebel word martelaar: ’n Winburgse Boer, Thomas Frederik Hermanus Dreyer (23), getroud en vader van ’n babadogter van twee jaar, se perd het in die slag van Boomplaats weggehardloop. Dreyer is deur die Griekwas vasgekeer en die Britse soldate het hom krygsgevange geneem. Hulle het hom na Bloemfontein geneem, waar hy deur ’n krygshof as “rebel teen die regering van Haar Majesteit Koningin Victoria” ter dood veroordeel is.

Ongeag vertoë deur sy vrou, Geertruida Jacoba E. Robbertse, sy vader, Roelof P.G. Dreyer van Bethulie, en ander inwoners van die Transgarieb, is Thomas, gebore op 18 September 1824, deur ’n Britse vuurpeloton op 4 September 1848 op die paradegrond voor die Bloemfonteinse stadhuis doodgeskiet.

Saam met Dreyer het ’n Britse soldaat wat in die slag gedros het, Michael Quigley, in ’n koeëlreën van sy eertydse makkers gesterf. Albei is op ’n oop stuk grond, waar die landdrosgebou en Presidensie later gebou is, begrawe. ’n Latere soektog na Dreyer se oorskot het egter niks opgelewer nie. Soos met die Boere-held Gideon Scheepers van die latere Anglo-Boereoorlog van 1899-1902, het die Britte die lyk in die nag opgegrawe en elders verberg sodat daar geen heldeakker vir hierdie martelaar en Boere-held kon wees nie.

“Schandelijke Moort”: Andries Pretorius het hierdie “monsterlijke en schreeuwende zaak van jonge Dreyer” in ’n brief aan die koerant De Zuid-Afrikaan as ’n “schandelijke en voor God en der wereld onverantwoordelijke moort” beskryf.

Vier jaar later skryf Pretorius soos volg aan die assistent-kommissarisse: “Dreyer, die in de handen van sir Harry viel, denkende dat hy veilig was, onder een generaal die zo krachtig in zijn Manifest heeft gebieden, en veel ondervinding van oorlogen had wel wetende wanneer iemand in de oorlog kwam overlopen dat geen leed aan zoodanige persoon gedaan wierd . . . wierd toen, voor de zoogenaamde Krygsraad van gewone offisieren en verbitterde veeboeren ten dood veroordeelde gantsch strydig met de militaire wetboek.”

Smith het verder in kleinlike wraaksug op verskeie plase van Boere wat by die slag betrokke was, beslag gelê, hulle laat ontwapen en weens hul “rebellie” swaar beboet. Hulle is ook in die openbaar verneder.

Zandrivier-konvensie en Bloemfontein-konvensie: Die Slag van Boomplaats en Smith se vergrype aan die basiese menseregte van die Voortrekkers het later ’n positiewe nadraai vir die Boere gehad deurdat Brittanje in 1852 met die Zandrivier-konvensie die onafhanklikheid van die Transvaalse republiek (Zuid-Afrikaansche Republiek) en in 1854, met die Bloemfontein-konvensie, dié van die Oranje Vrijstaat erken het.

Verbreek en geminag: Mettertyd het Brittanje sy eie konvensies verbreek en geminag toe diamante by Kimberley en goud en diamante in Transvaal ontdek is. Eersgenoemde diamantgebied was deel van die Oranje Vrijstaat, maar Brittanje het dit by wyse van ’n yslike bedrogspul by die Kaapkolonie ingelyf en ’n simboliese skadevergoedingsbedraggie daarvoor aan die verdwaasde Vrystaters betaal.

Die Republiek van die Oranje Vrijstaat: 1854-1902: Toe die Basotho’s onder Mosjesj (Mosheshwe) vir Brittanje ’n probleem word omdat hulle nie in hul bergvesting, Thaba Bosigo, oorwin en aan Britse gesag onderwerp kon word nie, het die Britte besluit om die Orange River Sovereignty aan die Voortrekkers terug te gee.

Met die Bloemfontein-konvensie van 23 Februarie 1854 het Brittanje die onafhanklikheid van die Trekkers erken en toegegee dat die Transgarieb hul regmatige eiendom is. Toe is die Trekkers skielik nie meer “rebelle” wat uit die Kaapkolonie “gedros” het nie. Die gebied noord van die Oranjerivier was nou die vrye woonplek van die Voortrekkers, vandaar die naam vir hul republiek, die Republiek van die Oranje Vrijstaat.

Die Zuid-Afrikaansche Republiek: 1852-1877; 1881-1902: Die Zuid-Afrikaansche Republiek is in September 1853 amptelik gestig nadat Brittanje die gebied noord van die Vaalrivier (Transvaal) as regmatige grondbesit van die Boere erken het met die Zandrivier-konvensie van 17 Januarie 1852.

Geheime sameswering: Toe spoelgoud, diamante en steenkool op beduidende skaal egter in die 1860’s in Transvaal ontdek word, was al die plegtige ondernemings, erkennings en konvensies vergete en het Theophilus Shepstone in geheime opdrag van Londen, hoofstad van Brittanje, met ’n afdeling van 25 soldate in Pretoria opgedaag en op 12 April 1877 die ZAR vir Brittanje geproklameer.

Die inpalming van die minerale rykdomme, naamlik goud, diamante en steenkool, was die doelwit. Kort daarna het Britse soldate opgedaag wat barakke vir die garnisoene gebou en forte op al die groot dorpe opgerig het. Landdroshowe en tronke het gevolg. Die Britse regering het toe met volle mag op die verslae burgerlike bevolking toegeslaan.

Belastings is op alles en almal gehef, en beswaarmakers, armes en onwilliges is weens pligsversuim veroordeel en in die tronk gestop. Beslag is toe op hul eiendom gelê, en dit is opgeveil om die agterstallige belasting te dek.

Boere rebelleer: Op 11 November 1880 het die Boere teen die Britse kragdadigheid gerebelleer toe ’n openbare veiling op Potchefstroom gehou is waarop die ossewa van Pieter L. Bezuidenhout verkoop is om skuld op agterstallige belasting te vereffen. ’n Groep Boere onder aanvoering van Piet Cronjé (die latere Boere-generaal) het die afslaer van die wa gegooi en dit onder ’n gejuig na Bezuidenhout se plaas weggebring.

Toe 180 Britse soldate met kanonne opdaag om die Boere ’n les te leer, was dit die Britte wat op 18 November 1880 ’n les geleer is deurdat die Boere hulle in hul kamp vasgekeer het.

Geloftedag-saamtrek by Paardekraal: Die Boere hou daarop op 16 Desember ’n Geloftedag-saamtrek van 4000 burgers by Paardekraal (vandag Krugersdorp) en neem ’n plegtige eed om hul land terug te vat. (Lees my artikel oor die Gelofte elders op die FAK se webtuiste)

Brittanje stuur daarop ’n leërmag van 5000 soldate van Natal se kant af om die ZAR binne te val en die “rebelle” ’n les te leer. In die opvolgende Slagte van Bronkhorstspruit (20 Desember 1880), Laingsnek (28 Januarie 1881), Igogo (8 Februarie 1881) en Majuba (27 Februarie 1881) word die Britse leër volslae verneder en sy offisiere gedwing om by Volksrust om vrede te onderhandel. Nie net was dit die vernederendste oorlog waaraan Brittanje ooit deelgeneem het nie, maar hy moes nou ook erken dat Transvaal steeds die eiendom van die Boere is.

Geheime sameswering en die Jameson-inval in Januarie 1897: Net toe dit wil lyk of die Zuid-Afrikaansche Republiek op die weg van ongekende voorspoed is toe die goudrif van die Witwatersrand ontdek word en die regering stabiliteit onder die staatmanskap van pres. Paul Kruger geniet, sweer die Britse regering vanuit Londen, Kaapstad en Bulawayo in die geheim saam om die Transvaalse republiek omver te werp sodat veral die goudrif, die rykste ter wêreld, in sy besit kan kom. Diamante en steenkool in Transvaal was egter ook in hul visier.

Cecil John Rhodes, premier van die Kaapkolonie, Joseph Chamberlain, minister van kolonies en oorlog in Brittanje, en dr. Leander Starr Jameson in Bulawayo besluit om die Zuid-Afrikaansche Republiek tussen Kersdag 1896 en Nuwejaarsdag 1897 met ’n leërmag huursoldate vanuit Betsjoeanaland binne te val.

Die Boere hou dan hul gewyde Kersvakansie en sal niks vermoed nie, is gemeen. Boonop sal hulle nie in staat wees om die inval te keer nie omdat die burgers aan ’t feesvier is.

Dié redenasie was egter ’n fatale mistasting. Die Boere was op en wakker en gereed: By Vlakfontein, Doornkop, tussen Roodepoort en Krugersdorp, het die ZAR se weermag die invallers opgeruim en na Pretoria geneem vir verhoor. Daarna is hulle na Londen gedeporteer om ingevolge die internasionale reg gestraf te word.

Laasgenoemde prosedure was op die gebruiklik Britse manier egter net ’n klug. Net Rhodes is van sy amp onthef. Jameson het later premier van die Kaapprovinsie geword.

Tweede Vryheidsoorlog (Anglo-Boereoorlog) van 1899-1902: In 1899 was die Britse leër terug om finaal met die “rebelse Boere” af te reken en die minerale rykdomme van Transvaal vir die Britse Ryk te bekom wat hy teen elke prys moes hê. Brittanje het nou byna elke land ter wêreld op die een of ander wyse beheer. Hy moes die wêreldekonomie ook beheer om in die saal te kon bly. Die haas onbeperkte voorraad goud van die Witwatersrandse goudrif sou hom daartoe in staat stel om koning van die wêreld te wees en dit vir ’n onbeperkte tyd te bly.

Van 1899 tot 1902 het die rebelse gees van die Afrikaners hulle aangevuur om Brittanje byna vier jaar lank ’n eindelose les te lees in die kwaaiste oorlog in sy krygsgeskiedenis. Byna ’n halfmiljoen professionele soldate van oor die hele wêreld, bewapen met die nuutste gewere en kanonne, is in skepe aangebring om te veg teen ’n handjievol burgerlike Boere en hul standvastige vroue.

Eers toe die Britte uit desperaatheid weens hul onvermoe om die formidabele Boere aan bande te lê, duisende plase afgebrand en die Boere- vroue en -kinders in konsentrasiekampe begin uitroei het, is die Boere-mans gedwing om met Brittanje oor vrede te onderhandel.

Kaapse en Natalse Rebelle: Onder die strydendes was Afrikaners (en enkele Engelstaliges) van die Kaapkolonie en Natal wat saam met die republikeinse Boere van die Oranje Vrijstaat en Transvaal teen die oorweldigende Britse oorlogsmasjien geveg het. Die rebelle het bekend gestaan as Kaapse Rebelle en Natalse Rebelle. Minstens 44 wat deur die Britse militêre gevange geneem is, is doodgeskiet of opgehang. Talle was tienderjariges, waarvan die jongste, Petrus Coetzee, net 16 jaar oud was. In 2005 is ’n monument vir die Kaapse Rebelle op die KWV-wynlandgoed Laborie in die Paarl opgerig. Die FAK het aan die spits van die projek gestaan. Die geld daarvoor is deur oud-stryder Paul de Villiers, laaste tesourier-generaal van die Zuid-Afrikaansche Republiek, nagelaat.

By die ingang tot die monumentterrein op ’n granietkoppie midde-in die wingerdlandskap, is ’n granietsteen geplaas met die volgende treffende woorde daarop gegraveer wat Maria Koopmans-De Wet, intellektueel en Kaapse Rebel gedurende die Anglo-Boereoorlog geergeskryf het:

Lojaliteit is diep in die hart van die Afrikaner gegrif. Dit kom omdat hy God vrees. Ons broers wat in die oorlog geval het, met die Bybel in die een hand en die Mauser in die ander, en die veld laat weergalm het met die psalms wat hulle gesing het; Wie kan anders as om hulle te eer? God en die geskiedenis sal hul geregtigheid laat geskied. Wat ons susters aangaan, wat onophoudelik gebid het, die weduwees en die wese het vir hul land gely; en God alleen weet wat dit beteken. Daardie manne sowel as vroue in die afstammelinge van die fiere Nederlanders wat met die seën van God sig vry geveg het van die magtige Spanje, en van die Hugenote wat aan die wêreld gewys het dat geloof krag gee om wondere te doen. Die oorlog het die vereniging van Afrikaners van hierdie land tot stand gebring. Vroeër het ons dit geweet dat ons broers en susters was, nou voel ons dit. Daardie gevoel sal nooit uitsterf nie, want die wortels daarvan is in ons lewende siel gevestig.

SLOTSOM

Nadat die Boererepublieke van die Oranje-Vrijstaat en die Zuid-Afrikaansche Republiek van Transvaal gestig is, het die Eerste en Tweede Vryheidsoorloë (onderskeidelik in 1880-’81 en 1899-1902) gevolg, voordat die Britse Ryk die Afrikanervolk met vuur, konsentrasiekampe en bloedvergieting tot op die rand van uitdelging gedryf en regstreeks tot 1910 en onregstreeks tot 1961, Republiekwording, onder Britse gesag gedwing het.

Die Rebellie van 1914 was ’n regstreeks uitvloeisel van hierdie driejarige uitwissingsoorlog (1899-1902) van Brittanje in Suid-Afrika. Brittanje se onsimpatieke kragdadigheid, gewetenloosheid met die beplanning en uitvoering van sy ryksuitbreiding, en sy volslae minagting wêreldwyd vir menseregte, het regstreeks tot gevolg gehad dat die Afrikaners se rebelsheid teen vreemde oorheersing, onreg en tirannie – veral deur die gehate Brit – tot die verste nageslagte oorgedra is.

Brittanje se betrokkenheid by die hedendaagse wêreldpolitiek, sy deurslaggewende rol in die ondermyning en geleidelike omverwerping van die Afrikanerregering, en sy steun vir die opkoms van die swartmag-politiek – wat die oorname van Suid-Afrika deur die volslae onbeholpe ANC-regering tot gevolg gehad het, gee steeds stukrag aan die onderliggende rebelse gees onder beduidende getalle Afrikaners.

Terugskouend kan dus gevra word wat is die definisie van die Rebel:

“Gesien dat ’n Rebel ten eerste ’n individu gemotiveer deur ’n innerlike oortuiging en ’n wyer perspektief as die onnadenkende ondersteuners van die status quo is, sal hy of sy altyd tot nadenke stem, ’n heroorweging van die aanvaarde, of met sy/haar menings en dade saamgestem word of nie. Stagnasie, dan agteruitgang, is die lot van ’n gemeenskap wat sy rebelle minag. Hulle is uiteraard die sosiaal-kulturele gewete van die gemeenskap, wat vra na die sinvolheid van ’n bepaalde lewens- en wêreldbeskouing wat aan die wortel van dade lê. En dit is juis vir hulle wat deur die eeue monumente opgerig en prysliedere gesing is.”

– E.S. van Bart (in Songs of the Veld and Other Poems, Cederberg, 2008)