Straling, hitte, nauwe ruimtes en boeken vol veiligheidsvoorschriften doen het herstel van een waterleiding in Doel 1 tergend traag verlopen en hypothekeren de stroombevoorrading. Een blik achter de hekken van een van de meest beveiligde sites van het land.

‘Het is de eerste keer dat u hier komt? Dan duurt het wat langer.’ De buitenlandse trucker kijkt bedrukt wanneer de bewakingsagent hem het slechte nieuws brengt dat de registratie en identificatieprocedure flink wat tijd in beslag zullen nemen. ‘De lading zit verpakt in kisten? Ja, die moeten eerst allemaal geopend worden voor u binnen mag.’ De kerncentrale van Doel raak je vandaag niet zomaar binnen.

Lang geleden kregen elk jaar duizenden bezoekers, van schoolklassen tot groepen fietsers, een rondleiding om kennis te maken met kernenergie, maar nu is de site hermetisch afgesloten. Alleen personeelsleden, leveranciers en controleurs komen er binnen. Slechts heel af en toe krijgt ook een student kernfysica, een politicus of een journalist toegang.

Een bezoek aan de reactorgebouwen, de zogenaamde warme zone, kan alleen na een voorafgaande screening die weken duurt. ‘Dat is spijtig, want we hebben niets te verbergen, maar de overheid laat om veiligheidsredenen geen groepsbezoeken meer toe’, zegt woordvoerster Nele Scheerlinck van de site van Doel terwijl we naar het bezoekerscentrum wandelen. Daar verdwijnt de smartphone achter slot en grendel en worden beschermende accessoires klaargelegd. Eerder kregen we een kaart die de straling meet. Zoals de voorschriften het vereisen, gaan er altijd twee mensen mee.

Een waaier van badges, pincodes en handscans is nodig om door de vele hekken en sassen te komen.

Wie haast heeft, is in Doel aan het verkeerde adres. ‘Wij werken helemaal anders dan gas- of steenkoolcentrales’, zegt Koen Van Beveren, de directeur operaties van Doel. ‘In de klassieke productie kan je een probleem snel met een beperkt team oplossen. In een kerncentrale duurt dat veel langer omdat alles strikt vastgelegd is. Sommige taken mogen alleen uitgevoerd worden in aanwezigheid van een collega, het zogenaamde four-eyesprincipe. De regulator kijkt zeer strikt toe op het naleven van alle specificaties.

Ook de veiligheidsprocedures nemen tijd in beslag. Een waaier van badges, pincodes en handscans, de gesofisticeerde variant van vingerafdrukken, is nodig om door de vele hekken en sassen tussen elk deel van de centrale te komen.

De steeds strengere normen kwamen er na incidenten zoals de nog steeds niet opgehelderde sabotage van de turbine van Doel 4 in augustus 2014, de terroristische aanslagen van Parijs en Brussel, maar ook de crash van een vliegtuig van Germanwings door een suïcidale piloot. Allemaal katalysatoren om de procedures tegen het licht te houden en te verstrengen.

Maar het volstaat niet om steeds hogere barrières in te voeren. Extra sloten op een deur maken het ook moeilijker snel te reageren in crisissituaties en maken dat het personeel minder efficiënt kan werken. Te veel regels brengen sommige mensen ook in de verleiding ze te omzeilen om hun werk sneller gedaan te krijgen, stelde de nucleaire waakhond FANC in Tihange vorig jaar onthutst vast.

Levensduurverlenging

De vrachtwagenchauffeur die materiaal komt leveren is niet de enige die tegenwoordig het terrein van Doel op mag. De voorbije maanden was het een komen en gaan van leveranciers en ook de komende weken staat nog een deel van de site in de steigers. Engie Electrabel investeert jaarlijks zo’n 100 miljoen euro in onderhoud. Dit en volgend jaar komt er nog ruim 700 miljoen euro bij door de levensduurverlenging van de oudste reactoren Doel 1 en 2, die in 1975 werden opgestart.

Dit jaar waren er ook in Doel 3 en 4 belangrijke werken, zoals de vernieuwing van een bunker met een reservecontrolezaal nadat betondegradatie vastgesteld was. Bij Doel 3, de enige reactor die nu draait op de site, is dat al achter de rug. Bij Doel 4 zijn de werken nog bezig, vertelt Van Beveren wanneer we tussen de gigantische gebouwen wandelen.

Voor de levensduurverlenging worden hele delen van de elektrische installatie vernieuwd, goed voor duizenden kilometers kabels. Andere werken zijn banaler: de gevel wordt gereinigd om zwarte vlekken te verwijderen. Die ontstaan door roetafzetting wanneer de dieselnoodgeneratoren worden getest. Van Beveren is de vlekken liever kwijt. ‘Als het brandalarm hier afgaat, tonen ze die vlekken op televisie. Die hebben er nochtans niets mee te maken.’

Het is moei lijker om mensen aan te werven. De aantrekkelijkheid van kernenergie is gedaald. Koen Van Beveren, directeur operaties in Doel

Om brand te bestrijden heeft de kerncentrale haar eigen korps. Van Beveren opent trots de deur van ‘het gebouw van de ultieme middelen’, een splinternieuwe loods met brandweerwagens, sneeuwruimers, een tankwagen en noodpakketten. Het belangrijkste is een vloot dieselgeneratoren, legt Van Beveren uit. Die dienen om pompen aan te drijven wanneer de stroom zou uitvallen. Pompen zijn cruciaal om de reactorkern te allen tijde te kunnen blijven koelen met water.

Dat was een probleem in de Japanse centrale in Fukushima. De vaste dieselgeneratoren stonden aan de kant van de zee en werden door de tsunami als eerste weggevaagd, waardoor de reactor niet meer gekoeld kon worden. Uit de stresstests na de Japanse kernramp volgde het idee van mobiele dieselgeneratoren die kunnen worden ingezet op de hele site. In elk gebouw zijn speciale aansluitpunten voorzien voor stroom en waterslangen. ‘Een heel goede zaak’, zegt Van Beveren. Op de hele site staan nu 27 dieselgeneratoren. Sommige buitenlandse kernreactoren beschikken slechts over twee exemplaren.

Al van bij de bouw waren de Belgische reactoren veiliger dan de meeste andere, met verschillende lagen van back-upsystemen. Zo zitten op sommige plaatsen vier pompen terwijl er maar een nodig is, vertelt de directeur wanneer we door de turbine- en machinezalen lopen. Opvallend: de installaties die in 1985 in gebruik werden genomen zijn kraaknet in vergelijking met andere industriële installaties uit die tijd. ‘We krijgen zo vaak audits, alles moet in orde zijn’, zegt Van Beveren.

Een gelijkaardig beeld bij Doel 1 en 2. De ontelbare leidingen, kranen en kleppen die als spaghetti door het gebouw lopen, zijn netjes geschilderd. Rood voor brandweer, groen voor water, geel voor waterstof, bruin voor olie… Toch is er een groot verschil met Doel 4. Alles is meer op elkaar geperst. Soms moet je je bukken of zigzaggen door het gebouw. ‘Dit is duidelijk met oudere technologie gebouwd’, zegt Van Beveren. ‘Ergonomie voor de werknemers stond toen niet hoog op de agenda.’ Dat speelt Electrabel nu ook elders parten. In het hart van de reactor ligt een stalen lekkende buis die hersteld moet worden. Dat euvel houdt de centrale al sinds de lente dicht.

Bodyscan

Om in het nucleaire gedeelte te raken is nog extra uitrusting nodig. Een beschermende overall en een dosismeter waarop je kan aflezen welke straling je al opgelopen hebt. Bij het binnen- en buitengaan is er een volledige bodyscan om eventuele radioactieve besmetting te detecteren.

Het hart van de reactor is te bereiken via een tunnel, een grote opening tussen de twee betonnen koepels boven het reactorgebouw. Het zijn er twee om opgewassen te zijn tegen een groot incident in de kerncentrale of daarbuiten. Denk aan een vliegtuiginslag of in een incident op de Schelde of een naburig chemiebedrijf.

Vandaag staan de immense sasdeuren van de tunnel naar de ronde ruimte met het reactorvat gewoon open en rolt een medewerker een karretje onderhoudsmateriaal aan. Omdat de centrale stilligt zitten geen uraniumstaven, de nucleaire brandstof, in het reactorvat. Het zwembad rond het reactorvat staat ook droog. Dat zou eind januari moeten veranderen als de herstellingswerken groen licht krijgen van de nucleaire waakhond FANC.

In september kondigde Engie Electrabel aan dat de herstelling van een lekkend watercircuit tot midden december zou duren. Deze week werd de herstart verschoven naar eind januari. Wat is er aan de hand? In april werd vastgesteld dat er water wegsijpelde uit de stalen buis die aangesloten is op het midden van het reactorvat, een veiligheidssysteem waarmee extra water aangevoerd kan worden indien nodig.

Er zijn niet meer noodstops dan vroeger, maar ze krijgen wel meer aandacht in de media. Koen Van Beveren, directeur operaties in Doel

De oorzaak van het lek is nog niet gevonden, al zijn allerlei labo’s ermee bezig. Het defecte stuk is inmiddels hersteld, maar Electrabel is nog bezig met de inspectie en de preventieve vervanging van andere delen van dat watercircuit. Doel 2, de Siamese tweelingzus van Doel 1, wordt ook onderzocht.

Waarom duurt het allemaal zo lang? Voor de inspecties in de buis moest een robot op maat worden afgesteld. En de laswerken aan de leiding kunnen alleen door gespecialiseerd personeel met de juiste nucleaire kwalificaties worden uitgevoerd. De omstandigheden zijn aartsmoeilijk. Vergelijk het met een kleine, donkere en hete kruipkelder waar de lassers maar een beperkte tijd aanwezig kunnen zijn omdat ze anders te veel straling oplopen. Het grootste probleem is dat de ruimte alleen toegankelijk is vanuit een gat van 50 op 50 centimeter. Een holte waar een aantal stevig gebouwde Amerikanen zelfs niet doorheen raakte.

In het betonnen gebouw naast de reactor liggen nog meer zwembaden met gebruikte brandstofstaven. ‘Zolang ze onder water liggen is er geen probleem’, stelt Van Beveren gerust. Na een aantal jaar worden ze er onder water in grote metalen kisten gestopt die alle straling tegenhouden en elders op de site gestockeerd worden. De definitieve methode die ons land zal gebruiken om het kernafval te bergen, laat staan de kostprijs ervan, is een groot vraagteken. De afgelopen weken en maanden hebben de regering en Engie daar discrete gesprekken over gevoerd. Voorlopig kan het afval nog een tijd in Doel blijven: de kisten gaan 100 jaar mee.

Achilleshiel

Het probleem van het kernafval lossen we later wel op, klonk het bij de vooruitgangsoptimisten bij de bouw van de kerncentrales. Dat er nu nog steeds geen oplossing is, is de achilleshiel van kernenergie. De jongste jaren hebben tegenstanders ook elk incident in Doel en Tihange gebruikt om het veiligheidsbeeld van de centrales onderuit te halen.

Is de onbetrouwbaarheid toegenomen? ‘Neen’, verzekert Van Beveren. ‘Het aantal keren dat een reactor automatisch is stilgevallen is de jongste jaren gedaald. We staan er zeker niet slechter voor dan tien jaar geleden. Het aantal officiële meldingen van incidenten is gehalveerd tegenover vorig decennium’, zegt hij. ‘Er is nu wel meer aandacht voor die noodstops in de media.’

‘Het klopt dat sommige centrales heel lang stil gelegen hebben. Vooral Doel 3 en Tihange 2 (de zogenaamde scheurtjesreactoren, red.) hebben lang niet gedraaid’, geeft Van Beveren toe. Het enorme spandoek aan de ingang van de centrale met als opschrift ‘Hier maken we 25 procent van de Belgische elektriciteit’ was de voorbije jaren vaak een loze belofte. Traditioneel leveren Doel en de even grote site van Tihange samen iets meer dan de helft van de Belgische stroom. Maar de jongste jaren is de beschikbaarheid van de kerncentrales fors gedaald, met 2015 als dieptepunt. Toen draaiden de reactoren maar de helft van de tijd. Dit jaar zal ook geen potten breken. Tot begin deze week was slechts een van de zeven reactoren van Engie Electrabel actief.

Dat de centrale amper draait, betekent niet dat het een doodse boel is in Doel. De herstellingen en investeringen in de levensduurverlenging veroorzaken veel leven op de site. Nu zijn er bij de duizend werknemers van de site nog een duizendtal extra actief, maar op piekmomenten gaat het om 2.500 man meer. De kerncentrale is een dorp op zich, in oppervlakte enkele malen groter dan het bijna verlaten polderdorp Doel even verderop, waar werknemers na de shift in café Doel 5 van een pint genieten. De kerncentrale heeft zelfs een eigen wegennet met toepasselijke straatnaambordjes als ‘Torenstraat’ en ‘Tussen 2 en 3’ .

Guesthouse

Ook ’s nachts is in de kerncentrale veel meer volk aanwezig dan in het polderdorp. ‘Het gaat dan om operatoren voor elke reactor, de brandweerlui, chemici en medici voor stralingsbescherming, bewakers en militairen.’ Voor kaderleden met wachtdienst staan er zelfs vijf guesthouses ter beschikking. Vroeger moesten ze voldoende dichtbij wonen om binnen het halfuur of uur ter plaatse te kunnen zijn. Maar onder meer door de mobiliteitsproblemen ligt dat nu moeilijker.

De mobiliteitsknoop rond Antwerpen treft ook de kerncentrale. ‘De voorbije drie jaar is het moeilijker om mensen aan te werven. Vooral voor technisch geschoolde mensen is het lastig. De aantrekkelijkheid is gedaald’, erkent Van Beveren. ‘De mensen zien nu meer zekerheid in de chemiesector.’

Kernenergie lokt vaak tegengestelde reacties uit. Duitsland schreef met de Energiewende kernenergie definitief af, maar in Nederland komt het debat over kernenergie weer op gang en wordt gekeken naar de voordelen van de CO2-vrije stroomproductie. In ons land heerst al 15 jaar een stop-and-gobeleid. ‘Het wisselende beleid is een uitdaging’, vindt Van Beveren. ‘Eerst was er de kernuitstap. Nadien moesten we de levensduurverlenging van Doel 1 en 2 voorbereiden. In 2012 besliste de regering-Di Rupo dat de centrales toch moesten sluiten in 2015. Dit jaar besliste de regering-Michel dat ze toch langer open konden blijven. Maar toen waren heel wat mensen van dat project al vertrokken.’ Het resultaat van die lange onzekerheid is dat vele investeringen die eigenlijk klaar hadden moeten zijn in 2015 pas dit en volgend jaar gebeuren.

Dreigt hetzelfde scenario voor Doel 3 en Doel 4? De kernuitstap in 2025 is bevestigd in de wet, maar er komt ook een monitoringcomité dat de haalbaarheid moet onderzoeken. Met andere woorden: de deur staat nog op een kier.

Perspectief

Wat als het monitoringcomité in pakweg 2022 zegt dat er toch nog twee of drie reactoren open moeten blijven, zoals sommige studies nu al suggereren? ‘Dan is het veel te laat om er nog aan te beginnen. We moeten ons nu al voorbereiden op die mogelijkheid en een team samenstellen dat de levensduurverlenging van Doel 4 kan voorbereiden. Een project rond Doel 4 geeft ook perspectief aan nieuwe werknemers’, zegt Van Beveren. ‘Al zou Doel 3 technisch ook nog een levensduurverlenging kunnen krijgen, maar daar is geen maatschappelijk draagvlak voor.’

Eigenaar Engie zegt al jaren dat België niet zonder kernenergie zal kunnen na 2025. De groep trekt de kaart van hernieuwbare energie en zwoer steenkool af. Ook de plannen voor nieuwe kerncentrales in andere landen werden versnipperd. Alleen in België houdt de groep vast aan kernenergie. ‘De Belgische centrales zijn een vorm van transitie-energie die nodig is om de overgang te kunnen maken.’