Unha das ferramentas máis interesantes dos últimos tempos para divulgar a riqueza do idioma galego son os mapas do Atlas Lingüístico Galego que adoita compartir nas redes sociais o Instituto da Lingua Galega (ILG) da Universidade de Santiago de Compostela. Neles amósase a riqueza e diversidade do galego falado en áreas rurais nos anos 70 do século XX. Os datos están tirados dun inxente traballo de campo desenvolvido co fin de coñecer a variación da lingua en persoas adultas, residentes en poboacións rurais e con pouco contacto con outras variedades lingüísticas. A base de datos do proxecto recolle case un millón de rexistros de 167 localidades de Galicia, Asturias, León e Zamora de fala galega.

A información corresponde a un período en que o galego aínda non contaba cunha normativa oficializada para a súa escrita, que non chegaría ata ben entrados os anos 80. Estas circunstancias históricas fan do galego, polo tanto, unha especie de alfaia para os lingüistas, xa que a lingua foi conservada e usada polos falantes aínda sen contar cunha forma estándar. Mais cal é a zona de Galicia en que a fala máis se parece á variedade estándar que se ensina na escola e escoita e le nos medios de comunicación? Neste obxectivo afonda un estudo desenvolvido por Xulio Sousa, investigador do Instituto da Lingua Galega da USC, e que foi publicado esta semana pola revista Languages.

Subliña Sousa que este artigo é a continuación dun traballo que desenvolven desde hai bastantes anos xunto a compañeiros do ILG como Francisco Dubert, Rosario Álvarez ou Marta Negro, baseado na análise dialectométrica dos datos do Atlas Lingüístico Galego, é dicir, no estudo estatístico dos datos dialectais. Grazas ás novas técnicas de computación, estatística e información xeográfica, é posible analizar e representar visualmente estes materiais. Neste tipo de análise estúdanse trazos como a formación dos plurais (pantalóns, pantalós, pantalois), a conxugación dos verbos (sei, sein, sen; partiu, parteu) ou os ditongos (moito, muito, mutio ou muto).

Bo Nadal, Bon Nadal, Bo Natal e Bon Natal a todas e a todos! pic.twitter.com/JQq83jsG3X — Instituto da Lingua Galega (@ILG_USC) December 19, 2019

“O caso do galego – explica o filólogo – ten unhas características singulares, xa que podemos estudar de que maneira a variedade estándar se achega ou afasta dos dialectos e en que medida os representa. Na maioría das linguas europeas, nas que o estándar leva séculos asentado, o máis común é estudar de que xeito o estándar inflúe nos dialectos e como os modifica”. No artigo apúntanse cara ás causas desta peculiaridade: “Por carecer o galego de recoñecemento durante séculos, o español foi a única lingua oficial e, polo tanto, a única usada no ensino, en comunicacións oficiais, na literatura e nos oficios relixiosos”. A pesar disto, o galego persistiu ao ser falado pola maioría da poboación, aínda que “nunha situación de desigualdade de uso e recoñecemento social fronte ao español, que era a lingua da administración, a educación e os medios de comunicación”.

Dos datos recollidos no Atlas, Sousa tomou 324 fenómenos morfosintácticos (“aqueles máis facilmente contrastables co estándar; a diferenza dos aspectos fonéticos ou léxicos“, aclara), como a forma dos demostrativos, as terminacións dos substantivos ou a morfoloxía verbal, das 167 localidades do Atlas. A través dunha análise estatística multivariante identificou o grao de semellanza de cada variedade con respecto á norma estándar.

“En xeral, a semellanza é moi alta, sobre todo nas localidades dos bloques occidental e central. Vese claramente que as variedades que máis se afastan son as do bloque oriental, de xeito especial as que están fóra dos límites administrativos de Galicia, en Asturias, León e Zamora”, expón Sousa. Algo que tamén ten que ver, segundo apunta o artigo citando a autores como Antón Santamarina, ao maior peso demográfico e literario do bloque occidental.

(Preme na imaxe para ver en detalle o mapa)

A Lama, o dialecto máis ‘semellante’

O artigo de Sousa salienta que os puntos máis achegados á variedade estándar “están situados nas zonas en que conflúen os bloques central e occidental”, aínda que tamén hai localidades de Lugo próximas ao oriental que gardan un importante grao de parecido. Así, o lugar da Lama, no interior de Pontevedra, cun 89,02% de índice de semellanza, podería considerarse como a localidade en que na década dos anos setenta se falaba unha variedade máis parecida á normativa. Próximas en semellanza están Santa Comba -Lugo- (87,23%), A Cañiza (85,89%), e Deixebre -Oroso-, Ribadulla -Vedra- e Lourido -Soutomaior- (84,76%). Na outra banda, a localidade de Pombriego (León), cun 34,29%, e Coaña (Asturias) (46,11%) rexistran os menores índices de semellanza.

Os datos constatan e precisan, deste xeito, o apuntado por estudos anteriores acerca das variedades dialectais do galego, nos que se expoñía que mentres a morfoloxía estándar era a propia das rexións occidentais, a fonoloxía estándar parecíase máis á das zonas de Lugo, Mondoñedo ou Ourense.

O traballo confirma, segundo Sousa, a idea de que “o estándar do galego é unha variedade de tipo composicional, que reúne elementos de distintos dialectos”. O autor apunta que “isto non quere dicir que a variedade estándar sexa mellor ou peor ca calquera dialecto. En todas as linguas é unha variedade elaborada e ten unha función determinada, que é a de servir como referencia na escrita e nos rexistros de uso de maior formalidade”.

Do mesmo xeito, o lingüista subliña que os altos niveis de semellanza rachan coa crenza da separación entre a variedade estándar e as variedades faladas do galego. “A xente adoita reparar en trazos léxicos, en palabras concretas de uso pouco frecuente, para soster a idea dunha suposta distancia extrema entre o galego falado e o estándar, pero se reparamos na estrutura e a morfosintaxe, vemos que o estándar se asemella moito a calquera dos dialectos falados”, conclúe.

Referencia: From Regional Dialects to the Standard: Measuring Linguistic Distance in Galician Varieties (Publicado en Languages).