Anderhalf jaar na het Oekraïne-referendum hangt er een nieuwe raadgevend referendum in de lucht. Amsterdamse studenten zijn druk bezig om genoeg handtekeningen te verzamelen voor een volksraadpleging over de nieuwe inlichtingenwet. Met meer dan tienduizend handtekeningen hebben ze de eerste horde genomen. Weten ze uiterlijk half oktober 300.000 nieuwe steunbetuigingen te presenteren, dan schrijft de Kiesraad een referendum uit. De teller is nu voorbij de 30.000.

De initiatiefnemers vinden een referendum over de nieuwe inlichtingenwet noodzakelijk 'vanwege de grote gevolgen voor de vrijheid van burgers'. "We willen een maatschappelijke discussie afdwingen, of we de 300.000 steunbetuigingen nou halen of niet", vertelt woordvoerder Tijn de Vos. De Eerste Kamer schaarde zich aan het begin van de zomer achter het wetsvoorstel, dat de Nederlandse inlichtingen- en veiligheidsdiensten ruimere bevoegdheden geeft bij het doorzoeken van moderne communicatie (zie onder).

Brede steun

In hun roep om een referendum kunnen de initiatiefnemers rekenen op steun van maatschappelijke organisaties als Privacy First and Bits for Freedom. Ook uit de politiek klinkt hier en daar sympathie voor het plan. Kamerlid Thierry Baudet van Forum voor Democratie, een van de drijvende krachten achter het Oekraïne-referendum, roept op de aanvraag te steunen. Diezelfde boodschap komt van de Jonge Democraten, de jongerentak van D66, en de Piratenpartij.

Maar de meeste politieke partijen houden zich op de vlakte, ook tegenstanders van de wet zoals D66 en SP. Ze stellen dat het nu eerst aan de bevolking is om te bepalen of er een referendum moet komen. "Wij stellen ons terughoudend op", zegt D66-Kamerlid Kees Verhoeven. Ook SP'er Ronald van Raak vindt dat de bevolking aan zet is. Om eraan toe te voegen dat hij, mocht het referendum er komen, overtuigd tegen de wet zal stemmen.

Aan het Binnenhof is het enthousiasme voor referenda flink afgenomen na het mijnenveld waarin de politiek belandde na het Oekraïne-referendum. Door de winst van het nee-kamp moest het kabinet zich opnieuw buigen over het associatieverdrag tussen de Europese Unie en Oekraïne. Een inlegvel met aanvullende voorwaarden voor Kiev bood uiteindelijk uitkomst. Pas in mei van dit jaar stemde de Eerste Kamer daarmee in en kon het kabinet de zaak sluiten.

Als gevolg van deze ervaringen is het initiatiefwetsvoorstel van de Tweede Kamer over het invoeren van een correctief bindend referendum ontmanteld. PvdA en GroenLinks trokken zich terug nadat hun congressen hen daartoe opriepen. Mede-initiatiefnemer D66 zag er daarna geen heil meer in en haalde haar naam ook onder het wetsvoorstel weg. De SP is daarmee de enige overgebleven pleitbezorger. Kamerlid Van Raak wil het binnenkort alsnog verdedigen in de Kamer.

Mochten de Amsterdamse bètastudenten daadwerkelijk een raadgevend referendum weten te bewerkstelligen, dan stelt dit de te voorziene coalitie van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie - half oktober mogelijk net aan het werk - meteen op de proef. VVD, CDA en ChristenUnie stemden voor de wet, D66 tegen. Verhoeven wil niet vooruit lopen op de vraag of zijn partij bij een referendum campagne zal gaan voeren. Maar het lijkt ondenkbaar dat de partij, groot voorstander van referenda als democratisch inspraakinstrument, zich in dat geval afzijdig zal houden.

Wat houdt de nieuwe inlichtingenwet precies in?

Belangrijkste verandering is dat de geheime diensten in Nederland het internetverkeer via de kabel mogen gaan aftappen.

Daar dringen de diensten al tijden op aan, omdat de meeste communicatie tegenwoordig via de kabel loopt. Onder de oude wet uit 2002, het tijdperk van voor de smartphones en whatsapp, was alleen het afluisteren via de ether toegestaan.

Om te waarborgen dat de diensten alleen doelgericht noodzakelijke informatie tappen, zal het kabinet alle verzoeken vooraf aan een onafhankelijke commissie van rechters voorleggen.

De studenten die pleiten voor een referendum, vrezen dat de diensten met een digitaal sleepnet massaal online data gaan verzamelen en uitpluizen.

In de wetstoelichting benadrukt het kabinet: "Wij gaan niet op zoek naar mensen die het woord 'bom' of 'ISIS' gebruiken in hun e-mails. We trekken niet in bulk internetverkeer naar binnen om te kijken welke mensen op zoek zijn naar kunstmest. Wij bekijken niet de YouTube-voorkeuren van Nederlandse burgers."

De wet moet komend jaar ingaan.

Lees ook:

Veelbesproken 'aftapwet' ook aangenomen door Eerste Kamer