W ubiegłym roku jeden z inwestorów zwrócił się do KNF z zapytaniem o obligacje GetBacku. W odpowiedzi Komisja poinformowała go, że nie sprawuje nadzoru nad prywatnymi ofertami papierów wartościowych. Dziś, kiedy okazuje się, że to właśnie oferty prywatne były dla windykatora głównym sposobem pozyskiwania kapitału, wnioski nasuwają się same: mechanizmy nadzorcze w Polsce znów okazały się nieudolne. Co na to resort finansów? Zapewnia, że podjął już kilka inicjatyw legislacyjnych i analizuje dalsze kroki.

- Sprawa GetBacka dosadnie wskazuje, że można formalnie przestrzegać przepisów prawa i regulacji rynku w stopniu wystarczającym do tego, aby nie wzbudzać czujności urzędu, ale i tak doprowadzić do olbrzymiej i spektakularnej straty. Pojawia się więc pytanie, czy Komisja mogła wcześniej użyć narzędzi nadzorczych, mających na celu chociażby ustalenie, czy taka skala i formuła sprzedaży obligacji nie prowadzi do obejścia przepisów o ofercie publicznej – zastanawia się Łukasz Zalewski, radca prawny i wspólnik w Kancelarii Matczuk Wieczorek i Wspólnicy.

Czytaj także: GetBack ma już ponad 90 mln zł długu wobec inwestorów. "Lawina ruszyła"

Dla kogo obligacje GetBacku

Dla przypomnienia: GetBack przejawia poważne problemy z płynnością. W czwartek (26 kwietnia) spółka przyznała, że ma już ponad 90 mln zł długu wobec inwestorów. KNF złożyła do Prokuratury Krajowej zawiadomienie o możliwości popełnienia przestępstwa manipulacji informacją. Wszczęła też postępowanie administracyjne, bo podejrzewa, że GetBack podał nierzetelne informacje w sprawozdaniach finansowych. Ale to wszystko niestety po fakcie, kiedy problem nabrał medialnego i politycznego rozgłosu.

A sprawa jest poważna, bo windykator ma do wykupu obligacje o łącznej wartości aż 2,6 mld zł. Zainwestowało w nie ponad 9 tys. przysłowiowych Kowalskich i 178 instytucji finansowych. Tymczasem, biorąc pod uwagę, że większość emisji GetBack uplasował w ofertach prywatnych, proporcje powinny być odwrotne. Dlaczego?

Bo oferta prywatna to oferta papierów wartościowych skierowana do maksymalnie 149 imiennie wskazanych osób i co do zasady profesjonalnych inwestorów. W ofercie prywatnej nie trzeba sporządzać prospektu emisyjnego i zatwierdzać go w KNF. Innymi słowy: jest to pewnego rodzaju emisja „po cichu”, przeznaczona dla wąskiego grona odbiorców. Zatem, jak to się stało, że papiery te trafiły pod strzechy? I dlaczego KNF nie reagowała?

- Zbieranie wiedzy o emisjach prywatnych, przyglądanie się rynkowi pod tym kątem, jest czymś koniecznym. KNF ma możliwości, by takie statystyki prowadzić. Jeżeli ofert jest stosunkowo niewiele, to wówczas nadzór może zakładać, że rzeczywiście są one dedykowane wąskiej grupie wybranych inwestorów. Jeżeli okazałoby się jednak, że takich emisji prywatnych jest dużo, to wówczas powinno pojawić się podejrzenie, że jest to próba obejścia ustawy o ofercie publicznej – ocenia Stanisław Kluza, były minister finansów i pierwszy przewodniczący Komisji Nadzoru Finansowego w latach 2006–2011.

Biorąc pod uwagę, że od września 2017 r. do marca 2018 r. (zaledwie 6 miesięcy) zadłużenie GetBacku z tytułu emisji obligacji zwiększyło się z 1,7 do 2,6 mld zł, a zatem o 0,9 mld zł, można się domyślić w jak błyskawicznym tempie i z jaką częstotliwością oferty te były plasowane na rynku. A to przykra konstatacja, bo pokazuje, że GetBack formalnie przestrzegał prawa, a w praktyce działał na jego granicy. Z drugiej strony jest regulator, który mógł wykazać się czujnością, ale tego nie zrobił.

Warto pamiętać, że GetBack nie emitował wyłącznie obligacje w ofertach prywatnych. To jest firma, która zarządza przecież funduszami sekurytyzacyjnymi wielu TFI (nadzorowanych). Spółka wywodzi się też z grupy kapitałowej, będącej pod ścisłą kontrolą KNF, przechodziła przekształcenia własnościowe i w końcu także prowadziła ofertę publiczną. Okazji do tego, by GetBacka solidnie prześwietlić Komisja miała wiele. I pytanie, czy gdyby wcześniej z nich skorzystała, to dziś skala problemu byłaby mniejsza, jest raczej retoryczne.

Nierzetelne sprawozdania

W komunikacie KNF poinformowała, że wszczyna wobec GetBacku postępowanie administracyjne w sprawie m.in. nierzetelnego sporządzenia raportów za trzy ostatnie kwartały 2017 roku. To ciekawe, zważywszy, że sprawozdanie za pierwszy kwartał ubiegłego roku to raport z prospektu emisyjnego, a zatem zatwierdzonego przez KNF (przypomnijmy, że GetBack zadebiutował na giełdzie w lipcu 2017 r.). Czy to oznacza, że wówczas Komisja nieprawidłowości nie dostrzegła?

- Istnieje pewien zakres informacji, które są obowiązkowe do umieszczenia w prospekcie. KNF bada czy wymagane ustawą informacje się tam znalazły. I zdecydowanie ma to wymiar formalny. KNF nie jest audytorem i biegłym rewidentem poszczególnych spółek. Jeśli ktoś sfałszował liczby, to Komisja na tym etapie nie jest w stanie tego wychwycić. To jest rola audytora spółki – zauważa Stanisław Kluza.

Jego zdaniem tym problemem powinna się zająć Komisja Nadzoru Audytowego, która działa pod auspicjami Ministerstwa Finansów. To ona powinna zbadać, czy nie doszło np. do fałszerstwa. Czy ryzyka, które się dziś zmaterializowały, zostały w odpowiedni sposób ujęte przez audytora, czyli firmę Deloitte. Stanisław Kluza wskazuje:

Nadzór ma zaufanie do czynności wykonanych przez audytora. W mojej ocenie tu pojawia się pytanie, czy ci, którzy wykonywali sprawozdania z działalności podmiotu w ostatnich kwartałach, dopatrzyli się ryzyk. I jeżeli się ich nie dopatrzyli, to czy wynikało to z powodów formalnych, czy jest tu jednak jakieś niedopełnienie obowiązków. A to powinna zbadać Komisja Nadzoru Audytowego.



Jak usprawnić nadzór?

Afera z Getbackiem ponownie przypomniała, że nadzór finansowy w Polsce nie działa sprawnie. Być może powodem jest brak odpowiednich narzędzi? Być może należałoby rozszerzyć kompetencje nadzorcze KNF również o oferty prywatne papierów wartościowych?

- Ten przypadek nie powinien skłaniać do wniosku, że należy wyeliminować z rynku emisje prywatne. Ale prawda jest taka, że dziś nie wszystko funkcjonuje w nich tak, jak należy. Moim zdaniem należy doprecyzować kryteria emisji prywatnych, żeby stan prawny i stan faktyczny się pokryły. Należałoby zastanowić się nad wprowadzeniem progów, np. ilościowych lub kwotowych. Pytanie o granice racjonalności, a nadzór jest od tego, by tych granic poszukiwać – uważa Stanisław Kluza.

Dobre zmiany niesie za sobą ustawa z dnia 1 marca 2018 r. o zmianie ustawy o obrocie instrumentami finansowymi. Zgodnie z nowymi przepisami usługą oferowania instrumentów finansowych jest już nie tylko proponowanie bezpośredniego zakupu akcji czy obligacji, ale również np. prezentowanie informacji o papierach i warunkach ich nabycia, stanowiących wystarczającą podstawę do podjęcia decyzji inwestycyjnej. Czy to zwiększy bezpieczeństwo?

- Na pewno przepisy znacznie ograniczą aktywność podmiotów, które nie posiadają zezwolenia na oferowanie papierów wartościowych, lecz funkcjonują w szarej strefie umów marketingowych, czy innych konstrukcji pozwalających napędzać klienta do instytucji finansowej. Siatkę pojęć ustawy bardzo istotnie doprecyzowano, włączając wyraźnie w ich zakres szeroko rozumiane czynności w zakresie promocji, marketingu i innego rodzaju form zachęcania do nabycia produktu finansowego – wskazuje Łukasz Zalewski.

Ekspert zwraca jednak uwagę, że to jest jedynie sfera dystrybucji. - Wciąż otwarte pozostaje pytanie, w jaki sposób w świetle nowych przepisów wykorzystywane będą zarówno dotychczasowe, jak i nowe narzędzia nadzorcze i czy nadzorca będzie w stanie interweniować zawczasu i zapobiegać podobnym sytuacjom. Dziś problem bowiem polega na tym, że ani nie zapobiega, ani nie leczy – uważa Łukasz Zalewski.

Zmiany bez konkretów

Zapytaliśmy o problem GetBacku Ministerstwo Finansów. Resort w odpowiedzi zapewnił, że szczegółowo analizuje pojawiające się informacje związane z działalnością windykatora i emitowanymi przez niego instrumentami finansowymi.

- Wszelkie negatywne zjawiska zachodzące na rynku kapitałowym mogą przyczynić się do utraty zaufania do tego rynku, a tym samym wpłynąć niekorzystnie na jego rozwój. Z tego też względu Ministerstwo wyraża nadzieję, że zaistniała sytuacja zostanie szczegółowo wyjaśniona przez Komisję Nadzoru Finansowego oraz Prokuraturę Krajową. Ze swej strony Ministerstwo Finansów podjęło kilka inicjatyw legislacyjnych oraz analizuje dalsze kroki, mające na celu ochronę konsumenta na rynku finansowym – deklaruje resort finansów.

O jakie inicjatywy chodzi? Niewiele konkretów. Resort wyjaśnia, że w reakcji na niektóre zjawiska zachodzące na rynku obligacji korporacyjnych Ministerstwo Finansów rozpoczęło prace analityczne zmierzające do zmian w obowiązującej ustawie z dnia 15 stycznia 2015 r. o obligacjach.

- Przykładowo można wskazać na potrzebę eliminacji konfliktu interesów w sytuacji pełnienia funkcji administratora zabezpieczeń ustanowionych na potrzeby emitowanych obligacji przez podmiot powiązany z emitentem oraz obowiązek określenia celu emisji obligacji, tak aby nabywca obligacji miał pełną wiedzę o sposobie wykorzystania pożyczonych od niego środków, co pozwoli inwestorom na dodatkową ocenę prawdopodobieństwa zwrotu z inwestycji – wyjaśnia resort finansów. I dodaje:

Równocześnie w Ministerstwie Finansów trwają analizy co do rozszerzenia regulacji dotyczących monitorowania rynku finansowego i możliwości interwencji nadzorcy w zakresie oferowanych produktów zbiorowego inwestowania oraz ubezpieczeniowych produktów inwestycyjnych wynikających z rozporządzenia w sprawie dokumentów zawierających kluczowe informacje, dotyczących detalicznych produktów zbiorowego inwestowania i ubezpieczeniowych produktów inwestycyjnych (unijne rozporządzenie PRIIPS) na pozostałe produkty oferowane konsumentom na polskim rynku finansowym.



O co chodzi? Od 1 stycznia 2018 r. niektóre instytucje jak banki, ubezpieczyciele, czy TFI zobowiązane są do stosowania Rozporządzenia PRIIP (ang. Packaged Retail and Insurance-based Investment Products). W myśl przepisów zobowiązane są do opracowania dokumentów zawierających kluczowe informacje (ang. key information documents, tzw. KIDs) o oferowanych produktach.

W okresie 2018-2019 Rozporządzenie będzie stosowane w odniesieniu do np. lokat strukturyzowanych, funduszy zamkniętych (FIZ), czy UFK. Od 2020 roku obejmie także fundusze inwestycyjne otwarte (FIO i SFIO). Dokument ma dostarczać klientowi jak najwięcej wiedzy na temat danego produktu i ma być mu przekazany przed zawarciem umowy.

- Ministerstwo Finansów analizuje również modele nadzoru funkcjonujące w innych krajach UE w kontekście posiadanych uprawnień przez organ nadzoru do podejmowania działań w zakresie ochrony konsumentów – deklaruje resort.

Resort stawia na edukację Polaków

Ministerstwo Finansów deklaruje, że podejmuje działania zmierzające do zwiększenia poziomu wiedzy finansowej i edukacji ekonomicznej Polaków.

- Należy tu wspomnieć o uzupełnieniu podstawy programowej kształcenia ogólnego dla liceum ogólnokształcącego, technikum i branżowej szkoły II stopnia. Aby uczniowie mogli podejmować świadome decyzje finansowe w dorosłym życiu powinni oni posiadać wiedzę dotyczącą instytucji działających na rynku finansowym i znać zasady bezpiecznego korzystania z usług finansowych przez poznanie mechanizmów i zjawisk występujących na rynku. Zaproponowane zagadnienia dotyczą też praw konsumenta i umiejętności zarządzania finansami osobistymi – wyjaśnia resort finansów.

WARTO WIEDZIEĆ: