W księgarniach „Dwunaste: Nie myśl, że uciekniesz”, nowa książka Filipa Springera

Springer wyruszył na Północ, żeby znaleźć mityczne Jante — miejsce, które odcisnęło piętno na kolejnych pokoleniach Skandynawów

Jante to miasteczko, w którym życie reguluje jedenaście opresyjnych zasad, określających miejsce jednostki w społeczeństwie; te zasady nazywane są prawem Jante

Prawo Jante jako pierwszy sformułował duńsko-norweski pisarz Aksel Sandemose w powieści „Uciekinier przecina swój ślad. Opowieść o dzieciństwie mordercy” (1933); pierwowzorem Jante z powieści było duńskie miasteczko Nykøbing Mors, w którym urodził się pisarz

— Moje dwa założenia legły w gruzach. Pierwsze, że to będzie książka o Skandynawii. Drugie — że to będzie książka reporterska — przyznaje Springer

Foto: Filip Springer / Materiały prasowe

Emilia Padoł/Onet Kultura: Kiedy pierwszy raz pomyślałeś, że chciałbyś pojechać do Skandynawii?

Filip Springer*: Dawno temu. Zawsze mnie pociągała góra mapy, z różnych powodów. Nie znoszę upału, lubię deszcz. Odnosiłem się do tego rejonu świata, kiedy pisałem o architekturze, bo wiele rzeczy dobrych — które wydarzyły się w architekturze i myśleniu o mieście — pochodzi stamtąd. Ta książka wzięła się z magnetyzmu, przyciągania mnie do Północy, ale szybko okazało się, że jedno z drugim nie ma nic wspólnego. Że piszę w scenografii nordyckiej, ale temat — czyli prawo Jante — w ogóle nie jest skandynawski.

Jechałem do Norwegii na farmę nad skalistym fiordem, mieszkać z jednorękim synem pisarza, który był ewidentnie chory psychicznie

Dlaczego nie jest skandynawski?

Prawo Jante i wszystko, co się wokół niego dzieje, to mechanizm uniwersalny. Jeżeli czytasz „nie wyobrażaj sobie, że jesteś lepszy od nas” czy „nie sądź, że wiesz więcej niż my” i zaczynasz się zastanawiać, o czym to opowiada, uświadamiasz sobie, że prawdopodobnie chociaż raz w życiu tego doświadczyłaś. Że pewnie doświadczył tego w Polsce każdy, kto żył w mniejszej miejscowości czy mniejszej wspólnocie. Niekoniecznie zarysowanej terytorialnie. Polskie środowisko literackie z pewnością nosi wiele cech Jante, no nie? Jak każde środowisko zawodowe.

Zobacz także Prawo Jante 1. Nie sądź, że jesteś kimś. 2. Nie sądź, że nam dorównujesz. 3. Nie sądź, że jesteś mądrzejszy od nas. 4. Nie wyobrażaj sobie, że jesteś lepszy od nas. 5. Nie sądź, że wiesz więcej niż my. 6. Nie sądź, że jesteś kimś więcej niż my. 7. Nie sądź, że się do czegoś nadajesz. 8. Nie wolno ci się z nas śmiać. 9. Nie sądź, że komuś na tobie zależy. 10. Nie sądź, że możesz nas czegoś nauczyć. 11. Myślisz, że nic o tobie nie wiemy?

Tylko dlaczego ten niepisany nakaz unifikacji, który obowiązuje u nas w różnych społecznościach — czy to np. małomiasteczkowych czy zawodowych — właśnie Skandynawii pod hasłem „Jante” jest tak czytelny dla wszystkich, w mgnieniu oka rozumiany?

Bo się im w literaturze trafił Aksel Sandemose, który spisał ten rodzaj mentalności w powieści.

To jak z dulszczyzną w Polsce. Wszyscy wiemy, czym jest dulszczyzna. Czy to znaczy, że to coś polskiego? Nie, takie zachowanie można zaobserwować w wielu innych społecznościach i krajach, ale u nas zostało nazwane dulszczyzną, więc łatwiej nam się do niego odnieść i o nim mówić. Tak samo jest z prawem Jante. Ono jest powszechnie rozumiane w Skandynawii, bo Sandemose nadał mu miejsce w kulturze.

Czyli napisał powieść „Uciekinier przecina swój ślad”, której bohater zamordował człowieka, a potem długie lata, zatapiając się w szaleństwie, rozpamiętywał, co go do zbrodni popchnęło. W młodości ukształtował go zamknięty świat Jante, małej miejscowości, i jej jedenaście praw. Aksel Sandemose to był średnio ciekawy typ. Długi, ucieczki, nieślubne dzieci, pijaństwo, przemoc wobec zwierząt…

Im lepiej go poznawałem, tym bardziej go nie lubiłem. W pewnym momencie zacząłem pytać ludzi, którzy badali jego twórczość, albo mieli z nim kontakt — jak jego syn Jørgen — czy mogą cokolwiek dobrego powiedzieć o Sandemosem jako człowieku, a nie pisarzu. Bo jego literatura nie jest łatwa, ale ma swoją wartość. Ciężko było z tym wskazywaniem dobrych rzeczy.

Sandemose żył w czasie, w którym procesy psychologiczne zaczęły stawać się dla ludzi jasne, dzięki rozwojowi wiedzy, psychoanalizie itd. Był świadomy tego, że dzieciństwo wpływa na nasze dorosłe życie, że różne rzeczy z niego przenosimy na siebie, ale nie rozumiał, jak te procesy dokładnie przebiegają — i że człowiek nie jest w nich bezwolny. Że przecież wszystko zależy od tego, w jaki sposób się zmierzysz z tym, co wynosisz ze swojego środowiska. I że dopiero to decyduje, jakim jesteś człowiekiem. Sandemose pozostał na etapie: to wszystko przez nich. Książka „Uciekinier przecina swój ślad” jest tego doskonałym przykładem.

Foto: Filip Springer / Materiały prasowe

Rozmawiałeś z synem pisarza, Jørgenem. Jak udało ci się go namówić na spotkanie?

Nie wiem jak. Napisałem e-maila i on odpisał, chociaż odmawiał wszystkim wcześniej. Może zdecydowało to, że byłem z Polski, a może to, że on już jest dosyć stary i człowiek z wiekiem się zmienia? Nie mam pojęcia. Wszyscy mi mówili, że nie ma cienia szansy, żeby mnie wpuścił do swojego domu.

Kiedyś rozmawiał z Espenem Haavardsholmem, biografem Sandemosego i się okropnie pokłócili, po prostu darli koty. Syn Sandemosego jest oczywiście trudny, ale z listu, który od niego dostałem — i który zamieściłem w książce — trudno było wyczytać coś nieprzyjemnego. Więc pojechałem.

I jak było?

Jechałem do Norwegii na kompletne odludzie, na farmę nad skalistym fiordem, mieszkać z jednorękim synem pisarza, który był ewidentnie chory psychicznie. W żartach pisałem do żony, że mnie zje i żeby do mnie ciągle pisała, żebyśmy byli w kontakcie.

Przez trzy dni byliśmy skazani tylko na siebie i było bardzo sympatycznie. Jedliśmy obiady, piliśmy wino, gadaliśmy o różnych rzeczach. On był dla mnie superpomocny, a ja mu pomagałem np. wkręcić żarówkę, bo z jedną ręką nie wszystko można zrobić.

Bardzo zdroworozsądkowo patrzy na wiele rzeczy, napisał książkę o ojcu, która mu dużo dała. Widać, że mnóstwo ma przepracowane.

Nie próbuję zadowalać czytelnika, który lubi Springera od architektury albo Springera od opisu pejzażu, albo Springera od zabawnej „Wanny z kolumnadą”

Sandemose to jeden z bohaterów twojej książki, innym jest Ole. I to bohater z drugiego bieguna, bo o ile Sandemose, nie tylko w powieści, uciekł z Jante, z tej społeczności i z tego prawa, to Ole się w Jante zakochał, zapragnął w nim żyć — czyli przeprowadził się do Nykøbing Mors, miasteczka, które było pierwowzorem Jante u Sandemosego.

Wszyscy, których spotkałem — i z którymi rozmawiałem o Jante — mówili, że opuścili to miejsce. Ole był jedynym, o którym wiem, że, po przeczytaniu powieści Sandemosego, postanowił tam żyć.

Ole był dla mnie motorem nowego pisarskiego doświadczenia. Przy tej książce moje dwa założenia legły w gruzach. Pierwsze, że to będzie książka o Skandynawii. Drugie — że to będzie książka reporterska.

Jak Ole zmienił twoją książkę?

Nie chciał ze mną rozmawiać. Jeśli reporter podchodzi do bohatera, a on odmawia, reporter nie ma już ruchu. Ale kiedy reporter przestaje się definiować jako reporter, otwierają się przed nim całkiem nowe możliwości twórcze.

Czytelnik oczywiście musi mieć jasność, że postać jest domyślona. Nie można robić ludziom z życia historyjek, to kwestia szacunku do żywego człowieka. Dlatego jasno zaznaczam w książce, że mój Ole jest kimś wymyślonym, bo ten prawdziwy nie chciał ze mną gadać.

Foto: Filip Springer / Materiały prasowe

Pod tym względem ta książka bardzo różni się od twoich poprzednich. Co ci dało to poluzowanie ram rzeczywistości?

Dało mi możliwość szerszego, głębszego i pełniejszego opowiedzenia historii. Dało mi możliwość zagrania dokładnie tymi samymi środkami, którymi grał Sandemose w swojej — pełnej niejasności w kwestii tego, co jest prawdą a co fikcją — twórczości. Dało mi możliwość budowania niepewności u czytelnika, który nie wie do końca, z czym ma do czynienia.

Dało mi też pozaksiążkową wolność. Uświadomiłem sobie, że nie muszę myśleć o gatunku. Że to coś dla krytyków czy literaturoznawców.

Ale nie dla czytelnika?

Dla czytelnika może i też, bo czytelnik czasem lubi wiedzieć, że ma w rękach kryminał, esej albo reportaż. Tylko ja nie piszę dla czytelnika, jego potrzeby mnie średnio interesują, chociaż bardzo się cieszę, że jest.

Piszesz dla siebie?

Oczywiście, że tak. Dlatego nie interesuje mnie potrzeba czytelnika, który musi wiedzieć, czy obcuje akurat z fiction czy non-fiction. Więcej dobrego czasem wynika z tego, że nie wiesz.

To, że opowieść jest wymyślona, nie znaczy, że nie jest prawdziwa.

No właśnie, zgadzamy się chyba, że wielkie powieści opowiadają jakąś głęboką prawdę o nas — dlatego są wielkimi powieściami.

Strasznie łatwo jest mówić, że się mało wymaga, żyjąc w najbogatszym regionie świata

A jednak od lat ludzie w Polsce bardzo chętnie sięgają po non-fiction, to jest mocna grupa czytelników. Nie martwi cię, że jej część może stracić do ciebie zaufanie?

Nie, bo zajmuję się procesem pisarskim, a nie procesem sprzedażowym — nim zajmuje się moje wydawnictwo. Oczywiście chcę, żeby moje książki się dobrze sprzedawały, zarabiam na tym pieniądze i one mi pozwalają robić różne rzeczy w życiu, ale bardzo pilnuję, żeby rozdzielać te dwa procesy.

Wierzę, że proces pisarski to proces poznawczy — dzięki temu, że piszę książkę, dowiaduję się różnych rzeczy na temat, który mnie interesuje. Książka jest efektem ubocznym ciekawości, a nie celem samym w sobie. Nie próbuję zadowalać czytelnika, który lubi Springera od architektury albo Springera od opisu pejzażu, albo Springera od zabawnej „Wanny z kolumnadą”. Najuczciwsze, co mogę robić, to dowiadywać się i pisać o tym dowiadywaniu.

Więc może znajdą się ludzie, którzy poczują się rozczarowani tą książką, ale też zakładam, że będą tacy, którzy uznają, że to jest w końcu to.

Foto: Filip Springer / Materiały prasowe

Pewnie sięgną po nią też ci, którzy interesują się Północą, których Skandynawia pociąga.

Jeśli ktoś interesuje się Północą, to nie wyciągnie z tej książki jakiegoś wielkiego pakietu informacji. Pewnie, że w opisach jest trochę Danii i trochę Norwegii, pojawiają się duńskie i norweskie imiona i nazwiska, ale jestem przekonany, że mógłbym tę książkę ogarnąć też między Stargardem a Krosnem. Traktowanie prawa Jante w kategoriach lokalnych, narodowych czy regionalnych powoduje osunięcie się w grząską przestrzeń, w której wyłączamy uniwersalną refleksję, przestajemy odnosić to zjawisko do nas.

Czy szukanie powiązań między prawem Jante a życiem Skandynawów, ich powszechnie znaną szczęśliwością, ładem przestrzennym, wreszcie dobrobytem to tylko irytujące uproszczenie, lenistwo intelektualne? Przecież ludzie są różni. Ci na północy Europy są z reguły trochę inni, niż ci żyjący na południu. Ma na to wpływ mnóstwo rzeczy, związanych z klimatem, kulturą itd.

Czy te powiązania są? I tak, i nie. Weźmy architekturę. Prawo Jante mówi: nie wyskakuj, nie wyróżniaj się. No to, o, proszę, mamy harmonię w przestrzeni, wszyscy są dopasowani, niebieskie, białe, żółte domki, cudownie. No i pewnie, można powiązać prawo Jante z tą harmonią, ale równocześnie musimy mieć świadomość, że w krajach skandynawskich jest wybitna edukacja artystyczna i ogromna świadomość tego, czym jest design — i że to nie tylko ładny wazon, tylko coś znacznie bardziej złożonego.

Harmonia w skandynawskiej przestrzeni wynika też w ogóle z samodefiniowania się ludzi mieszkających w krajobrazie, z szacunku do niego. To szczególnie widać w Norwegii, w której krajobraz jest tysiąc razy silniejszy od człowieka, z każdej strony. Oni nie walczą z nim, tylko się w niego wpisują — i to jest pragmatyzm estetyczny. W Danii pejzaż jest trochę inny, ale świadomość, że w przestrzeni trzeba się zachowywać rozsądnie i z umiarem, jest wielka. Ten umiar nie musi wynikać tylko z prawa Jante, może wynikać np. z protestantyzmu.

Druga rzecz, szczęśliwość. W tych durnych rankingach na najszczęśliwsze kraje i zadowolenie z życia mówi się, że Skandynawowie mało oczekują, dlatego się nie rozczarowują i mogą czuć się szczęśliwi.

To całe hygge — w którym oni sobie siedzą, piją wino, czytają książki, przytulają się pod kocem albo masują sobie stopy — to są takie kapsuły ciepła, do których ty nie masz żadnego dostępu, jeśli nie jesteś z tego plemienia

No bo jak masz wygórowane oczekiwania, to zawsze czegoś chcesz, zawsze jest ci mało i jesteś nieszczęśliwy i sfrustrowany, że tego nie masz.

No tak. I to jest, moim zdaniem, jedna z największych bujd dotyczących tego regionu. Strasznie łatwo jest mówić, że się mało wymaga, żyjąc w najbogatszym regionie świata. Pewnie, wymagajmy tylko tyle, ile potrzebujemy, ale poziom życia Skandynawów jest tak wysoki, że trudno to opisać. Mają już tak dużo, że sobie mogą mało oczekiwać. Bo to mało, to jest i tak tysiąc razy więcej, niż wszyscy inni mają.

Foto: Filip Springer / Materiały prasowe

A to osławione hygge — to też bujda, a może coś w tym jest?

Obiecałem sobie, że nie użyję tego słowa w książce. Hygge, jako fenomen kulturowy, to produkt wydawnictwa Penguin. Znasz ten tekst z "Guardiana" - „The hygge conspiracy”?

Nie, nie znam.

Przeczytaj sobie, jest cudowny. To tekst o tym, jak mocno jest rozbudowany dział analityczny w wydawnictwie Penguin — wiedzą, co kto czyta, gdzie się zatrzymuje, właściwie wszystko wiedzą. Komputer przemielił różne hasła, które ludzi pociągają, jak Północ, ciepło, design, dom, coś tam jeszcze, i wypluł: hygge. I to hygge zostało już wielokrotnie opisane, w każdej książce głupiej niż w poprzedniej, a dla mnie było punktem odniesienia do refleksji o tym, co jest poza nim.

Duńczycy — bardzo to w nich cenię — są świetni w projektowaniu światła domowego. Nie chodzi nawet o kształt lamp, tylko o światło, jakie te lampy roztaczają, jak oświetlają przestrzeń. To jest zrobione na poziomie mistrzowskim.

Czasami się bawiłem i, idąc ulicą, szukałem kogoś, kto ma zapalone w domu górne światło. Nikt nie miał. Przejdź się ulicą nocą w Polsce — prawie wszyscy mają. To robiło na mnie wielkie wrażenie, ale w pewnym momencie złapałem się na tym, że to całe hygge — w którym oni sobie siedzą, piją wino, czytają książki, przytulają się pod kocem albo masują sobie stopy — to są takie kapsuły ciepła, do których ty nie masz żadnego dostępu, jeśli nie jesteś z tego plemienia. Bardzo często o hygge mówi się, że to coś, co zrozumie tylko Duńczyk.

Wielokrotnie spierałem się z moimi przyjaciółmi w Danii o to, że hygge jest excluding — ty jesteś na zewnątrz, możesz sobie lizać to ciepło przez szybkę, ale jest ci od tego tylko zimniej. Jesteś na ulicy, patrzysz na tych wszystkich ludzi, którzy siedzą w tym swoim dobrobycie, z lampami za góry pieniędzy — te lampy kosztują jakiś niemożliwy hajs, a rynek świeczek w Danii jest w ogóle gigantyczny — i jesteś na zewnątrz.

Zdjęcia w mojej książce są trochę o hygge. Ale poza nimi w ogóle się na tym nie skupiałem.

Patrząc na zapisy prawa Jante, nie możesz powiedzieć, że ono jest w całości złe albo dobre

Czy ty widzisz w prawie Jante jakieś dobre strony, jakąś wartość?

Tak, bo prawa Jante nie da się sprowadzić do jednego hasła, ono ma kilka poziomów interpretacyjnych. Jeden z nich, dyskursywny, mówi o tym, że prawo Jante jest skrótem do przeprowadzenia krytyki pakietu zachowań, które opisuje. Mówi się: nie bądź z Jante, nie jesteśmy w Jante itd.

Poza tym prawo Jante jest wewnętrznie złożone. Masz zdanie: „nie sądź, że komuś na tobie zależy”. Trudno je oceniać w kategoriach pozytywnych. Zgroza. Ale masz też zdanie: „nie wyobrażaj sobie, że jesteś lepszy od nas”.

Albo: „nie sądź, że jesteś mądrzejszy od nas”.

Z tym mądrzejszym to bym uważał, myślę, że są ludzie mądrzejsi i mniej mądrzy. Natomiast lepsi — nie. To, że ktoś jest mniej mądry, nie znaczy, że jest gorszy. Jest po prostu mniej mądry, ma mniejszą wiedzę albo słabiej ogarnia. Ale to nie znaczy, że jest gorszym człowiekiem.

Chciałbym żyć w społeczeństwie, w którym ludzie wierzą, że wszyscy są tak samo wartościowi. Patrząc na zapisy prawa Jante, nie możesz powiedzieć, że ono jest w całości złe albo dobre. To bardzo złożone zjawisko, którego nie da się ani jednoznacznie potępić, ani admirować.

Dla mnie najbardziej przerażający zapis Jante to: „nie myśl, że do czegoś się nadajesz”. Ale kiedy czytam: „nie sądź, że komuś na tobie zależy”, to myślę, że to pokazuje nasze życie, kondycję bez iluzji. Wystarczy pojechać w Polsce na SOR, żeby się o tym przekonać. Wystarczy być szeregowym pracownikiem jakiejś korporacji, żeby mieć to poczucie.

Pochodzenie prawa Jante jest klasowe. Powstało w robotniczej społeczności i obowiązywało w obrębie klasy robotniczej. Sandemose pisze, że nieuchylenie kapelusza nauczycielowi czy lekarzowi przez kogoś z jego otoczenia oznaczało uchybienie niepisanym zasadom prawa Jante. Równocześnie „nie myśl, że do czegoś się nadajesz”, bo jesteś synem robotników i będziesz też robotnikiem, koniec. Twój los jest taki sam.

Dzisiaj, w dyskursywnej interpretacji, prawo Jante służy do tego, żeby się odżegnywać od tych zasad.

A #fuckjante na Instagramie? Czemu ono dzisiaj służy?

#fuckjante to koncentrat. Ma podkreślać indywidualizm i osiągnięcia jednostki. Jeden z bohaterów książki powiedział mi, że dla niego to niczym się nie różni od starego prawa Jante, bo jeżeli społeczność wymaga od ciebie jakiegoś konkretnego pakietu zachowań, to w tym właśnie tkwi istota prawa Jante. Jego nastoletnie dzieci próbują się wpisać w ogólnie obowiązujący kanon — że trzeba się kreować na kogoś i trzeba być najlepszym w czymś, wyjątkowym, „liczysz się tylko ty”, „wiele znaczysz”, „jesteś w centrum wszechświata”.

Wszyscy mają być wyjątkowi, wszystkim się wszystko należy, bo ich potrzeby są najważniejsze? Do czego to prowadzi? Już wiemy — do środowiskowej i kulturalnej katastrofy. I do wielkiego kryzysu wyobraźni, który sprawia, że wszystko, co jesteśmy sobie w stanie wyobrazić, to jest koniec świata.

Foto: Materiały prasowe

*Filip Springer (ur. 1982) – pisarz i fotograf. Autor wielu cykli reporterskich oraz książek, m.in. „Miedzianka. Historia znikania”, „Wanna z kolumnadą”, „13 pięter”, „Miasto Archipelag”, „Źle urodzone”. Stypendysta Narodowego Centrum Kultury, Fundacji „Herodot” im. Ryszarda Kapuścińskiego i Miasta Stołecznego Warszawy. Nominowany do najważniejszych nagród literackich w Polsce. Jego książki tłumaczone są na angielski, niemiecki, rosyjski i węgierski. Współpracuje z Instytutem Reportażu w Warszawie, współtwórca festiwalu literackiego MiedziankaFest.