SP-Kamerlid Ronald van Raak tijdens het wekelijkse vragenuurtje in de Tweede Kamer. Beeld ANP

Het referendum kan volgens de Raad van State ‘bijdragen aan de vermindering van de bij bepaalde burgers bestaande gevoelens van isolement, vervreemding en uitsluiting’. Eerder al had de commissie-Remkes het referendum ‘een aanvulling op de representatieve democratie’ genoemd. In het verleden was de Raad van State juist geen voorstander. Voormalig vicepresident Donner vond dat het referendum de democratie uitholt en in strijd is met de Grondwet.

De wet die nu voorligt, en die deze week bij de behandeling van de begroting van het ministerie van Binnenlandse Zaken aan de orde zal komen, is van de hand van het SP-Kamerlid ­Ronald van Raak. Van Raak is de laatste loper in een estafette die al enkele decennia onderweg is. In 1999 torpedeerde senator Hans Wiegel op de valreep de referendumwet van het kabinet-Kok I, een volgende poging in 2003 liep spaak door de snelle val van het kabinet-Balkenende I. In 2017 sneuvelde opnieuw een referendumwet in het zicht van de haven: indieners PvdA, D66 en GroenLinks weigerden op de valreep de wet te verdedigen. De tekst voor een wet voor een correctief referendum is al die tijd niet ingrijpend veranderd.

Ultieme remedie

Van Raak denkt met de steun in de rug van de Staatscommissie en de Raad van State dit keer wel het momentum te hebben de wet door het parlement te loodsen. Omdat het om een grondwetswijziging gaat, moet de wet, als die door Tweede en Eerste Kamer wordt aangenomen, na nieuwe verkiezingen een tweederdemeerderheid in beide Kamers krijgen.

Waar de commissie-Remkes van een ventielfunctie spreekt, en de Raad van State het referendum een sluitstuk van de parlementaire democratie noemt, spreekt van Raak van ‘een kroon’. Een bindend correctief referendum is een andersoortig instrument dan het vorig jaar door minister Ollongren na twee pogingen afgeschafte raadgevend referendum, dat louter een advies van de kiezer aan de gekozene was. Een correctief referendum is ‘een ultimum remedium’. Een laatste beroepsmogelijkheid als een nader te bepalen aantal kiezers te kennen geeft ontevreden te zijn over een wetsvoorstel. Wordt die wet vervolgens in een referendum weggestemd, dan moet de wetgever opnieuw aan de slag. Van Raak: ‘Dit is een mooi middel om slechte wetten te voorkomen die geen draagvlak hebben.’

Ostrogorsky-paradox

Het referendum was in de jaren zeventig het middel voor een progressieve voorhoede om meer directe politieke invloed te bereiken. Dat beeld is sindsdien gekanteld. De houding van de linkse partijen is ambivalent. Juist bij de aanhang van partijen op de flanken – SP, FvD, PVV maar ook 50Plus en de PvdD – zijn volgens opiniepeilingen de meeste voorstanders van het referendum te vinden. ‘Het is nog steeds een goed middel, maar voor een ander probleem’, vindt Van Raak. ‘Nu is het om mensen die op grotere afstand staan bij de politiek te betrekken. Het referendum is van boven naar beneden in de sociale ordening gegaan.’

Volgens hem, en ook volgens de Raad van State, is er een probleem met de mate waarin de Tweede Kamer de kiezer weerspiegelt. Dat heet de Ostrogorsky-paradox: een verschil tussen de opvattingen van de politieke meerderheid en die van de bevolking. ‘Kamerleden komen vaak uit dezelfde cirkel van consultants en ambtenaren’, zegt Van Raak. ‘De invloed van de lobby is groot en voor politieke compromissen is draagvlak onder de bevolking nodig. Wat ook meespeelt, is dat de overheid door liberalisering en privatisering veel verantwoordelijkheden heeft uitbesteed.’ Hij deelt de analyse van de Raad van State, die schrijft dat met name buiten de steden en onder mensen met een lager inkomen en met minder opleiding het vertrouwen in de politiek afkalft. ‘Het referendum is een manier om de politiek op de rug te kloppen en te vragen zich om te draaien: wij zijn er ook nog.’

Van Raak hoopt dat zijn wet volgend jaar na de zomer op de Kameragenda komt. In de Tweede Kamer is een referendumwet niet kansloos. Alleen de christelijke partijen en de VVD staan uitgesproken kritisch tegenover een correctief referendum.