Reactie minister Blok Update: De conclusies van de Tijdelijke commissie ICT zijn een stevige boodschap aan de bewindspersonen en iedereen die betrokken is bij de besluitvorming, aanbesteding en uitvoering van ICT-projecten. Dat stelt minister Blok (Rijksdienst, VVD) in een reactie op de bevindingen van de commissie Elias. Blok wijst erop dat de afgelopen jaren al een aantal stappen is gezet. De commissie vindt echter dat meer stappen nodig zijn. “Het kabinet zal deze aanbevelingen zorgvuldig bestuderen”, schrijft Blok. Een uitgebreide reactie van het kabinet volgt als de Tweede Kamer het rapport heeft behandeld.

Het rijk heeft zijn automatiseringsprojecten niet onder controle, heeft grote digitaliseringsambities maar is zwak en onprofessioneel bij het uitvoeren van ICT-projecten. Ministeries houden slecht bij hoeveel digitaliseringsplannen allemaal kosten en wat ze eigenlijk moeten opleveren, en leren niet van hun fouten. Dit alles leidt tot een verspilling van 1 tot 5 miljard euro per jaar.

Het zijn enkele van conclusies van de parlementaire onderzoekscommissie onder leiding van Kamerlid Ton Elias, die weinig heel laat van de manier waarop bewindspersonen, Kamerleden en ambtenaren én ICT-leveranciers omgaan met ICT-projecten. “De commissie stelt vast dat vooral de cultuur rondom ICT-projecten bij de rijksoverheid niet deugt.”

Pijnlijke conclusies

De conclusies zijn pijnlijk, ook omdat het kabinet contacten met burgers en bedrijven in 2017 volledig digitaal wil maken – een ambitie die volgens de commissie niet realistisch is. Het mislukken van grote automatiseringsprojecten blijkt ook het functioneren van het rijk diepgaand te beïnvloeden. Bij Defensie werkten systemen zo slecht, dat er “risico’s waren ontstaan voor de continuïteit van de bedrijfsvoering”, zo maakte de minister dit voorjaar bekend. De Belastingdienst is mede door een serie ICT-problemen steeds moeizamer gaan functioneren. De noodzakelijke verbeteringen kunnen daar nog jaren duren.

Ondanks deze situatie, en het feit dat de grote problemen rond ICT al langer bekend zijn, doen Tweede Kamer en kabinet er veel te weinig aan, concludeert de commissie.

Ongelukkige mix

De commissie beschrijft een ongelukkige mix. Bewindspersonen zien ICT als de manier om allerlei plannen te verwerkelijken, maar tonen tegelijk geen enkele interesse in hoe het écht gaat bij automatiseringsprojecten. Daartegenover staat een Tweede Kamer die dit “ongebreidelde ICT-enthousiasme” nog versterkt, en zijn controlerende taak verwaarloost, ook omdat ze vaak gebrekkige en soms misleidende informatie van het kabinet krijgt. Ambtenaren op ministeries tonen zich zeer slechte projectmanagers, als ze het management al niet uitbesteden aan externe adviseurs, die vaak andere belangen hebben dan die van het ministerie. ICT-leveranciers maken gebruik van deze situatie door veel te vaak tegen te hoge kosten middelmatige of slechte producten af te leveren.

De commissie heeft gezocht naar manieren om de cultuur rond ICT om te buigen. De belangrijkste aanbeveling is om een bureau onder verantwoordelijkheid van de premier op te richten dat ICT-projecten van andere ministeries kan tegenhouden. Daarnaast zouden Kamerleden dat bureau moeten kunnen vragen moties van collega’s op ICT-haalbaarheid door te lichten.

Het kabinet moet de Kamer beter informeren

Enkele andere aanbevelingen zijn dat er een sanering moet komen van verschillende clubs die zich allemaal bij het rijk met ICT bezig houden. Het kabinet moet de Kamer veel betere informatie geven over grote automatiseringsprojecten. De aanbestedingswet zou moeten worden aangepast, bijvoorbeeld om bewezen slechte leveranciers buiten de deur te kunnen houden.

Het zal de komende dagen blijken of dit rapport met de gebruikelijke lethargie wordt ontvangen – vergelijkbare conclusies in het verleden hebben tot veel te weinig verbeteringen geleid, zo geeft ook de commissie zelf toe. En wie deze beschrijving van de werkwijze op ministeries leest, stelt zich vanzelf ook een andere vraag: hoe gaat het eigenlijk bij projecten van de overheid waar geen ICT aan te pas komt?