Of het nu gaat om milieu, voedselproductie of gezondheidszorg: het antwoord op de grote uitdagingen van de 21ste eeuw komt niet van de Haagse politiek of van de EU, maar uit de Europese steden. Daarvan is Rob van Gijzel (1954), vertrekkend burgemeester van Eindhoven, overtuigd - net als zijn inspirator Benjamin Barber, de politicoloog die de macht aan de burgemeesters wil geven. In steden zit de kennis, daar ontmoeten belangen elkaar, daar zitten de bestuurders met hun neus op de praktijk. Zij kunnen met alle betrokkenen aan tafel, en dan zoeken naar een oplossing.



Hoe dat in Eindhoven gaat? "Wij hebben voor de Brainport-regio platforms voor een aantal van die grote uitdagingen opgezet", vertelt Van Gijzel. "Bij het platform voor gezondheid zijn tachtig partijen aangesloten. Ziekenhuizen, verzekeraars, cliëntenraden, bedrijven, de Technische Universiteit."

Rob van Gijzel

PvdA’ er Rob van Gijzel is sinds 2008 burgemeester van zijn geboortestad Eindhoven en voorzitter van de slimme technologieregio Brainport, een samenwerkingsverband van bedrijven, kennisinstellingen en 21 gemeenten. Van 1989 tot 2001 zat hij in de Tweede Kamer. Hij kreeg de bijnaam ‘Bijlmerboy’, omdat hij zich inspande voor een parlementaire enquête naar de Bijlmerramp. In 2001 kreeg hij het aan de stok met PvdA-leider Ad Melkert, nadat hij zich in de media hard had uitgelaten over de bouwfraude. In september neemt hij afscheid van Eindhoven. Wat hij dan gaat doen, is nog niet bekend.

Horizontale samenleving

Philips kwam tijdens een overleg met een deel van die partijen met een idee voor een proef met een apparaat dat bij ouderen thuis bloedwaardes kan opmeten, en ter plekke een preparaat maakt dat de juiste extra vitaminen en mineralen bevat. Maar ouderen wilden er niet aan: ze gaven de voorkeur aan een bezoekje van de wijkzuster. Aan tafel ontstond het plan om het machientje te koppelen aan een computerscherm met Skype, met een beperkt aantal contacten, zoals buren. Dat maakt een praatje bij de test mogelijk. Verzekeraar CZ, ook aan tafel, bood aan de proef te bekostigen.



De 'horizontale samenleving', noemt Van Gijzel dit, terwijl in de 'verticale wereld' de overheid van bovenaf zaken oplegt. Die is wat hem betreft uit de tijd. Tijdens zijn acht jaar in Eindhoven liep hij regelmatig aan tegen door Den Haag gedicteerde grenzen. De stad mocht niet experimenteren met gereguleerde wietteelt, en ook niet met de online amateur-taxidienst Uber. In het boek dat hij uitbracht voor zijn afscheid, 'De stad die de toekomst maakt', roept Van Gijzel op om steden wel te laten experimenteren.



De burgemeester heeft onrust in zijn lijf. Hij wiebelt op zijn stoel, verschuift de handgrepen, schuift aan en weer naar achteren. Soms beent hij gebarend door zijn burgemeesterskamer, dan weer concentreert hij zich met zijn ogen dicht op de lijn van zijn betoog.



"Wat ik mooi vind: steden bestaan", zegt Van Gijzel. "Een land niet. Steden zijn fysieke plekken, met gebouwen, met veel mensen bij elkaar. Een land is een bestuurlijk-geografische aanduiding. De betekenis van een land neemt af. Na de eeuw van de nationale staten en de eeuw van de supranationale instituten wordt dit de eeuw van de steden."

Neemt het belang van natiestaat niet juist weer toe? Kijk naar de Brexit.

"Er is een verschil tussen generaties. Je hebt de generaties van voor de jaren negentig: die kijken terug op een periode van oorlog en vernietiging, van wederopbouw, de welvaartsstaat en de afbouw daarvan. Die generatie ziet de robotisering en migratie op zich afkomen. Zij hebben de Brexit mogelijk gemaakt. De generatie van na de jaren negentig heeft dat verleden niet. Die zeggen: 'Wow, ik zie een wereld voor me, daar kunnen we fantastische dingen doen!'"



Wat is er volgens u mis met Europa?

"Ik was onlangs op het bureau van EU commissievoorzitter Juncker. De belangrijkste onderwerpen daar: de Grexit tegenhouden, de Brexit tegenhouden en de vluchtelingen tegenhouden - of opvangen. Dat is helemaal geen uitdagende agenda. Als wij de experimenteerruimte die ik wil, zouden doorvoeren in Europa, dan zijn we voor het bedrijfsleven in één klap de meest aantrekkelijke regio van de wereld."



Volgens u kan ook het Rijk de ontwikkelingen niet meer bijbenen?

"Thorbecke heeft het tweehonderd jaar geleden in de grondwet vastgelegd: het Rijk maakt de wetten, de gemeenten voeren het uit. Dat was toen wel een handige gedachte. Maar de ontwikkelingen gaan nu te snel. Den Haag is bezig met een wet dataverkeer. Voor Nederland. Waarbij we er ook nog van uitgaan dat die twintig jaar houdbaar zal zijn. Voor Nederland? Hallo! Dit is iets dat gaat over de hele wereld. En de ontwikkelingen gaan zo snel, dat je die niet meer in wetten kunt vangen. De wetten die Den Haag maakt, passen niet bij de praktijk die wij hier tegenkomen."

Heeft u daar nu al last van?

"Heel erg. Wij wilden hier in Eindhoven met Uber aan de gang, op onze manier. Met alle belangen aan tafel: Uber, de bestaande taxiboeren, de gemeente, de burger. Toen wij een eind op weg waren stopten de Belastingdienst en de Inspectie Leefomgeving en Transport alle medewerking, omdat in de Taxiwet staat dat taxi's een boordcomputer moeten hebben.



"Als Den Haag ons had laten experimenteren, waren we eruit gekomen. Wat het in Nederland voor taxi's moeilijk maakt: elk uur zijn ze maar tien minuten bezig iemand te vervoeren. Als je de bezetting van taxi's verbetert - en dat kan met de app van Uber - en de prijs met eenderde verlaagt, wordt het dan een interessante markt of niet?



"Het idee was om ook de huidige chauffeurs in Uber te zetten. De smartphone maakt de boordcomputer overbodig. Uber heeft toen gezegd: 'Wij snappen dat de taxichauffeurs in die boordcomputers geïnvesteerd hebben, dus wij willen kijken of we hen schadeloos kunnen stellen'. Toen moesten we stoppen."



Is het niet een risico dat in dat horizontale overleg van u alleen de grootste monden gehoord worden? In de representatieve democratie heeft iedereen een stem.

"O ja? Heeft iedereen een stem?" Van Gijzel speelt verbaasd.



Eén keer in de vier jaar stem je op iemand die jouw belangen behartigt.

"En, doet 'ie dat?"



Van Gijzel beent naar een flipover, slaat een paar pagina's om, en stopt bij een vel met cijfers. "Jij daagt me uit. Kijk, dit is onze democratie waarvan jij zegt dat ie zo mooi is."

Vindt u die niet mooi?

"Nee, ik vind hem namelijk helemaal niet van deze tijd. Twaalfduizend mensen in Nederland zijn actief voor een politieke partij. Je mag stemmen op wat zij jou voorhouden. In mijn regio, Zuid-Oost-Brabant, zijn 750 mensen politiek actief. We hebben 500 functies: burgemeesters, wethouders, raadsleden. Bijna iedereen die politiek actief is, krijgt een functie! Dat is slecht voor de kwaliteit. Ze zijn allang blij dat ze de gemeenteraad een beetje kunnen vullen. En dan noem jij dat een geweldige..."



Nu legt u mij woorden in de mond.

Van Gijzel lacht. "Kijk, in ons horizontale model mag iedereen meepraten die een belang kan benoemen. In de verticale samenleving leggen politici van alles met elkaar vast in een regeerakkoord, maar breekt er een crisis uit, dan moeten ze toch weer iets anders gaan doen. Dat maakt ze ongeloofwaardig.



"Je kunt beter je belangen definiëren, en met elkaar om de tafel zitten om ze pragmatisch op te lossen, dan ideologisch vooraf te beschrijven hoe de wereld eruit zal gaan zien."



Hoe gaat u die inzichten inzetten? In een ministerspost bijvoorbeeld?

Van Gijzel maakt een wegwerpgebaar. "Nee, nee. Ik heb al dertien jaar in Den Haag gezeten. Het heroptreden van The Beatles lijkt mij geen goed idee. Je snapt wel, na mijn verhaal: de dynamiek komt voor mij niet uit Den Haag."