Terwijl de overheid verlangt dat we steeds langer werken, streeft een groeiende groep naar een zelfgekozen vroeg pensioen. Door flink te sparen, efficiënt te beleggen en op de kleintjes te letten willen zij op hun veertigste kunnen stoppen met werken.

Na een carrière van negen jaar in de ICT-sector kon Peter Adeney met pensioen. Zijn huis was afbetaald. Op bankrekeningen en in beleggingsfondsen bevond zich voldoende vermogen om zorgeloos van te leven, tot het einde van zijn dagen. Adeney was dertig.

Vandaag leeft Adeney met vrouw en kind in Boulder, een stadje in de Amerikaanse staat Colorado. Het gezin leeft van amper 22.000 dollar (19.000 euro) per jaar. Het uitgavenpatroon wordt tot op de dollar nauwkeurig gemonitord op Adeneys website Mister Money Moustache. Elke maand lezen 750.000 unieke bezoekers van over de hele wereld mee. Doorklikinkomsten leveren hem intussen een kleine 350.000 euro per jaar op, geld dat hij beweert weg te zullen schenken. Want het gaat hem niet om bezit, maar om ‘de vrijheid te doen wat ik wil, wanneer ik wil’.

Adeney is een van de helden van FIRE, een community rond Financial Independence en Early Retirement. Ze bestaat uit mensen die streven naar ‘vroeg pensioen’, en dat zonder de lotto te winnen of vermogen te erven. De beweging wint wereldwijd aan populariteit, ook bij ons. Ze heeft eigen codes en gebruiken, en bloggers die in uitroeptekens schrijven over de opbrengst uit hun beleggingen - ‘De 1.000 euromijlpaal bereikt! Woot Woot!’ - en over de evolutie van hun spaarquotum.

Ik wil dat mijn werkgever mij voor vol aanziet. Dat verandert mogelijk als hij weet dat ik over een jaar of zes ontslag neem. Frank Blogger

De bloggers opereren zelden onder hun eigen naam. Ze gebruiken aliassen als Financieel Onafhankelijke Luiaard, When do You Retire of In Tien Jaar Financieel Vrij. ‘De anonimiteit is noodzakelijk voor wie nog in loondienst werkt’, legt Frank - uiteraard niet zijn echte naam - uit. ‘Ik wil dat mijn werkgever mij voor vol aanziet. Dat verandert mogelijk als hij weet dat ik over een jaar of zes ontslag neem.’ Frank zegt nog vroeger te kunnen stoppen, maar wil het samen met zijn vrouw doen. Hij is 48 en werkt als ingenieur in de hoogtechnologische sector. Met Financieel Onafhankelijk Blog runt hij een van de drukst bezochte Nederlandstalige websites over FIRE, goed voor 40.000 bezoekers per maand.

Uit het systeem

Het principe achter FIRE is simpel: je geeft minder uit dan er binnenkomt, en dat zo veel mogelijk. Of je drijft je inkomsten op, door harder te werken, een tweede baan te nemen of ‘passief inkomen’ te creëren uit vastgoed en beleggingen. Je kan ook in de kosten en de uitgaven snoeien. Frank deed vooral dat laatste. Hij schat dat hij zijn uitgaven in een paar jaar tijd met 50 procent heeft teruggedrongen. ‘Zeker ben ik niet, want vroeger hield ik niets bij. Nu controleer ik elke week de uitgaven van mijn bank- en kredietkaart. Een grafiek geeft weer hoe mijn spaarquotum evolueert. Dat werkt motiverend. Vandaag sparen we 60 procent van ons inkomen.’

Op vakantie gaat een thermos koffie mee. ‘We kopen geen drankjes meer in tankstations.’ Op de snelweg rijdt Frank geen 130 maar 110. ‘Dat bespaart 20 procent brandstof, weet ik nu.’ Door bewust te winkelen geeft hij ‘tientallen procenten’ minder uit aan boodschappen. Verzekeringen en energieleveranciers houdt hij elk jaar tegen het licht. Hij heeft al twee jaar geen nieuwe kleren gekocht. ‘En als we iets kopen, vragen we ons af: ‘Hebben we dit echt nodig?’ Het klinkt obsessief, maar het is een manier van leven geworden.’ De huisbank ruilde hij voor de goedkoopste onlinebroker. ‘Ik beheer vier indexfondsen en twee obligatiefondsen, wereldwijd gespreid, met minimale risico’s en amper kosten. Zo geraak ik aan een rendement van 6 tot 8 procent. Daar zal het geld later vandaan moeten komen.’

Wie ontslag neemt en uit de arbeidsmarkt stapt, ‘verdwijnt’ uit het systeem. Pensioen krijgen de uitstappers pas op de wettelijke pensioenleeftijd, de niet-gewerkte jaren tellen dan niet mee. Bovendien dragen ze in de niet-gewerkte jaren niet langer bij aan de pensioenopbouw van de volgende generaties en ondermijnen ze dus zelf de solidariteit waar het systeem op stoelt. In het - weinig waarschijnlijke - scenario dat een massa volk opeens op zijn veertigste of vijftigste stopt met werken, worden de pensioenen helemaal onbetaalbaar.

Deze mensen zoeken naar antwoorden op een maatschappij die duidelijk in een malaise verkeert. Politiek, economisch én sociaal. Hendrik Opdebeeck Econoom

Zo eenvoudig is de rekensom niet, zegt econoom en filosoof Hendrik Opdebeeck (Universiteit Antwerpen). ‘Een systeem van steeds meer consumptie en productiviteit brengt ook kosten met zich mee. Op vlak van milieu, maar ook individueel bij de werknemers. Kijk naar het hoge aantal burn-outs.’ In zijn jongste boek, ‘Zingeving in economie’, wijdt Opdebeeck een hoofdstuk aan ‘frugality’, de nieuwe zuinigheid waar de volgelingen prat op gaan. ‘Ze zoeken naar antwoorden op een maatschappij die duidelijk in een malaise verkeert. Politiek, economisch én sociaal.’

Opdebeeck verwijst naar Socrates, Aristoteles en de eeuwenoude menselijke nood aan matigheid die hij zowel in de oosterse als de westerse filosofie ziet. ‘Aristoteles zei het al: we worden als samenleving afgestraft als het streven naar vooruitgang niet in evenwicht is met een zekere matigheid. Er is ook een duidelijk verband tussen matigheid en zingeving. Niet omdat het moet, maar als hefboom voor maatschappelijk en individueel geluk.’

Op basis van mijn huidige startkapitaal en de evolutie van mijn aandelenportefeuille zou ik op mijn veertigste zo’n 1,4 miljoen bij elkaar hebben. Philippe twintiger

‘Als ik zeg dat ik uiterlijk op mijn veertigste wil stoppen met werken, stoot ik vooral op ongeloof’, zegt Philippe (een schuilnaam), met zijn 21 wel erg jong om al met zijn pensioen bezig te zijn. ‘Ik denk dat het sneller lukt, veertig is echt het maximum. Op basis van mijn huidige startkapitaal en de evolutie van mijn aandelenportefeuille zou ik dan zo’n 1,4 miljoen bij elkaar hebben. En een passief inkomen uit beleggingen van 20.000 euro per jaar.’

Terwijl de meeste leeftijdsgenoten van een vipticket voor Tomorrowland dromen, is de werkende student bezig met beleggen. ‘Ik heb het geluk dat ik nog bij mijn ouders woon en amper vaste kosten heb. Ik kan mijn salaris dus bijna volledig in fondsen steken. Sparen brengt niets op, de bank rekent veel kosten aan dus ik doe het allemaal zelf. Anders gaat op lange termijn veel rendement verloren.’

Dat is het verschil met de meeste beleggers, denkt Philippe. ‘De lange termijn. Ik zie een aandeel niet als een prijskaartje, maar echt als een stukje van een bedrijf. Als ik iemand op café een pint zie bestellen, ben ik een beetje trots omdat ik aandelen van AB InBev heb, de bierbrouwer. Ik werk met bedrijven die over tien jaar zeker nog bestaan, zoals Nestlé en Unilever. Kijk rond: iedereen eet chips, drinkt cola en gebruikt verzorgingsproducten. Ik betaal ook liever voor in het verleden behaalde prestaties dan voor verwachte groei. Die is te onzeker. En ik verkoop bijna nooit, tenzij een aandeel echt enorm overgewaardeerd is.’

Philippe praat zelden met vrienden over zijn financiële plannen. ‘Ze luisteren maar met een half oor, of ze knikken zonder te kunnen volgen. Je studeert, je werkt en de staat zal wel voor het pensioen zorgen. Zo denkt 95 procent van de mensen. Ik dop liever mijn eigen boontjes. Politici denken alleen voor de termijn van hun mandaat, laat staan dat ze bezig zijn met mijn leven over veertig jaar.’

Misschien ga ik een langere reis maken of vrijwilligerswerk doen. Halftijds werken, tijd in mijn hobby’s steken. Maar dan zonder financiële gevolgen. Philippe twintiger

Zelfs zijn ouders geloven het niet helemaal. ‘Ze hebben altijd veel en hard gewerkt. Dat doen ze nog altijd. Als je tot je 67ste moet werken, heb je pas tijd als er kleinkinderen komen. Ik wil een andere keuze kunnen maken voor mijn eigen kinderen. Of dat mijn partner dat kan. Misschien ga ik een langere reis maken of vrijwilligerswerk doen. Halftijds werken, tijd in mijn hobby’s steken. Maar dan zonder financiële gevolgen.’

Geen nirwana

Ook Christophe - alweer een schuilnaam - heeft het heft liever zelf in handen als het over zijn financiële toekomst gaat. ‘Nu al zijn er minder dan twee werkenden voor elke Belg die niet actief is. Dat evolueert naar één op één. Als bediende zou ik een maximaal pensioen van zo’n 1.600 euro krijgen. Daar komen nog de veel hogere ambtenarenpensioenen bij. Het is niet realistisch te denken dat de staat al die pensioenen blijft betalen. Dus een paar jaar geleden vroeg ik me af: ‘Hoeveel heb ik nodig om zelf mijn levensstandaard aan te houden na mijn 67ste?’ Vandaag sparen we de helft van ons inkomen, de hypotheek inbegrepen.’

De veertiger, die in de financiële sector werkt, geeft toe dat het verleidelijk is op te gaan in de spaardrift. ‘Op een dag kwam mijn vrouw thuis en zei dat ze iets niet had gekocht voor de kinderen omdat ze bang was geld uit te geven. Toen hebben we ‘fun money’ ingevoerd. Ik wil zonder schuldgevoel een koffie bij Starbucks kunnen kopen. We gaan weer meer op vakantie. Volgens een vooraf bepaald budget, en de afgelopen jaren ook altijd in België. Skiën doen we ook, als het vakantiebudget het toelaat.’

In de zomer werk ik minder, om meer bij mijn kinderen te zijn. Het beoogde moment van financiële onafhankelijkheid schuift zo wat op in de tijd, maar dat vind ik niet erg. Christophe werknemer in financiële sector

Stoppen met werken is voor Christophe niet het ultieme doel. ‘Ik ken mensen die hun doel hebben bereikt en hun job konden opgeven. Het is niet alsof je dan plots ontwaakt in het nirwana. Ik blijf graag verder werken, maar dan op mijn voorwaarden. Wellicht ga ik als zelfstandige aan de slag, iets dat ik altijd heb willen doen maar nooit heb gedurfd. In de tussentijd wil ik mijn doelen meer in mijn dagelijks leven implementeren. In de zomer werk ik dus minder, om meer bij mijn kinderen te zijn. Het beoogde moment van financiële onafhankelijkheid schuift zo wat op in de tijd, maar dat vind ik niet erg.’

Het verlangen om uit de ‘loonarbeid’ en de consumptiemaatschappij te stappen gaat al mee sinds de hippietijd, zegt filosoof en econoom Antoon Vandevelde (KU Leuven). ‘Zeker bij jonge mensen herken ik die ambivalentie om in het volle leven te staan enerzijds en zich eruit terug te trekken anderzijds. Maar zij lijken er zich niet van bewust hoeveel onzekerheid gepaard gaat met een financiële planning op twintig of dertig jaar. Stel dat je op je veertigste stopt met werken en dat je genoeg aan de kant hebt om tachtig te worden. Als je op je zestigste sterft, heb je te veel gespaard. Word je honderd, dan riskeer je in armoede te belanden. In die zin is het veel efficiënter te sparen via verzekeringen. Die vlakken de individuele verschillen uit.’