Pakjesboot 12 was net een uur eerder aangemeerd in Maassluis en Sinterklaas was over een wiebelige loopplank Nederland binnengestapt, toen Matthijs Lodewijks op zaterdag 12 november in Helmond achter zijn pc ging zitten. Hij logde in op zijn blog en begon aan een verzinsel. Twintig minuutjes, dertig misschien. Toen was het klaar.

Binnen vier dagen was het verhaal losgeweekt van zijn context, als waarheid verspreid via Facebook, en waren duizenden mensen laaiend op Sylvana Simons, een „teringwijf” dat moest „oprotten naar de rimboe”.

Lodewijks (36) begon in 2013 met Er mag gezongen worden, een satirische nieuwssite à la De Speld, maar dan vooral over sport. Hij heeft een bescheiden gevolg opgebouwd; een gemiddeld bericht trekt 1.500 tot 2.000 lezers. Zo’n 85 procent komt via Facebook. De site levert hem hooguit 200 euro per maand op – zolang de serverkosten ermee gedekt worden, vindt hij het prima.

Elke ochtend onze beste stukken en het belangrijkste nieuws ontvangen? Aanmelden voor NRC Vandaag

Incidenteel grijpt hij maatschappelijke kwesties aan voor grappen. Toen in januari vorig jaar uitlekte dat Geert Wilders met een schaduw-account Donald Duck-personages volgde op Twitter, maakte Lodewijks ervan dat hij ze jarenlang vanuit de anonimiteit had vernederd. Guus Geluk was door de PVV-leider uitgemaakt voor „gelukzoeker” en Boris Boef was een „criminele graaier die de rambam kan krijgen”.

Hoe kun je jezelf wapenen tegen nepnieuws? En wat valt eraan te doen?

Zulke geintjes verzint hij in de auto, of onder de lat – Lodewijks is keeper bij een vriendenteam. Soms komen ze pas als hij al aan het schrijven is. Zoals die zaterdag, over Sylvana die het zwarte scheidsrechterstenue wilde afschaffen. Door de intocht was de Zwarte Piet-discussie op z’n hoogtepunt; daar wilde hij op inhaken. En hij wilde een linkje met voetbal. Ja, dan kom je al snel uit bij de man in het zwart. „De outfit verwijst naar de slavernij: het tijdperk dat arbiters negentig minuten lang gecommandeerd en afgeblaft werden door voetballers en supporters”, liet hij Simons zeggen. „Waarom geen regenboogkleurige tenues?”

Dat zijn verzinsels een groot publiek in de luren kunnen leggen, wist hij al. Die „wake-up call”, zoals hij het noemt, kreeg hij in juli 2014. Een blogje over het Nederlands elftal dat de penalty’s op het WK voetbal tegen Argentinië opnieuw zou mogen nemen, werd binnen 24 uur 1,4 miljoen keer (!) gelezen. Het was, een dag na de teleurstellende uitschakeling, wat mensen graag wílden dat waar was.

Een ander voorbeeld: voor de afsluiting van de jaarlijkse Kasteeltuinconcertreeks in Helmond zou de organisatie in 2015 per ongeluk niet het keurige coverbandje Tilt geboekt hebben, maar een gelijknamige thrashmetalgroep uit Oost-Polen. Dat grapje werd 90.000 keer aangeklikt. Een 3FM-dj begon erover op de radio. Bezorgde bezoekers belden de organisatie, die zich genoodzaakt zag het nieuws in een officiële verklaring te ontkrachten. Lodewijks, terugkijkend: „Terwijl er zóveel flauwekul in stond.” En sowieso: wie op ‘over dit blog’ klikt, krijgt meteen te lezen dat alles „met de grootst mogelijke zorgvuldigheid verzonnen” is.

Het blogje over Sylvana was even voor half twee af. Lodewijks klikte op ‘publiceren’, en zette zijn artikel door naar de Facebookpagina van de site. Daarmee was zijn rol gespeeld.

Het bericht zwerft van de pagina af

De Facebook-pagina van ‘Er mag gezongen worden’ heeft op dat moment zo’n 4.600 likes. Dat zijn vooral mensen die het blog kennen en weten dat het satire is. Het woord ‘verzonnen’ staat ook prominent aan de zijkant van die pagina, dus tegenwoordig krijgt Lodewijks bijna geen reacties meer van mensen die wat hij verzint voor waar aannemen. In de reacties plaatsen ze lachende emoticons, ze taggen vrienden (als in: maat, dit moet je even lezen) of haken in met eigen grapjes.

Maar met het bericht over Sylvana loopt het anders. In de dagen na publicatie komen er 41 reacties binnen. Ongeveer eenderde lijkt het te geloven. Vooral mensen die niet al op de pagina geabonneerd zijn en bij wie het bericht via-via terechtkomt, zijn er ontvankelijk voor. Zij kennen de satirische aard van het blog niet.

Interview Dunja Mijatovic, die gaat over Mediavrijheid bij OVSE: ‘Nepnieuws vernietigt de maatschappij’

„Wat een gek wijf zeg”, zegt de een. „Kunnen wij Sylvana niet verbannen naar een onbewoond eiland”, vraagt de ander zich af. Opmerkelijk: ook Peter Janson, een officiële KNVB-scheidsrechter die op het hoogste niveau fluit en vlagt, meldt zich. Hij vindt dat „met dit nieuws haar niveau onder het nulpunt is gekomen”.

Buiten de pagina van ‘Er mag gezongen worden’ gaat het nieuwtje ondertussen een eigen leven leiden. Negentig mensen klikken op ‘delen’ en sturen het via hun eigen tijdlijn naar vrienden. Daar, zonder de context van satire, waar vooral de kop opvalt – Sylvana Simons: ‘Schaf zwart scheidsrechterstenue af’ – wordt het aantal mensen dat het bericht gelooft al stukken groter.

Het bereik verhonderdvoudigt

Tips & Weetjes is onderdeel van een vanuit Groningen opererend blognetwerk waar onder meer ook Nieuws.co en Kookfans.nl onder vallen. Het zijn sites die geld verdienen met advertenties, en die sterk inzetten op Facebook-likes om lezers te trekken. Tips & Weetjes is veruit de belangrijkste site van het netwerk.

De redactie bestaat uit acht mensen, die per dag zo’n dertig artikelen schrijven. Onder meer de sites van Metro, Libelle en LINDA zijn belangrijke bronnen om aan onderwerpen te komen. In een gemiddelde maand trekt de site 3,5 miljoen unieke bezoekers.

De site richt zich op huishoudelijke tips in de Oma Weet Raad-categorie, gezondheid, BN’ers en viral-filmpjes met koppen die tot klikken moeten verleiden („Deze bruid danst op haar bruiloft met haar vader, maar wat ze dan doen verwacht niemand! Wauw!”). In de categorie ‘overig’ komt af en toe nieuws langs, zoals over aanstaand schaatsweer, asielzoekers of Sylvana Simons. Dat zijn goede onderwerpen voor de doelgroep, zegt mede-oprichter Kevin Klomp. „Het levert engagement op, zoals wij dat zeggen.”

Facebook is de levensader. Klomp schat dat 90 procent van alle bezoekers via het sociale netwerk komt. De Facebookpagina heeft door de jaren heen 460.000 likes vergaard – méér dan NRC, de Volkskrant en NU.nl er hebben. En het honderdvoudige van ‘Er mag gezongen worden’. Dat is „organisch gegroeid”, zegt Klomp. „Je moet de juiste artikelen schrijven voor je doelgroep.” Op de vraag wat die doelgroep dan is: „Vooral vrouwen, 35 tot 54 jaar oud.” Hij denkt dat het merendeel er „rechtsere denkbeelden op nahoudt”.

Op woensdagochtend, vier dagen nadat Lodewijks zijn blogje heeft gepubliceerd, wordt het bericht overgenomen door Tips & Weetjes. De site parafraseert Lodewijks’ verzinsel en presenteert het als echt, om het daarna door te zetten naar de bijna half miljoen Facebook-volgers.

Klomp heeft het artikel zelf niet onder ogen gehad, maar hij stelt dat de redactie de berichten doorgaans goed controleert. Sylvana en de scheids moeten ertussendoor zijn geglipt.

Duizenden worden gretig boos

Het bericht op de pagina van Tips & Weetjes wordt bijna duizend keer gedeeld, en er komen een kleine zesduizend reacties onder. Een meerderheid gelooft het en keert zich tegen Sylvana. In ongeveer een op de tien reacties staat het woord ‘wijf’. Honderden mensen vinden haar „gestoord”, of zeggen dat ze alleen maar uit is op aandacht. Sommigen gaan verder. „Ze krijgt zeker geen beurt meer, dat ze zo zeurt over de Zwarte Pieten”, zegt Els Beek uit Almere. „Ga terug naar je boom waar alle apen horen”, zegt Magda Levering Bloemendal uit Rotterdam.

Ook Richard Sanberg (Haarlem, bijna 50, beveiliger in de horeca) reageert. Hij volgt zelf de pagina van Tips & Weetjes niet – het bericht bereikt hem via een vriend. Sanberg klikt het artikel aan, maar leest het niet volledig voor hij rond tien over zes ’s avonds zijn reactie achterlaat. „Misschien moeten we gewoon negers afschaffen”, typt hij. „Al hun rechten hier afpakken, hun huizen en hun GASTLAND afpakken, en terugsturen.”

Hij vindt achteraf dat hij zich „iets te fel en te slecht” heeft uitgedrukt. Maar hij blijft er in grote lijnen bij: „Ik weet prima dat veel buitenlanders supertof zijn, alleen op dit moment zijn er gewoon heel veel die zwaar verrot zijn en dat mag wat mij betreft keihard worden aangepakt.” Het idee dat het artikel nep zou zijn, komt bij het lezen niet in hem op.

„Rot op met haar”, schrijft Serlena Mekwabishwili, oorspronkelijk uit Georgië en in 1994 als vluchteling naar Rotterdam gekomen, eerder op de dag. Ook zij blijft daarbij, zegt ze desgevraagd. „Ik ben absoluut niet racistisch, want ik heb een donker kleinkind en die voed ik zelf op. Maar iedereen moet respect tonen.” Aan de mogelijkheid dat het verzonnen was, heeft ook zij niet gedacht. Sterker nog: dat wil er nog steeds niet in. „Eerst Zwarte Piet, dan de Efteling. Haar kennende twijfelt niemand, volgens mij.” (Over een als racistisch ervaren attractie in De Efteling was ook ophef, maar daarover heeft Simons zich nooit uitgelaten.)

Een enkeling heeft het wel door. Zoals Kimberley Vonk uit Almere. Een vriend deelt het. Ze denkt direct dat het „een grapje” is en volgt het nieuws naar de bron. Ze laat de makers van de site via een inbox-bericht weten dat het nep is, maar krijgt als reactie alleen „Bedankt voor je feedback.” Er gebeurt niets. Volhardend stuurt ze later op de avond: „Waarom laten jullie een bericht staan terwijl de bron een satirisch voetbalblog is?” Dat helpt ook niet.

Even voor vijven ’s middags begint ze anderen erop te wijzen. „Het komt van de satirische voetbalblog Er mag gezongen worden”, laat ze onder negen verschillende reacties achter. „Voortaan even factchecken dus ;)”

Het zijn druppels op een gloeiende plaat. Dit blijkt een onderwerp waar veel mensen gretig boos over worden zonder scepsis over het waarheidsgehalte toe te laten. Het past te goed bij wat ze al vinden.

Na twee dagen gaat de storm liggen en komen er bijna geen nieuwe reacties meer bij.

Zaterdag 12 november: Matthijs Lodewijks zet een nieuw artikel online op zijn satireblog ‘Er mag gezongen worden’. Lodewijks zet zijn bericht ook meteen door naar de Facebookpagina van de site, zoals hij met al zijn verzinsels doet. Er komen ruim veertig reacties op. Een gedeelte – vooral mensen die niet al geabonneerd zijn op Lodewijks satire – neemt het bericht voor waar aan. Het bericht wordt op Facebook 90 keer gedeeld. Los van de satire-context lijkt het aantal gelovigen groter te worden. Woensdag 16 november: website Tips & Weetjes ziet het voor echt aan en schrijft er een eigen artikeltje over. Ook dat bericht gaat naar Facebook. Het wordt 979 keer gedeeld, en er komen in enkele dagen zo’n 5.900 reacties onder. Een overweldigende meerderheid gelooft het bericht. Sommigen niet – zie de een na onderste reactie. Die woensdagmiddag komt het via-via bij Facebook-gebruiker Kimberley Vonk terecht. Ze volgt het nieuws naar de bron en ziet dat het nep is. Ze waarschuwt Tips & Weetjes, maar het bericht blijft staan. Ondertussen belandt het ook bij Sylvana Simons zelf: ‘elroydejong’ begint erover onder een van haar Instagram-foto’s. Detail: de post zelf gaat over nepnieuws. 16 december: Precies een maand na plaatsing verwijdert Tips & Weetjes het bericht, na contact met NRC. Ook de Facebook-post bestaat niet meer.

Simons: niet tegenop te ontkennen

Sylvana Simons weet het nog wel, ja. Dat iemand onder een van haar Instagramfoto’s over dat scheidsrechterstenue begon. Of ze wel helemaal lekker was. „Dat is meestal hoe nepnieuws over mezelf mij bereikt”, zegt de politica die aan de Tweede Kamerverkiezingen meedoet met de nieuwe partij Artikel 1. „Mensen beginnen erover in mijn Facebook-inbox, of in de Instagram-reacties.”

Lees ook: ‘Niemand wil opstaan met haat in zijn hart’, het interview van NRC met Sylvana van afgelopen weekend

Nepnieuws over Sylvana is geen uitzondering – sterker: het is dagelijkse kost. Bijna niet tegenop te ontkennen. „En ik ben er zelf natuurlijk ook ingetrapt, op tv bij Pauw, toen ik een citaat aanhaalde van Trump dat verzonnen bleek. We zijn er allemaal gevoelig voor.”

Terugkijkend verontschuldigt Klomp zich voor het verspreiden van het nepnieuwtje via Tips & Weetjes. Het was een „menselijke fout van de redactie”. Het bericht is na het contact met NRC verwijderd, net als de Facebook-post met alle reacties. De woede jegens Simons is „niet de bedoeling geweest”, maar Klomp erkent dat het gebeurt. „Daar sta ik niet achter, en ik denk een meerderheid van de weldenkende mensen ook niet.”

Klomp zegt dat het publiceren van nepnieuws niet iets is wat zijn sites vaker doen. De reactie van de lezer die op de fout wees, kwam terecht bij de medewerkster die ook het artikel overnam en is „niet op waarde geschat”. Ze biedt „ook daarvoor haar welgemeende excuses aan”.

NRC blijft de komende tijd nepnieuws onderzoeken. Welke rol spelen nepberichten tijdens de verkiezingscampagne? Hoe groot is het probleem in Nederland? Om die vragen te beantwoorden roept de redactie de hulp in van haar lezers. Ziet u nepnieuws voorbij komen, of vermoedt u dat een bericht is verzonnen? Mail naar nepnieuws@nrc.nl

Lodewijks van ‘Er mag gezongen worden’ verwijt zichzelf niets – zijn blogjes zijn satire en de mensen die zijn site kennen, weten dat. Bovendien: „Ik vind dat er best wat verantwoordelijkheid van de lezer gevraagd mag worden.” Hij is zich al die tijd niet bewust geweest van het feit dat een blog met een bereik van bijna een half miljoen Facebookers zijn verzinsel heeft overgenomen. Hij merkte ook geen piek in het bezoek op: in totaal klikten 217 mensen op de link naar Ermaggezongenworden.nl die onder het artikel van Tips & Weetjes stond. Lodewijks: „Ik ben me nu wel bewuster van wat er kan gebeuren.”

Kimberley Vonk, de vrouw die anderen probeerde te overtuigen dat het Sylvana-bericht satire was, maakt zich zorgen. „Deze mensen gaan in maart ook naar de stembus. Als zij hun stem baseren op wat ze op Facebook lezen, dan is het slecht gesteld met ons land.”

Richard Sanberg beseft dat hij „erin getrapt” is. Hij denkt dat het een probleem is dat je „van geen enkel artikel op Facebook weet of het waar is”. Maar het feit dat dit specifieke nieuwtje een verzinsel was, verandert zijn mening over Sylvana niet. „En als er morgen weer een artikel zou verschijnen met zoiets, zou ik het weer geloven, ben ik bang. En velen met mij.”

Serlena Mekwabishwili, ten slotte, blijft volhouden dat ze „alles controleert voordat ze iets gelooft”. Dit is echt waar, zegt ze. Geen nepnieuws. „Ik denk dat u geen journalist bent. U bent fan van Sylvana.”

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 17 januari 2017