Polska to, w którym, jak to się mówi, wiara katolicka przekazywana jest wraz z mlekiem matki. Do tego dochodzi religia w szkole, która de facto sprowadza się do katechezy, czyli katolickiego wychowania. Przedstawiciele innych Kościołów chrześcijańskich, nie mówiąc już o innych religiach (islam, buddyzm, hinduizm…), stanowią znikomą mniejszość. Nie dziwi więc, że ani media, ani opinia społeczna - poza, rzecz jasna, zainteresowanymi - obojętnie przechodzi obok trzech ważnych wydarzeń. A każdego roku styczeń to miesiąc dialogu - tego między religiami, i tego między chrześcijanami. I tak: 17 stycznia obchodzony był XX Dzień Judaizmu w Kościele. Dalej mieliśmy tydzień Modlitw o Jedność Chrześcijan. A dziś obchodzony jest Dzień Islamu. Jednak ekumenizm czy dialog między religiami w takim kraju jak Polska to jedynie hobby. Potwierdził mi to jeden z proboszczów, gdy zapytałem go, jak praktykuje dialog międzyreligijny i dialog z innymi chrześcijanami. Odpowiedział: „A z kim miałbym prowadzić dialog, jak tu sami katolicy mieszkają?”.

Sęk w tym, że od dłuższego już czasu żyjemy w globalnej wiosce. Jednym z kluczowych elementów tej sytuacji jest fakt, że obok siebie mieszkają ludzie, którzy w inny niż ja czy Ty sposób przeżywają swoją religijność. Do innego Boga zanoszą swoje modlitwy. Ta różnorodność i pluralizm bije po oczach, gdy jedziemy do zachodniej części Europy: Niemiec, Francji czy Włoch.

Pluralizm religijny i kulturowy to fakt, z którym musimy sobie poradzić. I potraktować go jako wyzwanie. To właśnie dlatego Jan Paweł II w profetycznym geście 27 października 1986 roku zorganizował Światowy Dzień Modlitwy o Pokój w Asyżu - do miasta św. Franciszka zaprosił przedstawicieli różnych religii, by razem modlić się o pokój. To dlatego Jan Paweł II, jako pierwszy papież w czasach nowożytnych, przekroczył próg synagogi w Rzymie, w 1986 roku, gdzie powiedział do Żydów: „Jesteście naszymi umiłowanymi braćmi i - można powiedzieć - naszymi starszymi braćmi”. I to również papież Polak, jako pierwszy biskup Rzymu, wszedł do meczetu w Damaszku w 2001, kiedy pielgrzymował śladami św. Pawła.

Zapytacie, dlaczego papież Wojtyła, który z Polski wyniósł przecież znikome doświadczenie dialogu z przedstawicielami innych religii, tak mocny akcent kładł na dialog i spotkanie z nimi? Ponieważ Jan Paweł II doskonale rozumiał następującą zależność: nie ma pokoju między ludźmi, jeśli nie ma pokoju między religiami. A nie ma pokoju między religiami, jeśli nie ma między nimi dialogu. Inaczej: albo dialog, albo wojna.

Dlatego należy pytać: jak to się dzieje, że dziś w Polsce, mimo nauczania Jana Pawła II, mimo kolejnych dni poświęconych judaizmowi czy islamowi, dochodzi coraz częściej do aktów nienawiści i przemocy wobec ludzi, którzy wyglądają inaczej, mówią innym językiem, czy w końcu - wierzą w innego Boga? Jak to się dzieje, że jest publiczne przyzwolenie, by na rynku we Wrocławiu palić kukłę Żyda i udawać, że nie jest to przejaw antysemityzmu? Jak to się dzieje, że każdy niemal muzułmanin w Polsce postrzegany jest jako terrorysta - nawet, jeśli jest to dziecko-uchodźca? Jak doszło do tego, że w Polsce mamy antysemityzm bez Żydów i islamofobię bez muzułmanów? I w końcu, jak to wszystko jest możliwe w kraju, gdzie przygniatająca większość to katolicy, wierzący, że - jak nauczał Jezus z Nazaretu - miłosierdzie i dobroć stawią fundamentalne cnoty?

Trafnej odpowiedzi na te pytania udzielił bp Krzysztof Nitkiewicz, gdy rozpoczynał się Tydzień Modlitw o Jedność Chrześcijan. Przekonywał, że za mało mówi się o „poniżaniu drugiej osoby, o braku szacunku, o dyskryminacji, o pogardzie, której ludzie doświadczają”, np. w homiliach czy na katechezie, która „towarzyszy młodemu człowiekowi od zerówki po pełnoletność”. To słuszna diagnoza: zbyt często ambona staje się miejscem siania nienawiści wobec inaczej myślących czy wierzących. Zbyt często biskupi milczą, gdy politycy partii rządzącej usprawiedliwiają lub bagatelizują przemoc wobec obcych, sprowadzając wszystko do chuligańskich incydentów. Zbyt często na katechezie dzieci słyszą, że każdy, prawdziwy Polak musi być katolikiem.

Natomiast zbyt mało jest takich głosów, rozróżnień, jakie zaprezentował papież Franciszek. Pytany o związek między przemocą a islamem, który dziś wydaje się oczywisty, zaskoczył wszystkich: „Nie lubię mówić o przemocy islamskiej, ponieważ każdego dnia przeglądając gazety widzę przemoc tutaj, we Włoszech: mowa jest o człowieku, który zabija swoją narzeczoną, innym, który zabija teściową... A są to ochrzczeni katolicy odwołujący się do przemocy! Są katolikami stosującymi przemoc... Gdybym miał mówić o przemocy islamskiej, to powinienem również wspomnieć o przemocy katolickiej. Nie wszyscy muzułmanie stosują przemoc; nie wszyscy katolicy stosują przemoc. To jak sałatka owocowa, jest w niej wszystko, są też członkowie tych religii stosujący przemoc”.

I Dzień Judaizmu, i Tydzień Modlitw o Jedność Chrześcijan i dzisiejszy Dzień Islamu to szlachetne inicjatywy. Sęk w tym, że angażują tylko już i tak zainteresowanych. Dlatego marzy mi się, że przyjdzie moment gdy - wobec tej przemocy i nienawiści, która dziś ma podtekst religijny, i która rozlewa się po polskich ulicach - przedstawiciele kościołów i liderzy religijni przestaną ograniczać się tylko do kameralnych akademii. Może przeszedł czas, by obok siebie, w ogólnopolskim marszu przeciw przemocy i nienawiści, stanęli ksiądz, rabin i imam, dając świadectwo dialogowi i szacunkowi? Może przydałby się wspólny list napisanych przez liderów religijnych, odczytany w kościołach, zborach, synagogach czy meczetach, o potrzebie wzajemnego szacunku. Dziś, gdy widmo nienawiści, antysemityzmu i islamofobii krąży nad Polską, kameralne nabożeństwa to za mało, by rzucić wyzwanie zbędnej przemocy.

Czytaj też: Strach i uprzedzenie. Międzynarodowe badania pokazują, jak w Polsce działa prawicowa propaganda