De relatie tussen het Witte Huis en de Russische inlichtingendiensten ligt onder een vergrootglas. In Frankrijk zijn door het Kremlin gefinancierde media een lastercampagne begonnen tegen de EU-gezinde presidentskandidaat Macron. Aan de andere kant kreeg Marine Le Pen afgelopen maanden geen nieuwe lening van Poetin en maande hij haar zelfs openlijk om de vorige lening snel af te betalen. Het roept de vraag op in hoeverre het Rusland van Vladimir Poetin probeert verkiezingen in het democratische Westen te beïnvloeden. Wanneer flirt de Russische president wél en wanneer juist niet met populistische politici?

Lees ook: Russische media openen de aanval op EU-gezinde Macron

Op veel van dit soort actuele vragen heeft Anton Sjechovtsov, een permanent fellow bij het Instituut voor Menswetenschappen in Wenen, een antwoord. Hij legt de laatste hand aan een boek over de banden – politiek, zakelijk en financieel – tussen de machthebbers in Moskou en extreem-rechtse politici en populisten in Europa. Deze zomer verschijnt het bij de Britse uitgeverij Routledge.

Anton Sjechovtsov (Sebastopol, 1978) is tot eind 2017 visiting fellow bij het Instituut voor Menswetenschappen (IWM) in Wenen. Hij onderzoekt Europese extreemrechtse partijen en groeperingen en hun relaties met Rusland. Hij is ook verbonden aan het Legatum Institute in Londen en eindredacteur van de boekenserie The Explorations of the Far Right.

Sjechovtsov, op de Krim geboren maar na een lang verblijf in Engeland nu woonachtig in Oostenrijk, betoogt in dit boek dat deze banden al sinds de jaren 30 bestaan. De laatste jaren worden ze intensiever en hebben ze meer politieke impact. Eerst gebruikte Poetin extreem-rechts om zijn eigen binnen- en buitenlandse politiek te legitimeren. Sinds de oorlog in Oekraïne is dat doel aangepast: wat Poetin nu vooral wil bereiken, is de destabilisering van het liberaal-democratische Westen.

Waarom hadden de bolsjewieken in de jaren 30 banden met extreem-rechts in Europa? Dat waren toch vijanden?

„Die banden waren niet intens. Wat de nationaal-bolsjewieken interesseerde, was de Duitse destabilisatie. Ze zagen er een kans in het Duitse proletariaat wakker te schudden. Omgekeerd vonden sommige Duitsers Moskou interessant: ze zochten een bondgenoot tegen de Fransen en Britten. Die hadden Duitsland in Versailles de torenhoge herstelbetalingen voor de Eerste Wereldoorlog opgelegd.”

Een gelegenheidsalliantie dus?

„Ja. Net als nu. Behalve dat er nu veel samenwerking is, en destijds minder.”

En na de Tweede Wereldoorlog?

„Toen onderhield Moskou vooral banden met extreemrechtse nationalistische ‘neutralisten’ in Duitsland en Oostenrijk. Zij waren tegen een West-Duits lidmaatschap van de NAVO, dit zou de Duitse natie in tweeën splijten. In de jaren 60 verliepen de contacten ook via twee neutralisten: de Amerikaanse Francis Yockey en de Belg Jean Thiriart. Beide neonazi’s droomden van een Europese, illiberale superstaat die dichter bij de Sovjets moest staan dan bij de VS. Thiriart wilde een groot ‘Euro-Sovjet Imperium’.”

Is dit vergelijkbaar met anti-Amerikaanse, pro-Russische sentimenten nu?

„Ze haatten de VS. Thiriart geeft deze generatie nog altijd ideologische inspiratie.”

En toen viel de Muur.

„Dat veranderde alles. Vanaf beginjaren 90 waren de contacten niet langer verborgen. Ineens zijn er foto’s. Aan Russische kant waren er drie personen die openlijk bijeenkomsten met extreem-rechts in Europa organiseerden: de fascist Aleksandr Doegin, Vladimir Zjirinovski en Sergej Glazjev, de econoom die nu adviseur is van Poetin. Zjirinovski probeerde een extreem-rechtse ‘internationale’ op te zetten, met onder anderen vader Le Pen en de Amerikaan Lyndon LaRouche en zijn Duitse vrouw Helga Zepp-LaRouche. In 2003 organiseerden zij het eerste World Congress of Patriotic Parties.”

Elke werkdag de indrukwekkendste artikelen uit de wereldpers. Stuur mij NRC Internationaal

Ging er toen geld over tafel?

„Nee, Saddam Hoessein betaalde extreem-rechts en andere oppositiepartijen om van de sancties af te komen. Jörg Haider en hoogstwaarschijnlijk ook Jean-Marie Le Pen kregen geld van hem. Met een deel ervan is het congres in Moskou waarschijnlijk gefinancierd.”

Deze Russen waren niet invloedrijk.

„Maar zij plaveiden wel de weg voor wat het Kremlin nu doet. Poetin zocht tijdens zijn eerste presidentschap, van 2000 tot 2004, weinig toenadering met Europese populisten en extreem-rechtse groepen. Hij hoefde niet. In die dagen was president Bush nog onder de indruk van hem: ‘I’ve been able to get a sense of his soul’. Dat veranderde na de Georgische verkiezingen in 2004, en de Oranjerevolutie in Oekraïne. Poetin vermoedde dat het Westen erachter zat. Hij dacht: ‘Rusland is de volgende’. Hoe meer zijn haat tegen Amerika en de EU groeide en verfoeilijker hij de westerse democratieën vond, des te meer interesse toonde hij voor contacten met Europees extreem-rechts. In Frankrijk, Italië, Oostenrijk. Zij deelden Poetins sentimenten. Zij waren voor hem interessant, omdat zij mainstream werden. Hij zag hen als instrumenten om westerse samenlevingen mee te destabiliseren.”

Ook met geld?

„Nee, naast de lening van de Tsjechisch-Russische bank aan Marine Le Pen zijn er weinig gevallen bekend van geldsteun. Poetin werkt anders. Zijn basis is een tweepotige structuur van verkiezingswaarnemers en media. Hij had de pest in over waarnemers van de VN, EU en OVSE die overal testten of er geen verkiezingsfraude is gepleegd. Daarom richtte hij zijn eigen waarnemersclubs op. Er zijn er vier, die hij inzet om politieke ontwikkelingen die hij gunstig vindt, van Ossetië tot Kirgizistan, ‘goedkeuring’ te verlenen. Een ervan is CIS-EMO, lange tijd gerund door Aleksej Kotsjetkov, een ultra-rechtse consultant en journalist. Hij deed als alternatieve OVSE-waarnemer ‘missies’ in zeker vijftig landen. Een andere is de Eurasian Observatory van de Belgische rechtse extremist Luc Michel, die nooit te beroerd is het corrupte Westen te veroordelen of als ‘onafhankelijk waarnemer uit de EU’ te verklaren dat het Krimreferendum democratisch is verlopen. Michel is discipel van Thiriart, de neutralist uit de Koude Oorlog. Dan heb je nog het European Centre of Geopolitical Analysis, gerund door een Pool, en de organisatie Civic Control.”

De media berichten vervolgens over hun rapportages.

„De media stutten de façade van de onafhankelijke waarnemers. In 2008 kwamen ze in actie tijdens de oorlog in Georgië en sindsdien zijn ze overal waar verkiezingen worden gehouden. In 2009 werd tv-kanaal Russia Today omgedoopt tot RT, velen weten nauwelijks waarnaar ze kijken. Vaak zie je op Russische kanalen ook Europese populisten en extreem-rechtse activisten commentaar geven. In 2008 noemde FPÖ-leider Strache de Georgische president Saakasjvilli ‘een dictator’. Geert Wilders gaf in november commentaar op Trumps zege.”

Er gaan geruchten dat Moskou contacten had met organisatoren van het Oekraïnereferendum in Nederland.

„Ik heb er geen aanwijzing voor. Er zijn ook geruchten dat het Kremlin invloed had op het Brexit-referendum en dat er banden zijn tussen Poetin en Nigel Farage. Dat klinkt niet onlogisch, maar ook daarvoor heb ik geen bewijs.’

Wat is Poetins criterium om samen te werken met Europees extreem-rechts?

„Zijn plan A is altijd: doe het niet als je goede contacten hebt met regerende partijen. Pas als dat niets oplevert, switcht hij naar plan B: extreem-rechts activeren. Zo heeft de Oostenrijkse FPÖ jaren gevraagd om een samenwerkingsakkoord met Poetins Verenigd Rusland. Poetins banden met Oostenrijks extreem-rechts zijn warm, en toch is hij op dat verzoek nooit ingegaan. Zijn contacten met beide regeringspartijen zijn uitstekend, waarom zou hij? Maar in 2016, toen Norbert Hofer de eerste ronde van de presidentsverkiezingen won en kandidaten van de regeringspartijen werden uitgeschakeld, activeerde Poetin plan B. Begin december werd de overeenkomst voor culturele, zakelijke en politieke samenwerking getekend. Dat was een grote politieke erkenning voor de FPÖ. Hofer verloor, maar de FPÖ kan de parlementsverkiezingen winnen.”

Lees ook: Wat doet de FPÖ op bezoek bij Poetin?

Wie volgt?

„De Italiaanse Lega Nord wil ook zo’n akkoord, maar krijgt het niet. Ook hen is een Russische lening geweigerd. De regering in Italië is groot pleitbezorger van Rusland binnen de EU. Zo pleit ze, met Oostenrijk en een paar andere landen, altijd voor het afschaffen van de sancties tegen Rusland. Poetin wil Rome niet schofferen door met de Lega in zee te gaan. Waarom zou hij? Dan Frankrijk: toen president Hollande in 2012 Poetin bekritiseerde om steun voor president Assad, kreeg Marine Le Pen een Russische lening van 9 miljoen euro. Dit najaar werd haar een tweede lening geweigerd. Ze moest de oude meteen terugbetalen. Poetin zette zijn kaarten liever op Fillon dan op Le Pen. Frankrijk is sinds de 19de eeuw Russofiel. Fillon wil de banden met Rusland aanhalen als hij president wordt. Hij vindt sancties zinloos. Voor Poetin was Fillon de betere optie.”

Was.

„Steeds als de situatie verandert, schudt Poetin de kaarten opnieuw. Nu heeft het Kremlin een officiële lastercampagne tegen Emmanuel Macron gelanceerd, om Fillons score op te krikken.”

Ziet u een verbond van extreem-rechts in Europa, plus Rusland ontstaan?

„Nee. Poetin beoordeelt de situatie van land tot land. Poetin is tevreden met de Hongaarse president Orbán. De extreem-rechtse Jobbik-partij laat hij links liggen.”

Volgens die logica zou hij in Nederland Geert Wilders moeten steunen.

„De PVV stemt in het Europees Parlement sinds 2014 tegen de Russische sancties. Met de Lega Nord, FN en andere partijen. Ze zijn pro-Kremlin. Maar ik heb nooit bewijs gezien van enige Poetinsteun voor Wilders. Misschien ook omdat het Kremlin, anders dan met het Front National en de FPÖ, geen geschiedenis heeft met de PVV.”

Vroeger richtte Poetin zijn pijlen vooral op de VS. Nu meer op Europa?

„Zou me niet verbazen. Sinds de verkiezing van Trump heeft Poetin het vaker over de EU als ‘agressief landenblok’. Europa kan actieve maatregelen verwachten, zeker in verkiezingstijd. Dat is een oude KGB-term die het hele scala dekt: van informatie-oorlog tot psychologische operaties en steun voor de oppositie.”

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 16 februari 2017