Marinka van den Bos (37) en haar man (31) wilden, en willen, geen kinderen. „Toen we elkaar leerden kennen, bespraken we wat ons een mooi leven leek. Ik dacht aan twee peetooms, die leuke dingen deden, interessant werk hadden, reisden en geen kinderen hadden. Zó wilden wij leven. En dat is nog steeds zo.”

Van den Bos heeft een goede baan als teamleider van de kinderafdeling van het academische ziekenhuis LUMC, haar man werkt ook.

Morgen is het Moederdag. Maar moeders worden in Nederland, en grote delen van Europa, langzaam een bedreigde soort. In januari tot maart dit jaar, zo bleek vorige week, werden er voor het eerst in Nederland minder baby’s geboren dan er mensen overleden. Dat de bevolking in dat kwartaal toch met 19.000 mensen groeide, komt door migratie.

Sinds de anticonceptiepil bestaat en de invloed van de kerken verdween, hoef je geen kinderen te krijgen. En dus gebeurt het minder. Tien procent van de vrouwen bleef altijd al kinderloos, maar dat was meestal onvrijwillig.

In 2016 hadden Nederlandse vrouwen gemiddeld nog maar 1,66 kinderen, tien jaar geleden 1,77. In 1970 hadden ze er gemiddeld 2,5. Ook migrantengezinnen worden kleiner: de tweede generatie krijgt gemiddeld minder kinderen dan hun ouders.

Er zijn oneindig veel redenen om kinderloos te blijven. Je hebt geen partner. Je vindt dat er al genoeg kinderen op de wereld zijn. Je stelt het almaar uit om te studeren en carrière te maken en dan lukt het soms niet meer. Of je hebt gewoon geen zin om voor een kind te zorgen.

Opeens viel bij mij een kwartje: we zijn met te veel mensen

Zo wordt Nederland steeds armer, zegt politicoloog Robin Fransman (gast-analist bij het CBS en Hoofd Financiële Sector bij de Argumentenfabriek). „Het is eenvoudig: als te veel mensen van een pensioen leven en zorg nodig hebben, in verhouding tot het aantal werkenden, dan wordt dat te duur. Dat betalen de werkenden namelijk, via premies en belastingen.”

Bovendien heeft een economie, een land, nu eenmaal jonge mensen nodig, zegt Fransman: bedrijvigheid, investeringen, energie. Zonder die bedrijvigheid daalt de rente (om de bedrijvigheid te stimuleren) en stijgen de onroerend-goedprijzen. „Dat is al meer dan tien jaar gaande in Nederland. In landen als Duitsland en Portugal – en in Oost-Europa – is het veel erger: daar krimpt de bevolking hard. Ga maar eens op een doordeweekse dag naar een klein Duits plaatsje. Je ziet alleen maar ouderen.”

De ontwikkelingen grijpen in elkaar: de huizenprijzen stijgen waardoor het voor jongeren moeilijker is om aan een eigen huis te komen. De arbeidsmarkt is ook onzekerder dan dertig jaar geleden. 35 procent van de werkenden van 25 tot 45 jaar heeft geen vaste baan. En dát zou weer een reden kunnen zijn om niet aan kinderen te beginnen of pas op hogere leeftijd wanneer het niet meer zo goed lukt.

Slechts eenvijfde van de IVF-behandelingen, die dan nog uitkomst kunnen bieden, resulteert in een levend geboren kind. Het CBS heeft nog geen bewijs voor de gevolgen van de veranderde huizen- en arbeidsmarkt, maar onderzoekt die verbanden wel.

Fietskoerier

Bevolkingskrimp is juist een zégen, vindt Patrick Duyker (45) die met zijn vriendin (42) heel bewust maar één kind kreeg. Hun dochter is 11. „Ze is het beste wat me ooit is overkomen. Maar ik wilde ons aantal – twee – halveren in plaats van gelijktrekken of zelfs vermeerderen. De wereld gaat ten onder aan overbevolking en vervuiling.”

Duyker was 18 jaar geleden fietskoerier in Amsterdam. „Het werd steeds drukker, viezer en onaangenamer in de stad. Opeens viel bij mij een kwartje: we zijn met te veel mensen.” Ook Willemein (28) en haar vriend (31) vinden dat de wereld al vol genoeg is. Dat is voor hen één van de vele redenen om niet aan kinderen te beginnen.

Marinka van den Bos heeft nóg een reden om geen kinderen te krijgen: „Er staan elke dag migranten aan de poorten van Europa te rammelen om hier binnen te komen en die zijn niet welkom. En dan zou ik kinderen moeten maken om de Nederlandse bevolking op peil te houden?” Nee, die noodzaak ziet ze niet.

Toch is migratie geen ideaal alternatief voor kinderen, zegt politicoloog Robin Fransman. „Integratie kost veel tijd en geld. En er komen veel kansarme migranten. De succesvolsten komen niet.” De hele wereld vergrijst langzaam maar zeker, behalve Afrika. Vooruitgang veroorzaakt emancipatie en vergrijzing en van vergrijzing komt dus weer economische achteruitgang.

Willemein heeft zelf nooit veel met kinderen gehad. „Men zei altijd: ‘dat komt nog wel’. En dat heb ik lang geloofd, het wordt nog steeds als een logische stap in het leven gezien. Maar het komt niet. Ik kan heel blij zijn voor een vriendin als ze zwanger is, maar ik hoef zelf niet.

„Een poos hebben we nog gezegd: ach, misschien komt het ooit nog, maar nu niet. We hebben beiden een arbeidsongeschiktheidsuitkering wegens psychische problemen (waaronder depressies). Het kost al moeite om zelf op de been te blijven. ‘Dus dan misschien als het beter gaat’, zeiden we. En het gaat ook beter, maar we willen steeds minder graag kinderen. Alle gehuil, gedram, gesmeer, de gebroken nachten, zwangerschapsklachten, pubergedrag. Hoe meer we zien, des te meer overtuigd we zijn dat we ze niet willen.”

Marinka Van den Bos: „Ik denk dat je al die ‘nadelen’ voor lief neemt als je graag kinderen wilt. Het gaat mij dus niet om de nadelen. Ik heb de behoefte gewoon niet.”

Als individu heb je geen kinderen meer nodig voor je zorg en je pensioen

Gerontocratie

In Engeland bestaat een bekende uitdrukking: ‘just close your eyes and think of England’. Het zou een advies zijn dat vrouwen begin vorige eeuw kregen als ze geen seks wilden met hun man, maar die toch hadden om het land van kinderen te voorzien.

Dat is ondenkbaar in de geïndividualiseerde samenleving. Fransman: „Als individu heb je ook geen kinderen nodig, zoals vroeger, voor je zorg later en je pensioen. Maar als maatschappij hebben we die kinderen wel hard nodig. 2,1 kinderen per gezin om precies te zijn. Zij moeten later de pensioenen en de zorg betalen. Ik vind dat als gezonde mensen bewust afzien van kinderen, ze zich wel moeten realiseren dat ze afbreuk doen aan de continuïteit van de samenleving. Mijn kinderen betalen straks ook hun AOW en zorg.”

Een oplossing daarvoor zou zijn dat de ouderen zelf gaan betalen voor hun zorg en hun pensioen. Maar als een te grote groep mensen oud is, waarschuwt Fransman, dan krijg je een ‘gerontocratie’. „Dan hebben de ouderen een grote politieke stem en wéigeren ze te betalen. Dan zeggen ze: we hebben altijd hard gewerkt en nu moeten we zeker ook onze pensioenen betalen.”

Patrick Duyker, die bewust maar één kind verwekte: „Het idee dat we riant oud moeten worden, moeten we loslaten. Het wordt allemaal minder. We zullen verder moeten met minder kinderen, minder vakanties, minder auto’s. Voor het milieu.”

Is er überhaupt overheidsbeleid mogelijk om het kindertal te vergroten en vergrijzing tegen te gaan? Fransman: „Ja. Huizen bouwen. Zorgen dat ouders werk en zorg goed kunnen combineren. Kinderopvang en ouderschapsverlof vergoeden.

Kleine financiële prikkels werken amper, blijkt in andere landen; ze zijn veelal te klein in relatie tot het besluit om wel of geen kinderen te krijgen. Als je zoiets wil, moet je denken aan een fors bedrag voor het derde kind: 50.000 euro.”