Links: een Air France-manager vlucht in gehavend pak, nadat medewerkers het kantoor in Roissy-en-France hadden bestormd. Rechts: KLM- cabinepersoneel demonstreert met een polonaise bij het afscheid van directeur Van Wijk. Beeld Bart Mühl en AFP

Naarmate de bedrijfsresultaten van Air France en KLM verder uit elkaar lopen, groeit de onmin tussen de twee fusiepartners. Van de wederzijdse liefde uit 2003, toen het Frans-Nederlandse huwelijk werd beklonken, is bitter weinig over. De Nederlanders van KLM voelen zich ondergewaardeerd in het door Air France gedomineerde bedrijf. Terwijl KLM de centen verdient, delen de Fransen de lakens uit, is het gevoel op het KLM-hoofdkantoor in Amstelveen. Op hun beurt zijn de Fransen jaloers op de winst- en groeicijfers van KLM, waaraan Air France niet kan tippen. Het wordt steeds duidelijker dat de cultuurverschillen een bedreiging vormen voor de toekomst van Air France-KLM. Het zou niet de eerste keer zijn dat een fusiebedrijf ten ondergaat aan botsende culturen.



Bij de aankondiging van de fusie tussen Air France en KLM drong de vraag zich al voorzichtig op: zijn de cultuurverschillen tussen de Fransen en Nederlanders niet te groot? Want: Fransen werken stroperig en staken om de haverklap, aldus het stereotype, en Nederlanders zijn brutaal en schuwen het conflict niet. 'Ach, we zijn gewend met buitenlanders om te gaan', wuifde financieel directeur Rob Ruijter van KLM de zorgen weg. 'We zien de verschillen als een uitdaging en verwachten er geen grote problemen van.' Pierre-Henri Gourgeon, een van de toenmalige Air France-bazen, hief zijn champagneglas. Nederlanders? Die waren 'très sympa' en openhartig.

Hopeloos overhoop

Bijna veertien jaar later liggen KLM en Air France hopeloos met elkaar overhoop. De Nederlanders zijn boos dat de Fransen weigeren salaris in te leveren, terwijl zij dat zelf wel hebben gedaan. KLM, de kleinere van de twee, boekte in 2016 bijna twee keer zoveel operationele winst (681 miljoen euro) als Air France (372 miljoen euro). Omdat KLM harder groeit dan Air France, lanceert Air France-topman Jean-Marc Janaillac in het najaar dochtermaatschappij Joon. Onbegrijpelijk, vindt men bij KLM: waarom moet het worstelende Air France persé groeien, terwijl KLM het veel beter doet?



Het onbegrip komt deels voort uit de eerder gebagatelliseerde cultuurverschillen, blijkt uit een intern Air France-KLM-rapport dat vorige week uitlekte. De toekomst van het bedrijf loopt hierdoor mogelijk zelfs gevaar, concludeerden de onderzoekers na gesprekken met 47 managers van beide kanten. Citaat uit het rapport: 'Meer dan een decennium na de fusie heeft de desillusie aan beide zijden een schokkend niveau bereikt.' De interviews tonen aan dat de stereotypen nog steeds recht overeind staan. Nederlanders? Een grof volkje, vinden de Air France-medewerkers. En de Fransen? Slome duikelaars, zeggen ze bij KLM.



Fusiebedrijven sneuvelen wel vaker op onoverbrugbare cultuurverschillen. Een bekend voorbeeld is DaimlerChrysler. Het Duits-Amerikaanse concern spleet in 2007, negen jaar na de fusie, weer in tweeën. De twee automakers werden nooit één geheel. Het Duitse Daimler stond bekend als conservatief en veilig, het Amerikaanse Chrysler als gedurfd en divers. De cultuurverschillen werden achteraf als belangrijkste oorzaak van de mislukte fusie aangemerkt.

Staatssecretaris Sharon Dijksma (M) ontmoet Jean Marc Janaillac (L), CEO van Air France-KLM samen met Pieter Elbers (R), CEO van KLM op het hoofdkantoor van Air France op het vliegveld Charles de Gaulle, februari 2017. Beeld ANP

Veel te luchtig

Dat de twee bloedgroepen bij Air France-KLM elkaar slecht verdragen, bevestigt ook Jan-Willem van Dijk, voorzitter van de ondernemingsraad van KLM. 'De cultuurverschillen leidden tot problemen. Problemen die groter zijn dan de hiërarchische inborst van de Fransen of hun beroerde Engels.' De weigering van de Franse piloten om een loonoffer te brengen is volgens Van Dijk exemplarisch. 'Niemand beweegt daar ook maar een centimeter. 'Als het echt misgaat, redt de staat ons wel', denken de Fransen. Dat is in Nederland wel anders. Hier hebben we nog een trauma van het faillissement van vliegtuigbouwer Fokker, die de Nederlandse regering niet wilde redden. De Franse overheid zou een bedrijf als Fokker nooit failliet laten gaan.'



Manfred Kets de Vries, hoogleraar aan de internationale managementschool Insead in Frankrijk, waarschuwde in 2003 al voor de cultuurverschillen tussen Air France en KLM. 'Daar is door de directies destijds veel te luchtig over gedaan', zegt de onheilsprofeet nu. 'De Nederlandse en Franse bestuursculturen zijn zó anders. Die twee samenbrengen is een recept voor mislukking, tenzij je er echt werk van maakt de verschillen te overbruggen.' 70 procent van alle fusies mislukt, zegt Kets de Vries. Dat percentage ligt nog hoger bij grensoverschrijdende fusies.

Actie op zijn Frans: een Air France-manager vlucht in gehavend pak, nadat medewerkers het kantoor in Roissy-en-France hadden bestormd. Beeld AFP

Stappen ondernemen

Toch kunnen de onderlinge betrekkingen nog worden gelijmd, zegt de hoogleraar. 'Maar dan moeten de directies de cultuurverschillen wel serieus nemen en stappen ondernemen. Denk dan aan programma's waarbij je werknemers leert om voorbij de stereotypen te kijken.'



De fusie een slecht idee noemen vanwege de cultuurverschillen gaat te ver, vindt OR-voorzitter Van Dijk. 'KLM was te klein om zelfstandig overeind te blijven en Air France was onze reddingsboei. Zelfs als we nu uit elkaar zouden willen is het de vraag of dat kan, want de boel is behoorlijk in elkaar gevlochten. Cultuurverschillen zijn er nu eenmaal: het gaat erom hoe we daarmee omgaan.'

Air France niet de eerste keuze

Air France was niet de eerste keuze van KLM in de zoektocht naar een fusiepartner. De Koninklijke Luchtvaart Maatschappij, in 1919 opgericht, was aan het begin van deze eeuw naarstig op zoek naar een uitgestoken hand. Met de opkomst van de prijsvechters, 9/11, en de oorlog in Irak kreeg de luchtvaartsector klap op klap te verduren, en KLM was te klein om in die storm overeind te blijven.



KLM-topman Leo van Wijk probeerde het eerst met Alitalia en British Airways, zonder succes. In beide gevallen liepen de gesprekken spaak omdat Van Wijk meer invloed in het nieuwe concern wilde dan de grotere partners bereid waren weg te geven. Met directeur Jean-Cyril Spinetta van Air France bleek het wel te boteren, waarna de fusie op 30 september 2003 wereldkundig werd.

Korte geschiedenis Air France-KLM

De Koninklijke Luchtvaart Maatschappij (KLM), in 1919 opgericht, was aan het begin van de eenentwintigste eeuw naarstig op zoek naar een fusiepartner. Met de opkomst van de prijsvechters, 9/11, en de oorlog in Irak kreeg de luchtvaartsector klap op klap te verduren. Duizenden werknemers verloren hun baan. KLM was te klein om in die storm zelfstandig overeind te blijven.



Toenmalig KLM-topman Leo van Wijk probeerde het eerst met Alitalia en British Airways, zonder succes. In beide gevallen liepen de gesprekken spaak omdat Van Wijk meer invloed in het nieuwe concern wilde dan de grotere partners wilden weggeven. Met directeur Jean-Cyril Spinetta van Air France boterde het wel, waarna de fusie op 30 september 2003 wereldkundig werd.



Air France was KLMs reddingsboei. Al in 2005 boekte Air France-KLM een nettowinst van honderden miljoen euro's, terwijl de olieprijzen juist explosief waren gestegen. 'Het is een succesvolle fusie', concludeerde Spinetta. Het fusiebedrijf presteerde vele malen beter dan Europese concurrenten. Over cultuurverschillen repte niemand meer, want het geld stroomde binnen.



Toch bleef Air France ook toen al achter bij KLM. De Franse poot van het bedrijf beloofde een inhaalslag, maar die bleef uit. De arbeidsvoorwaarden bij Air France waren te gunstig en de vliegtuigen verouderd. Reorganisaties bleken haast onmogelijk dankzij de bekende Franse stakingsdrift. De reddingsboei Air France veranderde langzaam in een molensteen rond de nek van KLM.



Anno 2017 groeit KLM veel harder dan Air France, waardoor de verhoudingen in het bedrijf op hoogspanning zijn komen te staan. Het worstelende Air France start nu met budgetdochter Joon om weer duidelijk de belangrijkste partner in het fusiebedrijf te kunnen worden, maar hierdoor voelt KLM zich beknot in haar potentieel. Van de Frans-Nederlandse liefde uit 2003 is weinig meer over.