Het is een ‘klap in haar gezicht’, zegt Sandra aan de telefoon. Tijdens een demonstratie van Extinction Rebellion (XR) in januari gooide ze ‘nep­olie’ over de trap van het hoofdkantoor van Shell. Een vreedzame daad van burgerlijke ongehoorzaamheid, zegt ze zelf: ze overtrad de wet moedwillig om aandacht te vragen voor het klimaat, niet om mensen kwaad te doen.

Maar dinsdag oordeelde de rechter dat het ‘vernielen’ van dingen niet mag, ook niet als deel van een demonstratie. Sandra heeft “het verkeerde middel gekozen om haar boodschap onder de aandacht te brengen”, vindt de rechtbank. Ze moet daarom voorwaardelijk 350 euro betalen. Als ze binnen twee jaar geen ander vergrijp pleegt, wordt de boete kwijtgescholden.

Sandra – ze wil liever niet met haar achternaam in de krant – is al lid van XR sinds de oprichting van de Nederlandse tak in 2018. De van origine Britse actiegroep organiseert bijeenkomsten en demonstraties om burgers en politici bewust te maken van klimaatverandering en het verdwijnen van soorten door toedoen van de mens. Dat doen leden bijvoorbeeld door straten en gebouwen te blokkeren. De Amsterdamse Stadhouderskade, vooral ’s ochtends een drukke verkeersader, was bijvoorbeeld in oktober vorig jaar ontoegankelijk omdat demonstranten zich massaal op de weg hadden geposteerd. Weggebruikers konden er pas weer langs na ingrijpen van de politie.

Een strikt principe van geweldloosheid

Anderhalf jaar nadat ze zich aansloot bij de groepering, is Sandra de eerste deelnemer van XR die in Nederland voor de rechter verscheen. De organisatie vermoedt dat haar zaak dient als een ‘voorbeeldzaak’. In totaal zijn zo’n 350 deelnemers van XR gearresteerd tijdens acties en demonstraties van de groep, van wie een kleine 300 tijdens een actieweek in Amsterdam. Van die laatste groep moeten zeven willekeurig gekozen activisten voor de rechter verschijnen in april, de rest wacht misschien een boete. Nu de rechter in Den Haag Sandra schuldig heeft bevonden en heeft beboet, zou dat weleens kunnen betekenen dat de andere actievoerders eenzelfde lot wacht.

Dat er in Nederland deelnemers van XR op een strafrechtelijk proces wachten, is opvallend, gezien de filosofie van de organisatie. De actiegroep opereert volgens een strikt principe van geweldloosheid.

Dat valt ook te lezen in het boek ‘Nu het nog kan’ dat binnenkort verschijnt bij uitgeverij De Bezige Bij. Voor succesvolle ‘rebellie’ moeten een aantal vuistregels worden nageleefd, legt de organisatie uit in het boek. Leden mogen anderen geen schade berokkenen tijdens de acties. Om dat te kunnen garanderen, moeten klimaatrebellen ‘eerlijk zijn’; ze moeten volledig transparant zijn over hun doelen en plannen.

‘Ik heb nooit iets kapot willen maken’

Sandra onderschrijft die principes hart­s­tochtelijk, zegt ze. Dat de rechter haar schuldig acht, is voor haar daarom onbegrijpelijk. “Het is nooit mijn bedoeling geweest om iets echt kapot te maken of andere mensen pijn te doen”, zegt ze. Inspiratie voor haar activisme vindt ze in de iconen van het geweldloze verzet. Ze bewondert leiders van de Amerikaanse burgerrechtenbeweging zoals Rosa Parks en Martin Luther King. Ook Aletta Jacobs, het boegbeeld van het feminisme in Nederland, is een van haar voorbeelden.

Shell, de gedupeerde partij van Sandra’s ‘geweldloze’ actie, reageerde volgens de rechtbank ‘mild’ op de gebeurtenissen. De oliemaatschappij laat weten dat het ‘het recht en de vrijheid om te demonstreren respecteert, als dit maar op een veilige manier gebeurt’. Verder laat het bedrijf de zaak over aan justitie en politie, zegt een woordvoerder. “We willen ons er niet in mengen.”

Maar valt een trap onbegaanbaar maken nog wel onder het demonstratierecht? Volgens Sandra wel. “Als de politie me halverwege had willen tegenhouden, had dat gekund, maar ze stonden erbij en keken ernaar.” De vloeistof bestond uit houtskool en maïzena, “ongevaarlijk en gemakkelijk schoon te maken”, zegt ze. Er stond een schoonmaakploeg klaar om de ‘nepolie’ op te ruimen. En het goedje was ook binnen een uur opgeruimd, zegt een woordvoerder van Extinction Rebellion.

Symbolische daad

Samen met haar advocaat Ineke van den Brûle overweegt Sandra in hoger beroep te gaan. De twee hopen op vrijspraak. Bovendien denkt Sandra dat een hoger beroep het oordeel van de rechter in andere zaken kan beïnvloeden. “Als ik in hoger beroep ga, doe ik dat vooral voor de andere leden van XR die nog moeten voorkomen. Hopelijk worden zij dan ook vrijgesproken.”

Volgens Van den Brûle heeft een hoger beroep zeker kans van slagen. “Het gieten van de olie was een symbolische daad die bijdroeg aan de boodschap van de demonstratie. Symbolic conduct heet dat. Het dragen van een rood speldje, of verf gooien naar een standbeeld van een verguisde gezagsdrager vallen daar bijvoorbeeld ook onder. De symbolische actie van Sandra veroordelen is een ontoelaatbare inbreuk op haar demonstratierecht.”

Hoogleraar algemene rechtswetenschap Jan Brouwer van de Rijksuniversiteit Groningen snapt waar Van den Brûle heen wil. Maar, zegt hij, het is wel van belang om onderscheid te maken tussen acties tegen de overheid en ‘tussen burgers’. “Shell is bijvoorbeeld een particuliere partij. Het eigendomsrecht speelt daar dus ook een rol. Je kan niet onder het mom van demonstratierecht particulier bezit vernielen en anderen schade toebrengen.”

Brouwer vindt het wel opvallend dat de politierechter Sandra’s actie als vernieling of het ‘onklaar maken van de trap’ heeft aangemerkt. “Als te bewijzen valt dat er daadwerkelijk een schoonmaakploeg klaarstond, en er geen blijvende schade was, vind ik dat wel een hard oordeel.” Dat de rechtszaak plaatsvond in Den Haag, een stad waar veel demonstraties plaatsvinden, verklaart volgens hem veel. “Daar zijn ze strikter in de omgang met demonstranten dan in het meer liberale Amsterdam.”

'Welke boodschap is belangrijk genoeg?’

Sandra ging niet zomaar over tot het blokkeren van het kantoor van Shell, zo zei ze in de rechtszaal. “Ik zie geen andere mogelijkheden meer dan burgerlijke ongehoorzaamheid. Ik heb alle andere mogelijkheden al geprobeerd, en de tijd om actie te ondernemen tegen klimaatverandering raakt op.”

Soms kan een rechter in een zaak zoals die van Sandra wel begrip tonen voor het argument van burgerlijke ongehoorzaamheid als enige overgebleven middel om een boodschap of ideaal over te brengen, zegt hoogleraar Brouwer. “Wat de rechter dan eigenlijk zegt is: jouw boodschap als demonstrant is zó belangrijk dat een overtreding geoorloofd is.” Een moeilijke afweging, zegt Brouwer, want welke boodschap is belangrijk genoeg, en welke niet? “Burgerlijke ongehoorzaamheid is als theorie mooi, maar juridisch erg ingewikkeld.”

Binnen XR wordt veel nagedacht over wat de grenzen van burgerlijke ongehoorzaamheid zijn, zegt een woordvoerder. “We hebben een aantal duidelijke regels: we gebruiken nooit geweld tegen personen, zowel fysiek als verbaal. Een agent die jou hardhandig arresteert mag nooit uitgescholden worden.” Ook stenen door ruiten en andere opzettelijke vernielingen zijn niet toegestaan. “Maar er is wel doorlopend discussie over wat we toelaatbaar vinden en wat niet.” De actiegroep benadrukt dat er in het geval van Sandra’s daad geen discussie was.

Sandra zegt dat ze geschrokken is van wat er na haar actie gebeurde. Na haar arrestatie hield de politie haar vijftig uur vast. “Ik had weleens eerder 24 uur in de cel gezeten, maar dat was met andere actievoerders. Nu was ik helemaal alleen. Dat was zwaar.” Tijdens het luchten hoorde ze buiten een lawaaidemonstratie van XR. “Ik hoorde mijn vriendje boven alles uitroepen. Dat was fantastisch.”

Het verblijf in de politiecel maakte haar niet minder activistisch, zegt ze, maar juist vastbesloten. “Steeds vroeg ik me af: is dit het wel allemaal waard? En dan antwoordde ik zelf eigenlijk meteen: ja, absoluut, ik ga door.”

Klacht tegen politie

Haar advocaat Ineke van den Brûle zegt dat ze bekijkt of ze een officiële klacht kan indienen tegen de politie. Ook zij trekt de vergelijking met Amsterdam. “Daar worden demonstranten buiten het centrum afgezet, zodat de demonstratie echt voorbij is. Je hoeft mensen daarvoor niet in een cel te gooien.”

De rechtszaak heeft Sandra ook goede dingen gebracht. “Mijn moeder begreep nooit zo goed waarom ik per se voor het klimaat en de aarde wilde demonstreren. Ze schrok natuurlijk toen bleek dat ik voor de rechter moest verschijnen.” Maar de aanwezigheid van meerdere politieagenten bij de rechtbank om demonstranten tegen te houden veranderde haar mening, zegt Sandra. “We kunnen nu beter praten over wat me bezighoudt en waarom ik doe wat ik doe.”

Ze is niet boos op de medewerkers van Shell. “Een van de principes van XR die ik erg belangrijk vind is dat we niet doen aan ‘naming and shaming’. Ik probeer in actie te komen tegen een systeem dat de aarde kapotmaakt. Maar ik begrijp ook heel goed dat we met zijn allen deel uitmaken van datzelfde systeem: die Shell-medewerker heeft ook een baan nodig om zijn gezin te kunnen onderhouden. Ik heb daar geen oordeel over.”

Burgerlijke ongehoorzaamheid is nog steeds Sandra’s ideaal. “De afgelopen dagen heb ik even moeten bijkomen van de rechtszaak. Maar morgen ga ik weer aan de slag.”

De achternaam van Sandra is bij de redactie bekend.

Lees ook:

De taal van Extinction Rebellion: met knalkleuren de klimaatboodschap overbrengen

De beeldtaal van de klassieke milieubeweging met idyllische plaatjes, van dier en natuur in harmonie, vindt Clare Farrell van Extinction Rebellion een mislukking.