Toen Arjen Lubach in 2015 zijn kijkers mobiliseerde om hem tot farao te laten kronen, was dat als protest tegen de monarchie, maar ik interpreteerde het vooral als waarschuwing. Kostelijk, die democratische sluippaadjes als burgerinitiatieven en referenda: wie veel kijkers heeft, kan ze de mallotigste dingen laten doen. Een jaar later kwamen de Brexit en het Oekraïneverdrag.

Nu gaf Lubach het ‘sleepwetreferendum’ een beslissend opkontje. Ja, hij is tegen referenda, „maar fok dat even!” „Ik ben ook tegen wapens, maar als een herdershond een baby verscheurt, schiet ik hem ook voor z’n kop.”

Groteske karikaturen neerzetten is een prachtvak. En juist omdat Lubach het beste satirische tv-programma maakt sinds Koot & Bie zou hij terughoudend moeten zijn met politiek activisme. Niet alleen de overheid als herdershond was een karikatuur, ook zijn weergave van die sleepwet was dat grotendeels, compleet met het Big Brother-schrikbeeld van woonkamers vol camera’s.

Elke ochtend onze beste stukken en het belangrijkste nieuws ontvangen? Aanmelden voor NRC Vandaag

Voor het realistischere beeld moest je woensdagavond naar De Balie. Daar vond een lange en opmerkelijk diepgravende discussie plaats tussen tegenstanders van de nieuwe wet, zoals Amnesty, en voorstanders, zoals hoogleraar Paul Abels. Ze bleken het op grote lijnen juist eens te zijn. Ja, die wet uit de tijd van de satellietcommunicatie moet worden aangepast aan de glasvezelkabel.

Abels legde de procedure nog eens helder uit: geen „massasurveillance”, maar bundels data die „in een bak” gaan, die computers vervolgens filteren op specifieke termen. Alleen die vangst wordt echt uitgelezen, de rest vernietigd. En zelfs dan kan er alleen rechtsvervolging komen na de „normale bewijsvoeringsprocedure”.

Uiteindelijk is het twistpunt terug te brengen tot de waarborgen in het toezicht. Abels vertrouwt op het „sociaal contract” en op de toezichthoudende rechters. Zelfs als die per vergissing gesprekken van onverdachte burgers laat uitlezen „heeft dat geen rechtsgevolgen”.

Stelt dat gerust? Allerlei instanties als de Raad van State en WRR hebben genuanceerde kritiek op dit toezichtmechanisme. Goed dus als daar nog eens grondig naar gekeken wordt.

Lees ook Het sleepwetreferendum, mede mogelijk gemaakt door Lubach

Voorbij alle retorische pret lijkt dat ook Lubachs inzet te zijn, maar moet je hier dat enorm botte ja-nee-kanon van het referendum voor in stelling brengen? Dat kweekt vooral irreële verwachtingen en wrevel omdat straks de vermeende ‘volkswil’ weer eens niet is opgevolgd.

Verstandiger zijn de initiatieven die de wet door rechters willen laten beoordelen, zoals het Europese Hof en het EHRM. Die kunnen veel zinvollere wetsaanpassingen afdwingen dan zo’n raadgevend referendum. Genuanceerder, gedegener en ook saaier. Maar liever dat, dan onze farao die zich opwerpt als de Jan Roos van progressief Nederland.

Correctie (13 oktober 2017): In een eerdere versie van deze column werden de afkortingen EVRM en EHRM verwisseld. Het EHRM is het Hof dat toeziet op het EVRM (het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens).

schrijft hier elke vrijdag een column

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 13 oktober 2017