W połowie roku 2015 relacjonowałem dla Was próby uchwalenia ustawy o stałej cenie książki, która trafiła nawet do komisji sejmowej. Teraz wracamy do tematu, bo są szanse, że ustawa znów trafi do Sejmu.

O samej ustawie było na Świecie Czytników sporo artykułów. Przypomnijmy, że głównym motorem ustawy jest Polska Izba Książki, działająca na rzecz branży wydawniczo-księgarskiej.

Jesienią 2015 zaczęła się nowa kadencja Sejmu i nie weszli do niego: zarówno poseł wnioskodawca: Artur Dębski (PSL), a także przewodnicząca podkomisji dot. ustawy: Ewa Czeszejko-Sochacka (PO).

Tym samym wydawało się, że idea ustawy została na dobre pogrzebana. A jednak nie.

PIK się nie poddaje i oto 2 marca 2017 w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego odbyło się spotkanie z udziałem przedstawicieli branży oraz ministra kultury, prof. Piotra Glińskiego. Na stronie MKiDN znajdziemy krótką relację.

Podczas spotkania wicepremier poinformował, że w związku ze stałym rozszerzeniem działań na rzecz czytelnictwa, które jest priorytetem MKiDN, pragnie włączyć się w pracę nad nadaniem projektowi ustawy ostatecznego kształtu, mając na uwadze ochronę polskiego rynku książki i interesu czytelników. Prezes Rady Polskiej Izby Książki Włodzimierz Albin przedstawił założenia projektu ustawy o jednolitej cenie książki, wskazał też jako zakładane pozytywne skutki regulacji m. in. ograniczenie wojen cenowych na rynku książki oraz ochronę polskich księgarń. W dalszej części spotkania zaproszeni goście, przedstawiciele środowiska pisarzy i stowarzyszeń pisarskich, księgarzy, wydawców, dystrybutorów książek, bibliotekarzy, Instytutu Książki, izby handlu elektronicznego i in. przedstawili swoje stanowiska w sprawie projektu ustawy PIK oraz zgłosili szereg uwag do jej zapisów.

Co najważniejsze, minister Gliński:

potwierdził potrzebę dalszych pilnych prac nad projektem oraz poprosił o przekazanie do MKiDN przez przedstawicieli środowisk związanych z polskim rynkiem książki i czytelnictwem uwag w sprawie ustawy w ciągu dwóch tygodni.

Czyli sprawa wraca i być może nawet z turbodoładowaniem. Obserwatorzy sceny politycznej wiedzą dobrze, że niektóre ustawy mogą siedzieć w Sejmie przez lata, a niektóre zostaną przepchnięte w ciągu paru godzin. Jak będzie w tym przypadku?

Nowy projekt ustawy: coraz bliżej e-booków

Ze stron PIK możemy pobrać projekt ustawy (PDF) w aktualnej formie, z 20 lutego 2017. Zmieniło się parę rzeczy – do czego przyczyniły się zapewne uwagi Biura Analiz Sejmowych podczas prac w podkomisji. Przede wszystkim nie nosi ona już nazwy „ustawa o książce”, a „o jednolitej cenie książki” – która bardziej odpowiada jej zawartości. Uściślono też sporo zapisów, np. pojawił się paragraf z definicjami pojęć użytych w ustawie.

Pisząc o ustawie na Świecie Czytników zawsze podkreślałem, że dotyczy ona wyłącznie książek papierowych, ale nawet jej twórcy nie ukrywali, że w przyszłości obejmie także e-booki. I o ile w pierwszym przypadku nie byłoby to dla nas takie złe (bo w sytuacji wysokich cen papieru wiele osób zwróciłoby się w kierunku e-booków), w drugim zdusiłoby to kompletnie rynek książki elektronicznej w Polsce.

Czym jest „książka”, o której mówi ustawa? W projekcie z 2013, który omawiałem, w artykule 2 czytaliśmy:

Książką jest każda publikacja wydana drukiem w rozumieniu i zakresie wskazanym w symbolach 58.11.1 Polskiej Klasyfikacji Wyrobów i Usług.

Teraz artykuł drugi ma takie brzmienie:

Ilekroć w ustawie jest mowa o:

1) książce – należy przez to rozumieć książkę w rozumieniu symbolu 58.11.1 lub 58.11.2 Polskiej Klasyfikacji Wyrobów i Usług wydaną w formie drukowanej lub na dysku, taśmie i innym nośniku. […]

Zaglądam jeszcze do PKWiU 2015, mamy tam takie kategorie:

58.11.1 KSIĄŻKI DRUKOWANE 58.11.2 Książki wydawane na dyskach, taśmach i innych nośnikach 58.11.3 Książki on-line

Jeśli dobrze rozumiem, a wspiera mnie w tym strona e-ISBN, e-booki klasyfikowane są jako „książki online” – czyli nie podlegają ustawie. Ale jeśli takiego e-booka nagrać na płycie – wtedy już będzie nią objęty. Niewiele jednak brakuje do szybkiej nowelizacji ustawy – szczególnie gdy zostaną wprowadzone zmiany w klasyfikacji podatkowej i stawka VAT na e-booki zostanie zrównana z papierem – o czym pisałem w grudniu, po decyzji Komisji Europejskiej.

Wciąż różne luki i dziury

W projekcie ustawy są nadal wszystkie dziury, na które zwracałem uwagę w roku 2013.

Według artykułu 7, obowiązek sprzedaży po ustalonej cenie nie obejmuje książek wybrakowanych, wadliwych, lub uszkodzonych . Kto się założy, że powstaną szybko dyskonty książkowe, gdzie będzie można kupić nowe książki z pieczątką na drugiej stronie okładki „książka wybrakowana”? Bo przecież nie ma definicji wybrakowania. Wystarczy wyrwać jedną czystą kartkę, przebić dziurkaczem jedną z kartek, lub przystawić pieczątkę.

. Kto się założy, że powstaną szybko dyskonty książkowe, gdzie będzie można kupić nowe książki z pieczątką na drugiej stronie okładki „książka wybrakowana”? Bo przecież nie ma definicji wybrakowania. Wystarczy wyrwać jedną czystą kartkę, przebić dziurkaczem jedną z kartek, lub przystawić pieczątkę. Jeszcze lepszy jest artykuł 9 – logiczne jest, że wydawca, importer, czy dystrybutor może kupić książkę taniej, bo potem ją odsprzedaje. Ale również mogą to zrobić… pracownicy wymienionych podmiotów – jak rozumiem, również na własne potrzeby. Czy wrócą książki sprzedawane spod lady, albo kontakt do pani Halinki w hurtowni, która zawsze coś dla nas odłoży?

Nie mam wątpliwości, że ktoś te luki będzie wykorzystywał, nie wiem czy ich obecność w ustawie wynika z zamierzonego planu, czy raczej z braku wyobraźni.

W Gazecie Prawnej sprzed paru dni można było przeczytać o wątpliwościach wydawców prasy, którzy się dowiedzieli, że do prenumerat nie będą mogli dodawać już np. bezpłatnych książek – a to jest standard przy prasie branżowej.

A inny sposób obejścia ustawy wskazuje Klub Jagielloński – duże sieci będą mogły wciąż stosować programy lojalnościowe w rodzaju „wydaj 200 złotych, otrzymasz dodatkowe 50 zł na książki”. Wielcy sobie zawsze poradzą, a ustawa wykosi im mniejszą konkurencję.

Już po publikacji tego wpisu, świetny artykuł przygotował Grzegorz Zalewski – wypunktował w nim wszystkie niejasności i dziury w ustawie.

Lekcje z roku 2007

Jakiś czas temu otrzymałem od jednego ze współautorów bardzo ciekawe opracowanie pt. „Ustawa o książce. Za i przeciw”, przygotowane już w 2007 roku na zlecenie Instytutu Książki, Izby Księgarstwa Polskiego oraz Polskiej Izby Książki. Było ono rozpowszechniane bezpłatnie, ale nie sposób znaleźć go dzisiaj gdziekolwiek, jest tylko spis treści.

Najciekawsze jest to, że tak, już 10 lat temu rozważano wprowadzenie ustawy o stałej cenie książki. Bardzo lobbowali za tym wydawcy i dystrybutorzy podręczników, których sprzedaż do dziś jest podstawą egzystencji niektórych księgarni. Pamiętajmy, że i dzisiejszy projekt obejmie podręczniki, z wyjątkiem będą rabaty rzędu 15%, przysługujące stowarzyszeniom rodziców. Przestanie się więc opłacać ich zamawianie np. przez internet.

We wspomnianym opracowaniu, na prawie 200 stronach analizowane są różne koncepcje regulacji ceny książki, pokazane jest też to jak ustawy lub ich brak działały w różnych krajach.

Warto zacytować fragment na temat rynku niemieckiego.

Uzgodnienia pomiędzy podmiotami księgarskimi a wydawcami w sprawie rabatów są z reguły indywidualne i nie podlegają nakazowi upublicznienia. Przy czym podczas ustalania ceny i warunków sprzedaży wydawnictwa są zobowiązane uwzględnić wkład mniejszych księgarń w globalne zaopatrzenie w książki i nie można uzależniać rabatów wyłącznie od obrotu księgarni (§ 6 ust. 1), bo właśnie księgarze z małych i średnich placówek przyczyniają się do tego, że książka jest dostępna w całym kraju, oni zapewniają odpowiedni serwis, udzielają dodatkowych informacji etc. Ustawodawca nie określił jednak „widełek”, które dotyczą upustów, ani nie wprowadził kategorii średnich rabatów. To sąd w każdej indywidualnej sprawie rozstrzyga, czy mamy do czynienia z działaniem

naruszającym § 6 ust. 1. W praktyce okazuje się jednak, że małe księgarnie często są pokrzywdzone. Podczas gdy duże księgarnie otrzymują upusty do 50 proc., mali księgarze skarżą się, że upusty dla nich obecnie wynoszą przeciętnie 28,5 proc.

Przykład Niemiec pokazuje zatem, że największymi beneficjentami ustawy nie są małe księgarnie, tylko duże sieci – bo przecież ustawa nie reguluje po jakiej cenie księgarnia kupuje książkę od dystrybutora/wydawcy. Nic dziwnego, że w Polsce taką ustawę popierają choćby Empik czy Matras (jako członkowie PIK).

Bardzo ciekawa jest też długa wypowiedź ówczesnej prezes PIK, Doroty Malinowskiej-Grupińskiej, swoją drogą, dziś szefowej wydawnictwa MG. Tak mówi o „małych księgarniach”.

Hasło o obronie niezależnego księgarza, pod którego sztandarami niektórzy lansują wprowadzenie ustawy, jest bardzo chwytliwe, bo ze świecą by szukać kogoś, kto kocha książki, a chciałby zniknięcia indywidualnych księgarń kojarzącym nam się z oryginalnością i specjalnym podejściem do klientów, którego trudno oczekiwać od sieci. Problem tylko, że to puste słowa. Dobrze radzący sobie indywidualni księgarze budują wizerunek swej księgarni, używając zarówno upustów cenowych, jak i innych interesujących dla lokalnych mieszkańców atrakcji. Dla tych dobrze radzących sobie na

wolnym rynku księgarzy, o czym mówią oni sami, ustawa byłaby tylko utrudnieniem.

I dwa dość znaczące fragmenty dotyczące internetu. Przypomnijmy – to rok 2007 – wtedy nie było mowy o e-bookach, a zamówienia przez internet stanowiły niewielki udział – ale widać było, w jakim kierunku to zmierza i na co się trzeba przygotować.

Już wtedy w ustawie planowano, aby księgarnie miały obowiązek sprowadzenia tytułu na żądanie klienta. Również księgarnie tematyczne? Wchodzę do księgarni z designem, np. na Ogrodowej w Warszawie, mogę zażądać Sapkowskiego i będą musieli mi go sprowadzić?

Grupińska tak pisze:

Ustawa o książce proponuje nam „urawniłowkę”, gdzie w każdej księgarni powinna znaleźć się każda książka, podczas gdy rolę dostarczyciela książek rzadkich znakomicie przejęły już księgarnie internetowe.

Druga wypowiedź o internecie.

Wszystkie znane mi europejskie ustawy nie dotyczą również sprzedaży internetowej i klubowej, czyli tej, która dociera do wszystkich tych miejsc, gdzie księgarń albo w ogóle nie ma, albo ich oferta jest bardzo ograniczona. Propozycja objęcia ustawą tej sprzedaży w przypadku kraju, który mieści się pod względem czytelnictwa na trzecim miejscu od końca w Europie, wydaje się nie dość, że kuriozalna, lecz wręcz karygodna.

Tutaj autorka nie ma racji – bo kraje Europy Zachodniej, które ustawę mają, np. Francja i Niemcy objęły nią również internet, Francja zmusiła nawet tamtejszy Amazon do zrezygnowania z darmowej dostawy, bo uznała to za niedozwolony rabat.

Natomiast widzimy, że już wtedy, 10 lat temu zwracano uwagę na rosnącą rolę internetu. Już wtedy było jasne, że od tej formy sprzedaży książek nie ma odwrotu. A dzisiaj, gdy słucham wypowiedzi np. prezesa Albina – tam internetu nie ma. Księgarnie internetowe są w tej narracji szkodnikami, których się pomija.

Nie dziwi mnie, że w dzisiejszych materiałach PIK nie widzę powołania na tamto opracowanie z 2007, bo Izba musiałaby częściowo zaprzeczyć samej sobie. Jeśli jakiś bloger lub dziennikarz ma ochotę na poczytanie – proszę o kontakt, chętnie prześlę raport, bo opublikować go chyba nie mogę.

Jaka jest przyszłość księgarni w Polsce?

Spróbujmy podsumować te wszystkie wysiłki.

Dwa lata temu Polska Izba Książki wydawała się być naprawdę zdeterminowana, żeby wreszcie ustawę przepuścić przez Sejm. Szwankowała jednak logika. Łączenie stałej ceny książki z podniesieniem poziomu czytelnictwa jest kompletnie niezwiązane, podobnie jak przecenianie roli małych księgarń.

Wbrew pozorom nie uważam, aby pobierające ustawę wydawnictwa i księgarnie szykowały „skok na kasę” i po jej wprowadzeniu będą sobie dowolnie windowali ceny. Prawo popytu i podaży obowiązuje też dla książek, a oni naprawdę umieją liczyć.

Jasne – książki papierowe podrożeją dla tych, którzy polują na okazje, kupują w dyskontach internetowych w rodzaju Arosa, czy zawsze wybierają najniższą cenę na Allegro. Lepiej będą mieli ci, którzy po prostu chcą kupić książkę niezależnie od miejsca – wtedy na okładce nie będzie np. 39,90 zł a 34,90 zł – i ta cena będzie wszędzie. Wchodzę do księgarni, widzę fajną nową książkę i wiem, że wszędzie ma taką cenę. Decyzję o zakupie mogę więc podjąć od razu, bez sprawdzania, czy przypadkiem nie „przyfrajerzę”, bo w internecie będzie o 20 zł taniej.

Problemem są jednak wspomniane wyżej dziury – zbyt dobrze znam mentalność polskich firm, aby nie próbowano ustawy obejść – tym bardziej, że wielcy gracze nadal będą mieli wielkie rabaty u wydawców i spokojnie dadzą radę zejść z marży. Tu widzę zresztą też szansę dla księgarni internetowych, które mogą oferować różne bonusy, programy lojalnościowe, wszystko, co pozwoli sprzedawać książki po jednolitej cenie, ale… taniej. Co się stanie, jeśli do książki sprzedawanej za te 34,99 zł dołożą „starszą” za np. 10 złotych? Też się opłaci.

Debata nad ustawą o jednolitej cenie książki, powinna w zasadzie stać się debatą nad sensem istnienia wielu księgarni stacjonarnych. Gdy ludzie przenoszą się do księgarni internetowych, gdy ich budżetów nie ratują już podręczniki szkolne (ich sprzedaż ma w zasadzie charakter dotacji) – po co prowadzić sklepy, które są same w sobie niekonkurencyjne?

Czy to oznacza że księgarnie stacjonarne czeka upadek?

Nie – księgarnie muszą zmienić swoją definicję, tak jak zmieniają ją biblioteki publiczne. Współczesna biblioteka staje się coraz bardziej czymś w rodzaju domu kultury – miejscem kontaktu ze słowem pisanym, ale nie tylko. W bibliotekach odbywają się różne konferencje, konkursy, spotkania, bibliotekarze już nie tylko polecają książki, ale pomagają ogólnie w konsumpcji kultury. Nie znam się na tym za bardzo, ale wiecie o co mi chodzi.

Dlaczego nie myśleć o podobnym statusie dla księgarni? Że jest to miejsce, które nie tylko sprzedaje książki, ale propaguje kulturę i aktywizuje lokalną społeczność? Skoro państwo daje preferencje barom mlecznym, dlaczego nie miałoby dawać księgarniom? Książka to nie jest taki sam produkt jak ziemniaki, a księgarnie nie mogą być traktowane podobnie jak banki. Wiele małych księgarń upadło nie przez internetową konkurencję, tylko przez to, że miejscowe samorządy przywaliły im czynsz podobny jak innym sklepom.

Dlatego wydaje mi się, że wysiłki Polskiej Izby Książki powinny prowadzić do tego, aby prowadzenie księgarni stacjonarnej nie kosztowało więcej niż internetowej. Czy zrobić to przez regulowany czynsz, czy dotacje na dodatkową działalność – rzecz jest do ustalenia.

Widzę nawet ładne hasło dla programu rządowego: „Księgarnia+”. :-) Wtedy kwestia jednolitej ceny książki przestanie być aż tak istotna, będzie się liczyło to, w jaki sposób dana księgarnia chce przyciągnąć ludzi i rzeczywiście promować czytelnictwo.

Wybaczcie, że kolejny duży artykuł poświęcam kwestii niezwiązanej bezpośrednio z e-bookami. Ale książki papierowe kupuje pewnie wciąż prawie każdy z nas i to jest kwestia, która nas dotyczy. Warto temat ustawy obserwować i przygotować się na jej ew. wprowadzenie.

Czytaj dalej: