Je kunt boeken bestellen bij Amazon. Jazeker, dat kan. Kwestie van vraag en aanbod, ook wel marktwerking genoemd, je wilt een boek en Amazon biedt het aan, of andersom. Simple comme bonjour, zeg ik in mijn allerelitairste Frans. Maar, wacht, er was nog iets… wat was het ook alweer…? O, ja. De Engelse vakbond GMB protesteerde vorig jaar dat de omstandigheden van Amazon-werknemers ronduit onmenselijk zijn. „Ze breken botten, worden bewusteloos geslagen en worden weggehaald met ambulances.

Ons eigen dagblad De Telegraaf schreef dit weekend dat in Italië ruim 400.000 landarbeiders slachtoffer zijn van uitbuiting. „Talloze ‘Made in Italy’-producten, zoals mogelijk de Italiaanse tomaten bij u op tafel, zijn tot stand gekomen door de noeste arbeid van Afrikaanse slaven die moeten werken onder erbarmelijke omstandigheden.” Ze sterven van hitte en uitputting. Het is keiharde business. Een „markt zonder regels”. Het is „het ware gezicht van het kapitalisme”, citeert De Telegraaf een Italiaanse filosoof.

In de nieuwe dramaserie Years and Years legt een grootmoeder haar volwassen kleinkinderen uit dat het allemaal hun eigen schuld is, onze schuld, uw schuld: de verloedering van de wereld, het afglijden naar onmenselijkheid en erbarmelijkheid. „We kunnen hier de hele dag zitten en iedereen de schuld geven, de economie, Europa, de oppositie, het weer. En we kunnen de brede, rollende getijden van de geschiedenis de schuld geven en zeggen dat we daar geen vat op hebben.” Maar het is toch echt onze schuld. Vanwege dat T-shirt van een pond, zegt ze. We kunnen het niet laten liggen. En van onze pond krijgt een boer ergens in een veld 0,01 cent en wij denken allemaal dat dat wel oké is, zegt ze.

De boeken van Amazon. Goedkope tomaten uit Italië. Gratis diensten van platforms. Je denkt dat je je leuk, fris en hedendaags op de markt beweegt als je van het aantrekkelijke aanbod gebruik maakt. Intussen draaien anderen op voor de kosten, en niet eens heel ver buiten ons gezichtsveld, want we zien best hoe de bezorgers idioot onderbetaald over straat hollen met onze pakjes. De Telegraaf schrikt ervan hoe onbarmhartig de markt is.

Universiteiten zouden tot nadenken kunnen verleiden. Ze zouden studenten economie een goede opleiding kunnen bieden en zorgen dat die verstand krijgen van rechtvaardigheidsvraagstukken en de nadelen van het rauwe kapitalisme. Maar hier zit de wet van vraag en aanbod in de weg, want de studenten willen helemaal geen opleiding. Die willen geen kennis, ze willen een titel. De programmamanager van de bachelor economie van de Erasmus Universiteit zei het vorige week in deze krant zo: „Het is niet cynisch bedoeld, maar ik denk dat maar vijf van de honderd studenten zich druk maken om het curriculum. Ze studeren vooral om een diploma te halen.”

Echt? Serieus? Nou, wat let je? Verkoop ze dan gewoon dat diploma. Schaf de universiteit af. Maak er een markt van. Microsoft, Intel en Tata Steel hebben de boel toch al bijna overgenomen bij de bèta’s. TU Delft sloopt laatste muur tussen wetenschap en bedrijfsleven, kopte het Financieel Dagblad eerder dit jaar. Google wringt zich binnen in onderzoeksgroepen die de Europese Commissie adviseren over… Google. Nu alle muren kennelijk toch zijn gevallen, kun je de opleiding economie ook best aan de vraag overlaten. Verleen een graad aan de hoogste bieder.

Verbaas je er vervolgens niet over als iedereen alleen nog aan zijn eigen belang denkt. Aan zijn baan en de winst. Kijk niet raar op als een bestuurder bij het Nederlandse Commissariaat voor de Media, aangesteld om de media af te houden van graaien, tegelijk tegen hoog tarief blijkt te werken bij een omstreden Russische provider. Het is een direct gevolg van het mensbeeld dat zelfs furore maakt aan de universiteit: we willen geen kennis en geen overwegingen over rechtvaardigheid, we willen veel geld en alles goedkoop.

Ergens, in een hoekje van het universum, hebben mensen nu bedacht dat je niet alles hoeft te kopen via giganten als Amazon. Je kunt boeken ook afnemen van boekwinkels waar werknemers geen botten breken en minder vaak per ambulance worden afgevoerd. Dit plan, onder de naam Bookaroo, is waarschijnlijk naïef en je wint de wereld er niet mee. Maar het is een signaal.

Rosanne Hertzberger heeft schamper gereageerd dat zulke boekwinkels niet interessant zijn „voor de consument” en dus moeten verdwijnen. Haar is al terecht tegengeworpen dat een boek waarde heeft, maar in lijn met de kapitalismekritiek van De Telegraaf voeg ik daar nog een vraag aan toe. Hoe komt het toch dat de consument in ons alles ruïneert, verwoest, platbrandt, sloopt en te gronde richt wat de burger en de onderzoeker in ons dierbaar is?

Maxim Februari is jurist en schrijver, is jurist en schrijver, www.maximfebruari.nl

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 23 juli 2019