Mark Lilla is een vooraanstaand Amerikaans ideeënhistoricus. Hij schreef een prachtig boek over de verdwijning van God uit de Europese politiek, vertaald onder de titel De doodgeboren God (2009). Vorig jaar verscheen The Shipwrecked Mind, waarin hij probeerde het populisme te begrijpen aan de hand van het werk van een aantal reactionaire denkers. Het was een moeilijk en weinig samenhangend betoog, en het bleef dan ook betrekkelijk stil.

Maar nu lijkt het wel alsof Lilla een soort bom heeft gegooid op links (liberal heet dat in de VS) Amerika. Half augustus publiceerde hij The Once and Future Liberal - After identity politics (De progressief van toen en straks - voorbij de identiteitspolitiek). Het is een kritiek op links vanuit een uitgesproken linkse invalshoek, maar van progressief Amerika krijgt Lilla stank voor dank. Zijn boek, misschien meer een pamflet, wordt daarentegen omarmd door sociaal-conservatieve denkers als de befaamde columnist David Brooks.



Geen wonder, bij een betoog dat op de eerste pagina's vaststelt dat progressief Amerika niet in de eerste plaats met Trump te stellen heeft. Trump gaat ooit weer over. Het echte probleem is de linkse leegte, waarvan Hillary Clinton het symptoom was.

The Once and Future Liberal - After Identity Politics Mark Lilla Harper Collins; 176 pagina's; euro 20,99.

Mark Lilla.

Lilla zou je een kind van de briljante Britse denker Isaiah Berlin kunnen noemen, hij schreef ook een boek over diens invloed en geestelijke erfenis. Berlin was de eerste die zich specialist in ideeëngeschiedenis noemde; hij begon als filosoof en eindigde als historicus. Hij meende dat mensen niet worden gedreven door de economische onderbouw of andere objectieve factoren; wie wil begrijpen waarom mensen zich gedragen zoals ze doen, moet zich verdiepen in hun ideeën, inclusief de slechte. Berlin als leermeester zou je kunnen zien als een keurmerk - andere knappe koppen als Larry Siedentop en Michael Ignatieff studeerden bij hem of schreven over Berlin. Diens tweede les voor politiek geëngageerde denkers en doeners luidde: beweeg je met je ideeën niet te ver af van de mensen die je wilt overtuigen.

Precies daar zit de crisis van links, wat Mark Lilla betreft. Hij spreekt van 'een abdicatie'. Links heeft prachtige waarden, beschikt over bevlogenheid en doet praktische voorstellen. Waar het aan ontbreekt is aan wat hij 'een gedeeld leven' noemt, een overkoepelend, gezamenlijk idee van wat het betekent om Amerikaan te zijn. Het huidige symbool van links, de regenboog, is veelzeggend. 'Een uiteengespat spectrum zonder hart.'



Lilla heeft geen goed woord over voor de diversiteitspolitiek, die ook in Nederland wordt bezongen. Het hele idee van een 'res publica', het algemeen belang dus, is verdampt. Op de site van de Democratische Partij wordt verwezen naar zeventien identiteitsgroepen, van vrouwen en hispanics tot Afrikaans Amerikanen en een hele batterij afkortingen. Wat is het verband, waar is het misgegaan?

Het historische verhaal begint in de jaren tachtig, bij de verkiezing van Ronald Reagan tot president. Na de tobberige Democraat Jimmy Carter die in een ondergangssfeer verkeerde en zijn landgenoten liefst belerend toesprak, kwam Reagan met zijn 'morning in America again'. Amerika is in orde, was zijn boodschap. Amerikanen zijn ook in orde. Wij horen iets daarvan als een verre echo in de man die spreekt van ons 'waanzinnig gave land'.



De stemming in de VS klaarde onder Reagan enorm op. Tegelijk was hij de eerste president die zei dat de overheid het probleem was. Niet een slechte overheid of een te grote overheid, maar de overheid in het algemeen. In de ogen van Lilla was het gevolg van Reagans revolutie de hyperindividualisering, waardoor het idee van een samenleving werd ondermijnd. Links liet na een alternatief te ontwerpen maar nam de individualistische Reagan-agenda in wezen over. Sleutelwoorden zijn zelfbeschikking, individuele rechten, zelfdefinitie. Diversiteitspolitiek, schampert Lilla, is 'reaganism for lefties'.

Onder Reagan raakten de Republikeinen in de gunst bij de Amerikaanse Jan Modaal, Joe Sixpack geheten. Progressief Amerika keerde zich af van het kernelectoraat, en de 'verbeten, verongelijkte reactie was een splijtende retoriek van het verschil'. Activisten, juristen, journalisten, universiteiten, allemaal omhelsden ze de identiteitspolitiek.



Toen ze nog in God geloofden, hadden mensen geen identiteit maar een ziel. Die kon van kerkgenootschap tot kerkgenootschap verschillen, maar daaraan vooraf ging het gedeelde besef van het Amerikaanse burgerschap, e pluribus unum (uit velen een). In de jaren tachtig veranderde dat.

In de beginjaren van het feminisme was de strijdkreet van de vrouwenbeweging 'het persoonlijke is politiek'. De betekenis daarvan was dat machtsverhoudingen ook in het persoonlijke leven tot uitdrukking kwamen. Nu maken we de omkering mee en is de hele politiek persoonlijk geworden. Politiek moet jou aanspreken op je authentieke zelf, anders telt het niet. 'Radicale politiek komt direct voort uit je identiteit.'



Een ouderwetse politieke partij is centripetaal, dat wil zeggen gericht op het midden, de gezamenlijkheid. Daarbij hoort taai ongerief als vergaderen, standpunten bepalen, compromissen sluiten. Identiteitsgedreven politiek heet tegenwoordig 'een beweging'. Bewegingspolitiek is centrifugaal. Op grond van unieke groepskenmerken, is politiek bedrijven de strijd om erkenning geworden van steeds kleinere, steeds verbetener groepen.

Het gevolg hiervan, aan universiteiten, in 'de beweging' zelf en in de media, is een obsessie met de marge en een gebrek aan belangstelling voor het saaie midden. Men zoekt alleen bevestiging voor wat men al is. 'Dus gaat ze college volgen over hoe ze zich voelt, en leest ze alleen schrijvers die haar identiteit bevestigen.' Lilla is onverbiddelijk. Identiteitspolitiek is onvruchtbaar en leidt tot niets. Ja, het leidt tot permanent verlies van links. In een interview met The New Yorker bevestigt hij het gelijk van de gevallen ideoloog van president Trump, Steve Bannon, die zei dat Trump op rozen zit zolang de Democraten doorgaan met hun identiteitspolitiek.

Door het betoog schemert al de remedie die Lilla in petto heeft. Er moet veel meer aandacht zijn voor de gezamenlijke lotsbestemming van alle Amerikanen. In één woord, burgerschap. Hij merkt zelf al op dat burgerschap stoffig klinkt en doet denken aan verplichte lessen op de middelbare school. Dat is zeker waar; in Nederland zal niemand achterover slaan van deze vondst. Hoeveel columnisten, schrijvers en politici zijn hem al voor gegaan op zoek naar 'een groter wij', het Wilhelmus zingen of een nieuwe dienstplicht?



Het is allemaal goed bedoeld en kan bovendien geen kwaad om te onderstrepen dat het leren van het volkslied wat anders is dan doorgeschoten nationalisme. Tegelijk voel je aan je water dat deze geest moeilijk weer de fles in kan, vooral als Lilla een lans breekt voor de ouderwetse politieke partij. Wie niet meer in God gelooft, kan Hem lastig heruitvinden. En wie heeft geleerd dat hij zelf de vormgever is van zijn leven, zal wellicht best nog iets willen doen voor het vaderland, maar toch vooral zelf willen bepalen hoe of wat. Net als de oude hbs komt die burger van toen niet terug.

Desondanks is dit een belangrijk boek, vooral door de kracht waarmee het is geschreven. En een waarschuwing voor Nederland. Zover als in Amerika is het hier met de versplintering nog niet, ook niet in de politiek. Maar wat daar gebeurt, zal hier komen. Daarvoor hoef je maar een blik te werpen op de bittere slavernijdiscussie. Als men zou inzien dat de permanente beschuldiging van medeburgers niet de beste manier is om hen te overtuigen, zou al veel gewonnen zijn.