– Wybrał pan najgorszy moment - powiedział dowódcy Armii Krajowej płk Kazimierz Iranek-Osmecki, na wieść, że gen. Tadeusz Bór-Komorowski wydał rozkaz o rozpoczęciu walki

Komenda Główna nie posłuchała płk. Janusza Bokszczanina, który przestrzegał przed wiarą w powodzenie powstania. Oficer ten był przez Leopolda Okulickiego nazywany "defetystą"

- Są ludzie, którzy mówią: "A tak, opłacało się, bo przez 63 dni byliśmy wolni". Co to znaczy wolni? Siedzieli ludzie w piwnicy, dostawali rozgrzeszenie i czekali. Na co? - pytał prof. Jan Ciechanowski "Jastrząb"

"Pamiętam doskonale, że po wybuchu powstania nastrój średniego i starszego pokolenia mieszkańców Warszawy daleki był od entuzjazmu" – pisał Stefan Kisielewski

"W"

31 lipca 1944 roku o godzinie 16.45 pułkownik Kazimierz Iranek-Osmecki wyruszył na popołudniową naradę Komendy Głównej AK z pl. Napoleona na ul. Pańską. Pod Warszawę zbliżał się front wschodni, a oficerowie od wielu dni debatowali nad rozpoczęciem walk, które miałyby umożliwić wyrwanie miasta z rąk Niemców. Iranek-Osmecki musiał nadłożyć drogi, by wyminąć łapankę w okolicy Marszałkowskiej.

W Warszawie wrzało. Raz po raz wybuchały krótkie strzelaniny. Po ulicach chodziły liczniejsze patrole niemieckie, a mijający je młodzi Polacy mierzyli się z nimi wzrokiem, wyczekując tylko na moment, gdy będą mogli zaatakować. Oficer wywiadu wiedział jednak, że nie nastąpi to szybko. Podczas porannej odprawy dowódca AK gen. Tadeusz Bór-Komorowski oznajmił, że walki w Warszawie nie mogą rozpocząć się ani 1, ani 2 sierpnia, ze względu na panującą sytuację. Wobec informacji o rozpoczęciu przeciwnatarcia Niemców na Armię Czerwoną, rozpoczęcie walk było bezzasadne. Sam Iranek-Osmecki na naradzie powiedział, że powstanie na ten moment jest bezcelowe, jeżeli Sowieci nie uderzą na Warszawę przed upływem czterech, pięciu dni. AK miała też za sobą pierwszy alarm o mobilizacji sił powstańczych, który został jednak odwołany.

Wyminięcie łapanki zajęło oficerowi sporo czasu, ale na Pańską dotarł na właściwą godzinę. Spotkało go jednak przykre rozczarowanie. "Bór" właśnie wychodził. Na pytanie, czy nikt inny się nie zjawił, dowódca AK wyjaśnił, że odprawa została już zakończona. – Wydałem rozkaz rozpoczęcia walk – oznajmił.

Iranek-Osmecki nie mógł zrozumieć powodów tej decyzji. "Bór" wyjaśnił, że Antoni Chruściel "Monter" – dowódca warszawskiego okręgu AK – przyniósł mu wcześniej informację o sowieckich czołgach, które dotarły na prawobrzeżną część stolicy, robiąc wyłom w niemieckim przyczółku na Pradze.

"Słyszałem te słowa, ale były dla mnie jakby pozbawione sensu. Wewnętrznie odmawiałem jeszcze przyjęcia tej decyzji" – wspominał Kazimierz Iranek-Osmecki. U "Bora", jeszcze przed umówioną godziną spotkania, zjawili się gen. Tadeusz Pełczyński i gen. Leopold Okulicki – a więc ci z oficerów, którzy za wszelką cenę parli do rozpoczęcia walki w mieście – by wreszcie wymusić na nim decyzję. Doszło do gwałtownej dyskusji. "Sposób, w jaki Okulicki mówił do »Bora«, pozwala wyobrażać sobie, na jaki nacisk biedny »Bór« był narażony" – wynika ze wspomnień Jana Matłachowskiego. W tym czasie do mieszkania przybiegł "Monter", przekazując informację o czołgach na Pradze. Jak się później okazało, była fałszywa. Czy Chruściel rzeczywiście mógł widzieć jakieś jednostki, czy umyślnie wprowadził dowódcę w błąd, dając Pełczyńskiemu i Okulickiemu argument do ręki?

Iranek-Osmecki, słysząc o decyzji Bora-Komorowskiego, stanowczo oznajmił, że ten popełnił błąd. Przekazał też generałowi meldunki o tym, że przyczółek praski wcale nie został przełamany. – Wybrał pan najgorszy moment - dodał. "Bór" osunął się na krzesło. Kilka razy zapytał, czy oficer jest pewien tych doniesień. Gdy usłyszał potwierdzenie, wyszeptał: "Co mogę zrobić? Co mogę zrobić, co mi pan radzi?". Iranek-Osmecki zaproponował, by wysłać łączniczkę do "Montera" z rozkazem odwołującym akcję. "Bór" miał wątpliwości, czy po raz kolejny wstrzymać wybuch walk. W międzyczasie do pokoju wszedł płk Józef Szostak, pytając, czy odprawa już się zakończyła. Komorowski zdawał się go nie zauważać.

- Mój Boże, już szósta. Już ponad godzinę temu, jak "Monter" stąd wyszedł. Dawno musiał już rozesłać rozkazy – stwierdził "Bór". Słysząc to, Szostak zawołał, że wydanie rozkazu bez porozumienia z innymi oficerami to "szaleństwo" i musi on być natychmiast odwołany. Tadeusz Bór-Komorowski odparł tylko: "za późno, nie możemy już nic poradzić".

"Alarm do rąk własnych Komendantom Obwodów. Dnia 31.7. godz. 19. Nakazuję »W« dnia 1.8. godzina 17" – brzmiał rozkaz rozesłany wieczorem przez "Montera". Dopiero o 19.

"Sęk"

W Komendzie Głównej AK nie było zgody co do tego, kiedy i w jakich warunkach rozpoczynać powstanie w Warszawie. Wśród sceptycznie nastawionych do tego oficerów był m.in. pułkownik Janusz Bokszczanin "Sęk". Jego przeciwnikiem w czasie odpraw Komendy Głównej był płk Leopold Okulicki "Kobra", "Niedźwiadek". Okulicki przyleciał z Londynu, z poleceniem od naczelnego wodza gen. Kazimierza Sosnkowskiego, by przeciwdziałać zakrojonej na szeroką skalę zbrojnej akcji w stolicy. Na miejscu Okulicki przyjął jednak zupełnie odwrotną postawę. Był pewien, że podziemie pokona Niemców na ulicach miasta i nazywał Bokszczanina "pesymistą" oraz "defetystą". Nie tylko on. Gdy Bokszczanin określił zadanie postawione przed siłami AK "niewykonalnym", gen. Pełczyński stwierdził: "panie pułkowniku, w wojsku każde zadanie jest wykonalne, jeżeli chce się je wykonać".

Bokszczanin ostrzegał przed wiarą w pomoc Armii Czerwonej i szybkim zwycięstwem nad Niemcami. "Uderzała mnie natarczywość, z jaką Bokszczanin ostrzegał nas przed możliwością zdrady przez bolszewików. W przeciwieństwie do Okulickiego, który był czasem nieco liryczny, Bokszczanin, jako człowiek niezmiernie powściągliwy, unikał z zasady wygłaszania osobistych sądów lub własnych poglądów. Wobec tego ciągłe powracanie przez niego do tego samego przedmiotu wydawało mi się tym bardziej znamienne. Nikt wówczas (...) nie wydawał się przywiązywać wagi do tych ostrzeżeń" – czytamy we wspomnieniach Kazimierza Iranka-Osmeckiego, zamieszczonych w książce "Powołanie i przeznaczenie. Wspomnienia oficera Komendy Głównej AK".

Foto: UtCon Collection / Alamy Stock Photo / PAP

Bokszczanin przestrzegał też nie tylko przed bezczynnością Sowietów, ale i pozorowaniem przez nich ataku na Niemców. Przekonywał, że "bolszewicy będą mogli wysyłać patrole, byśmy sądzili, że atakują. Trzeba się upewnić, że są to ich główne siły, a nie tylko wabik". Iranek-Osmecki przyznał, że w tamtej chwili uznał ostrożność Bokszczanina za "raczej chorobliwą niż uzasadnioną". "Jednak późniejsze wydarzenia miały w sposób tragiczny wykazać, że miał rację. Bokszczanin wszystko rozumiał, ale mówił nam rzeczy, których nie chcieliśmy słyszeć, gdyż uznanie ich słuszności zmusiłoby nas do zrezygnowania z Powstania".

Z końcem lipca "Sęk" został odwołany ze swojego stanowiska w KG AK. Wybuch powstania zastał go w Boernerowie pod Warszawą. Na wieść o wybuchu walk chciał przedrzeć się do miasta, został jednak ranny i schwytany przez Niemców. Uciekł z obozu pracy pod koniec września, ponownie bezskutecznie próbując dotrzeć do Warszawy, jeszcze przed końcem zrywu. Po wojnie osiadł w Paryżu. Zmarł w 1973 roku.

- Po powstaniu w całym kraju panowały nastroje poklęskowe. (...) Było gorzej niż po Wrześniu. Panowało ogólne rozgoryczenie i upadek ducha, szczególnie wśród uchodźców z Warszawy. (...) Za swoje nieszczęścia winili dowództwo AK. Sam parokrotnie słyszałem, że "Bora" należy powiesić lub rozstrzelać – mówił w latach 60. w rozmowie z prof. Janem Ciechanowskim.

Anders

"Żołnierz nie rozumie celowości powstania w Warszawie. Nikt nie miał u nas złudzeń, żeby bolszewicy pomimo ciągłych zapowiedzi pomogli stolicy. W tych warunkach stolica pomimo bezprzykładnego w historii bohaterstwa skazana jest na zagładę. Wywołanie powstania uważamy za ciężką zbrodnię i pytamy, kto ponosi za to odpowiedzialność" – pisał gen. Władysław Anders w liście do gen. Mariana Kukiela. On oraz wielu wojskowych i cywilnych przedstawicieli polskiej emigracji krytycznie zareagowało na to, co stało się w Warszawie.

Bez entuzjazmu na plany dot. wybuchu powstania patrzyli też m.in. wspomniany już gen. Kazimierz Sosnkowski, a także porucznik WP i historyk Władysław Pobóg-Malinowski czy Stanisław Cat-Mackiewicz, publicysta, a w latach 50. premier rządu na uchodźstwie. Ten ostatni ocenił już po wojnie, że "Warszawa została zniszczona, spłonęła przeszłość i dusza Polski". "Od człowieka, który przybył z Polski słyszałem: »naród polski bez Warszawy już jest innym narodem, niż był, gdy Warszawa żyła. Jesteśmy po jej stracie narodowo, kulturalnie, duchowo ubożsi«".

"Sowietom zależało na zniszczeniu Warszawy, a tak się pomyślnie dla nich składało, że dla tego zniszczenia nie trzeba było używać sowieckich armat ani pocisków. Od czegóż patriotyzm polski! Jest on wielki i wspaniały. (...) Ale patriotyzm polski ma właściwość bezrozumnego dynamitu. Wystarczy do niego przyłożyć zapałkę prowokacji, aby wybuchł" – pisał Cat.

"Stach"

- W powstaniu zginęła większość moich przyjaciół, po powstaniu mój świat się zawalił, moje miasto przestało istnieć. Nie rozumiem tego zachwytu nad powstaniem. Jak mam udawać, że te chwile radości, bo były takie w powstaniu, to cały obraz sierpniowych walk? Jak?! – dopytywał Stanisław Likiernik "Stach" w rozmowie z Emilem Maratem i Michałem Wójcikiem, opublikowanej w książce "Made in Poland".

W czasie okupacji Likiernik był żołnierzem Kedywu (Kierownictwa Dywersji KG AK – red.). Brał udział w wielu akcjach likwidacyjnych i sabotażowo-dywersyjnych. W powstaniu był żołnierzem Zgrupowania "Radosław", walczył na Woli, Starówce i na Czerniakowie.

Likiernik był też jednym z tych powstańców, którzy do sierpniowego zrywu mieli stosunek jednoznacznie krytyczny. Odrzucał pogląd, że powstanie wybuchłoby spontanicznie,w sytuacji, gdyby dowództwo nie wydało rozkazu do walki.

Wydarzenia z 1944 roku oceniał jako "absurd". - Posyłali szesnastolatków z pistoletami albo i bez na ufortyfikowane bunkry niemieckie. Doskonale zdając sobie sprawę, jaki jest stan uzbrojenia. Dowódcy wiedzieli, że powstańcy nic nie mają... – wskazywał. Zbrojne wystąpienie – jego zdaniem – nie miało sensu. - Ja i moi koledzy absolutnie wiedzieliśmy przed 1 sierpnia, że (Stalin – red.) nam nie pomoże. To było takie oczywiste! – przekonywał.

Foto: Tomasz Gzell / PAP

Jego podejście do dowódców powstania było jednoznaczne. - Kamienica, w której generał Chruściel podpisał rozkaz rozpoczęcia powstania, przetrwała. (...) Nad główną bramą jest rzeźbiony orzeł, a nad bocznym wejściem są baranie łby. Moim zdaniem generałowie za często używali tego bocznego wejścia – mówił.

Likiernik mówił też: "nóż mi się w kieszeni otwiera, jak słyszę o pięknie moralnym w kontekście powstania. Co jest pięknego w rozrzuconych na balkonach ludzkich szczątkach, ofiarach eksplozji na Kilińskiego?". - Jakie wartości wychowawcze ma totalna klęska? Jakie ma pozytywne działanie przez wiele wieków? Chyba to, że już nigdy kretyni nie będą wiedli dzieciaków na barykady – dodawał.

Jego zdaniem "to, że to była tragedia, jest pewne i oczywiste". 200 tys. zabitych, miasto zniszczone i tak dalej - to nie jest tragedia? No to w takim razie co jest tragedią? Dla mnie ktoś, kto neguje i zaprzecza temu, że powstanie było tragedią i katastrofą, to zupełny osioł".

We wspomnieniach udostępnionych na stronie Muzeum Powstania Warszawskiego, znajduje się z kolei następująca wypowiedź "Stacha": - Nieszczęśni ludzie, którzy siedzieli w piwnicach z dziećmi, z wariatami, którzy uciekli ze szpitala Jana Bożego i chodzili po piwnicach, to był koszmar – mieli nas dosyć. Mówili: "Co wyście zrobili? Jak z tego wybrniemy, przecież tu jest strasznie". Bardzo nie lubiliśmy chodzić piwnicami”.

"Jagiełło"

- Rozczarowałem się powstaniem, uważałem, że to się ciągnie, że to jest nieszczęsne, że to była zła kalkulacja wojskowa. Uważałem, że powstanie jest stracone, i byłem na wpół przekonany, że zginę – mówił z kolei Zbigniew Pełczyński "Jagiełło", powstaniec, a po wojnie prof. filozofii na Uniwersytecie Oxfordzkim. Jego wspomnienia również zostały opublikowane na stronie warszawskiego muzeum.

- Teraz, jako dorosły człowiek, człowiek, który patrzy wstecz na to, co się działo, uważam, że powstanie było tragedią, że było źle pomyślane, źle skalkulowane – ocenił. Czy mając dzisiejszą wiedzę, poszedłby do walki? - Tak, poszedłbym. Poszedłbym, bo mi kazano. Wstąpiłem do AK i wiedziałem, że gdzieś na końcu tej przygody będzie walka, tylko nie spodziewałem się, że to będzie tego rodzaju walka. I że to będzie beznadziejna walka, walka bez szans wygrania, bo byłem po tygodniu przekonany, że to się skończy tragicznie – stwierdził.

"Jastrząb"

Znanym krytykiem powstania wśród uczestników zrywu był również Jan Ciechanowski "Jastrząb", po wojnie żyjący na emigracji profesor nauk humanistycznych. Ciechanowski odbył szereg rozmów z polskimi wojskowymi, w tym z uczestnikami powstania. Jest autorem wielu publikacji dot. wydarzeń w Warszawie, w tym książki pod wiele mówiącym tytułem "Na tropach tragedii. Powstanie Warszawskie 1944".

"Niezmiernie modny jest w pewnych polskich kołach pogląd, że gdy w grę wchodzi walka o niepodległość, nie ma limitu na ofiary w niej poniesione. Każda hekatomba popłaca – jeśli nawet nie dziś, to jutro – gdyż przelana krew zmywa stygmat niewoli i upokorzenia i posłużyć może jako natchnienie i świetlany przykład dla przyszłych pokoleń. Pogląd ten dużo mówi o ludziach, którzy go lansują" – pisał Ciechanowski.

Historyk wskazywał, że "Powstanie Warszawskie już w jego pierwszych godzinach, a może nawet i minutach stało się rzezią »niewiniątek jednego pokolenia«. Dodawał też, że "tragedia 1944 roku to przede wszystkim wielka przestroga przed nieliczeniem się z wymogami sytuacji i polityczno-militarnymi realiami. To najlepszy dowód, że w polityce liczą się głównie skutki, a nie intencje choćby nawet najszlachetniejsze".

W rozmowie opublikowanej przez Muzeum Powstania Warszawskiego stwierdził jednak, że do powstania poszedłby raz jeszcze. - Dla mnie, jako czternastoletniego chłopca, powstanie było chyba najpiękniejszym okresem w moim życiu. Właściwie wszystko było proste. (...) Dzisiaj, jako historyk, jako dojrzały człowiek, jak pomyślę, że zginęło 200 tys. ludzi, 83 proc. miasta zostało zniszczone, Niemcy – tylko o tym się tak głośno nie mówi – 1570 zabitych mieli i 9043 rannych, to właściwie ich straty były niewspółmierne. Tak, jak generał Anders powiedział kiedyś, że powstanie właściwie ułatwiło komunistom skomunizowanie tego kraju, a Niemcom wyniszczenie całej naszej Warszawy, elity, skarbów narodowych. Jest pytanie: czy to się opłacało? Są ludzie, którzy mówią: "A tak, opłacało się, bo przez 63 dni byliśmy wolni". Co to znaczy wolni? Siedzieli ludzie w piwnicy, dostawali rozgrzeszenie i czekali. Na co? Bo myśmy jednak byli w akcji, a ci ludzie? - mówił.

Zdaniem Ciechanowskiego, tragedię można było z łatwością przewidzieć. - Czy po Katyniu, po deportacjach, po zorganizowaniu armii Berlinga, PKWN – czy można było liczyć na pomoc? Po Wilnie i Lwowie? Przecież oni wiedzieli – powiedział, odnosząc się do przywódców powstania.

"Klon"

"Niedawno rozmawiałem z pewnym moim przyjacielem o Powstaniu Warszawskim. - Z jednym nie mogę się pogodzić – powiedziałem mu. – Pomyśl, że to miasto istniało 600 lat – a my właśnie musieliśmy trafić na ten jeden jedyny rok, kiedy ono zostało zburzone. Czyż to nie straszliwy pech?".

Stefan Kisielewski, posługujący się m.in. pseudonimem "Klon", jeden z najwybitniejszych polskich publicystów i felietonistów, po wojnie znany przede wszystkim z łamów "Tygodnika Powszechnego", w czasie okupacji przebywał w rodzinnej Warszawie. Działał w podziemnych strukturach cywilnych, podczas powstania był członkiem grupy radiowej. Już trzeciego dnia został ranny, stolicę opuścił w transporcie cywilów. O "pechu" związanym z trafieniem na moment, w którym Warszawa została zburzona, pisał w 1946 roku w "Tygodniku Warszawskim". Do powstania powracał jednak często i zawsze krytycznie.

Foto: Witold Rozmysłowicz / PAP

"Powstanie Warszawskie wymuszone zostało przez młodzież, zdecydował urazowy, pozaracjonalny stan psychiczny tej młodzieży przez cztery lata wyczekującej w konspiracji na moment otwartej, decydującej walki. Pamiętam doskonale, że po wybuchu powstania nastrój średniego i starszego pokolenia mieszkańców Warszawy daleki był od entuzjazmu" – pisał w jednym z felietonów zebranych później w książce "Lata pozłacane, lata szare".

W "Tygodniku Powszechnym" wskazywał też, że "Powstanie Warszawskie (…) nie było aktem dojrzałej męskości: było aktem zniecierpliwienia, młodzieńczej niepowściągliwości. I dlatego przyniosło szkodę podstawowemu aksjomatowi patriotyzmu, jakim jest – istnienie narodu ponad wszystko. Walka o honor kosztem 30 proc. polskiego potencjału kulturalnego i gospodarczego (…) była poniekąd aktem psychicznego egoizmu, krótkowzroczności, nieopanowania i – nieprzemyślenia".

"Kisiel" poróżnił się na temat powstania z gen. Pełczyńskim, którego spotkał po wojnie podczas pobytu w Wielkiej Brytanii. Pełczyński wypytywał go długo o sprawy w kraju, w końcu więc, nie wytrzymując, Kisielewski odparł: "A teraz ja zadam panu pytanie. Fortepian, smoking, biblioteka po ojcu - przepadły mi w powstaniu. I chcę wiedzieć dlaczego". Pełczyński wpadł we wściekłość i zakończył spotkanie. - Był to porządny człowiek, ale Warszawę zburzył – stwierdził Kisielewski.

"Jur"

- Decyzja była na pewno błędna, podjęta w nieodpowiednim momencie – tak powstanie wspominał Edmund Baranowski "Jur" w rozmowie z Polską Agencją Prasową. Baranowski przeszedł szlak bojowy od Woli przez Stare Miasto, Czerniaków aż do Śródmieścia. Był wiceprezesem Związku Powstańców Warszawskich.

- Informacja o stawieniu się na punktach koncentracji miała dla nas dwa różne oblicza: pierwsze było bardzo radosne, dostaliśmy biało-czerwone opaski, mieliśmy walczyć jako żołnierze Wojska Polskiego. Kwadrans później nastąpiło rozdawanie broni i początkowy entuzjazm przekształcił się w ogromny zawód. Tylko co czwarty powstaniec otrzymał broń palną. (...) Powstanie miało coś z romantyzmu. Jednak dopiero z perspektywy czasu widzimy, że ten zryw nie miał szans na powodzenie – ocenił.

Baranowskiego nie można zaliczyć do ostrych krytyków warszawskiego zrywu, powstaniec wskazywał jednak na wiele wątpliwości. Jak oceniał decyzję o podjęciu walki? - [Trudno udzielić] takiej odpowiedzi, która by była oczekiwana, jak sądzę, przez pana, bo są takie traumatyczne wrażenia, które nie pozwalają na jednoznaczną ocenę – powiedział w rozmowie dostępnej na stronie Muzeum Powstania Warszawskiego.

- To była (...) wielka przygoda naszego życia, związana z ogromnym ryzykiem (...). Nie wiedzieliśmy wtedy, nie mieliśmy tej świadomości, że losy Warszawy nie rozstrzygają się na ulicy Warszawy, tylko zostały dawno już – jakby powiedzieli warszawiacy – zaklepane w gabinetach dyplomatycznych – ocenił.

(pmd)