V.l.n.r. burgerwachten lopen hun ronde door de wijk in Maassluis. Beeld Jiri Buller

Als Martin Romeijn zijn donkerblauwe jas met de tekst 'Attentie Buurtpreventie' aantrekt, zijn grote zwarte zaklantaarn pakt, en bij het invallen van het duister zijn huis verlaat om door de straten van Maassluis te patrouilleren, dan gebeurt er iets met hem. Alsof hij een paar centimeter groeit en zijn borst iets verder vooruit gaat staan. Van zichzelf is de 52-jarige heftruckchauffeur en Feyenoord-hooligan-in-ruste al geen type waar je zomaar aan voorbij loopt, al is het maar vanwege die enorme armen, die ruimte bieden aan een indrukwekkende verzameling tribals, de skyline van Rotterdam en negentien sierletters die samen You'll Never Walk Alone spellen.



Maar toch, hoe de mensen tegen hem doen sinds hij met het buurtpreventieteam op pad gaat, vindt hij 'gewoon kicken'. Romeijn: 'Als ik vroeger mijn hond uitliet, keken ze me niet eens aan. Tegenwoordig is het vaak: 'Hé Martin! Dag Martin!' Dan merk je dat ze respect voor je hebben.'

Deze zondagavond wordt Romeijn op zijn ronde vergezeld door de 53-jarige Ronald Dercksen, die een managementfunctie bekleedt en daarnaast als professioneel rouwfotograaf begrafenissen en crematies vastlegt.



Natuurlijk, zegt Dercksen, hij had zijn spaarzame vrije tijd ook met sudoku's kunnen vullen. 'Maar de buurtpreventie geeft me energie. Als de wijk behoefte heeft aan een stukje veiligheid, pak ik dat graag op.'

Slecht zicht

Klokslag acht uur wandelen de mannen de nabijgelegen Burgemeesterswijk in. Met hun zaklantaarns speuren ze naar zwerfvuil en losliggende stoeptegels. Staat een fiets niet op slot, bellen ze aan bij de eigenaar. Dercksen: 'Niet iedereen zit daarop te wachten. Sommigen zeggen 'Nou en?' en slaan de deur dicht.'



Romeijn merkt op dat in sommige straten het zicht wel erg slecht is. 'Eigenlijk zou je veel groen moeten wegsnoeien en overal verlichting moeten ophangen. Stuk veiliger.'



Even later stuiten de mannen op een puber die op een pleintje zijn scooter laat brullen. Dercksen legt een hand op zijn schouder. 'Ga dat effe ergens ander doen.' Vol gas scheurt de jongen er vandoor. Dan krijgt Romeijn een jongetje in het vizier dat nog laat aan het voetballen is op een parkeerplaats. 'Pas je op voor de auto's, pik?'

661 buurtpreventieteams

Verder is het relatief rustig op straat. Dit keer geen hangjongeren van Marokkaanse komaf die de mannen voor 'kankerhomo' uitschelden of met blikjes bekogelen, zoals dat afgelopen anderhalf jaar geregeld gebeurde. 'Dat was verschrikkelijk', zegt Romeijn. 'Andere leden van het team negeerden het, maar ik laat me niet uitschelden. Ik ben die gasten meerdere keren achterna gerend. Dat werd een kat-en-muisspel. Je krijgt ze gewoon niet te pakken.'



Nederland telt honderden buurtpreventieteams zoals die in Maassluis: 661, volgens onderzoek van de Erasmus Universiteit. Dat aantal ligt al ruim vijf keer zo hoog als in 2012, en de groei zet door. De teams zijn actief in steden en dorpen, geen provincie uitgezonderd. Binnen dit korps van oplettende Nederlanders bestaan er ook nog allerlei netwerken van gelijkgestemden, van wakkere krantenbezorgers tot waakzame hondenuitlaters. Een kleine buitencategorie wordt gevormd door nationalistische clubjes als Soldiers of Odin en Kameraadschap Noord Nederland, die vooral asielzoekers in de gaten houden. Hoewel zij relatief veel media-aandacht krijgen, blijven ze volgens antiterreurdienst NCTV beperkt in omvang.

Een extra cameratoren moet voor meer controle en veiligheid zorgen in de wijk in Maassluis. Beeld Jiri Buller

Digitale variant

Voor de bezorgde maar minder uithuizige burger is er een digitale preventie-variant: de buurt-app, een WhatsApp-groep waarop alles wat vanachter de vitrage verdacht lijkt meteen met de rest van de wijk kan worden gedeeld. Daarvan zijn er al duizenden, schat de Erasmus Universiteit, en ook hier is het hoogtepunt nog lang niet bereikt.



Zo verandert Nederland in aanzienlijk tempo in een land vol amateur-crimefighters. Wat verklaart die enorme controledrang bij burgers? En hoe veilig worden de wijken daarvan?



In de Burgemeesterswijk brak enkele weken geleden de pleuris uit. Marokkaanse hangjongeren hadden bij drie huizen stenen door de ruiten gegooid. Dezelfde jongeren die al tijden het buurtpreventieteam tergden, IS-tekens in auto's krasten, verkeersborden uit de grond trokken en vrouwen voor hoer uitmaakten. En nu dus ook nog de ruiten aan diggelen. De buurt-app ontplofte. Er zouden dat weekend zo'n 1.200 berichten worden gepost. 'De toon was erg racistisch', zegt Romeijn. 'Iemand postte zelfs een foto van zijn mes, met de tekst: 'Laat ze maar komen.' Sommige buurtgenoten hebben de app toen verlaten.'

Nóg meer energie

Andere bewoners riepen elkaar via de app op om de volgende avond de straat op te gaan. De boodschap: wij laten ons niet wegpesten door dat tuig. Zo'n tachtig man (onder wie ook leden van de buurtpreventie, zij het in burger) gaf daaraan gehoor. Al snel stoof een groepje naar het Marokkaanse buurthuis om verhaal te halen bij de mannen die daar toevallig zaten te kaarten. Er werd 'kankermarokkanen!' geroepen, over en weer geduwd en getrokken, en uiteindelijk deelde een van de Marokkanen een klap uit. De politie greep in en de burgemeester kondigde zelfs een noodbevel af. In de dagen daarna werd de Burgemeesterswijk overlopen door cameraploegen.



Sinds dat bewuste weekend zijn veel Maassluizers het over één ding eens: er moet nóg meer energie worden gestoken in buurtpreventie. Het team van Romeijn en Dercksen houdt al een extra oogje in het zeil, er wordt hard gewerkt aan uitbreiding van de troepen.



Romeijn: 'De politie heeft ons in de steek gelaten, dan krijg je dat. We hebben hier niet eens een eigen bureau meer, dat zit nu in Vlaardingen. En onze wijkagent heb ik nog nooit gezien. Jij wel, Ronald?' Dercksen haalt zijn schouders op. 'Eén keertje, geloof ik.'

Onbehagen

Het is een herkenbaar geluid. Volgens socioloog Marco van der Land, die in 2014 zijn onderzoek naar buurtwachten publiceerde, is de opkomst van het verschijnsel een logisch effect van de participatiesamenleving. Zijn analyse: burgers merken op allerlei vlakken dat de overheid zich terugtrekt, dat ook de politie tegenwoordig meer een vage kennis dan hun beste vriend is, en dus springen ze zelf maar in dat gat. 'Zeker als gemeenten dat gaan coördineren, zie je dat het aantal buurtpreventieteams opeens enorm toeneemt.'



Toch lijkt de aanhoudende groei van het fenomeen lastig te rijmen met de landelijke criminaliteitscijfers. Die dalen namelijk al jaren. 'Maar veel burgers vóélen zich nog wel onveilig,' zegt Van der Land. Vaak hangt dat samen met dingen waar ze helemaal geen greep op hebben, zoals economische crisis en terrorisme. Daar worden mensen onzeker van. En het is niet zomaar toevallig dat het Engelse woord insecurity zowel onzekerheid als onveiligheid betekent. Bij sommigen vertaalt dat onbehagen zich in het onderbuikgevoel: ik moet de buurt terugveroveren op al het schorem dat daar buiten rondloopt.'



Bij Martin Romeijn was het meer dan alleen een onderbuikgevoel, dat hem er drie jaar geleden toe bewoog de strijd aan te gaan met het 'schorem'. Er werd destijds veel ingebroken in Maassluis, soms wel drie keer per nacht. Omdat de politie 'toch geen reet deed' besloten Romeijn en dertig buurtgenoten 's nachts te gaan surveilleren. 'We liepen met honkbalknuppels en boksbeugels rond. Moesten ze maar met hun poten van onze spullen afblijven.' Uiteindelijk wist de gemeente de mannen over te halen een formeel buurtpreventieteam te formeren, op voorwaarde dat ze hun wapens voortaan thuis zouden laten.

Eigenrichting

Met of zonder honkbalknuppels lijkt de opkomst van de burgerwacht ook te raken aan een bredere maatschappelijke trend: het tanende taboe op eigenrichting. Zie de pedojagers die burgemeesters zover kregen om vrijgelaten kindermisbruikers naar een andere stad te laten verhuizen. Zie de dierenbeuljagers die (vermeende) daders met naam en toenaam op internet plaatsten. Zie de hordes die gemeentehuizen vernielden om, met succes, de komst van een asielzoekerscentrum te voorkomen. Zie ook de wapenhandelaren net over de Duitse grens, die na de aanrandingen in Keulen werden overspoeld door Nederlandse klanten op zoek naar pepperspray.



Viel ooit het halve land over AVRO-presentator Willem Duys omdat hij had verkondigd dat hij degene die zijn kind misbruikt zou doodslaan, tegenwoordig is het de vraag of zo'n uitspraak nog zoveel verontwaardiging zou wekken. In De Wereld Draait Door mocht tafelheer Prem Radhakishun al eens uitroepen dat hij een inbreker meteen dood zou slaan. Hevige beroering onder de VARA-leden bleef toen uit.



Geenstijl is groot geworden dankzij de schandpaal en de virtuele afrekening. Onlangs nog plaatste de site een filmpje waarop een 'tuigvlogger' een stevige schop kreeg van een plaatsgenoot, hetgeen door de reaguurders juichend werd onthaald. In een aanverwant, zij het iets chiquer segment bevinden zich misdaadjournalisten als Peter R. de Vries en Alberto Stegeman, die allerlei onfrisse figuren in hun val laten lopen. Subtekst: als ik het niet doe, doet niemand het.



Socioloog Marco van der Land: 'Tja, Nederland heeft zichzelf lang als een gidsland gezien, waarin iedereen politiek correct met elkaar omging. Maar dat is er wel vanaf.'

Mohammed Faris fotografeert een masker. Beeld Jiri Buller

Bos bloemen

'Kijk, daar stond 'ie', zegt Martin Romeijn. 'Met twee van die kleerkasten naast hem.' We zijn inmiddels aanbeland in het Burgemeestersplantsoen, de plek waar bij drie huizen de ramen sneuvelden. Romeijn heeft het over Geert Wilders, die daags erna met een bos bloemen naar Maassluis afreisde voor een flitsbezoek aan de - zoals hij zelf zou twitteren - 'slachtoffers van Marokkanenterreur'.



'Hij kwam gewoon campagne voeren', zegt Ronald Dercksen. Daar zou hij zomaar eens gelijk in kunnen hebben. Maassluis telt relatief veel PVV-stemmers. Bij de Europese verkiezingen eindigde de partij er bovenaan. 'Ik heb ook altijd op Wilders gestemd', zegt Romeijn. 'Maar dat is nu voorbij. Hij wilde de boel alleen maar ophitsen. Nu we beter contact hebben met de Marokkaanse gemeenschap, komt hij niet meer kijken.' Want dat is wat er óók gebeurde na alle tumult. Er ontstond zowaar, voor het eerst, een gesprek tussen leden van de buurtpreventie en vertegenwoordigers van de moskee en het Marokkaanse buurthuis. Romeijn: 'Ze bleken zich enorm te schamen voor het gedrag van die jongens.'

Geert Wilders mag dan Martin Romeijn als kiezer kwijt zijn, het is niet ondenkbaar dat juist zijn manier van politiek bedrijven mede verklaart waarom sommige bezorgde burgers de schroom afwerpen om het heft, of zelfs het recht, in eigen hand te nemen. Niet alleen betichtte Wilders herhaaldelijk rechters van partijdigheid, hij riep Nederland ook op 'in verzet te komen' tegen de vluchtelingenstroom, en deelde zelfs 'verzetsspray' uit.



Maar ook andere Haagse kopstukken gaven de strijdbare burger een duwtje in de rug. Premier Rutte bijvoorbeeld, die de plannen voor zijn eerste kabinet presenteerde met de woorden dat Nederlanders voortaan een inbreker best een paar 'ferme tikken' mochten geven. Voormalig staatssecretaris van Justitie Fred Teeven ging daar overheen door te stellen dat het doodslaan van een inbreker nu eenmaal 'het inbrekersrisico' was.

Onopgevoede pubers

Halverwege hun ronde wandelen Romeijn en Dercksen even binnen bij het Marokkaanse buurthuis, waar ze voorzitter Mohammed Faris en een medebestuurslid ophalen. Met een oranje hesje over hun djellaba patrouilleren zij de rest van de avond mee, zoals ze dat de afgelopen weken vaker hebben gedaan. De sfeer is amicaal. Romeijn vraagt aan Faris wat hij onder zijn 'jurk' aan heeft. Faris antwoordt dat hij daar een kalasjnikov verbergt. Er wordt gelachen.



Als het gesprek komt op de hangjongeren, van wie de politie er inmiddels een aantal heeft opgepakt, zegt Faris: 'De burgemeester beweerde dat die jongens criminelen zijn. Maar dat zijn het niet. Hun gedrag valt niet goed te praten, maar het zijn gewoon onopgevoede pubers, die stevig toegesproken moeten worden.' Zelf is hij druk bezig om Marokkaanse buurtvaders te mobiliseren, en hen samen met de buurtpreventie te laten optrekken. 'Ik heb al walkietalkies voor ze gekocht. Vinden ze leuk.'



Als het zó kan, is buurtpreventie een zegen voor de wijk, zeggen Marco van der Land en andere onderzoekers. Want als al die initiatieven ergens goed voor kunnen zijn, is het wel de sociale cohesie tussen bewoners. Maar in de praktijk blijft dat effect vaak beperkt tot het autochtone deel van de buurt. Preventieteams zijn meestal lelieblank. Hun waakzame blik is, al dan niet terecht, dikwijls gericht op de minder lelieblanke bevolking, constateerde de Erasmus Universiteit. Schisma en stigmatisering liggen dan op de loer.

Boeren-app

Zo omsingelden veertig bewoners van de Tilburgse V-buurt een gekleurde krantenbezorger, omdat hij zich opvallend zou hebben opgehouden bij een auto. In Eemnes reden twintig boeren, na elkaar via de 'boeren-app' te hebben gewaarschuwd, met hun trekkers drie Marokkaanse jongeren in een cabrio klem. En in het Twentse Glanerbrug zette de lokale burgerwacht een foto van inwoner Ramzan Achmadov op Facebook, omdat hij zou zijn gesignaleerd op een plek waar vaak drugs worden verhandeld. In alledrie de gevallen bleken de 'verdachten' onschuldig.



'Ik hou ook alle Marokkanen in de gaten', zegt Martin Romeijn. 'Want het is gewoon zo: als er rottigheid is, zijn er meestal Marokkanen bij betrokken. Als ik een groepje op straat zie lopen, kijk ik altijd over mijn schouder. Want die lafaards vallen je gewoon van achteren aan.'



Hoe kijken ze bij de politie, waar net de discussie over etnisch profileren is losgebarsten, naar deze kant van buurtpreventie? Gerrit van de Kamp, voorzitter van politievakbond ACP, wil ervoor waken alles maar stigmatisering te noemen. 'Wetenschappers nemen die term makkelijk in de mond, maar je zult maar wonen in zo'n wijk waar de criminaliteit hoofdzakelijk door andere groepen wordt veroorzaakt.'



Van de Kamp, die onlangs nog de noodklok luidde over het tekort aan wijkagenten, is blij met alle extra ogen en oren. Toch ziet ook hij risico's: 'Volgens de wet mogen burgers zichzelf met proportioneel geweld verdedigen als ze iemand op heterdaad betrappen bij een misdrijf. Maar welke burger weet precies wat proportioneel is? Er is een voorbeeld van een man die een inbreker dood stak met een hooivork. Is dat proportioneel?'

Beklaagdenbankje

De overheid moet buurtpreventieteams veel beter voorlichten, vindt Van de Kamp. 'We hebben het hier wel over de veiligheid van mensen. Ook heb je als overheid de plicht om buurtwachten duidelijk te maken wat de consequenties kunnen zijn van een verkeerde inschatting. Voor je het weet beland je zelf in het beklaagdenbankje.'



Dat het soms lelijk kan mis kan gaan, bleek vorig jaar in Rosmalen, waar een buurtwacht werd mishandeld door een inbreker. Om dergelijke situaties te voorkomen heeft het team van Romeijn en Dercksen een training gekregen van twee voormalig politierechercheurs, met rollenspellen en al. Toch zegt Romeijn ook nu nog: 'Als er ergens brand is, of ik zie iemand bewusteloos in de gang liggen, mag ik formeel niks doen. Nou, mooi wel. Moet ik dan gaan zitten wachten tot ze uit Vlaardingen hier naartoe gekomen zijn?'



Maar wat nu als de mannen straks tegenover iemand met een wapen staan? Wat doen ze dan? 'Meteen weglopen en 112 bellen', zegt Dercksen resoluut. 'Zo is het ons geleerd.' Romeijn glimlacht. 'Je mag het natuurlijk niet zeggen, maar ik zou nooit weglopen. Vroeger had ik altijd traangas op zak, maar dat mag tegenwoordig niet meer. Gelukkig kun je met een zaklantaarn ook een flinke klap verkopen.'

Waterbedeffect

Irritatie bij buurtbewoners, schisma, stigmatisering, eigenrichting; het zijn niet de minste risico's die met de opkomst van de amateur-crimefighter gepaard gaan. Dat werpt de vraag op: dragen al die honderden preventieteams en duizenden app-groepen dan tenminste wel bij aan het teruglopen van de criminaliteit?



Ja, zeggen ze in Maassluis, het aantal inbraken is daar de afgelopen jaren enorm afgenomen. Ja, zeggen ook de teams die door de Erasmus Universiteit zijn ondervraagd. 'Ik weet het zo net nog niet', zegt Marco van der Land: 'Een direct causaal verband tussen buurtpreventie en daling van criminaliteit valt nauwelijks aan te tonen. Internationale studies wijzen hoogstens op een licht positief effect. Maar er bestaat ook zoiets als het waterbedeffect: als de ene wijk een preventieteam krijgt, verhuizen criminelen gewoon naar de volgende. Sommige wijken zijn dus misschien wel veiliger geworden dankzij buurtpreventie, maar het land als geheel niet.'

Om het waterbedeffect te voorkomen, zou dus eigenlijk elke buurt zijn eigen team moeten hebben. Maar wat zou dat in de praktijk betekenen? Een samenleving waarin overal het groen wordt weggesnoeid en verlichting wordt opgehangen, omdat dat nu eenmaal veiliger is? Van der Land: 'We kunnen ons inderdaad afvragen of we alles door een veiligheidsbril moeten willen bekijken. Of dat we misschien liever investeren in buurthuizen en speeltuinen.'



Romeijn en Derksen zijn bijna aan het einde van hun ronde, als er plotseling op een afstandje een auto stopt midden op straat. De bestuurder, een blanke man van een jaar of vijftig, draait zijn raampje open en roept: 'Ik vind dat jullie geweldig werk doen. Echt waar!' Romeijn krijgt een glimlach van oor tot oor. 'Kijk', zegt hij, 'daar doe het je het allemaal voor.'