Beeld Merel Corduwener

Zestig uur. In een rustige week. Zoveel tijd is Babette (20) kwijt aan haar studie verpleegkunde en haar werk in het ziekenhuis. Ze zit in een talentenklasje, haalt gemiddeld een 8,5 en draait weekenddiensten. De kerstvakantie om uit te rusten? Nee, dan schrijft ze haar stageverslag.



Wie denkt dat prestatiedruk aan volwassenen is voorbehouden, heeft het ernstig mis. In 2014 al ondervroeg EenVandaag met jongerenblad 7Days 2400 jongeren over stress. Driekwart van hen zei dat ze het te druk hadden. Zes op de tien jongeren had stress over school- of studiezaken. Scholieren van amper 16 jaar meldden burn-outs.

Drie jaar later is dit probleem een trend. De nieuwe kinderombudsvrouw Margrite Kalverboer onthulde in 2016 in haar rapport Als je het ons vraagt dat prestatiedruk op school - samen met de behoefte aan meer aandacht - de grootste klacht is van kinderen en jongeren. Landelijk Platform Psychische Gezondheid Mind tekende zelfs op dat acht op de tien jongeren en studenten tegenwoordig prestatiedruk ervaren.



Ziek, zwak en misselijk

Dat is geen nieuws voor de Amsterdamse scholiere Julia (18). Zij voelt tijdens de schoolexamenweek zo veel stress dat ze voortdurend ziek, zwak en misselijk is. Ze slaapt nauwelijks, voelt zich ellendig. Het is haar laatste jaar vwo, de druk is hoog. Maar niet alleen vanuit school. "Klasgenoten vragen ook wat voor cijfer je hebt. Heb je dan een laag cijfer, dan voel je je dom."

Die druk komt ergens vandaan. Sommigen reppen over de toegenomen focus op cijfers en diploma's, anderen geven de sociale media de schuld. Waarschijnlijk gaat het om een combinatie van factoren.



Het nut

Volgens Jelle Jolles, hoogleraar neuropsychologie aan de VU, speelt binnen het onderwijs ook nog een andere ingewikkelde dynamiek een rol. Scholen krijgen het niet voor elkaar leerlingen duidelijk te maken wat het nut is van wat ze moeten leren. "Er is een kloof tussen wat school van kinderen verwacht en wat leerlingen van school verwachten, daar komt de prestatiedruk vandaan."



Vanaf de jaren negentig deden de basisvorming en later de Tweede Fase hun intrede. Sindsdien wordt verwacht dat jongeren zelf weten wat ze moeten doen. Het tijdperk van zelfstandig leren, veel vrijheid krijgen en intrinsiek gemotiveerd zijn deed zijn intrede.



"Maar ze zijn niet intrinsiek gemotiveerd, dus is er druk." Het tienerbrein - Jolles schreef er een gelijknamig boek over - kan al die vrijheid nog niet aan en vertaalt dat in stress. Daarbij zijn ouders veeleisender geworden. Zij sturen hun kinderen naar bijles om mee te gaan in de vaart der volkeren.



Want vmbo'ers moeten havisten worden, havisten het liefst naar het gymnasium. Daarna moet een goede studie gekozen, waarvoor hogere toelatingseisen gelden en een flink bedrag geleend wordt. Dat alles moet leiden tot een uitstekende baan, te vinden dankzij veel extra commissies en vrijwilligerswerk op het cv.

Onder druk In de laatste dagen van 2017 besteedt Het Parool aandacht aan de prestatiemaatschappij en chronische stress. Dit is het vijfde en laatste deel van deze artikelenserie

Jolles ziet in zijn onderzoekspraktijk een forse toename van jongeren die niet lekker in hun vel zitten. "Ze hebben hoofdpijn, buikpijn, het gevoel dat ze op hun tenen lopen. Eén op de vier meisjes van een jaar of 12 ervaart dat, bij jongens is dat één op de vijf."



Het bed niet meer uit

Lotte Stegeman, tot begin dit jaar hoofdredacteur van jongerenblad 7Days, schrok zich een paar jaar geleden wezenloos van de verhalen over tieners met een burn-out. Ze vond het genoeg aanleiding om met Annemieke Ruggenberg een boek te schrijven over stress.



Stop met stressen, handleiding voor jongeren met een (bijna) burn-out heet het. Stegeman sprak tieners die al opgebrand waren voordat ze stemgerechtigd zijn. Perfectionistische kids, die goed wilden zijn op school, leuke vrienden hadden, creatief waren, maar op een gegeven moment de energie niet meer hadden om uit bed te komen.



Stegeman vermoedt dat opvoeding een rol speelt. "De huidige generatie tieners en studenten is grootgebracht met het idee dat ze alles kunnen en willen. Als dan niet alles gaat zoals je hoopt en verwacht, kan het vies tegenvallen en gaat de prestatiedruk omhoog." Tel daar sociale media bij op, waarbij je constant online moet zijn om niets te missen, en de druk wordt enorm.



De afgelopen jaren is er ook iets veranderd op scholen zelf. De lang verfoeide zesjescultuur maakt plaats voor klinkende cijfers en steeds betere diploma's. Om dat bij te benen, sturen ouders hun kinderen naar bijles en examentrainingen. En wie dat niet kan betalen, heeft pech. Voormalig minister van onderwijs Jet Bussemaker sprak haar zorg een paar maanden geleden nog uit over die trend.



Elke avond huilend thuis

Babette is goed in leren, maar voelt ook dat het niet anders kan en mag. Ze haalt goede cijfers, is daardoor in een talentenklasje geplaatst, waarvoor ze nog harder moet werken. "Ik slaap zes uur per nacht, in toetsperiodes is het zo druk dat ik nauwelijks nog adem kan halen," zegt ze.



Aan het begin van haar studie kwam ze elke avond huilend thuis. Sinds het leenstelsel is studeren voor veel studenten geen aaneenschakeling meer van feesten en met een kater colleges volgen. "Je mag geen fouten maken - je moet meteen de juiste studie kiezen, en daarna geen vertraging oplopen - anders heb je een flinke studieschuld."



Niet dat Babette zielig is, maar ontspannen is er niet bij. Ze is nou eenmaal ambitieus, ooit wil ze verpleegkundige op de afdeling kinderoncologie worden, daarna manager.



De laatste vwo-toetsweek was voor Julia een stevige beproeving. Ze werd regelmatig opgebeld door klasgenootjes die huilend zeiden dat ze het niet meer aan konden. Hockey en tennis moesten worden afgezegd - tot ongenoegen van die clubs. Tegelijkertijd waren vriendinnen op andere scholen al klaar. Zij postten op Instagram vrolijke feestjes.



Ballen in de lucht

Anita Swenneker, rector van het St. Ignatiusgymnasium in Zuid, ziet haar leerlingen honderd ballen in de lucht houden, maar vindt niet dat school de druk opvoert. "Druk komt uit de maatschappij, scholen volgen daarin. Soms lijkt het of goed zijn niet meer goed genoeg is."



Ze wijst op de hoge verwachtingen van thuis: "Ouders willen hun kind op het hoogst mogelijke niveau, ze verzamelen bewijsmaterialen van wat hun kinderen allemaal gehaald hebben. En tussen leerlingen onderling is er druk om te scoren: op school, in de sport, je moet er leuk uitzien."



Komt er een volgende generatie opgebrande jonge mensen aan die nog nauwelijks aan het leven zijn begonnen? Dat hoeft niet, maar er moet wel iets veranderen, zeker gezien het feit dat een kwart van de jonge werknemers volgens een onderzoek van de Arbo Unie te veel stress ervaart.



Zij hebben grotere kansen op burn-outklachten. Geef meer tijd, en laat ons fouten maken, vindt studente Burbach. Zeg vaker nee, zet die telefoon uit, blijf sporten en praat over stress, tippen Ruggenberg en Stegeman in hun boek Stop met stressen.



Hoogleraar Jolles doet een dringend beroep op ouders en scholen. "Zie een kind als werk in uitvoering, dat fouten mag maken, dan gaat de druk eraf. Dat geldt voor ouders en leraren. We denken aan cijfers, overgaan, diploma's. Maar toon ook eens interesse in je tiener en vraag wat hij doet als hij op dat bankje buiten zit met zijn vrienden. Weinig ouders durven dat."



Is prestatiedruk dan alleen maar slecht? De 18-jarige Willem Schenk doet zijn eindexamenjaar op het Ignatiusgymnasium. Hij sport tien uur per week, leert tot half twaalf 's avonds en draait in het weekend plaatjes op feesten. Het is druk. Maar hij zou niet anders willen, en het hoort ook bij een examenjaar. "Later moet je ook hard werken. Zo wen je eraan."