Ex-PVV’ers Louis Bontes en Joram van Klaveren lieten op maandag weten een eigen fractie in de Tweede Kamer te gaan vormen. Het duo wil een ‘gezond rechts geluid’ laten horen. Van Klaveren bij EenVandaag: “De VVD is natuurlijk een partij die in essentie eigenlijk een soort verkapte D66 vormt. De PVV is gewoon heel links geworden op de sociaal-economische thema’s, dus die ruimte op rechts is er zeker.”

Inhoudelijk lijken de twee min of meer het VVD-programma op het gebied van een kleine overheid, veiligheid, belastingen en immigratie over te nemen. Vooralsnog is het enige relevante verschil dat Van Klaveren en Bontes zich eurosceptischer opstellen dan de VVD. Laten kiezers en partijen wel ruimte op rechts voor de partij van Van Klaveren en Bontes?

Nu zijn ‘links’ en ‘rechts’ notoir glibberige termen en is het best mogelijk ‘links’ te zijn op sommige thema’s en ‘rechts’ op andere. Politicologen hanteren daarom liever een tweedimensionale politieke ruimte met een economische en een culturele dimensie. De economische as (hieronder ‘left vs right’) bestaat uit standpunten over nivellering en overheidsingrepen in de economie, terwijl de culturele as (‘authoritarian vs liberal’) met name houdingen jegens immigranten en autoriteit bevat.

Bron: Lefkofridi et al. (2013)

Kiezers

Aan de hand van enquêtes kunnen we nagaan hoe het electoraat verdeeld is over deze vier kwadranten en of er werkelijk een voedingsbodem bestaat voor de partij van Bontes en Van Klaveren. Dat blijkt vies tegen te vallen.

Zoe Lefkofridi, Markus Wagneren Johanna E. Willmann hebben dit voor veel West-Europese landen in kaart gebracht op basis van de European Election Study van 2009 (zie hier, open access). In de onderstaande figuur is goed te zien hoe groot de groep ‘links-autoritairen’ in Nederland is. Bijna een derde van het electoraat combineert economisch linkse en cultureel rechtse houdingen. UvA-collega’s Wouter van de Brug en Joost van Spanje kwamen eerder al tot soortgelijke conclusies (zie hier, paywall).

Bron: Lefkofridi et al. (2013)

Partijen

Nu is de vraag waar partijen zich bevinden in deze politieke ruimte. Van Der Brug en Van Spanje laten zien dat er in West-Europa in het ‘links-autoritaire’ kwadrant vrijwel geen politieke partijen bestaan. In de onderstaande figuur staan allerlei partijen uit vijftien West-Europese landen in diezelfde tweedimensionale ruimte. Het electoraal zeer aantrekkelijke ‘links-autoritaire’ kwadrant wordt volkomen genegeerd in de meeste West-Europese partijstelsels.

Bron: Van der Brug en Van Spanje (2009)

Dan rijst natuurlijk al gauw de vraag hoe deze kiezers reageren op het gebrek aan geschikte partijen. Volgens Lefkofridi c.s. worden ‘links-autoritaire’ burgers gedwongen uit te wijken naar de aangrenzende kwadranten. Omdat geen enkele partij direct aansluit bij de standpunten van deze kiezers, zal de context bepalen naar welk kwadrant zij trekken. Als bijvoorbeeld immigratie hoog op de politieke agenda staat, sluiten deze kiezers zich aan bij ‘rechts-autoritaire’ partijen, ook al komen de standpunten op economisch gebied dan minder goed overeen.

Wilders naar links?

Van Klaveren en Bontes waren ontevreden met de economische koers van de PVV. Tom-Jan Meeus, politiek redacteur van het NRC, bevestigt “dat er in bredere kring ontevredenheid bestaat over de relatief linkse koers van de PVV op het gebied van uitkeringen en de zorg.” Tom Louwerse heeft op basis van de CPB-doorrekeningen van partijprogramma’s laten zien dat de PVV dezelfde weerstand biedt tegen bezuinigingen op het sociale vangnet als de SP.

Dat Wilders een steeds linksere koers is gaan varen op sociaal-economisch gebied klopt dus wel. De bovengenoemde studies laten zien dat de PVV electoraal niets te vrezen heeft. De voedingsbodem voor een ‘links-autoritaire’ partij is bijna nergens in West-Europa zo vruchtbaar als in Nederland. De kans dat de SP een nationalistische koers gaat varen om uit dezelfde vijver te kunnen vissen lijkt uitgesloten. Wilders heeft dat goed bevolkte ‘links-autoritaire’ kwadrant dus helemaal voor zich alleen.

Voor Bontes en Van Klaveren ziet het er minder rooskleurig uit: hun electorale vijver is aanzienlijk kleiner en bovendien zijn zij lang niet de enigen die er hengelen.