De Duitse bondskanselier Angela Merkel vertolkte dinsdag vermoedelijk de gevoelens van velen toen ze over de aanslag in de Manchester Arena zei: „Het is onbegrijpelijk dat iemand een vrolijk popconcert gebruikt om zoveel mensen te doden en ernstig te verwonden.” Terrorisme-deskundige Beatrice de Graaf, hoogleraar Internationale Betrekkingen aan de Universiteit Utrecht, zegt precies het tegenovergestelde, al begrijpt ze wat Merkel bedoelt. De Graaf vindt het echter juist volstrekt begrijpelijk wat er is gebeurd, maar dan wel geredeneerd vanuit de rationaliteit van terroristen. „Wat er gebeurde in de Manchester was niet alleen begrijpelijk. Vanuit terroristisch perspectief was het ook nog eens heel succesvol.”

Immers, met één explosief, veel minder dan de bommen en geweren bij de aanslagen in Parijs van november 2015, werden relatief veel mensen gedood (22) en gewond (zeker 59). Er spoelde een golf van ontzetting over de wereld omdat er veel kinderen waren onder de doden en gewonden, allemaal fans van de Amerikaanse zangeres Ariana Grande.

Lees ook: De jeugd van Manchester werd in een andere stad wakker

Daarmee voltrok zich een wetmatigheid die de Amerikaanse historicus Walter Laqueur ooit formuleerde, namelijk dat terroristen er veel aangelegen is om de vorige aanslag in effect, aandacht en slachtoffers te overtreffen. Terroristen willen ontsnappen aan het afnemend ‘rendement’ van aanslagen. Dat verklaart onder meer waarom de ETA ophield met haar terreur in Spanje, zegt De Graaf. „Na de aanslagen van Al-Qaeda op de metro in Madrid in 2005 met 191 doden en 2.050 gewonden, zei de ETA: Hier komen we – en willen we – nooit overheen.”

Waarmee laat de aanslag in Manchester zich het best vergelijken?

„Dat hangt er sterk van af of de dader alleen handelde of werd geholpen door een netwerk. Dat laatste is het waarschijnlijkst. Het ging om een effectieve, en volgens experts tamelijk geavanceerde bomgordel. Dat is uitzonderlijk. Zelfmoordgordels die thuis door iemand alleen in elkaar worden geflanst, doen het meestal niet als het erop aankomt. Waarschijnlijk is de dader geholpen, en was hij zelf een zogeheten ‘mule’, een muilezel die de bom moest dragen. Daarmee zijn dit soort aanslagen wezenlijk anders dan die met trucks, zoals in Nice en Berlijn. Die werden niet geholpen door een netwerk met bijvoorbeeld technici. Heb je als terrorist geen ondersteuning, dan pak je een truck.

„Als er inderdaad in Manchester een netwerk wordt gevonden, dan passen de gebeurtenissen daar goed in het rijtje zogeheten aanslagen op ‘lifestyle targets’. Daarbij gaat het niet om militaire, of vanuit terroristisch perspectief strategische en legitieme doelwitten, zoals een politiekantoor, militaire voertuigen of soldaten – denk aan de moord in Londen op de soldaat Lee Rigby. En ook niet om religieuze doelwitten van ‘kruisvaarders’, zoals de kerk in Frankrijk zomer vorig jaar. Het gaat om doelwitten waar, in het jargon van Islamitische Staat, ‘westerlingen schaamteloos opgaan in de orgieën van hun hedonistische levenswijze”.

Welke voorbeelden zijn er van aanslagen op lifestyle-doelen?

„Het rijtje zou je kunnen laten beginnen met de aanslag in oktober 2002 op Bali, waar een zelfmoordenaar zichzelf in een nachtclub opblies en elders een busje ontplofte. Meer dan 200 doden waren het gevolg. Verijdelde aanslagen van Al-Qaeda tegen Amerikaanse nachtclubs vallen in dezelfde categorie. Ook de aanslagen op de gaybar in Orlando, juni vorig jaar, op jetsetclub Reina in Istanbul op nieuwsjaarsnacht en op de muziekhal Bataclan in Parijs passen in dit rijtje. Het onderscheidende van Manchester is het expres doden en verwonden van veel kinderen. Als het klopt wat op Britse chatkanalen is gezegd, heeft de dader gedurende het hele concert van Ariana Grande staan wachten en kijken. Hij heeft het helemaal overwogen gedaan. Inmiddels spreken Britse en Amerikaanse bronnen van reizen naar Syrië en Irak en contacten met IS, van zowel de dader en wellicht meer mensen in zijn directe familie en omgeving.”

Waar eindigt de cyclus van steeds gruwelijker aanslagen?

„Walter Laqueur, de bedenker van de wetmatigheid van die cyclus, zei: Bij massavernietigingswapens. Dat is echter onwaarschijnlijk. Voor terroristen is het heel moeilijk om chemische of atoomwapens in elkaar te zetten. Zelfs staten als Noord-Korea zijn er decennia mee bezig om zulke wapens te ontwikkelen. Je hebt er een laboratorium voor nodig, testplekken, ga zo maar door. Terroristen hebben er de rust, de ruimte en de tijd niet voor. Die zijn voortdurend op de vlucht. Tot nog toe was er slechts één groep, de sekte Aum Shinrikyo, die in 1995 een aanslag met sarin-gas uitvoerde in de metro van Tokyo om eigenhandig het einde van de wereld in gang te zetten. Terroristen van het islamitische kalifaat willen de wereld voorbereiden op de onvermijdelijke komst van de sharia, en hun volgelingen daarvoor mobiliseren. Dat levert een andere rationaliteit op. Met massavernietigingswapens schieten ze dan letterlijk hun doel voorbij en vervreemden ze een belangrijk deel van hun volgelingen van zich. Vergeet niet: een van de belangrijke doelen van aanslagen is het mobiliseren van de eigen achterban. Hoewel IS zeker niet terugschrikt voor gruwelijkheden – denk aan de publieke onthoofdingen – zouden massavernietigingswapens ook voor hen waarschijnlijk een stap te ver zijn. Wat dan wel hierop volgt? Het is gevaarlijk om te speculeren over een volgende overtreffende trap. Je wilt terroristen niet op ideeën brengen.”

Wat is het politieke effect op jongeren van aanslagen zoals in de Manchester Arena en de Bataclan in Parijs?

„Onderzoeken zoals Trends in Nederland van het CBS, de jaarlijkse Veiligheidsmonitor van de overheid en peilingen van opiniebureaus als I&O Research laten iets opmerkelijks zien. Het aantal mensen dat bang is, bijvoorbeeld voor criminaliteit, oorlog of een aanslag, daalt al jaren. Het niveau zit volgens de laatste rapportages op zo’n 35 procent. Maar die trend is niet gelijkelijk over iedereen verdeeld. 65-plussers zijn veel minder bang dan jongeren, terwijl je juist het omgekeerde zou verwachten! Zo’n 25 procent van de ouderen is bang, maar bij jongeren is dat 48 procent. Bijna 50 procent van de jongeren is dus bang voor aanslagen en/of oorlog en denkt ook nog eens dat die daadwerkelijk gaan gebeuren. Dat vond ik een schokkend hoog percentage.”

Hoe komt dat?

„Daar wordt volop onderzoek naar gedaan. We vermoeden dat het te maken heeft met het intensieve gebruik van social media door jongeren. Daardoor komen ze terecht in een soort echo-kamer waarin steeds dezelfde beelden van aanslagen en discussies daarover langskomen. Jongeren geven in onderzoeken ook aan echt te lijden onder de spanningen die dit soort beelden kunnen veroorzaken. Misschien is mede daardoor de aanhang voor de PVV onder jongeren groot. De partij scoort vaak goed bij scholierenverkiezingen. Uit eerdere historische periodes weten we dat angst voor oorlog en terrorisme op den duur een angstige, conservatieve generatie kan kweken met een sterke law-and-order-agenda. Vergeet niet, het gaat vaak om jongeren die zijn geboren na 9/11. Ikzelf ben geboren voor de val van de Muur in 1989. In mijn jeugdjaren eindigde de Koude Oorlog en kwam er vrede. In het leven van de jongeren van nu volgt de ene aanslag na de andere. Nu ook op henzelf.”

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 26 mei 2017