De lijsttrekkers voorafgaand aan het Carré debat. Vlnr Jesse Klaver, Emile Roemer, Mark Rutte, Marianne Thieme, Alexander Pechtold, Henk Krol, Lodewijk Asscher en Sybrand Buma. Beeld anp

Partijen doen er in deze laatste dagen voor de verkiezingen goed aan zich vooral te richten op hun eigen achterban in plaats van te proberen kiezers bij concurrenten weg te lokken. De bewegingen tussen de partijen zijn gering, omdat de partijen zich inhoudelijk en in de peilingen weinig van elkaar onderscheiden. Op welke plek de partijen woensdag eindigen, wordt dan ook in hoge mate beslist door de vraag wie de eigen achterban het best weet te motiveren.



'Kiezers houden niet van tweestrijd', zegt politicoloog Philip van Praag, 'maar zo'n duel brengt wel veel kiezers op de been, omdat zoiets het onderscheid accentueert.' In plaats daarvan zijn de partijen zo weinig onderscheidend dat de kiezer volgens Van Praag door de bomen het bos niet meer ziet. 'Wat ook niet helpt is dat de meeste kiezers de campagne niet-inhoudelijk vinden.' En dus komt het aan op de motivatie om te gaan stemmen. Welke partij weet, ondanks het uitblijven van scherpe tegenstellingen, de meeste potentiële kiezers op 15 maart naar de stembus te krijgen? Dat gaat het verschil maken.

Beeld de Volkskrant

Van Praag leidt het kiezersonderzoek van de Universiteit van Amsterdam en de Volkskrant, uitgevoerd door Kantar Public. Vanaf oktober vorig jaar zijn de keuzes en voorkeuren van dezelfde representatieve groep kiezers onderzocht. Sindsdien zeggen steeds meer kiezers dat ze zeker gaan stemmen. Zes maanden geleden zei de helft dat, nu tweederde, maar dat is wel minder dan in 2012 rond dit tijdstip in de campagne. Van die groep zijn de kiezers die van plan zijn op 50Plus en op PVV te gaan stemmen het minst gemotiveerd. En die op SGP en CDA het meest.



De Groningse hoogleraar politicologie Kees Aarts ziet zijn eigen onderzoeksresultaten bevestigd in de cijfers uit het Volkskrant-onderzoek. Aarts deed veel onderzoek naar de opkomst bij verkiezingen. Hij vindt die van 15 maart het schoolvoorbeeld van een verkiezing waarbij de kiezer geen idee heeft wat er op het spel staat. 'Bedenk ook dat deze keer het kabinetsbeleid juist niet inzet is van de verkiezingen.' Onduidelijk voor de kiezer is wat er na 15 maart gaat gebeuren, legt Aarts uit. De gevestigde partijen hebben straks drie à vier partners nodig, maar de kiezer weet niet welke dat kunnen zijn. 'Alleen zeker is dat het de PVV niet is.'

Zorg voor hogere opkomst

Met andere woorden: de kiezer weet niet wat er te kiezen valt. 'Ik verwacht dat dit zal leiden tot een lagere opkomst', zegt Aarts. Vervolgens komt het aan op de stemmotivatie van de kiezer. 'We weten dat ouderen tot een jaar of 75 en hoogopgeleiden trouwere kiezers zijn.'



'De PVV heeft een grote aanhang onder laagopgeleide jongeren', zegt Van Praag. 'Dat is een groep die waarschijnlijk minder zal opkomen dan de hoogopgeleide jongeren van GroenLinks en de hoogopgeleide kiezers van D66.' De SP kan volgens Van Praag ook last krijgen van een relatief lage opkomst onder laagopgeleiden. Daar staan het CDA en in mindere mate de PvdA tegenover. 'Hun aanhang is vergrijsd en dat kan een electoraal voordeel opleveren.'

Beeld de Volkskrant

Onderwerpen

Doordat de opkomstverhogende tweestrijd er niet is gekomen, is het electorale landschap vlak als Flevoland. VVD en D66 maken de grootste kans op een stem, maar die 'stemkans' ligt voor vijf andere partijen - achtereenvolgens CDA, PVV, SP, GroenLinks en PvdA - niet veel lager. Wat ook een egaal beeld geeft is het belang dat kiezers hechten aan verschillende onderwerpen. Zorg, werkgelegenheid, veiligheid, onderwijs, criminaliteitsbestrijding, sociale zekerheid en inkomensbeleid: kiezers vinden het allemaal ongeveer even (heel) belangrijk.



Partijen proberen zich met één zo'n onderwerp te onderscheiden, maar dat is niet gelukt, blijkt uit het Volkskrant-onderzoek. Werkloosheidsbestrijding is volgens Van Praag een 'traditioneel links item, 'eigendom' van PvdA en in iets mindere mate SP'. Nu worden alle grote partijen op de PVV na geschikt geacht om de werkloosheid te bestrijden.



Hetzelfde geldt voor het onderwerp gezondheidszorg. De SP claimde het als eerste, maar ziet nu een paar dagen voor de verkiezingen dat alle concurrenten, alweer op de PVV na, door de kiezer net zo geschikt worden gevonden de problemen in de zorg aan te pakken. Evenmin heeft de PVV het alleenrecht gekregen op het onderwerp immigratie. Die partij heeft volgens alle kiezers vooral campagne gevoerd tegen andere partijen, in plaats van het eigen programma uit te venten.

Lijsttrekkers

Dan de lijsttrekkers. Zij hebben gedurende de campagne niet voor een doorbraak kunnen zorgen. De waardering voor hun bekwaamheid en leiderschap bleef gelijk. Het meest opmerkelijke is dat Mark Rutte, na een dip in januari, op alle kwaliteiten het hoogst scoort, al is de waardering voor de VVD-leider als minister-president laag in vergelijking met vorige premiers.



Wel waarderen VVD-kiezers het huidige kabinet hogelijk en kiezers van coalitiepartner PvdA niet. Zelfs D66- en CDA-kiezers hebben meer vertrouwen in Rutte II. Bijna eenvijfde van hen stemt op de VVD als het nodig zou zijn om te voorkomen dat de PVV de grootste wordt. Een maand geleden dacht 14 procent van de GroenLinks-kiezers er ook zo over, nu er geen sprake meer lijkt van een tweestrijd tussen VVD en PVV is dat gedaald naar 5 procent.



Regeringsdeelname heeft de PvdA vooral wantrouwen van de kiezer opgeleverd. 'En dat zit diep', zegt Van Praag. 'Het gevoel is: de PvdA heeft meegewerkt aan een VVD-kabinet. Dat beeld keren was voor elke PvdA-lijsttrekker heel moeilijk geweest.'

Beeld de Volkskrant

Verantwoording

Dit onderzoek is in opdracht van de Volkskrant en de Universiteit van Amsterdam uitgevoerd door Kantar Public.



Tussen 2 en 6 maart werden vragen beantwoord door 1.565 van de 1.806 kiezers die eind januari zijn ondervraagd. In oktober, aan het begin van dit onderzoek, was dat aantal 2.144.



Het is een steekproef uit een database van 159 duizend respondenten waarbij het criterium is dat de steekproef een verantwoorde dwarsdoorsnede van de bevolking is.



Voor Kantar Public werkten Tim de Beer en Koen de Groot mee aan dit derde onderzoek.