Je 1965, la valo de Tryweryn, valo en la lando de Kimrio, estis inundata por krei la ’Llyn Celyn’ akvujon, kiu estas fonto de akvo por la urbo de ’Liverpool, kiu situas en Anglio. La valo de Tryweryn enhavis malgrandan urbeton, kiu nomiĝis ’Capel Celyn’, kaj la loĝantoj de Capel Celyn, kaj iliaj subtenantoj, luktis por halti la inundon kaj savi siajn hejmojn kaj komunumon. La loĝantoj malsukcesis, kaj la decido estis farita de la Britia parlamento krei la akvujon kaj inundi la valon kaj urbeton. La inundo de Tryweryn estas grava al la historio kaj kulturo de Kimrio, kaj la rilato inter la homoj de Kimrio kaj la lando kaj registaro de Anglio. Mi volas skribi pri ĉi tiun aferon esperante, por ke la rakonto de Tryweryn, kaj la eblaj lecionoj de la rakonto, povas esti konataj internacie.

La bezono por akvo estas ege pli granda ol la kvanto de akvo, kiu nature ekzistas en la fontoj de pura akvo proksime al Liverpool, ĉar la ĉefa fonto de akvo, la Rivero Dee ne enhavas sufiĉan akvon dum la sumero, kvankam ĝi enhavas pli da akvon ol la kvanto, kiu estas bezonata, dum la vintero. Akvujoj estas uzataj por teni la restan akvon de la vintero ĝis ĝi estas bezonata kaj uzata dum la sumero. La valo de Tryweryn estis taŭga loko por konstrui akvujon, tial la urba konsilio de Liverpool decidis konstrui la akvujon, kiu nomiĝas ’Llyn Celyn’, tie, kvankam homoj loĝis en la valo. Laŭ la urba konsilio, la akvo estis plejparte bezonata por plibonigi la salubrigadon de la urbo, kiu enhavis multajn domaĉarojn post la duamondmilito, sed aliaj homoj, kiel Elystan Morgan, havas dubojn pri tion; la popolo de Liverpool plimalgrandiĝis dum la jardeko antaŭ la inundado de Tryweryn, kaj la urbo fakte estis vendanta industrian akvon, tial la akvujo eble estis konstruita por pligrandigi la profitojn de la urbo. La konsilio jam inundis alian kimran urbeton, la originala ’Llanwddys’, dum la 1880s por krei alian akvujon, kiu nomiĝas ’Lago Vyrnwy’ kaj la konsilio unue planis inundi alian lokon anstataŭe de Tryweryn. Ĉi tiu loko enhavis la urbeto, ’Dolanog’, kiu estis aparte grava al kimra kulturo ĉar sanktulo, Anne Griffiths, loĝis tie, tial la originala plano estis forĵetata pro forta kontraŭstaro. Estas sugestita, ke la originala plano estis nur distraĵo for de la sekva, vera plano, kiu estis la inundo de Tryweryn, ĉar la raporto de inĝenioroj antaŭ la propono de la originala plano indikis, ke la loko fakte ne enhavis sufiĉan kvanton da akvo por konstrui taŭgan akvujon.

Dum la fino de la jaro de 1955, la loka gazeto, la ’Liverpool Daily Post’, raportis pri la plano inundi Tryweryn kaj Capel Celyn. La sesdek sep loĝantoj, kiu parolis la kimran lingvon, de Capel Celyn estis ŝokiĝitaj, sed rapide fondis la ’Tryweryn Defenda Komitato’ en 1956. La Tryweryn Defenda Komitato havis plurajn fakojn en pluraj lokoj, inkluzive de la ’Capel Celyn Defenda Komitato’, kaj la Liverpool fako de la Tryweryn Defenda Komitato. La Tryweryn Defenda Komitato organizis multajn manifestaciojn kontraŭ la planita inundado de Tryweryn ĝis la sesa de novembro de 1956, kiam ĝi sendis tri homojn, inkluzive de Gwynfor Evans, la prezidanto de ’Plaid Cymru’ aŭ la ’Partio de Kimrio’, kimra politika partio, al la konsilion de Liverpool por kontesti la inundadon. La tri homoj, kaj aparte Gwynfor Evans, estis forte kontraŭstarataj de la konsilio, kiu devigis, ke la tri homoj eliris la ĉambron.

Okazis dua kunsido dum la dudek unua de la sama novembro. Dum la tago de la kunsido, la Tryweryn Defenda Komitata, ĝiaj subtenantoj, kaj loĝantoj de Capel Celyn, inkluzive de kelkaj infanoj, marŝis tra la stratoj de Liverpool por protesti kontraŭ la inundo de la valo. Laŭ Eurgain Prysor Jones, kiu ĉeestis la protestan marŝon kiel trijara infano, kelkaj homoj tie kontestis la marŝon, kaj kraĉis, kaj ĵetis putraĵn tomatojn, al la protestantoj. Elwyn Evans, kiu ĉeestis la protestan marŝon kiel dektrijara infano, raportas, ke, kvankam kelkaj homoj estis afablaj, kelkaj homoj ja estis malafablaj, ĉar la lokaj gazetoj ne informis la homojn pri la rakonto de Tryweryn kaj la protestantoj. La dua kunsido estis pli sukcesa ol la unua kunsido, eble pro publika premo kontraŭ la konsilio post la unua kunsido, kaj Gwynfor Evans estis permesata prelegi ĝis almenaŭ dek kvin minutoj. Estas raportita, ke la prelego de Gwynfor Evans ricevis aplaŭdo el la konsilio, sed, malgraŭ tio, la konsilio voĉdonis subteni la inundon de Tryweryn per naŭdek voĉdonoj kontraŭ unu voĉdono. La konsilio de Liverpool komencis oferti kompenso al la loĝantoj de Capel Celyn, sed Dafydd Roberts, la prezidanto de la Tryweryn Defenda Komitato, rifuzis ĉi tiun kompenson, dirante “Vi povas paroli pri kompenso. Ĝi ne estas kompenso, kiun ni postulas, sed teni niajn hejmojn”. Tamen, unu familio poste akceptis la kompenson, kaj ĉi tiu akcepto damaĝis la unuecon de la urbeto.

La fako de la konsilio de Liverpool, kiu respondecis pri la kreo de la nova akvujo, nomiĝis ’Liverpool Korporacio’. La Liverpool Korporacio sendis leĝproponon al la brita parlamento dum la decembro de 1956, kaj, unu monato poste, dum la januaro de 1957, la leĝpropono komencis iri tra la parlamenta procezo. La leĝpropono permesintus Liverpool Korporacio konstrui la akvujon sen la permeso de la kimraj planadaj aŭtoritatoj; la kimraj planadaj aŭtoritatoj verŝajne rifuzintus doni tian permeson, ĉar, post la manifestacio en Liverpool, multaj kimraj organizaĵoj, inkluzive de religiaj kaj kulturaj organizaĵoj, sindikatoj, kaj cent dudek kvin kimraj konsilioj, oficiale subtenis la Tryweryn Defenda Komitato. La brita parlamento voĉdonis pri la leĝpropono je la tria de julio de 1957. La leĝpropono estis akceptita per 166 voĉdonoj kontraŭ 117 voĉdonoj. Neniu kimra membro de la brita parlamento voĉdonis favore pri la leĝpropono, sed nur 24 de la 36 kimraj membroj voĉdonis kontraŭ la leĝpropono; la aliaj, dek du membroj aŭ ne voĉdonis aŭ abstinis.

Multaj homoj, aparte kimraj homoj, koleretiĝis pri la akceptita konstruado de la akvujo. Dum ĉi tiu tempo, la kimra lingvo estis forte malkreskanta, kaj Capel Celyn estis unu de la malmultaj lokoj, kie la lingvo ankoraŭ estis uzata ofte kaj flue anstataŭe de la angla lingvo. Krome, la subteno por kimra sendependeco estis komencanta kreski dum ĉi tiu tempo. Pro ĉi tiuj kialoj, la inundo de Capel Celyn komencis simboli la malforteco de kimraj membroj de la brita parlamento, la premoj kontraŭ la kimra lingvo, kaj la bezono por kimra sendependeco. La kolereteco rapide rezultis en rektaj agoj kontraŭ la akvujo; je la dudek dua de septembro de 1962, du viroj damaĝis ekipaĵojn ĉe la konstrua loko de la akvujo. La du viroj venis el Gwent kaj ne parolis la kimran lingvon, montrante, ke la kolereteco ne estis nur loka afero, kaj estis grava afero por multaj kimraj homoj, eĉ se oni ne parolis la kimran. Ĉiu de la viroj estintus devigitaj pagi kvindek pundoj, sed subtenantaj homoj pagis la monpunon por la viroj. Kelkaj kimraj homoj kaj organizaĵoj subtenis la konstruadon de la akvujo; la konsilio de la urbeto de Bala oficiale subtenis la akvujon, ĉar ili kredis, ke ĝi kreus postenojn por homoj, kaj kelkaj industriistoj subtenis la akvujon, ĉar ili kredis, ke ĝi helpus la kimran ekonomion. Krome, eĉ kelkaj loĝantoj de Capel Celyn komencis subteni la inundon de la urbeto, ĉar la kompenso permesus ilin ricevi pli bonajn domojn. En 1962, la loka lernejo de Capel Celyn fermis, kaj la restaj loĝantoj de Capel Celyn finfine translokiĝis.

Tamen, la lukto kontraŭ la akvujo daŭris. Tri kimraj viroj, Owain Williams, John Jones, kaj Emyr Jones fondis grupon, kiu nomiĝis ’Mudiad Amddiffyn Cymru’ aŭ la ’Movadon por la Defendado de Kimrio’, kaj, je la deka de februaro de 1963, ili detruis transformatoron ĉe la konstrua loko de la akvujo per bombo. La detruo de la transformatoro estis planita profunde, kaj la viroj vizitis kaj esploris la konstruan lokon dum semajnoj; ili planis la detruon, por ke neniu estus vundita de la bombo. Pro malbona neĝo, la viroj devis vojaĝi el la konstrua loko per alternativa vojo, kie policano registris la nombron de ilia aŭto, kiun Emyr Jones luprenis. Tiel, Emyr Jones estis kaptita de la polico postnelonge, sed li rifuzis doni al la polico la nomojn de la aliaj viroj, kiuj, pro tio, ne estis kaptitaj ĝis kelkaj monatoj poste. Emyr Jones estis devigita resti en malliberejo ĝis dek du monatoj, kaj la Movado por la Defendado de Kimrio detruis elektran foston por protesti. Kiam la aliaj viroj estis kaptitaj, Owain Williams ankaŭ estis devigita resti en malliberejo ĝis dek du monatoj, sed John Jones ricevis nur kondiĉan punon. La Movado por la Defendado de Kimrio daŭris kaj bombis kelkajn lokojn dum la jardeko post ĝiaj fondintoj estis kaptitaj.

La konstruado de la akvujo finis dum la jaro de 1965, kaj estis malferma ceremonio je la dudek unua de oktobro de tiu jaro. Multaj homoj ofendiĝis pro la ceremonio, ĉar ĝi ŝajne festis la malvenkon de la kimraj homoj, kaj la detruon de Capel Celyn. La malferma ceremonio ne sukcesis, ĉar multaj, invititaj homoj, inkluzive de loĝintoj de Capel Celyn, rifuzis ĉeesti, kaj granda kvanto de homoj alvenis por protesti kaj la ceremonion kaj la akvujon; la nombro de la protestantoj tie estis pli granda ol la nombro, kiu estis proksimume kvin cent, de la ĉeestantaj membroj de la Liverpool Korporacio. La protestantoj portis signojn, insultis la gastojn de la ceremonio, kaj eĉ ĵetis sin mem kontraŭ la aŭtoj de la gastoj. La urbestro de Liverpool provis prelegi, sed devis halti post nur tri minutoj pro la granda bruego de la kriantaj protestantoj, kaj ĉar kelkaj protestantoj tondis la dratojn de lia mikrofono. Tiam, la urbestro premis butonon, kaj Tryweryn iĝis finfine inundita.

La inundo de Trwyeryn ege fortigis kimran naciismo, kaj la subtenon por kimran sendependecon. La Partio de Kimrio duobligis sian kvanton de membroj dum la kampajno kontraŭ la akvujo, kaj Gwynfor Evans venkis la baloton de 1966 en Camarthen (Kajrvirdino). Multaj homoj ankaŭ komencis subteni la eblan fondon de nacia asembleo, ĉar ili ne plu kredis, ke la kimraj membroj de la brita parlamento povis sufiĉe defendi kimrajn bezonaĵojn, volaĵojn, kaj rajtojn; dum la jaro de 1999, kimra nacia asembleo finfine fondiĝis, sed kelkaj homoj ne kredas, ke la inundo de Tryweryn estis grava parto de tio, kaj kelkaj homoj kredas, ke eĉ la nacia asembleo ne estas sufiĉe forta por defendi Kimrio.

Kvardek jaroj post la inundo de Trwyeryn, la konsilio de Liverpool oficiale pardonpetis pri la damaĝoj, kiu la inundo kaŭzis, kvankam oni ne rekte pardonpetis pri la inundo. Kelkaj homoj akceptis la pardonpeton, kaj pensis, ke ĝi helpus la rilaton inter Kimrio, Liverpool, kaj Anglio, sed multaj homoj malakceptis la pardonpeton, ĉar, laŭ ili, ĝi estis farita tro malfrue, kaj ĝi estis nur politika gesto. Estis proponita de kimra membro de la brita parlamento, ke la konsilio ankaŭ devus konstrui statuon memore al Trwyeryn. Tryweryn kaj Capel Celyn ne estas forgesitaj; la ruinoj de Capel Celyn estis videbla dum la sumero de 2018, ĉar la akvo en la akvujo sufiĉe malprofundis.

Unu grava memorejo pri Tryweryn estas murskribaĵo, kiu montras la vortojn “Cofiwch Dryweryn!”; tiuj vortoj signifas “Memoru Tryweryn!” esperante. La murskribaĵo estas apud granda vojo, sed, laŭ ĝia kreinto, Meic Stephens, ĝia loko ne havas gravan signifon. La murskribaĵo estis orginale skribita dum dudek minutoj per blankaj literoj je la jaro de 1963, kaj enhavis gramatikan eraron, ĉar ĝi montris la duan vorton kiel “Tryweryn”, anstataŭe de “Dryweryn”. Ĉi tiu memorejo estis detruinta kaj farbaĉinta multfoje tra ĝia historio, sed homoj riparis la memorejo ĉiufoje. Je la jaro de 1991, du knaboj, kiuj ĉeestis lokan lernejon, refarbis la murskribaĵon per nigraj literoj sur blanka muro, kaj subskribis la murskribaĵon per iliaj inicialoj; ili erare literumis “Tryweryn” kiel “Trywerin”, sed ĝuste reliterumis la vorton pro la admono de la kimra instruisto de unu el la knaboj. Parto de la muro falis je la jaro de 2007, kaj la murskribaĵo estis refarbita kaj gajnis sian estantan aspekton, kiu estas blankaj literoj sur ruĝa muro. Dum la sekva jaro, iu ŝanĝis la vorton de ’Cofiwch’ al la vorto de ’Angofiwch’, tiel la murskribaĵo signifis ’Forgesu Tryweryn’ anstataŭe de ’Memoru Tryweryn’; la homo erare literumis ’Angofiwch’, kiu fakte devus esti ’Anghofiwch’. La murskribaĵo estis denove farbaĉita dum 2010, kaj multaj homoj deziris, ke la muro estu defendita. La muro ankoraŭ ne estas leĝe defendita, sed, kiam la muro estis parte detruita je la aprilo de 2018, la loka polico traktis la detruon kiel malaman krimon kaj metis filmilojn ĉirkaŭ la muro, kiu estis riparita de volantuloj. Malsamaj homoj ĉirkaŭ Kimrio reagis al la detruo de la muro per krei pli ol kvindek kopiojn de la murŝkribaĵo en multaj lokoj. La murskribaĵo estas ege populara, kaj estas prezentita sur multaj ĉemizoj kaj aliaj objektoj, kiuj estas vendataj; oni juste kaj vere povas diri, ke la murŝkribaĵo estas iĝinta nacia simbolo de Kimrio.

La inundo de Tryweryn estas grava parto de la historio de Kimrio, kiu kreskigis subtenon por kimra sendependeco. Krome, ĝi kreis dubojn pri la efikecon kaj bonecon de registaroj kaj hierarkiaj organizaĵoj, kaj ĝi inspiris homojn organizi kontraŭ subpremo, kaj defendi homojn, komunumojn kaj kulturon kontraŭ registaroj, korporacioj, kapitalismo kaj imperiismo. Ĉi tiu parto de kimra historio daŭras esti grava al kimraj homoj, kaj pli ol kvar cent homoj ĉeestis manifestacion memore al la inundita valo kaj urbeto je la jaro de 2016, kvindek jaroj post la inundo.

Mi esperas, ke vi ĝuis legi ĉi tiun artikolon, kaj mi dankemas, ĉar vi legis ĝin. Dum mi skribis ĉi tiun artikolon, mi ĝuis lerni pri la historio de Kimrio, kaj mi rimarkis, ke la inundo de Tryweryn similas al aliaj eventoj tra la mondo; pro tio, mi esperas, ke, eble per la helpo de mia artikolo, la internacia komunumo gajnos pli forta solidarecon kun Kimrio, kaj plibonigos sin mem per la lecionoj de Tryweryn. En Kimrio, mi esperas, ke la kimra kulturo daŭras ekzisti kaj disvolvigi sen la malbonaj influoj de brita imperiismo, kapitalista tutmondiĝo, kaj, eĉ, kimra naciismo, kiu eble povus dividi, izoligi kaj minaci homojn kaj, per fari tion, vundi, nacie kaj internacie, nian kulturon kaj socion. Por ke ni ĉiuj povas konstrui pli bonan, justan kaj sekuran mondon, ni memoru Tryweryn!

La Murskribaĵo

Fontoj kaj Rimedoj:

https://www.bbc.com/timelines/zt4hycw Kronologio de la historio de Tryweryn.

https://en.wikipedia.org/wiki/Capel_Celyn Artikolo de ‘Wikipedia’ pri Capel Celyn.

https://en.wikipedia.org/wiki/Llyn_Celyn Artikolo de ‘Wikipedia’ pri Llyn Celyn.

https://en.wikipedia.org/wiki/Dee_Regulation_Scheme Artikolo de ‘Wikipedia’ pri la Rivero Dee, la bezono por akvo, kaj la akvujoj de la rivero.

https://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/flooding-tryweryn-valley-done-liverpool-10284326 Artikolo pri Tryweryn, kiu enhavas la diron, ke Llyn Celyn estis kreita por pligrandigi la profitojn de Liverpool.

https://en.wikipedia.org/wiki/Llanwddyn Artikolo de ‘Wikipedia’ pri Llanwddyn.

http://www.hanesplaidcymru.org/filebase/llyfrynnau/1959%20Learn%20from%20Tryweryn.pdf Libreto de Gwynfor Evans pri Tryweryn.

https://www.dailypost.co.uk/news/north-wales-news/tryweryn-villagers-marched-liverpool-voice-10248505 Artikolo pri la protesta marŝo de la Tryweryn Defenda Komitato en Liverpool, kaj la dua kunsido kun la konsilio de Liverpool.

https://www.dailypost.co.uk/news/north-wales-news/tryweryn-governments-imperious-handling-flooding-10266102 Artikolo pri la parlamenta voĉdono pri la leĝpropono de Liverpool Korporacio.

https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-politics-34533405 Artikolo pri la kimra kolereteco kontraŭ la akvujo.

https://www.dailypost.co.uk/news/north-wales-news/tryweryn-gwynedd-bomber-relives-night-10285601 Artikolo pri la detruo de la transformatoro.

https://en.wikipedia.org/wiki/Mudiad_Amddiffyn_Cymru Artikolo de ’Wikipedia’ pri la ‘Movado por la Defendado de Kimrio’.

https://www.dailypost.co.uk/news/north-wales-news/tryweryn-jeers-cause-reservoirs-opening-10287234 Artikolo pri la malferma ceremonio de Llyn Celyn.

https://walessince1945.wordpress.com/2019/03/22/rubbing-salt-in-the-wounds-the-opening-ceremony-of-tryweryn-reservoir/ Artikolo pri la malferma ceremonio de Llyn Celyn.

https://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/tryweryn-fifty-years-sense-injustice-10300573 Artikolo pri la efikoj en Kimrio de la inundo de Tryweryn.

https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-34528336 Artikolo pri la personaj spertoj de homoj pri Tryweryn.

http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/4354256.stm Artikolo pri la pardonpeto de la konsilio de Liverpool.

http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/north_west/4357438.stm Artikolo pri la pardonpeto de la konsilio de Liverpool.

https://www.dailypost.co.uk/news/north-wales-news/tryweryn-liverpool-councils-belated-apology-10286902 Artikolo pri la pardonpeto de la konsilio de Liverpool.

https://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/lost-village-tryweryn-becomes-visible-15017181 Artikolo pri la revidebleco de Capel Celyn je 2018.

https://en.wikipedia.org/wiki/Cofiwch_Dryweryn Artikolo de ’Wikipedia’ pri la murskribaĵo.

http://www.landoflegends.wales/location/cofiwch-dryweryn-graffiti-llanrhystud Informo pri la murskribaĵo.

https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-47934377 Artikolo pri la polica kaj volantula reago al la detruo de la murskribaĵo.

https://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/people-wales-painted-more-50-16179945 Artikolo pri la kopioj de la murskribaĵo.

https://golwg360.cymru/newyddion/gwleidyddiaeth/544278-crysau-cofiwch-dryweryn-pawb-bandwagon Kimra artikolo pri la vendaĵoj, kiuj montras la murskribaĵon.

https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-north-west-wales-34559443 Artikolo pri la manifestacio pri Tryweryn je la jaro de 2016.