Migratie „overkomt ons”, zei minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid, CDA), deze zaterdag in een vraaggesprek met NRC. En dat „maakt mensen onzeker”. Daarom, zei hij, „moet het politieke midden komen met een migratiebeleid dat voorspelbaar is”. En moet het aantal migranten (vluchtelingen én arbeidsmigranten) dat naar Nederland komt, worden „begrensd”.

Zijn woorden komen op een moment dat de regeringspartijen VVD, CDA, D66 en ChristenUnie (CU) de onderlinge verschillen benadrukken. De Tweede Kamerverkiezingen van 2021 komen dichterbij, en mogelijke lijsttrekkers roeren zich, omdat het onderwerp sterk leeft in de achterban van de vier partijen. Zo klinken uit het CDA en CU kritische geluiden over arbeidsmigratie, VVD en D66 willen die juist niet beperken. Dat antimigratiepartijen PVV en FVD groeien in de peilingen speelt ook een rol.

De discussie over migratie, en de beperking daarvan, gaat vaak vooral over het asielstelsel en de Europese en internationale afspraken die Nederland daarover heeft gemaakt. Hierover denkt niet alleen het CDA na. Vrijwel alle partijen zijn ontevreden over de manier waarop asiel in Nederland is georganiseerd.

Dat geldt ook voor oppositiepartij GroenLinks en coalitiepartij VVD, twee partijen die ideologisch ver van elkaar zijn verwijderd. Maar op één punt zijn ze het eens: ze vinden dat het bestaande asielstelsel faalt. In een debat eind november ontstond een zeldzaam moment van overeenstemming: „Ik wil ook heel graag écht een oplossing”, zei Becker. „En dat is een nieuw asielstelsel. Als GroenLinks daar nu voorstander van is, graag!” Buiten het zicht van de camera knikten de twee Kamerleden elkaar instemmend toe.

Migratiedeals

Het was voor NRC reden de politici uit te nodigen voor een gesprek. Kunnen ze het eens worden over de uitgangspunten van een nieuw asielstelsel? Van Ojik trekt zijn wenkbrauwen op. „We zijn allebei voor een nieuw stelsel, maar dat zegt niet veel over hoe zo’n stelsel eruit moet zien.”

Tijdens de formatie van het kabinet Rutte III zat ook GroenLinks een tijdje aan tafel. Uiteindelijk strandden de gesprekken twee keer. Voor GroenLinks was het maken van migratieafspraken met Noord-Afrikaanse landen, zoals die in 2016 werden gemaakt tussen de Europese Unie en Turkije om de migratiecrisis te beteugelen, een breekpunt.

Is GroenLinks dus tégen migratiedeals? „Nee, nee”, zegt Van Ojik. „We zijn alleen tegen deals waarbij de verantwoordelijkheid voor het opvangen van vluchtelingen wordt afgeschoven op landen buiten Europa. Mijn verwijt aan de VVD, die al jaren de verantwoordelijke staatssecretaris levert: je verspilt kostbare tijd door een fata morgana na te jagen. Want die landen, waaronder Tunesië, hebben al tien keer nee gezegd. Ze wíllen geen deal met de EU.”

Becker ziet internationale afspraken over migratie juist als noodzakelijk: „70 procent van de asielzoekers die nu naar Nederland komen, heeft geen recht op asiel. Tegelijk maken mensen in Nederland zich zorgen over de overlast gevende en criminele asielzoekers. Dat ondermijnt het stelsel.” Daarom, vervolgt de VVD’er, ziet zij de oplossingen vooral buiten Europa: „Sommige mensen hebben recht op internationale bescherming, maar wij willen af van het automatisme dat die opvang in Europa moet.”

Daarmee gaat de VVD nog een stap verder dan het pleidooi van CDA’er De Jonge. De Jonge sprak over „doelstellingen” – voorzienbare aantallen mensen die een samenleving kan opnemen – en opnieuw „de effecten wegen van het vrije verkeer van personen”. Wel erkent de Jonge dat Nederland „internationaal verplicht [is] om mensen op te vangen”.

Harde botsing

Want dáár wil de VVD vanaf – en op dit punt botst de partij hard met GroenLinks. Het begint bij de vraag welke mensen recht hebben op bescherming. En wie mag er vervolgens naar Europa komen? De VVD is voor een herziening van het Vluchtelingenverdrag, waarin staat dat mensen die vluchten voor oorlog, geweld of vervolging recht hebben op internationale bescherming. In het regeerakkoord staat ook dat er een onderzoek moet komen of een herziening mogelijk is.

Becker: „Ik vind de huidige uitleg van dat verdrag niet goed. Het is nooit bedoeld om vluchtelingen die recht hebben op opvang, zelf te laten kiezen in welk land dat is.” Daarom hebben die ‘echte vluchtelingen’ wat Becker betreft geen vanzelfsprekend recht om naar Europa te komen, maar zouden ze moeten worden opgevangen in de regio. „Een kleine, selecte groep kan op uitnodiging naar Nederland komen”, zegt Becker. „Alleen mensen die bereid zijn om bij te dragen aan de samenleving. Waarom zouden we daar geen keuze in mogen maken?”

„En politieke vluchtelingen dan?” vraagt Bram van Ojik verontwaardigd. „Wij vinden ook niet dat mensen het land zelf voor het uitkiezen hebben. Maar het fundamentele recht op bescherming is voor mij onaantastbaar, het individuele recht om asiel in Nederland aan te vragen ook.”

Voor GroenLinks is het een ondenkbare oplossing: „Als wij onze grenzen moeten sluiten, omdat we in oktober aan het quotum zijn dat de VVD in een volgend kabinet gaat voorstellen. En we moeten zeggen: Nederland is vol voor de rest van het jaar. Dat vind ik schrijnend.”

Aan tafel valt een korte stilte.

„Is dat niet het fundamentele verschil tussen ons, Bram?”, vraagt Becker. „Dat jij ervan overtuigd bent dat Nederland overal ter wereld waar armoede en ellende is een bijdrage moet leveren, uit een moreel verantwoordelijksheidsgevoel? Ik denk niet dat we dat leed allemaal op onze schouders kunnen nemen.”

„Dat denk ik ook niet”, zegt Van Ojik, „Maar nu wordt 95 procent van de vluchtelingen opgevangen door landen die al arm en instabiel zijn, wij zouden ons evenredige deel moeten doen.”

Loket

Van Ojik pleit voor een ‘loket’, bijvoorbeeld in Noord-Afrika, waar mensen asiel kunnen aanvragen. ‘Echte vluchtelingen’ zouden over de EU-lidstaten „en misschien Canada en de VS” moeten worden verdeeld en zouden een veilige tocht naar Europa moeten krijgen – zodat het verdienmodel van mensensmokkelaars verdwijnt.

Becker verwelkomt het idee van een aanmeldcentrum buiten Europa en wil ook de mensensmokkel stoppen. Alleen, zegt zij: „Tunesië is ook veilig. Daar is goede opvang, dus wat mij betreft blijven vluchtelingen daar en komen ze niet naar Europa.” Becker bepleit daarom geconcentreerde centra in Afrika, waar wordt bepaald of mensen recht hebben op asiel en waar ook de opvang plaatsvindt. „Ik ben bang dat als je dat loket van Bram opent, er een nog grotere stroom mensen op gang komt naar Europa.”

Het blijkt een wezenlijk verschil van inzicht, waar ze niet uitkomen.

„Het grote verschil”, vat Van Ojik samen, „is dat de VVD mensen zo veel mogelijk buiten de deur wil houden. GroenLinks vindt dat we best iets meer kunnen doen dan nu.”

„Het stelsel dat jij voorstelt”, zegt Becker, „zal ook crisisbestendig moeten zijn. Anders gaan straks de sluizen open en worden we overspoeld.”

Van Ojik: „Dat klinkt buitengewoon redelijk, een systeem maken dat crisisbestendig is. Alleen: het is nu geen crisis. Door wel uit te gaan van een crisis, loop je het gevaar dat er, zoals nu, niets gebeurt.”

Het is misschien wishful thinking, zegt Van Ojik, „maar als wij langer zouden doorpraten, denk ik dat we op een paar punten dichter bij elkaar zouden komen.”

Becker, lachend: „Dat zou wel wat zijn.”

Van Ojik: „De VVD en GroenLinks die het eens zijn over migratie. Dat zou pas nieuws zijn! Daar zou je de krant mee kunnen openen.”

Migranten Werk, studie, veiligheid en hereniging van het gezin zijn de belangrijkste motieven ASIEL Als het over asielzoekers gaat, lopen verschillende cijfers vaak door elkaar heen. Er zijn nieuwkomers, die voor het eerst een verzoek indienen, verzoeken van eerder afgewezen asielzoekers en zogeheten ‘nareizigers’, de familieleden van vluchtelingen die eerder naar Nederland zijn gekomen. In 2015 piekte het aantal asielzoekers uit deze categorieën door de komst van veel Syriërs op bijna 60.000; in het jaar daarop werden 34.000 asielzoekers ingeschreven in Nederlandse gemeenten. Het aantal asielzoekers schommelt sindsdien rond 30.000 personen. Wie in Nederland is gekomen om asiel te zoeken, is nog niet verzekerd van een langdurig verblijf. In 2018 werden ruim 12.000 verblijfsvergunningen verleend. Het Nederlandse asielsysteem geldt als streng in vergelijking met omliggende landen. ARBEID Met meer dan 30.000 immigranten per jaar is arbeid een van de voornaamste motieven voor migratie naar Nederland. Veel van hen blijven maar een paar jaar. Er is wel een belangrijk onderscheid tussen EU-burgers en migranten van buiten die EU. Die laatste groep bestaat voornamelijk uit kennismigranten, zoals ict’ers uit India. Zij worden toegelaten op basis van een puntensysteem. Dat kan de overheid met extra eisen strenger maken. Het aantal arbeidsmigranten uit EU-lidstaten is in principe onbegrensd, al willen Kamerleden Lilian Marijnissen (SP) en Gert-Jan Segers (ChristenUnie) daar verandering in brengen. Een andere optie is minder direct. Door de lonen te verhogen en arbeidsomstandigheden te verbeteren, zou arbeid die nu vaak door migranten wordt verricht, aantrekkelijker worden voor Nederlandse arbeidskrachten. Dat heeft wel een prijskaartje. GEZIN Gezinshereniging is al jaren de voornaamste motivatie voor immigranten om naar Nederland te komen. Nederland stelde begin deze eeuw strenge regels op onder toenmalig staatssecretaris Job Cohen (PvdA), maar inmiddels worden de regels in grote mate bepaald door Europees beleid. Ook uitspraken van het Europees Hof van Justitie hebben bijgedragen aan de Nederlandse regels. STUDIE Onderwijsorganisatie Nuffic telde in 2018 in totaal 85.955 internationale studenten, een verdubbeling van tien jaar geleden. Daarmee vormt de groep buitenlandse studenten meer dan 10 procent van alle studenten. De meeste studenten vertrekken na hun uitwisseling of studie: ongeveer een kwart blijft voor langere tijd hangen. Voor studenten uit EU-lidstaten mogen geen hogere tarieven of andere voorwaarden worden ingevoerd dan voor Nederlanders. Strengere taalregels zijn wel een optie, maar vooral op masterniveau wordt een toenemend aantal studies uitsluitend in het Engels gedoceerd.

NRC Europa Onze EU-correspondenten over belangrijke voorstellen tot relletjes uit de wandelgangen Inschrijven

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 8 januari 2020