Choć Instytut Statystyki Kościoła Katolickiego nie prowadzi oficjalnych badań na ten temat, media w ostatnich latach coraz częściej informują, że przybywa osób, które nie życzą sobie wizyty księdza po kolędzie. Nie wynika to jednak tylko z postępującej sekularyzacji społeczeństwa. - W Polsce następuje teraz moment przełomowy. Z jednej strony statystyki pokazują, że coraz więcej osób - zwłaszcza tzw. "pokolenie JP2" - odchodzi od Kościoła, z drugiej ma miejsce indywidualizacja wiary. Ci, którzy pozostają zaangażowani, szukają spersonalizowanej oferty - mówi Karol Kleczka, dziennikarz z portalu DEON.pl.

Dlaczego katolik zamyka drzwi przed księdzem? (fot. Kamil Broszko / Agencja Gazeta)

W Kodeksie prawa kanonicznego z 1983 roku czytamy: "[proboszcz] winien zatem nawiedzać rodziny, uczestnicząc w troskach wiernych, zwłaszcza niepokojach i smutku (...) Szczególną troską otacza biednych, cierpiących, samotnych, wygnańców oraz przeżywających szczególne trudności". Tyle teorii. W praktyce na takie rozmowy często po prostu nie ma czasu, a bywa, że i woli. Wizyta duszpasterska staje się zbiórką pieniędzy, połączoną z zadawaniem nie zawsze wygodnych pytań, a modlitwa zamienia się w mechaniczne "klepanie formułek".

- Brak czasu to problem - potwierdza ks. Tomasz z jednej z wałbrzyskich parafii. - U nas kolęda zaczyna się około godziny szesnastej. Ci, których odwiedzimy na początku, są zwykle zadowoleni. Ci mieszkający pod ostatnimi numerami - zniecierpliwieni, zirytowani. Ks. Dariusz z Gdyni dodaje, że w takich warunkach duszpasterzowi też nie jest łatwo rozmawiać. - Jeżeli ktoś przyjmuje mnie jak wroga i czuję, że chciałby, abym szybko zrobił swoje i wyszedł, siłą rzeczy nie daję z siebie wszystkiego - mówi.

A jak to wygląda z drugiej strony? Postanowiłem zapytać praktykujących katolików w różnym wieku, którzy nie zdecydowali się na przyjęcie księdza chodzącego po kolędzie, dlaczego podjęli taką decyzję i czego oczekują od wizyty duszpasterskiej.

Renata, psycholożka, 61 lat

Księża zazwyczaj wydają się przygotowani do spotkania - na przykład trzy lata temu proboszcz nie omieszkał wypomnieć mi, że rok wcześniej nie przyjmowałam kolędy. Ale czasem umykają im pewne "detale". Na przykład ksiądz, który mnie niedawno odwiedził, był bardzo zainteresowany tym, jak mojemu mężowi wiedzie się w pracy, dociekał też, dlaczego nie ma go tego dnia z nami. Problem w tym, że owdowiałam w latach 90., a w tak małej społeczności, jak nasza, tego typu rzeczy doskonale wiadomo. Pomijam już fakt, że parafie dysponują na tyle szczegółowymi statystykami i informacjami, że dałoby się uniknąć takich niezręczności. Ksiądz nie uważał, że powiedział coś niestosownego i nie pokusił się o choćby zdawkowe przeprosiny. Nie wzgardził też tak zwanym "wdowim groszem" pozostawionym na stole.

W Polsce przybywa osób, które nie życzą sobie wizyty księdza po kolędzie (fot. pixabay.com)

O tym, kiedy zakończy się wizyta, decydował nie proboszcz, a przebywający na klatce schodowej ministranci. Sygnalizowali, że czas już minął, przy pomocy dzwoneczków. To, w połączeniu z ogólną niezręcznością naszego spotkania, doprowadziło mnie na skraj irytacji. Postanowiłam wówczas, że w przyszłości odpuszczę sobie tego typu "rozrywkę".

Marcin, barman, 26 lat

Kiedy byłem dzieckiem, w naszej parafii funkcjonował system weryfikacji tego, czy uczęszczamy na nabożeństwa w rodzaju drogi krzyżowej czy rorat. W kościele dostawaliśmy naklejki, które wklejaliśmy potem do zeszytów jako dowód uczestnictwa w mszach. Najpierw podlegały one kontroli katechety, a potem były sprawdzane podczas kolędy przez proboszcza lub wikarych. Jeśli jakiejś naklejki zabrakło, słyszałem komentarze dotyczące moich "niedostatecznych starań, by stać się w życiu kimś".

Do tego dochodziły pytania, które nieco przekraczały kompetencje dziesięciolatka. Ksiądz kazał mi któregoś razu wyjaśnić, co to znaczy, że Bóg jest "w Trójcy jedyny", a także opowiedzieć, o czym traktowała ostatnia niedzielna homilia, mimo że nie wiedziałem wtedy zupełnie, co znaczy to dziwne słowo. Zwykle w takich sytuacjach interweniowała moja mama, która prosiła duchownego, żeby przestał mnie już męczyć.

Jako nastolatek zacząłem szukać różnych wymyślnych powodów, aby w czasie wizyty duszpasterskiej być poza domem, co zresztą moi rodzice doskonale rozumieli. Do dziś kolęda kojarzy mi się z opresją i kontrolą, po wyprowadzce do większego miasta nigdy więcej nie przyjąłem już księdza, mimo że w kościele bywam regularnie.

Tadeusz, przedsiębiorca, 47 lat

W miarę jak stawałem się coraz starszy, zacząłem dochodzić do wniosku, że jako gospodarz nie powinienem być rozstawiany po kątach przez, było nie było, swoich gości. Tymczasem kolęda z założenia stawiała wszystkich na baczność i radykalnie wpływała na nasze domowe plany.

Wizyta duszpasterska sprowadza się dziś przede wszystkim do zbiórki pieniędzy (fot. Dominik Sadowski / Agencja Gazeta)

Wystarczy choćby spojrzeć na ulotkę, którą znalazłem parę dni temu na swojej wycieraczce: księża z mojej parafii informują mnie o dacie wizyty i podają dokładne wytyczne dotyczące wystroju mieszkania. Cytuję: "stół nakryty obrusem, krzyż, zapalone świece, woda święcona i kropidło; jeżeli są dzieci: zeszyty z lekcji religii; na czas wizyty wyłączamy telewizor, radio itp.". Kiedyś wydawało mi się to zupełnie naturalne, ale później dotarło do mnie, że przecież mieszkanie nie jest świątynią, a sama wizyta - mimo że modlimy się w jej trakcie - nie jest nabożeństwem. Dlatego narzucanie tylu szczegółowych wytycznych wydaje mi się bardzo aroganckie ze strony księży.

Podobne wrażenia mam co do luźnego podejścia do kwestii czasu trwania i dokładnej godziny naszych spotkań. Zdaję sobie sprawę, że nie da się zaplanować ich co do minuty. Zdarzało się jednak, że cały "obchód" naszego bloku rozpoczynał się z około dwugodzinnym opóźnieniem. Wreszcie do naszych drzwi pukał ministrant, który tonem nieznoszącym sprzeciwu stwierdzał: Ksiądz będzie za dziesięć minut.

Wizyty duszpasterskie i odbywane podczas nich rozmowy nie wnosiły nic specjalnego do mojego życia. Zamiast umacniać w wierze, irytowały mnie. Uznałem w ubiegłym roku, że podaruję sobie wspólne kolędowanie.

Irena, rencistka, 59 lat

W tym roku po raz pierwszy nie przyjęłam wizyty duszpasterskiej. Przez wszystkie lata starałam się być wierna tej tradycji, chociaż nigdy nie byłam do końca pewna, czy postępuję słusznie.

Kolęda zbyt często rozczarowuje wiernych (fot. Tomasz Witkowski / Agencja Gazeta)

Często chciałam porozmawiać z wizytującym księdzem o swoich problemach, również zdrowotnych, których było niestety bardzo wiele, ale zazwyczaj nie miał dla mnie czasu. Jednego razu po wizycie usłyszałam, że powinnam już nie żyć, co miało być chyba dość pokrętnie sformułowanym wyrazem troski. Podczas kolejnej kolędy rozmowa była skupiona wyłącznie na temacie pracy męża - moje problemy duszpasterz chciał rozwiązać na plebanii. Miałam oczywiście umówić się na rozmowę i przyjść w wyznaczonym terminie, mimo że było dość wyraźnie widać, że mam problemy z poruszaniem i dlatego do rozmowy raczej nie dojdzie.

Podjęłam więc ostateczną decyzję, że w tym roku wizyty w moim domu nie będzie. Te dotychczasowe tylko pogłębiały moje rozczarowanie i utwierdzały w przekonaniu, że dla księży z mojej parafii liczą się wyłącznie władza, pieniądze i możliwość protekcjonalnego traktowania tych, którzy im się sprzeciwiają.

Łukasz, copywriter, 28 lat

Przestałem przyjmować kolędę siedem lat temu, po przeprowadzce do Krakowa. Byłem przyzwyczajony, że księdza trzeba ugościć "z pompą", przy białym obrusie i krzyżyku - tak zostałem wychowany. Jako że w studenckim mieszkaniu nie mieliśmy żadnej z tych rzeczy, to zwyczajnie "chowaliśmy" się przed duchownymi z naszej parafii.

Potem ciągle się przeprowadzałem. Musiałbym więc co roku prowadzić nienaturalną konwersację z kimś, z kim się rozmawiałbym po raz pierwszy w życiu, a to wydawało mi się zupełnie niepotrzebne.

Teraz mieszkam z dziewczyną, nie mogę więc dostać rozgrzeszenia bez względu na okoliczności. Wyjaśniało mi to kilku księży. Gdybym, brzydko mówiąc, obracał co weekend dziewczyny na dyskotekach, tobym mógł. Ale jeśli mieszkam ze stałą partnerką - nie ma mowy. Podjąłem więc wybór i automatycznie znalazłem się na marginesie wspólnoty. Do kościoła nadal chodzę, ale nie widzę sensu w przyjmowaniu księdza w grzesznym mieszkaniu.

Wizyty duszpasterskie i odbywane podczas nich rozmowy nie wnoszą nic specjalnego do życia wiernych, a powinny (fot. Tomasz Wiech / Agencja Gazeta)

Agnieszka, filolożka, 45 lat

Kolęda to nie tylko mniej lub bardziej swobodna rozmowa. Okazuje się, że każdy parafianin ma założoną kartotekę, która co roku jest poszerzana podczas tego spotkania. W dobie internetu wystarczyłoby wypełnić odpowiedni parafialny kwestionariusz, a strudzony duszpasterz nie musiałby się snuć od domu do domu. Wówczas jednak odpadałaby pewna istotna korzyść związana z tymi wizytami. Zazwyczaj bowiem "punktem kulminacyjnym" kolędy jest wymiana: my dajemy białą kopertę, a ksiądz wręcza nam obrazek z którymś ze świętych. Rodzi się pytanie, za co płacimy? Za to, że ksiądz się do nas pofatygował czy za zbawienie? Przecież gościom nie daje się pieniędzy, a na życie wieczne trzeba zapracować w życiu doczesnym. Mimo że datek jest dobrowolny, wielu duchownych wprost wyraża swoje niezadowolenie w przypadku braku koperty.

I przypomniał mi się jeszcze jeden przypadek. Kilka lat temu ksiądz sterroryzował podczas kolędy moich domowników, każąc im rzucić się na kolana i głośno modlić. Sam oczywiście nie przyklęknął. Było to, delikatnie mówiąc, bardzo krępujące...

Barbara, nauczycielka, 59 lat

Po zakończonych wizytach duszpasterskich zwykle czułam niesmak. Trudno mi było oprzeć się wrażeniu, że każdy z nas, parafian, to tylko kolejna pozycja w statystykach. Tymczasem kolędę powinno się chyba traktować jako dobrą okazję, aby pokazać wiernym, że ich uczestnictwo we wspólnocie jest istotne, oraz że każdy z nich - jako jednostka - jest dla księdza ważny.

Dość łatwo było też stwierdzić, że zadawane przez duchownych pytania nie różnią się od tych, które padły pięć minut wcześniej, w innych mieszkaniach (potwierdzali to zresztą sąsiedzi). Księża recytują po prostu kolejne zdania z przygotowanego wcześniej kwestionariusza - to nie rozmowa, a ankieta. Wizyty sprawiają więc wrażenie nienaturalnych i wymuszonych. Dodam do tego również uwagi w rodzaju: Z moich notatek jasno wynika, że wpłaciła pani do tej pory bardzo niewiele na budowę nowego kościoła, a przecież regularnie chodzi pani na msze. Prawdopodobnie ksiądz nie miał pojęcia, ile zarabiają nauczyciele (śmiech).

Katolikami jest 92 proc. Polaków, ale tylko 39 proc. z nich deklaruje regularne uczestnictwo w niedzielnej mszy świętej (fot. Grzegorz Dąbrowski / Agencja Gazeta)

Wiem, że księża są tylko ludźmi, jednak od tych, którzy służą Bogu, wymaga się moim zdaniem nieco więcej. Mieszkam już prawie czterdzieści lat w tym samym miejscu i "przeżyłam" kilku duchownych, którzy jeszcze w czasie trwania wizyty (lub chwilę po niej, co - nauczona doświadczeniem - zaczęłam z czasem weryfikować przy pomocy wizjera w drzwiach) zaglądali do koperty i wpisywali do kartoteki kwotę, którą otrzymali. Straciłam cierpliwość: tacy kapłani nie mają już wstępu do mojego mieszkania. Potrzebuję, pewnie jak większość katolików, rozmowy, a nie nadzoru i musztrowania.

***

Czy to, że praktykujący katolicy rezygnują z przyjmowania wizyty duszpasterskiej, powinno być traktowane przez duchownych jako alarmujący problem? - Dla wiernych zaangażowanych w praktykowanie swojej religii związek z Kościołem i tak zachodzi na co dzień - mówi Karol Kleczka. Zaznacza jednak, jak pozytywne skutki może przynieść spotkanie mniej aktywnych parafian z duchownymi. - Znam sytuację, w której przypadkowa wizyta stała się początkiem dla zawiązania silnego związku z parafią, wspólnotą. Wszystko zależy od samego księdza i od ludzi, którzy go przyjmują. Na pewno ważne są wzajemne zaufanie i szacunek - mówi i dodaje, że klucz do sukcesu stanowi "personalizacja oferty": - Najistotniejsze jest nawiązanie osobistej relacji z człowiekiem, którego się spotyka - dotyczy to zarówno duchownych, jak i wiernych.

CHCESZ DOSTAWAĆ WIĘCEJ DARMOWYCH REPORTAŻY, POGŁĘBIONYCH WYWIADÓW, CIEKAWYCH SYLWETEK - POLUB NAS NA FACEBOOKU



Mateusz Witkowski. Ur. 1989. Redaktor naczelny portalu Popmoderna.pl, stały współpracownik Gazeta.pl, Wirtualnej Polski i miesięcznika "Teraz Rock". Doktorant w Katedrze Krytyki Współczesnej Wydziału Polonistyki UJ. Interesuje się związkami między literaturą a popkulturą, brytyjską muzyką z lat 80. i 90. oraz włoskim futbolem. Współprowadzi fanpage Niedziele Polskie.