Fundacja, która za 100 mln euro sprzedała skarbowi państwa zbiory książąt Czartoryskich, w ciągu roku została bez grosza

Kiedy 29 grudnia 2016 r. minister kultury i dziedzictwa narodowego Piotr Gliński ogłosił, że skarb państwa stał się właścicielem kolekcji książąt Czartoryskich, krakowska Fundacja XX. Czartoryskich, na której konto za sprzedaż 86 tys. obiektów muzealnych, biblioteki i budynków ministerstwo przelało 100 mln euro, stała się jedną z najbogatszych instytucji kultury w kraju. Po trzech miesiącach dokonano zmian w statucie, bo główny cel, jakim była opieka nad kolekcją Czartoryskich, stał się nieaktualny i teraz fundacja postanowiła być mecenasem przedsięwzięć kulturalnych, naukowych oraz artystycznych, związanych głównie z historią rodziny Czartoryskich i rodzin z nią spokrewnionych. Po roku, 16 stycznia 2018 r., do krakowskiego sądu rejestrowego wpłynął wniosek o likwidację Fundacji XX. Czartoryskich z powodu braku pieniędzy na dalszą działalność. Jak można mieć pół miliarda złotych na koncie i w ciągu roku wszystko stracić?

Sąd czeka na dowody biedy

Jedynym dokumentem towarzyszącym wnioskowi o likwidację była uchwała rady Fundacji XX. Czartoryskich z 31 grudnia 2017 r. stwierdzająca, że „w wyniku wyczerpania środków finansowych i majątku Fundacji XX. Czartoryskich (…) Rada Fundacji postanawia rozwiązać Fundację po przeprowadzeniu likwidacji”. Do uchwały nie dołączono żadnego sprawozdania finansowego ani merytorycznego uzasadniającego biedę likwidowanej instytucji, dlatego sędzia Przemysław Biel, który słyszał, ile fundacja zarobiła na sprzedaży kolekcji, biblioteki i budynków, poprosił o dokumenty uzasadniające konieczność likwidacji.

W odpowiedzi prezes zarządu Fundacji Czartoryskich Maciej Radziwiłł przesłał oświadczenie: „Ja, niżej podpisany, działając jako likwidator Fundacji XX. Czartoryskich w Krakowie, oświadczam niniejszym, iż zaistniały przesłanki otwarcia likwidacji Fundacji, określone w treści art. 15 ust. 1 ustawy o fundacjach oraz art. 20a Statutu Fundacji w postaci wyczerpania środków finansowych i majątku fundacji. Fundacja dysponuje bowiem aktualnie jedynie środkami finansowymi przeznaczonymi na (…) na pokrycie uprzednio zaplanowanych wydatków Fundacji w czasie trwania likwidacji”.

Ale to też nie przekonało sędziego i 1 marca 2018 r. Sąd Rejonowy dla Krakowa-Śródmieścia, XI Wydział Gospodarczy KRS, napisał do Fundacji Czartoryskich: „Sąd postanawia ponownie wezwać wnioskodawcę o uzupełnienie braków wniosku poprzez przedłożenie dokumentów wykazujących zaistnienie ustawowych i statutowych przesłanek otwarcia likwidacji Fundacji, wyczerpania środków finansowych i majątku, w terminie 7 dni”. Odpowiedź jeszcze nie nadeszła.

Chciałem wybrać się do siedziby fundacji i poznać jej kłopoty finansowe, ale okazało się to niemożliwe. Na moją prośbę o spotkanie prezes Maciej Radziwiłł odpowiedział mi mejlem: „Jeżeli chodzi o odwiedzanie Fundacji, to jest to dosyć trudne, bo siedziba jej to jeden niewielki pokój użyczony przez Muzeum Narodowe w Krakowie. Całość majątku (środki trwałe i pozostałe książki i inne wydawnictwa) zostaną wkrótce przekazane na rzecz Muzeum Narodowego. Został naszą własnością niewielki posąg stojący przed muzeum. Zostanie on także przekazany na własność muzeum. Oczywiście całość majątku nieruchomego została darowana na rzecz Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, które z kolei przekazało ten majątek na rzecz Muzeum Narodowego w Krakowie. Całość kolekcji dzieł sztuki oraz biblioteka jest już własnością muzeum”.

Na pytanie o sprawy finansowe prezes Maciej Radziwiłł odpowiedział mi, że w ciągu ostatniego roku fundacja „nie prowadziła szerzej zakrojonej działalności operacyjnej” z wyjątkiem digitalizacji kolekcji i było to „ogromne i kosztowne przedsięwzięcie”. Prezes nie dodał, że ta digitalizacja była finansowana z grantu przyznanego poprzedniemu zarządowi przez Ministerstwo Cyfryzacji.

Poza tym, jak pisze prezes Radziwiłł, „zgodnie ze statutem Fundacja realizuje swoje cele także poprzez darowizny dla innych fundacji lub instytucji kultury. W czasie ostatnich 12 miesięcy Fundacja przekazała liczne darowizny na rzecz instytucji zajmujących się kulturą, nauką itd.”.

Tajna lista obdarowanych?

13 marca 2017 r. rada fundacji podjęła uchwałę o zmianie art. 7 statutu określającego cele fundacji. Sąd rejestrowy zmianę treści tego artykułu zaakceptował natychmiast, bo plany fundacji były bardzo szczytne i ważne dla polskiej kultury. Nowe cele to m.in.: wspieranie przedsięwzięć nakierowanych na oświatę i wychowanie oraz kulturę i sztukę, rozwijanie postaw patriotycznych, humanistycznych i prospołecznych, a także mających na celu upowszechnianie i ochronę dziedzictwa kulturalnego w Polsce i za granicą, ze szczególnym uwzględnieniem dziedzictwa Rzeczypospolitej związanego z rodzinami magnacko-arystokratycznymi (zwłaszcza z rodziną Czartoryskich lub rodzinami spokrewnionymi), ich spuścizną i historią, w szczególności poprzez wspieranie lub dofinansowanie:

• projektów naukowo-badawczych i wydawniczych realizowanych przez szkoły i uczelnie wyższe, instytuty naukowe oraz wydawnictwa, staży i praktyk dla uczniów i studentów, zakupu sprzętu niezbędnego do działalności szkół i uczelni;

• programów telewizyjnych i radiowych oraz wydawnictw o charakterze kulturalnym, naukowym, badawczym i edukacyjnym;

• stypendiów ułatwiających podjęcie nauki w Polsce osobom pochodzenia polskiego, a zamieszkałym poza jej terytorium, ze szczególnym uwzględnieniem osób pochodzących z obszarów byłych Kresów Wschodnich Rzeczypospolitej;

• projektów kulturalnych, naukowych i edukacyjnych realizowanych w szczególności w miejscowościach historycznie związanych z rodziną Czartoryskich lub rodzinami spokrewnionymi;

• renowacji i rewitalizacji obiektów zabytkowych ze szczególnym uwzględnieniem obiektów powiązanych z rodziną Czartoryskich lub z rodzinami spokrewnionymi.

Oprócz tego członkostwo w organizacjach zrzeszających fundacje polskie i zagraniczne o celach zbieżnych lub tożsamych z celami fundacji bądź wspieranie takich organizacji, jak również działania na rzecz organizacji, których celami są działalność naukowa, naukowo-techniczna, oświatowa, w tym polegająca na kształceniu studentów oraz kulturalna.

Na stronie internetowej fundacji prezes Radziwiłł ogłosił publicznie: „Fundacja XX. Czartoryskich w dalszym ciągu będzie wspierała historię rodziny Czartoryskich, a także upowszechniała wiedzę na ten temat. Dzięki uzyskanym środkom fundacja będzie mogła wspierać przedsięwzięcia mające za przedmiot oświatę i wychowanie oraz kulturę i sztukę, ale także te mające na celu upowszechnianie i ochronę dziedzictwa kulturalnego w Polsce i za granicą, w szczególności związanego z rodziną Czartoryskich i rodzin spokrewnionych. W planach jest wsparcie dla projektów o charakterze kulturowym i historycznym, uczących postaw patriotycznych, humanistycznych i prospołecznych”.

Po roku pytam prezesa Radziwiłła, kogo fundacja wsparła finansowo. Otrzymuję odpowiedź: „Wszystkie darowizny zostały przekazane podmiotom zajmującym się kulturą, nauką, działalnością charytatywną na działania zgodne z celami Fundacji XX. Czartoryskich. Fundacja nie należy do podmiotów objętych ustawą z 6 września 2001 roku o dostępie do informacji publicznej”.

Fundacja przez rok pomagała różnym instytucjom, przekazywała darowizny, ale jej zarząd nie powie komu. I koniec. Fundacje muszą publicznie się rozliczać tylko z dotacji państwowych, a 100 mln euro z naszych podatków najwidoczniej do tej kategorii nie zostało zaliczonych.

Czerwona lampka

Tego, że pieniądze ze sprzedaży kolekcji mogą wyparować, obawiali się członkowie poprzedniego zarządu fundacji, prof. Marian Wolski i Rafał Slaski. Z tego powodu podali się do dymisji. Ostrzegawcza czerwona lampka zapaliła się im, kiedy się dowiedzieli, że minister Piotr Gliński zaczął potajemne rozmowy z Adamem Karolem Czartoryskim, potomkiem założycieli kolekcji i szefem rady fundacji. Potem dotarł do nich list, w którym minister prosi Czartoryskiego o dyskrecję i nieinformowanie zarządu fundacji o negocjacjach. Kiedy wreszcie się dowiedzieli, że Adam Karol Czartoryski zażądał od resortu kultury przelania wynegocjowanej należności za sprzedaż zbiorów i budynków fundacji na swoje prywatne konto, uznali, że dalsze pełnienie powierzonej im funkcji nie ma sensu. Zbiory należały nie do Czartoryskiego, ale do osoby prawnej, czyli do fundacji. Pod umową sprzedaży podpisy musi złożyć zarząd fundacji, a nie Czartoryski. Tymczasem minister Gliński zwraca się do „ekscelencji”, bo tak tytułuje Adama Karola Czartoryskiego, z prośbą o dyskrecję, gdyż nie chce, aby o sprawie dowiedział się zarząd fundacji, i o „kierowanie korespondencji w niniejszej sprawie bezpośrednio do mnie, nie angażując w ten proces zarządu Fundacji”.

Później sprawy potoczyły się błyskawicznie. 23 grudnia 2016 r. rezygnację złożyli prof. Marian Wolski i Rafał Slaski, motywując swoją decyzję utratą zaufania do fundatora. 27 grudnia rada fundacji powołała nowy zarząd, w skład którego weszli Jan Lubomirski-Lanckoroński i Maciej Radziwiłł, brat Konstantego, ministra zdrowia w rządzie Beaty Szydło. 29 grudnia nowi członkowie zarządu, niezwiązani wcześniej z fundacją, podpisali się pod transakcją z ministerstwem na kwotę 100 mln euro. Do tego dodano jeszcze 20 mln zł za zamek w Gołuchowie, choć krakowska fundacja nigdy nie była właścicielem tego obiektu. Niemniej jednak ministerstwo powiązało te dwie transakcje. Następnego dnia pieniądze były już na otwartym w tym celu subkoncie fundacji. Wszystko bez inwentaryzacji i wyceny majątku.

Muzeum Narodowe w Krakowie stało się właścicielem Muzeum i Biblioteki Czartoryskich, przejęło wszystkie budynki, w których te zbiory się znajdowały, a Fundacja Czartoryskich dokonała zmiany statutu, deklarując współpracę z muzeum, uzupełnianie zbiorów, dokonywanie zakupów, konserwację obiektów i wspieranie wszelkich wydarzeń z zakresu kultury i sztuki, finansowanie badań naukowych, fundowanie stypendiów. Tymczasem po roku okazało się, że te deklaracje są nic niewarte, bo fundacja nie ma pieniędzy i musi zostać zlikwidowana. Sąd teraz czeka na przedstawienie dowodów, że bieda zmusiła fundację do likwidacji.

Gdzie te miliony?

Zgodnie z art. 20a aktualnego statutu Fundacji Czartoryskich „w razie osiągnięcia celu, do którego Fundacja została utworzona, Fundacja podlega likwidacji, zaś o przeznaczeniu jej środków majątkowych zadecyduje Rada Fundacji (…) z zastrzeżeniem, że powinien to być cel związany z kulturą, sztuką lub ochroną zabytków”. Tymczasem w uchwale rady z 31 grudnia 2017 r. jest tylko mowa o „wyczerpaniu środków finansowych”, czyli nie ma co dzielić ani komukolwiek przekazywać, bo fundacja nie ma już żadnego majątku ani pieniędzy. Krakowski sąd czeka teraz na przedstawienie przez likwidatora, Macieja Radziwiłła, wszystkich wydatków, bo samo jego oświadczenie o braku funduszy nie ma żadnego znaczenia. Wiceminister kultury Jarosław Sellin zapytany rok temu przez dziennikarzy, na co Fundacja Czartoryskich wyda te 100 mln euro, odpowiedział, że to już ministerstwa nie interesuje. Odpowiedź dość dziwna, bo to ono przecież sprawuje nadzór nad fundacją.

W skład rady fundacji wchodzi pięć osób. Prezesem jest urodzony w Hiszpanii Adán Carlos Jesús María José Czartoryski y de Bórbon-Dos Sicilias, czyli Adam Karol Czartoryski Burbon, spowinowacony przez matkę Marię Dolores z byłym królem Hiszpanii Juanem Carlosem. Studia skończył w Anglii. Bardziej niż dziełami sztuki interesował się sportem, startował w zawodach jako zapaśnik, jest znany jako wielki miłośnik ładnych samochodów, po polsku mówi dość słabo. W radzie są też jego żona Josette Calil Czartoryski Bórbon i córka Tamara.

Poza nimi w radzie fundacji są jeszcze dwie osoby mieszkające w Polsce – Michał Sobański, specjalizujący się w odzyskiwaniu nieruchomości warszawskich, oraz Kasper Krasicki, właściciel agencji PR Art-Media. Prezesem zarządu i równocześnie likwidatorem jest Maciej Radziwiłł.

Nie udało mi się dowiedzieć, na czym polegała działalność Fundacji Czartoryskich, od czasu gdy ta instytucja stała się sponsorem wydarzeń kulturalnych i naukowych, ile zorganizowała konferencji i odczytów, jakie prace naukowe sponsorowała i ile osób otrzymało stypendia. Może to wszystko zostanie przedstawione w sprawozdaniu, na które czeka sąd. Co zrobiła ta fundacja poza sponsorowanymi artykułami w „Gazecie Polskiej”, opracowanymi przez wspomnianą agencję Art-Media, a przedstawiającymi wizerunki rodów arystokratycznych – Radziwiłłów, Lubomirskich, Czartoryskich, Krasickich, Sobańskich?

Natomiast zarówno prezes zarządu Maciej Radziwiłł, jak i członek rady Kasper Krasicki byli w ostatnim czasie bardzo aktywni w zakładaniu innych fundacji. W lutym 2017 r. Maciej Radziwiłł zarejestrował Fundację Trzy Trąby. Prezesem zarządu została jego córka Izabella, a w trzyosobowej radzie fundacji znaleźli się on sam, jego żona i syn. W kwietniu 2017 r. Kasper Krasicki zarejestrował Fundację Krasickich z Leska i objął funkcję członka rady fundacji wraz z Michałem Sobańskim. A ten ostatni oprócz zasiadania w radzie Fundacji XX. Czartoryskich jest też prezesem zarządu Fundacji im. Feliksa hr. Sobańskiego. Nie twierdzę, że ta pajęczyna różnych fundacji, w których przewijają się te same osoby, mogła doprowadzić Fundację Czartoryskich do kryzysu. Nie znam sprawozdania finansowego fundacji za ubiegły rok, ale z pewnością sąd rejestrowy będzie usiłował to sprawdzić. Mnie tych 100 mln euro nie udało się znaleźć.