8 marca 2020, godz. 09:00 (23 opinie) autor: Michał Ślubowski

Najnowszy artukuł na ten temat

Czarnoskóry marynarz szukał wolności w Gdańsku

XVIII-wieczny Gdańsk widziany z Biskupiej Górki.

W 1734 roku w Londynie ukazała się niewielka książka, której pełny tytuł brzmiał "Szczegółowe opisanie miasta Gdańska: jego fortyfikacji, zasięgu, handlu, spichrzów, ulic, publicznych i prywatnych budynków, rzeki, nabrzeża, władzy, kar, sił zbrojnych, religii i kościołów, z wieloma innymi osobliwościami wartymi uwagi". Anonimowy autor podpisał się zaś w następujący sposób: napisane przez angielskiego kupca, który niedawno tutaj przebywał.

Oblężenie Gdańska w 1734 r. odbiło się w Europie szerokim echem

Panorama przedstawiająca oblężenie Gdańska przez armię rosyjską w 1734 r.

Nieszczęśliwe przypadki, które spadły na to miasto przez oblężenie sprzymierzonych sił Sasów i Rosjan, działających w imieniu elektora Saksonii, który ma już nad oponentami wielką przewagę, oraz dalszy los miasta, które zwróciło na siebie uwagę całej Europy, popchnęły mnie do powrotu do moich własnych luźnych wspomnień, które mam z mojego pobytu w tym mieście przed jedenastoma laty.

Fragmenty mapy Gdańska i okolic z 1720 roku.

1. Wielka Zachodnia Brama, zwana Bramą Douglassa

Wielka Brama lub inaczej Zachodnia Brama została zbudowana w 1688 roku z kamiennych ciosów. Umieszczono na niej miejski herb, zaś po bokach są dwa sklepione przejścia stworzone dla bezpieczeństwa tych, którzy poruszają się pieszo. Swoją siłą oraz pięknem brama ustępuje jedynie kilku w Europie. Prowadzi do niej duży most zwodzony, puszczony nad zewnętrzną fosą. Jest on podnoszony, zaś bramy zamykane (podobnie jak reszta tych, które prowadzą do miasta) zarówno zimą, jak i latem o określonych godzinach. Przemijanie czasu jest zaznaczone specjalnym dźwiękiem dzwonu dla tych wszystkich, którzy znajdują się za murami. Dzwon bije przez pół godziny, a podczas tego czasu kompania oficerów trzyma straż na moście.

Wygląd Bramy Wyżynnej w drugiej połowie XVIII wieku. Grafika Matthaeusa Deischa, z lat 1761-1765.

Po wewnętrznej stronie znajduje się z kolei hufiec jeźdźców z obnażonymi mieczami, którzy są zwróceni twarzami w stronę piechurów z odwachu, pełniącymi służbę. W niewielkiej odległości od bramy znajduje się kilka dział, z których zwisają podpalone lonty. Taki jest codzienny, półgodzinny ceremoniał przy zamykaniu bramy. Trudno w to uwierzyć, jak zaskakująco wielka jest liczba powozów oraz pieszych (przede wszystkim w niedziele oraz święta), wracających ze swojego odpoczynku poza miastem z wielkim pośpiechem podczas tych ostatnich trzydziestu minut, aby zdążyć przed zamknięciem. Po tym czasie pod żadnym pozorem nie ma wejścia dla nikogo.



Potocznie nazywa się ten gmach Wielką Bramą, chociaż poprawna nazwa to Brama Douglassa: ku pamięci Szkota o tym nazwisku, który pomógł miastu w czasie wielkiego niebezpieczeństwa. Na południe od miasta znajdują się największe przedmieścia, nazywane Szkocją.

Skąd ten Douglass?

Henryk IV Lancaster, król Anglii w latach 1399 - 1413, odwiedził Gdańsk w roku 1390, gdy dołączył do krucjaty przeciwko Litwinom organizowanej przez Krzyżaków.

2. Więzienie

Niedaleko Wielkiej Bramy jest publiczne więzienie - masywna kwadratowa wieża, pięknie pokryta miedzią. Stoi samotnie na przestrzeni prowadzącej do "Dominika".

Odwach, czyli wartownia, przy Wieży Więziennej, będącej częścią zespołu przedbramia w Gdańsku. Rysunek Matthaeusa Deischa z lat 1761-1765.

3. Dominik

Plac świętego Dominika jest niczym innym jak dużą przestrzenią, znajdującą się po lewej stronie od Wieży. Tutaj co roku odbywa się wielki targ, który nazywa się tutaj "Dantz Dominick".

Targ Węglowy ok. roku 1780. Po lewej fasada Zbrojowni, w środku Wieża Więzienna, po prawej widoczna Biskupia Górka. Obraz Balthasara Friedricha Leizela, na podstawie obrazu Matthaeusa Deischa.

5. Ratusz

Rath, czyli ratusz, jest dużym, starożytnym gotyckim gmachem, leżącym na końcu ulicy Długiej. Jego bryła częściowo graniczy z "Gross Hoff" / "Great Court"

Ratusz Głównego Miasta na grafice Balthasara Friedricha Leizela, około 1780.

Czas publikacji książki nie był dziełem przypadku. Odpowiadała ona na zapotrzebowanie czytelników, łaknących wieści z frontu wojny o polską sukcesję - połączone siły Rosji, Saksonii i lojalistów wiernych Augustowi III walczyły z siłami wiernymi Stanisławowi Leszczyńskiemu, popieranemu przez Francję i Szwecję.W epoce Oświecenia ludzie - a wraz z nimi nowiny - podróżowali coraz szybciej. Rósł również głód informacji, zaspokajany między innymi przez coraz bardziej dynamiczny rozwój prasy. Pewien brytyjski kupiec chcąc zaspokoić ciekawość swoich krajanów (i być może na nich zarobić), wydał książkę, w której opisał swoje wrażenia z pobytu w Gdańsku w 1723 roku.Autor we wstępie opisuje motywy, które pchnęły go do sięgnięcia po pióro:jest nie tylko dziełkiem z pogranicza geografii, historii i prasy - jego forma i treść przypominają coś, co moglibyśmy nazwać przewodnikiem turystycznym. Opis miasta i jego zabytków jest plastyczny; Anglik umieszcza w nim nawet praktyczne wskazówki dla swoich rodaków, takie jak wymienienie gospód, czy angielskich instytucji funkcjonujących w Gdańsku.W pierwszych artykułach z, wraz z autorem relacji przespacerujemy się Drogą Królewską, aby poznać dziewięć wybitnych miejsc w Gdańsku, które podróżnik wymienił w swoich zapiskach. W kolejnych tekstach przypatrzymy się między gdańskim rozrywkom w XVIII wieku, pierwszym kawiarniom, przedmieściom, fortyfikacjom oraz wsiom znajdujących się w pobliżu miasta.Swoją pierwszą wyprawę do XVIII-wiecznego Gdańska zaczniemy od najważniejszego wjazdu do miasta: od Bramy Wyżynnej.Rzeczywiście,znajdowała się w zachodnim odcinku miejskich wałów. Jednak autor relacji już na wstępie pomylił się o, bagatela, sto lat - budynek zyskał swoją ostateczną formę w 1588 roku, kiedy słynnyzakończył swoje prace nad surową formąNa starych rycinach dobrze widać pomost prowadzący do głównego przejazdu oraz do dwóch przelotów przeznaczonych dla pieszych. Na przedstawieniach widoczne są również łańcuchy, które służyły do podnoszenia mostów. Elementem tego mechanizmu była również drewniana konstrukcja na środku z czterema belkami oraz przeciwwagami.W tej części relacji najbardziej interesująca jest wzmianka o Bramie Douglassa - to nieco anegdotyczne miano wielokrotnie pojawia się w relacjach podróżników pochodzących z Wysp Brytyjskich. Oczywiście nigdy Brama Wyżynna nie miała takiej nazwy. Skąd więc przekonanie Brytyjczyka o Bramie Douglassa?Korzeni tej opowieści należy szukać jeszcze w średniowieczu. Gdy Gdańsk był portem państwa Zakonu Krzyżackiego, w mieście pojawiało się wielu rycerzy z Europy Zachodniej, którzy odpowiedzieli na wezwanie Krzyżaków do ich krucjaty przeciwko Litwinom. Do krzyżowców należał chociażby, który w 1390 roku przybył do Gdańska.W tym czasie nad Motławą znalazł się również szkocki rycerz, sir William Douglas z Nithsdale . Krzyżowiec nie był pierwszym lepszym wojakiem, ponieważ jego żona była szkocką księżniczką, córką króla- według legendy, o jej rękę starał się sam król Francji.Dokładnie w tym samym czasie w Gdańsku przebywał Anglik, zarządca zamku w Carlisle. Pech chciał, że kilka lat wcześniej Douglas oblegał gród, którym opiekował się Clifford podczas jednej z wielu średniowiecznych angielsko-szkockich wojen. Rycerze skoczyli sobie do gardeł w Gdańsku (według jednej wersji na Długim Pobrzeżu, według drugiej: na moście prowadzącym do głównej bramy). Z tego pojedynku zwycięsko wyszedł Clifford, który tknięty wyrzutami sumienia, wyruszył w pielgrzymkę i zmarł niedługo później na jednej z wysepek Morza Śródziemnego.To wydarzenie dało początek późniejszej opowieści o. Bardzo prawdopodobne, że duży wpływ na jej tworzenie oraz rozpowszechnianie mieli sami Szkoci, którzy już od średniowiecza pojawiali się w Gdańsku w roli kupców i najemników - być może legenda o bohaterskim Szkocie miała sprawić, że gdańscy mieszczanie łaskawszym okiem spojrzą na przybyszów z Wysp Brytyjskich, oraz będą respektować legendarne przywileje ich przodków. Opowieść ta jest taka mocno zakorzeniona, że pewien szkocki publicysta przywołał ją w swojej książce z 2006 roku!Kolejnym obiektem opisywanym przez Brytyjczyka jest. Tutaj osadzano złapanych przestępców. Ci, którzy zostali skazani na karę śmierci, byli wrzucani do jednej z trzech ciemnych, wilgotnych cel leżących blisko przejścia do Katowni. Miały one własne nazwy: Lis, Zając oraz Kain i Abel (). Ich położenie nie było dziełem przypadku - w budynku Katowni za pomocą tortur wymuszano zeznania, ponieważ przyznanie się do winy traktowano jako królową dowodów.Miejski pręgierz został przeniesiony zna ścianę Wieży na początku XVII wieku - jest to zachowana do dzisiaj kamienna konsola. Miejsce nie zostało wybrane przypadkowo. W zamierzeniu władzy jak najwięcej ludzi miało zobaczyć wymierzanie kary, więc umiejscowiono pręgierz w najbliższym sąsiedztwie głównego wjazdu do miasta. Z tego samego powodu kara odbywała się wtedy, kiedy ruch w mieście był największy.Kara była wymierzana na drewnianej platformie, na którą wchodzono przez niewielkie drzwi w murze, których ślady możemy zauważyć po lewej stronie od pręgierza również dzisiaj. Publiczna chłosta jako samodzielna kara była wymierzana stosunkowo rzadko i za niewielkie przewinienia. Najczęściej była jednak karą dodatkową, z którą wiązało się dożywotnie wygnanie z miasta.Anglik nie mylił się również co do ścinania mieczem. Przy północnej ścianie Wieży ścinano głowy ludzi, którzy nie posiadali miejskiego obywatelstwa lub nie byli szlachcicami. Dla tych dwóch grup zarezerwowane było bardziej prestiżowe miejsce: przed Dworem Artusa.to oczywiście. Jednak angielski podróżnik nie pomylił się w nazewnictwie, ponieważ obie nazwy były stosowane wymiennie: i tak na mapie autorstwa, zmieszczonej w słynnej książcez 1687 roku, widnieje nazwa: plac Dominika.Niekiedy obu terminów używano równocześnie - na planiez 1822 roku jako Targ Węglowy () określona jest wschodnia część przestrzeni, zachodnia zaś to plac Dominikański ().Podczas trwania jarmarku św. Dominika , serce miasta znajdowało się właśnie tutaj, na Targu Węglowym. Tłumy przewijały się między budami i straganami, a ludzie targowali się w dziesiątkach języków pochylając się nad wyrobami lokalnego i obcego rzemiosła. Tutaj można było kupić najlepsze meble, skrzynie, naczynia, beczki, powrozy. Dbający o modę mogli zaopatrzyć się w nowe ubrania, wyroby skórzane oraz kapelusze. Sprzedawano także noże czy gwoździe.Ręce zacierali również piekarze, ciastkarze oraz browarnicy. Wypieki szybko znikały w brzuchach wygłodniałych kupców i nabywców, zapijane prawdziwym morzem dobrego, jopejskiego piwa. Ci, którzy byli spragnieni dalszych zabaw i hulanek, sięgali po gdańskie wódki i miody, przywiezione z głębi kraju.(czyli, która zostanie opisana przy okazji miejskich fortyfikacji), znajdujemy się podNa samym początku należy wyjaśnić dosyć dziwne pojęcia(oraz angielski), którymi posłużył się autor relacji. Nie jest to Dwór Artusa , bowiem ten opisany jest jako leżący przy północno-zachodnim skrajuMusi zatem chodzić o. Zarówno dolnoniemieckie słowo, jak i angielskie, mogą oznaczać dwór oraz sąd. Oba mają też inne znaczenie: dziedziniec, podwórze, przestrzeń. Ten fragment miasta jest więc tutaj opisany jako duża przestrzeń, otoczona budynkami.W słowniku przygotowanym przez Uniwersytet w Cambridge można znaleźć wśród definicji słowa, również taką:Trzy miasta wymienione przez Anglika tooraz. Co ciekawe, błędnie tłumaczy nazwę tego pierwszego, nazywając tą część Gdańska- w jego relacji błędnie zapisujejako, i za tą pomyłką wywodzi nazwę od niemieckiego słowa oznaczającego. Kupiec myli się również co do liczby ratuszy - Stare Przedmieście nie było nigdy osobnym organizmem miejskim, nie posiadało więc osobnego gmachu dla swoich władz.Mając za sobą zawiłości językowe, możemy przyjrzeć się Ratuszowi. Nic dziwnego, że ratuszowa wieża zrobiła na podróżniku wielkie wrażenie - kilkudziesięciometrowa konstrukcja była (i jest po dziś dzień) najbardziej charakterystycznym elementem gdańskiej panoramy obok wieży kościoła Mariackiego.Mechaniczny zegar na wieży ratuszowej znajdował się już w XV wieku. W kolejnym stuleciu, wraz z pięknym renesansowym hełmem, Ratusz zyskał nowy zegar. Jego forma robiła wielkie wrażenie - tarcza była ozdobiona wyobrażeniem złota oraz czystym złotem.W tym samym czasie zamontowano również w Ratuszu carillon, czyli zestaw dzwonów, które grają co godzinę, o których wspomniał opisał. Instrument składał się z czternastu dzwonów, które były sprowadzone na specjalnie zamówienie z niderlandzkiej Brabancji, gdzie zostały odlane przez mistrza ludwisarskiego. Rzeczywiście, gdański carillon co godzinę cieszył mieszkańców oraz gości pięknem swojej melodii.