Sinds een aantal jaren zit in Portugal een ‘linkse’ regering gesteund door officieel communisten en democratisch socialisten welke veel prijs oogst van linkse activisten en politici. Cornelis van Vliet ziet vooral misplaatste hoop in een burgerlijk theaterspel.



Europa stortte in 2009 in een diepe economische recessie. Het kapitalistische systeem, wat tot dan kon groeien door financiële speculatie en het vernietigen van arbeiders verworvenheden, kwam hierbij tot een pijnlijke stilstand. Regeringen bezuinigden erop los en vrijwel heel Europa lag in een diepe recessie. Deze economische stagnatie zorgde voor serieuze politieke verschuivingen, zoals bijvoorbeeld de verkiezing van het radicaal linkse Syriza in Griekenland.



In deze context vindt er ook een vergelijkbare politieke verschuiving plaats in een ander zuidelijk EU-land; Portugal. De tot dan toe dominante rechtse coalitie voert massaal bezuinigingsbeleid door en daalt sterk in populariteit. Op aandringen van de radicaal-linkse oppositiepartij Bloco de Esquerda, het Links Blok, gaat de Partido Socialista, de sociaaldemocratische partij, een onderhandelingsproces aan met het Links Blok en de Communisten.

Na een flinke dosis achterkamerpolitiek komt er een minderheidsregering geleid door de Partido Socialista, met kritische steun van het Links Blok en de Communisten. Die laatste partijen verlenen alleen hun steun op basis van een aantal in te winnen sociale eisen (verbeteren sociale zekerheid, liberalisering stoppen en pensioenen verhogen).[1] De Socialisten en Communisten kunnen zo (in hun ogen) zich constructief opstellen en tegelijkertijd hun onafhankelijkheid behouden door alleen links beleid steunen.[2]

Deze Portugese context lijkt veel op de Griekse situatie, waar radicaal-links ook aan politieke relevantie won. In allebei de landen worden ogenschijnlijk radicaal-linkse regeringen verkozen die een fundamenteel andere politiek voor zich zien. Op hetzelfde moment dat Griekenland echter op een ramkoers ligt met de EU en gebukt gaat onder keiharde bezuinigingen lijkt het alsof Portugal een alternatief pad heeft gevonden.

Dit alternatieve pad, ook wel spottend de “Geringonca” (de constructie) genoemd, wordt al snel in linkse media en kringen geroemd. Bekende links-liberale publicaties als The Guardian en The New Statesman plaatsen de constructie in een sterk positief daglicht.[3] Ook Europese politici, van Mélenchon tot Asscher, noemen het Portugese pad in hun retoriek als een succesvol alternatief op rechtse machten. Deze constructie zou volgens deze groepen niet alleen gebroken hebben met de bezuinigings dogma’s van de Troika maar zou ook neerkomen op een vorm van harmonieuze en succesvolle linkse samenwerking. Portugal is door de Geringonca van een rechts in een links bolwerk veranderd.[4] De altijd aanwezige roep om linkse eenheid zou in Portugal een prachtig praktijkvoorbeeld hebben gevonden.

Sprookje of succesverhaal?

Deze praktijk blijkt echter weerbarstiger. Het verbond heeft in de realiteit niet gebroken met het bezuinigingsbeleid en de communisten en socialisten zitten vast tussen de Troika en de dominante Partido Socialista. Links verkijkt zich hierbij op de situatie en projecteert zijn eigen droomwereld van linkse samenwerking en een breuk met het neoliberalisme op de Portugese context, waardoor de realiteit verdraaid wordt tot een sprookjesverhaal. Als wij als radicaal-links een werkelijk kritische visie op het “succesverhaal” van Portugal willen formuleren, moeten de feiten op tafel komen.

Allereerst moet er hierbij context gegeven worden aan de politieke situatie die er voor ons ligt. Een eerste blik op het Portugese speelveld kan het idee wekken dat er sprake is van een sterk linkse traditie en meerderheid in de landelijke politiek. Dit kan gelinkt worden aan de Anjerrevolutie in de Jaren ‘70 waarbij een volksbeweging in combinatie met links-revolutionaire militairen de toenmalige dictatuur omver wierpen.

De realiteit laat echter zien dat (radicaal-)links nooit goed voet aan de grond heeft gekregen in Portugal. Ondanks het feit dat de Anjerrevolutie een belangrijke stempel heeft gedrukt op de Portugese politiek wordt het land nog steeds grotendeels gedomineerd door (rechtse/linkse) centrumpartijen. Hierbij heeft bijvoorbeeld de dominante liberaal-conservatieve partij de naam “sociaaldemocraten”, wat de illusie zou kunnen wekken dat zij een enigszins links karakter zouden hebben. In de praktijk is deze naam alleen een inhoudsloze campagneterm, bedoeld om een claim te leggen op de erfenis van de Anjer-revolutie.

Het politieke speelveld wordt nog complexer wanneer wij gaan kijken naar de andere politieke partij die in het linkse verbond de leidende rol heeft. Dit is de Partido Socialista, die het best gelabeld kunnen worden als gematigde sociaaldemocraten. Het feit dat deze partij een rol speelde in de Anjer-revolutie en zichzelf nog een “socialistische” partij noemt wekt de indruk dat het een soort Portugese SP zou zijn met meer politieke slagkracht. De werkelijkheid laat echter zien dat deze partij al sinds zijn eerste kans als regeringspartij een fors proces van verrechtsing heeft doorgemaakt en dat dit in de jaren ‘90 is doorgezet. Enig overgebleven radicaal kader is allang gevlucht naar het Links Blok, de Communisten of een andere splinterorganisatie, waardoor er niet meer te spreken valt van een partij met een serieus links karakter.[5]

Dat men zou kunnen spreken van Portugal als een links bolwerk is dan ook een grof misverstand. De enige noemenswaardige linkse partijen in het parlement; het Links Blok, de Communisten en de groene partijen, zijn in het gehele tijdperk van democratie niet boven een stemmenwinst van rond de 20 procent uitgekomen.[6]

Gezien deze verrechtsing van de Portugese politiek en de dominantie van liberale partijen is het dan ook niet heel raar dat het land niet bijzonder sociaal is georganiseerd. Van (uitgebreide) sociale zekerheden is maar in beperkte mate te spreken, de arbeidsmarkt is door en door geflexibiliseerd en de sociale huursector bedraagt in totaal maar een schokkende 2 procent van de totale huurvoorraad. Tegelijkertijd is de economie steeds meer afhankelijk geworden van een giftige cocktail van toerisme en loonmatiging sinds toetreding tot de Europese Unie.[7]

Gezien de belabberde staat van de sociale zekerheid en publieke sector in Portugal kan je spreken van een land wat veel privatisering en liberalisering te verduren heeft gehad. In hoeverre deze sociale afbraak een halt toe is geroepen zou een goed criterium zijn om te toetsen of de appeasementpolitiek van het Links Blok en de Communisten heeft gewerkt.

De linkse “modelstaat”

Optimisten benadrukken dat het land een serieuze daling in werkloosheid heeft gerealiseerd en zijn begrotingstekort heeft teruggebracht naar de Europese normen. Tegelijkertijd zijn vrijwel alle eisen die het Links Blok en de Communisten stelden aan de PS ingewilligd. Hier bovenop zijn er ook uitbreidingen geweest in gratis onderwijs en andere sociale voorzieningen.[8]

Maar net als voor de partijnamen geldt hier het principe: schijn bedriegt. Deze zogenaamde linkse omwenteling en “breuk” met het bezuinigingsbeleid zijn namelijk in de praktijk niet meer dan een simpele boekhouders truc. Vrijwel elke euro die de minderheidsregering van de PS heeft uitgegeven aan sociale doelen is namelijk gecompenseerd met een evenredige bezuiniging.

Om te voldoen aan Europese begrotingsdoelen is er ook onder de Geringonca massaal bezuinigd op publieke voorzieningen en is economische deregulering maar in beperkte mate een halt toe geroepen. Publieke investeringen zijn zo drastisch gedaald dat er zelfs sprake is van een historisch dieptepunt. Een “socialistische” regering, gesteund door een verbond van voormalige Marxisten en de Communistische partij, is nu dus verantwoordelijk voor een nog grotere sanering dan rechts Portugal ooit heeft kunnen dromen.[9]

De lijst van afbraakpolitiek die de PS heeft voortgezet is bijna te lang om op te noemen. Zo kampt Portugal sinds het dereguleren van milieubeleid en het verder kapot bezuinigen van de brandweervoorzieningen met grootschalige bosbranden en ontbossing. Ook heeft PS de staatsmacht gebruikt om grote stakingen te breken zoals die van de Portugese brandstoftruckers en havenarbeiders.

Huisvestingsactivisten die huurdersrechtencampagnes organiseren lopen ook tegen het rampenbeleid van de PS aan. Gemeenteraden in handen van de PS geven projectontwikkelaars de vrije ruimte en de landelijke regering heeft zelf een speciale subsidie ontworpen om buitenlandse investeerders te stimuleren om te speculeren op de Portugese huisvestingsmarkt.[10]

Dit alles gaat samen met een vorm van economische groei die zeker niet duurzaam te noemen is. Een nieuwe toerisme golf, een lagere olieprijs en stijgende exports zijn de belangrijkste drijfveren achter de huidige hernieuwde economische opleving; niet een stijging van consumptie of publieke investeringen. Dat Portugal een succes zou zijn door de breuk van de overheid met bezuinigingsbeleid is dan ook een sprookjesverhaal. Het is een mythe die in stand gehouden wordt door de PS om zijn legitimiteit te behouden en die maar al te graag door gewillige linkse naïevelingen wordt overgenomen.

De rol waar wij als communisten echter het meest geïnteresseerd in zijn is die van de meest linkerflank van de Portugese politiek. Voor het begin van de Geringonca waren het Links Blok en de Communisten de belangrijkste linkse oppositiegroepen tegen zowel de Partido Socialista als de liberale regeringen. De Communistische partij heeft sterke wortels in de Portugese vakbeweging en in andere sociale bewegingen. Het Links Blok ontstond daarnaast in 1999 als een samenwerkingsverband tussen verschillende marxistische en democratisch-socialistische groeperingen en heeft zich sindsdien geprofileerd als een (radicaal-)links, progressief alternatief op de verrechtste Partido Socialista.[11]

Tijdens de economische crisis van 2008 was er een politieke situatie waarin de regerende rechtse partijen zich genoodzaakt zagen om een bruut bezuinigingsbeleid door te voeren, opgelegd door de omstandigheden van de crisis en financiële instituten. Deze instituten (het IMF, de ECB etc.) eisten in Portugal de invoering van meer afbraakbeleid om de staatsschuld omlaag te houden, zoals het verkopen van publieke voorzieningen en het bezuinigen op sociale zekerheid. Gezien de onpopulariteit van deze maatregelen wist de PS aan stemmen te winnen in zowel de lokale als de Europese verkiezingen, waardoor de optie op tafel lag voor een linksere optie in de vorm van een coalitie of een minderheidsregering.

Het initiatief hiervoor kwam allereerst vanuit het Links Blok. Alhoewel de PS in de aanloop naar de nationale verkiezingen zich vrij consistent had afgezet tegen zijn linkse opponenten (die wilden namelijk “radicaal-linkse chaos”) besloot het Links Blok een voorstel te doen voor een links verbond. Hierbij zouden het Links Blok en eventueel de Communisten steun verlenen aan een PS regering mits die wat van zijn neoliberale programmapunten zou opgeven. De redenering achter deze strategie vanuit het Links Blok was dat ze hierdoor zonder hun eigen politieke karakter op te geven electoraal mee konden profiteren van de eis vanuit de bevolking voor een anti-afbraak regering.

Dit bleek een gouden kans voor de sociaaldemocraten om een positie van dominantie te realiseren in de Portugese politiek. Het Links Blok speelde hiermee zo onbedoeld een grote rol in het garanderen van deze kans. Zich na de verkiezingen scharen achter een verbond met rechts was namelijk voor de PS riskant, gezien de associatie van die laatste met bezuinigingspolitiek. Het verzoek voor een verbond vanuit links was dus een ideaal moment voor PS om zichzelf te kunnen profileren als de reddende anti-bezuinigingspartij in ruil voor het inwilligen van wat kleine sociale eisen.

Verdere steun kwam van de Europese Troika die op dat moment koste wat kost een nieuwe Syriza wilden voorkomen. Door de nieuwe Portugese regering van gematigde sociaaldemocraten wat kleine fiscale ruimte te geven kon de PS hier en daar wat sociale eisen inwilligen zonder te breken met Europees beleid. Dit gaf de EU een regering die zich vrijwel volledig onderwierp aan alle eisen van de Troika terwijl de PS zo zijn legitimiteit als anti-bezuinigingspartij kon onderbouwen. Zonder ook maar significant van ideologische positie te veranderen wist de PS zo een serieuze basis van steun te winnen onder kiezers.

De positie waar het Links Blok en de Communisten zich nu in verkeren is ronduit ongemakkelijk te noemen. In ruil voor wat kleinere concessies zijn zij gecoöpteerd in het steunen van een de facto centristische regering. Hierbij zijn ze uiteraard niet gebonden aan de limitaties van een coalitie maar stemmen ze wel mee met begrotingen en zien zij zich genoodzaakt hun kritische houding tegenover de PS te matigen. Ook schrijven ze mee met beleid en zijn de linkse partijleiders sterk verbonden met de PS regering via achterkamertjespolitiek omtrent de afstemming van beleid.[12]

Tegelijkertijd zijn in het Links Blok de interne discussie-kanalen strakker aangetrokken en zitten ook de kritischere leden vast tussen reformistische facties. De partij begon hierbij als een verzameling van verschillende linkse groeperingen, waaronder Trotskisten en Democratische Socialisten, die na een gefaalde referendum campagne besloten om samen verder te gaan in de strijd voor een socialistisch alternatief.

Er kan gesproken worden van wat theoreticus Mike Macnair een “unity at all costs” strategie noemt, waarbij radicaal-linksere facties samen optrekken met reformisten om strategische doelen en groei te bereiken.[13] Het Links Blok is hierin een casus voor de problematische kant van deze constructies. De radicaal-linkse facties in het Linkse Blok zitten nu in een minderheidspositie en zijn genoodzaakt om mee te doen met de uitvoering van de Geringonca. Een recente motie vanuit deze factie om de Geringonca op te zeggen en het principe van oppositie weer op te nemen werd dan ook met een ruime meerderheid verworpen.[14] Verschillende facties die ook kritisch waren op de ingezette verrechtsing hebben zichzelf inmiddels afgesplitst tot electoraal irrelevante clubjes. Zo zitten de overgebleven radicaal-linkse groepen in het Links Blok vast in een partij die in rap tempo verrechtst en zich politiek afhankelijk maakt van burgerlijke partijen.

Links heeft in Portugal gekozen voor het inwinnen van wat kleine sociale eisen via een verbinding met centristen, in plaats van een verbinding met bewegingen. Van een succesvol voorbeeld van “linkse samenwerking” is dus geen sprake, gezien de partijtop van het Links Blok en de Communisten hun politieke programma’s uitverkopen voor steun aan saneringsbeleid in rood pakpapier. Electoraal gezien heeft dat ervoor gezorgd dat beide partijen voorbij gestormd zijn door de PS en bij de recente verkiezingen stagneerden (Links Blok) of zelfs sterk daalden (Communisten).

Intern lijkt er geen duidelijke strategische visie te zijn om uit deze centristische houdgreep te breken, of hoe er aan politieke relevantie gewonnen kan worden. Men kan zijn twijfels hebben over in hoeverre Links Blok en de Communisten bijvoorbeeld nog leidend kunnen zijn in het organiseren van de strijd tegen afbraakbeleid wanneer zij zelf aan die knoppen draaien. Zeker het Links Blok heeft hier het probleem dat ze, vermoedelijk ook door de Geringonca, kampen met dalende ledenaantallen. Daarnaast reproduceren zij in publieke statements de mythe van PS dat er daadwerkelijk gebroken zou zijn met afbraakbeleid. De Geringonca is ook volgens de partijtop van het Links Blok een “fundamentele omwenteling”.

In plaats van aan een daadwerkelijke fundamentele omwenteling te werken van onderop, door zichzelf te verbinden met sociale bewegingen en aan invloed te winnen in de vakbonden, heeft het Links Blok gecapituleerd. De partijleiders gaan zelfs zo ver om standpunten als een einde aan het NAVO-lidmaatschap op te geven voor de Geringonca en toenadering naar de PS.[15] Deze capitulatie lijkt vergelijkbaar met die van de Nederlandse SP in 2006, die toendertijd hun meest radicale eisen afzwakte voor toenadering tot de PvdA.

De lessen van Portugal

Dit linkse verbond is dus, in tegenstelling tot de sprookjesverhalen die rondgaan, geen ideaalbeeld van linkse samenwerking of “breuk” met kapitalistisch beleid. Juist het tegenovergestelde is waar, de linkse partijen in Portugal hebben zichzelf vakkundig in een burgerlijke houdgreep gemanoeuvreerd. De lessen die wij hieruit moeten trekken zijn veelzijdig. Allereerst laat de kwestie van de Geringonca de limitaties van de natiestaat zien voor socialistische politiek. Het zou namelijk een onvolledige analyse zijn om het bezuinigingsbeleid van de PS alleen te verwijten aan het verrechtste karakter van deze partij. EU verdragen en machtsstructuren, internationale speculanten op staatsschulden en kapitaalvlucht leggen allemaal vrij concrete beperkingen op de mate waarin een socialistische regering radicaal beleid kan doorvoeren of ze dat nou willen of niet.

De machtsovername van Syriza is illustratief voor dit probleem, gezien die partij al snel vast kwam te zitten tussen een keuze voor massaal bezuinigingsbeleid of isolatie. Een individuele uittreding van een land uit de EU om sociaal beleid te bewerkstelligen kan namelijk niets anders realiseren dan catastrofale niveaus van economische en politieke isolatie. Dit probleem geldt des temeer voor periferie landen als Griekenland en Portugal die niet eens de economische of politieke middelen hebben voor een niet-suïcidale Europese exit. Deze harde realiteit vereist dus een Europese, of op zijn minst Zuid-Europese, schaal van gecoördineerde politieke organisatiekracht voor socialistische en communistische partijen.

Naast de noodzaak voor internationalisme speelt de kwestie van partijdemocratie ook een belangrijke rol in de steun van het Links Blok aan de PS. Liberale analyst Marco Lisi wijst op hoe het verbond samenging met een sterke interne consolidering in zowel de PS als het Links Blok.[16] Hierbij moesten de betreffende partijleiders controle krijgen over de discussie in de partij, zodat ze tijdens de betreffende onderhandelingen niet gelimiteerd werden door intern verzet. Deze observatie ziet men vaker in politieke partijen, waarbij intern de ruimte voor openheid en discussie terug wordt gebracht zodat nieuwe electorale wendingen niet onderuit gehaald kunnen worden door kritisch kader. Dit gebeurde in het Links Blok door een combinatie van factoren, waar naast hervormingen aan de partijstructuur ook afsplitsing van de meest radicaal-linkse groepen de parlementaire koers in de hand werkten.[17]

Het argument hierbij, dat de hoogste lagen van de partij een tendens tot conservatievere opvattingen hebben, is iets wat al langer door socialisten wordt benoemd en leert ons een duidelijke les.[18] Partijdemocratie is niet alleen een vereiste voor kritisch debat of voor het kunnen uiten van minderheidsstandpunten maar is ook noodzakelijk voor het op ideologische koers houden van de partij. De partij kan niet als ideologisch kompas voor de beweging functioneren zonder structuren die dat kompas op zijn plaats houden. Als communisten hebben we een duidelijke strategie nodig hoe wij het beste deze partijdemocratie kunnen bevechten en moeten we nadenken over hoe afsplitsing eventueel verrechtsing in de hand kan werken.

Tot slot laat de Portugese situatie de gevaren zien voor radicaal-linkse partijen om in zee te gaan met de kapitalistische politieke status quo. Het Links Blok en de Communisten zien zichzelf genoodzaakt om gevaarlijke concessies te doen, hun politieke lijn te matigen en laten zich voor het karretje spannen van de PS strategisten. De instorting van de sociaaldemocratie door Derde-Weg politiek dreigt zo teruggedraaid te worden door de meest onvoorziene spelers; radicaal-linkse partijen die de oppositie inruilen voor snelle politieke winst.

Het Links Blok en de Communisten laten hiermee niet alleen zichzelf te reduceren tot politieke speelballen voor centristen maar vervreemden ook hun radicale kader en hun electorale achterban. Tegelijkertijd sluiten ze eventuele kansen uit voor het oppikken van mogelijkheden voor de noodzakelijke buitenparlementaire organisatie, die zeker in Portugal voor het oprapen liggen.

De recente ontwikkelingen rondom de afgelopen verkiezingen, waarbij de sociaal-democraten een significante winst boekten van 22 zetels, wijzen erop dat PS zijn versterkte positie zal gebruiken om nog meer onafhankelijkheid te realiseren van zijn linkse “bondgenoten”. Het valt te voorspellen dat er naar een nog verder verzwakte Geringonca gezocht zal worden, eventueel met de afwezigheid van de Communisten. De burgerlijke houdgreep rond het Links Blok zal zichzelf dus alleen maar versterken als er geen breuk wordt bewerkstelligd.

Communisten en iedereen die zich onder “radicaal-links” schaart moeten om deze redenen de illusies ontstaan rondom de Portugese Geringonca verwerpen en de nodige lessen meenemen in hun strijd. De eisen van radicale (partij) democratie, internationalisme en principiële oppositie zijn meer dan ooit relevant en worden hierbij nogmaals bevestigd als een noodzakelijke leidraad voor communistische politiek.

Noten

[1] “The Portuguese Myth – Jacobin.” 9 Jun. 2018, https://jacobinmag.com/2018/06/portugal-left-bloc-socialist-party-austerity.

[2] “Portuguese elections: Socialists expected to return to power ….” 3 Oct. 2019, https://www.socialeurope.eu/portuguese-elections-socialists-expected-to-return-to-power-but-without-a-majority.

[3] “Europe’s socialist success story: the strange rebirth of the ….” 28 Mar. 2018, https://www.newstatesman.com/world/2018/03/europe-s-socialist-success-story-strange-rebirth-portuguese-left.;”Portugal election – The Guardian.” 3 Oct. 2019, https://www.theguardian.com/world/2019/oct/03/portugal-election-europes-beacon-of-social-democracy-heads-to-the-polls.;”No alternative to austerity? That lie has now been nailed ….” 24 Aug. 2017, https://www.theguardian.com/commentisfree/2017/aug/24/austerity-lie-deep-cuts-economy-portugal-socialist.

[4] “Europa leunt naar rechts, maar in Portugal is links beleid een ….” 17 Mar. 2017, https://www.trouw.nl/nieuws/europa-leunt-naar-rechts-maar-in-portugal-is-links-beleid-een-succes~bc52fa1b/.

[5] “The Left Can Win in Portugal – Jacobin.” 6 Oct. 2019, https://jacobinmag.com/2019/10/portugal-elections-geringonca-left-bloc-socialist-party; Rother, Bernd. “Socialist Economic Policy in the Crisis: The Case of Portugal.” International Journal of Political Economy, vol. 17, no. 4, 1987, pp. 88–105. JSTOR, www.jstor.org/stable/40470465

[6] “Elections in Portugal – Wikipedia.” https://en.wikipedia.org/wiki/Elections_in_Portugal.

[7] “The Dark Side of Portugal’s Economic Success … – The Nation.” 3 Oct. 2019, https://www.thenation.com/article/portugal-economy-public-investment/.;“Portugal’s ‘contraption’ government – Social Europe.” 27 Feb. 2019, https://www.socialeurope.eu/portugals-contraption-government.

[8] “Portugal’s left wing coalition shows the way forward for ….” 23 Nov. 2017, https://progressivepost.eu/spotlights/portugals-left-wing-coalition-shows-way-forward-progressives.;”Portugal Is the Rare Place Progressives Are Winning – The ….” 7 Oct. 2019, https://www.theatlantic.com/international/archive/2019/10/portugal-election-progressives-left-winning/599518/.

[9] “The Portuguese Illusion – Jacobin.” 2 Jul. 2018, https://jacobinmag.com/2018/07/portugal-left-bloc-eurozone-austerity-eu.

[10] “The Dark Side of Portugal’s Economic Success Story | The ….” 3 Oct. 2019, https://www.thenation.com/article/portugal-economy-public-investment/.

[11] “What is the Left Bloc? | Esquerda.” 6 Nov. 2015, https://www.esquerda.net/en/artigo/what-left-bloc/39448.

[12] “Portuguese elections: Socialists expected to return to … – Social Europe.” 3 Oct. 2019, https://www.socialeurope.eu/portuguese-elections-socialists-expected-to-return-to-power-but-without-a-majority.

[13] “Revolutionary Strategy – Online University of the Left.” http://ouleft.org/wp-content/uploads/Macnair-Revolutionary-Strategy.pdf.

[14] “Portugal: Convention gears up Left Bloc for year of critical ….” 20 Nov. 2018, http://links.org.au/portugal-convention-left-bloc-critical-fights.

[15] “Bloco’s Anti-Austerity Gamble – Jacobin.” 2 Dec. 2015, https://jacobinmag.com/2015/12/portugal-left-bloc-catarina-martins-francisco-louca.

[16] “There is no alternative, or is there? The historic … – LSE Blogs.” 1 Feb. 2017, https://blogs.lse.ac.uk/europpblog/2017/02/01/historic-experiment-left-wing-government-in-portugal/.

[17] “Party System Change, the European Crisis and … – Routledge.” https://www.routledge.com/Party-System-Change-the-European-Crisis-and-the-State-of-Democracy/Lisi/p/book/9781138550087.;“Left Parties in National Governments | J. Olsen | Palgrave ….” https://www.palgrave.com/gp/book/9780230236509.

[18] “The state and capitalist society – Ralph Miliband – Libcom.org.” 16 Mar. 2015, https://libcom.org/library/state-capitalist-society-ralph-miliband.