Beeld Bier en Brood

Dit artikel gaat over vier figuren in de Haagse binnenwereld die nooit de media halen. Omdat ze dat zelf zo willen. En omdat hun rol in het politieke krachtenspel is gebaseerd op onzichtbaarheid. Het zijn de spindoctors van de formerende partijen. De vier mensen bij wie journalisten tijdens deze formatie noodgedwongen veel van hun informatie halen. Die cruciale rol in het democratische proces onttrekt zich doorgaans aan de waarneming. Ook in dit verhaal geen citaten van hen. Wel stellen we hen voor, in korte portretten.

Onzichtbaar voor de buitenwereld, maar alom aanwezig op het Binnenhof, waar macht een geurspoor achterlaat. Rond de vier spindoctors van de formerende partijen VVD, CDA, D66 en ChristenUnie hangt dezer dagen onmiskenbaar het aroma van invloed en relevantie. Ze verkeren in de nabijheid van de macht. Ze praten één op één met hun partijleiders, schuiven laconiek aan bij interne overleggen en mochten zelfs een dag aan de formatietafel meepraten over het communicatieplan van het kabinet-Rutte III. Dan ben je iemand in de Haagse binnenwereld, waar kennis van en nabijheid tot de macht de ultieme statussymbolen zijn.



Zo wordt de pikorde bepaald. In de fractievergaderingen van de VVD krijgt de spindoctor als vertrouweling van de fractievoorzitter altijd als tweede het woord, schreef Ybeltje Berckmoes deze week in haar memoires. Volgens het ex-Kamerlid is de macht van 'de afdeling voorlichting' de afgelopen jaren alleen maar gegroeid.

Ybeltje Berckmoes. Beeld ANP

Vernedering

Die macht komt tijdens deze formatie ook aan de oppervlakte. Al maanden leiden bijna alle wegen naar de werkkamertjes van de vier spindoctors - de voorlichtingshoofden van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie. Daar staan comfortabele fauteuils. Soms wordt een kopje koffie gehaald voor de journalisten, het CDA heeft een snoeppot op de kast. Geregeld staan journalisten voor de deur in een rij te wachten, zacht mopperend over deze vernedering.



De spindoctors houden inloopspreekuur bij de patatbalie voor de plenaire zaal, de mixed zone waar pers, parlementariërs en voorlichters elkaar kunnen treffen. Ook doen ze een-tweetjes op een bankje van het Plein, kuierend langs de Hofvijver of in het barretje bij de roltrap in het parlement. Dan vertellen ze over de sfeer bij de onderhandelingen, geven een inschatting van hoe lang het nog gaat duren en op welke onderwerpen vorderingen worden gemaakt. Altijd met de suggestie dat wat ze nu vertellen de actuele toestand het beste weergeeft.

Alexander Pechtold en Sybrand Buma vertrekken van het Binnenhof na onderhandelingen met informateur Gerrit Zalm. Beeld ANP

Damagecontrol

Wie niet bij hen aanschuift, veroordeelt zichzelf tot een nog minder aanlokkelijk alternatief: buiten bij het hekje wachten tot de onderhandelaars de Stadhouderskamer verlaten, nietszeggende teksten en melige oneliners paraat: 'We hebben stappen gemaakt, maar zijn er nog niet.' De onderhandelaars verkeren in een voor een politicus tegennatuurlijke situatie: een isolement zonder interviews, tv-optredens of debatten. In dat vacuüm gedijen de spindoctors.



Natuurlijk doen journalisten pogingen bij Kamerleden en medewerkers iets los te weken, maar die verwijzen teleurstellend vaak door naar de kamertjes van de spindoctor. De discipline en professionalisering is de laatste jaren toegenomen, ook uit angst en onzekerheid. Elk misstapje kan leiden tot een storm op de sociale media, wat weer reacties kan oproepen bij andere partijen. Voor je het weet is er weer een dag opgeslorpt door damagecontrol.



Dat leidt af van 'het proces', zoals premier Mark Rutte het politieke handwerk altijd noemt. De premier hecht meer dan wie ook aan controle en discipline. Zijn filippica's na ongeplande lekken zijn berucht. 'Waar heeft die droplul dat vandaan', foeterde de premier ooit in zijn telefoon, nadat hij door een journalist was geconfronteerd met vertrouwelijke informatie.

Premier Mark Rutte. Beeld AFP

Onder controle

Rutte liet achter de schermen al eens doorschemeren dat hij journalisten zo veel mogelijk onder controle wil krijgen. Zeker is dat sinds zijn aantreden als premier het aantal lekken uit de ministerraad tot een minimum is beperkt. Als er toch iets voortijdig naar buiten komt, haalt Rutte het onderwerp simpelweg van de agenda en wordt het besluit uitgesteld. Een straf voor het lek én de journalist: de primeur klopt opeens niet meer.



Informatie moet via een strak communicatieplan naar buiten komen. Wie op eigen houtje gevoelige zaken deelt met het grote publiek, is zijn politieke leven niet zeker. Die wordt daarna niet meer in vertrouwen genomen. Het leidt ertoe dat journalisten in Den Haag steeds meer aangewezen zijn op anonieme bronnen. Vaak mag niet eens meer vermeld worden van welke partij een bron is. 'Te herleidbaar', heet het dan.

Off the record

Zelfs off the record-uitspraken zijn soms al gevaarlijk. Van ex-CDA-spindoctor Jack de Vries was intern bekend dat hij altijd dezelfde uitdrukkingen gebruikte, zoals bijvoorbeeld 'that's crying over spilt milk'. Een concurrent vertelde later dat hij die uitdrukking ging gebruiken als hij zelf iets lekte bij journalisten. Als dat citaat in de krant werd toegeschreven aan een anonieme bron, keek iedereen al snel met een beschuldigende blik naar Jack 'het lek' de Vries.



Op het Binnenhof telt elk woord. Daar zijn allerlei gradaties in. Citaten met naam en toenaam zijn traceerbaar en hebben dus het meeste gewicht. De meeste politici willen de citaten vooraf lezen. Autorisatie, heet dat. Het alternatief is dat iemand alleen off the record wil meewerken. Ook bij dit verhaal is dat gebeurd. De journalist kan dat vervelend vinden, maar veel keus is er niet. Lees de kranten er op na: overal duiken 'ingewijden' en 'bronnen rond het Binnenhof'op.



Rutte zal tevreden constateren dat de rijen bij deze formatie gesloten blijven. De parlementariërs die wel op de hoogte zijn van de onderhandelingen, kijken meestal wel uit om iets te zeggen. Te veel risico. De portefeuilles moeten nog verdeeld worden, Kamerleden dromen heimelijk van een staatssecretarisschap. Waarom je eigen glazen ingooien door iets aan een journalist te vertellen?

Afspraak

Zeker is dat de spindoctor profiteert van de toegenomen discipline bij Kamerleden en ministers. Tijdens deze formatie is hij de bijna-monopolist van informatie. Naarmate het proces langer duurt, gaat die rol meer wringen. Als onderhandelaars zwijgen en Kamerleden in onwetendheid verkeren, is de spindoctor de tuit van de trechter waarlangs de informatie naar buiten druppelt; de unieke schakel tussen burger en formatietafel.



Die controledwang gaat ver. Als de Volkskrant een stukje maakt over de Prinsjesdagkleding van Kamerlid Carla Dik-Faber, die haar jurk in Staphorst liet maken, wil de spindoctor eerst een afspraak: graag geen verwijzing naar de Staphorster variant, waarmee in het verleden een coalitie met klein christelijk rechts werd aangeduid; dat roept maar verkeerde associaties op.

Carla Dik-Faber in Staphorster kledendracht. Beeld Marcel van den Bergh/de Volkskrant

Niet traceerbaar

'Ik besta niet', was de toverformule waarmee de voormalige spindoctor van de VVD, Henri Kruithof, nieuwelingen aan het Binnenhof verwelkomde. De spindoctor is een levende paradox: hij weet en zegt van alles, maar wil niet traceerbaar zijn. Aan aandacht heeft hij een broertje dood. Op internet vind je amper sporen. Geen foto's, geen citaten, geen naamsvermelding alstublieft. Wie die ongeschreven afspraak schendt, loopt het risico van een informatiestop. 'Het is allemaal een kwestie van opgebouwd vertrouwen', zegt voormalig spindoctor Kruithof. 'Wie dat beschaamt, hoeft niet meer aan te kloppen.' Het gevolg is dat een medium nieuwtjes gaat mislopen. Niet zelden zijn 'primeurs' op het Binnenhof ingestoken door partijen. De 'gunfactor' en goede relaties spelen dan ook een rol.



De onzichtbaarheid van de spindoctor is ook zelf al spin. De kiezer moet het idee krijgen dat de politicus puur natuur is, een kracht op zichzelf. Een adviseur die te zichtbaar wordt, haalt die illusie onderuit.

Besmet woord

Kamerleden komen en gaan, afhankelijk als ze zijn van de luimen van de kiezer. Spindoctors zijn de echte bruidegoms van het Binnenhof. Getrouwd met en verslaafd aan de politiek. Een spindoctor heeft doorgaans een aantal reïncarnaties doorgemaakt voordat hij gereed is voor zijn ambt: hij was in een eerder leven voorlichter, ambtenaar, journalist of fractiemedewerker. Zo heeft hij geleerd vanuit andere perspectieven naar de politieke werkelijkheid te kijken. Hij is diep doordrongen van het dna van zijn partij en staat dag en nacht klaar daarvan te getuigen. O ja, en in Den Haag circuleerde nog nooit een visitekaartje met daarop: spindoctor. 'Het is een besmet woord', zegt een van hen.



Zijn ze machtiger dan het gemiddelde Kamerlid, zoals ex-VVD Kamerlid Ybeltje Berckmoes schrijft in haar memoires? Niemand in de Haagse binnenwereld die het ontkent, al is er ook sprake van mythevorming rond de macht van spindoctors. Zo ontstaan typisch Haagse verhalen. Zoals dat over Kruithof die ooit zijn mond zou hebben voorbijgepraat tegen De Telegraaf. Met als gevolg een krantenkop in chocoladeletters op de voorpagina: VVD maakt zich zorgen om PvdA. Diederik Samsom en Lodewijk Asscher woedend: wie had dat geflikt? Waarop VVD-fractievoorzitter Halbe Zijlstra in de eerstvolgende fractievergadering de Kamerleden ervan langs zou hebben gegeven om Kruithof in bescherming te nemen: wie had het in zijn hoofd gehaald om met De Telegraaf te praten? Een dekmantel, wordt gezegd. Als backbenchers de schuld krijgen, treft de top geen blaam en was het een bedrijfsongeluk.

Kruithof noemt het hele verhaal 'volstrekte onzin'. 'Dat zou Zijlstra nooit doen', zegt hij. 'Die zou mij op m'n lazer hebben gegeven, en plein public.' Wat echt gebeurde, verdwijnt in de Haagse mist.



Kamerleden die denken dat ze na deze lange formatie meer vrijheid en status krijgen, kunnen bedrogen uitkomen. De controledrift is groot, zeker wanneer een coalitie op een minieme meerderheid rust. Moet het echt zo gaan? Moeten Kamerleden afgeschermd en gedisciplineerd worden zodat ze niets loslaten tegen journalisten? Ja, zeggen sommige spindoctors. De meeste journalisten zijn sensatiezoekers. Alleen maar geïnteresseerd in relletjes en goedkoop scoren.



Soms wordt daar dankbaar gebruik van gemaakt. Als een bewindspersoon onder vuur ligt, lekken er vaak opeens opmerkelijke plannetjes uit. 'Wag the dog', noemen spindoctors van de tegenpartij dat dan. Er wordt een stuk vlees in de arena gegooid, in de hoop dat journalisten daar op afspringen en hun interesse in de bungelende minister verliezen.

Vernederd

Simon den Haak, voormalig adviseur van Diederik Samsom en Lodewijk Asscher, is inmiddels 'sadder and wiser' over de manier waarop Kamerfracties worden gemanaged. Hij vermoedt dat een lossere aanpak en beperktere controle uiteindelijk tot minder ongelukken leidt. 'Was het nou echt zo erg geweest als Ybeltje Berckmoes een paar keer haar mening had kunnen verkondigen? Wij hadden Astrid Oosenbrug, een nieuw Kamerlid met een bijzonder verhaal (Oosenbrug werkte zich zonder middelbare schooldiploma op tot ict-specialist, red.) die ook eerder de ruimte had verdiend. En dan gaat het maar een keer mis. Als je er van een afstandje naar kijkt, ga je dat ook meer relativeren. Onder de streep denk ik dat er minder gedoe komt, omdat Kamerleden die meer vrijheid krijgen zich ook verantwoordelijker zullen voelen voor het resultaat van de partij en coalitie.'



Een gekortwiekte en gefrustreerde fractie kan uiteindelijk de kiem vormen voor problemen die groter zijn dan een mediastormpje. Ook bij de VVD valt die inschatting te horen. Meerdere Kamerleden voelden zich in de vorige kabinetsperiode vernederd. Dat begon al met het regeerakkoord dat ze binnen een paar uur moesten goedkeuren. Daarna werd het niet beter. De controledrift bij Rutte II was enorm. Voorlichting heeft een veel te grote bek, zegt een oud-Kamerlid: als een voorlichter gekozen volksvertegenwoordigers de mantel kan uitvegen, is dat de wereld op z'n kop.

'Champions League'

Kruithof, inmiddels met pensioen, beaamt dat hij altijd rugdekking van de fractieleiding kreeg. 'Soms protesteerde een Kamerlid. Die zei dan: ik ben gekozen, jij bent gewoon een functionaris. Dat kan wel wezen, kreeg hij dan van de fractieleider te horen, maar we gaan wel doen wat Henri zegt. Er gebeurde niets zonder mijn afdeling. Soms was dat lastig. Dan moest je afspraken van Kamerleden doorkruisen.' (Oud-)Kamerleden herkennen die frustratie over de rol van spindoctors in de fractie. Belachelijk dat zo iemand in het fractiebestuur zit, is hun klacht; daar hoort hij niet thuis.



Zijlstra en zijn (ex-)spindoctor liggen nu onder vuur van Berckmoes, maar ook Samsom kreeg vergelijkbare verwijten. Kamerleden beklaagden zich er over dat de PvdA-leider meer besprak met zijn spindoctor en assistenten dan met de gekozen volksvertegenwoordigers. Samsom kon er weinig begrip voor opbrengen. 'Met hen speel ik iedere dag Champions League', zei hij tegen de verbouwereerde Kamerleden. Het gevoel niet serieus genomen te worden, was compleet toen Samsom de fractie later vergeleek met 'een couveusebaby' die door hem verwaarloosd was.

De partijen suggereren nu dat fracties meer betrokken worden bij de formatie, maar vaak blijft dat beperkt tot deeldossiers. Ook als het kabinet er eenmaal zit, zal een klein clubje de dienst blijven uitmaken, al valt bij D66 en CDA te horen dat ze de teugels zeker niet te strak willen aanhalen. Daar krijg je Ybeltjes van.



Toch zullen spindoctors een grote rol blijven spelen. Nu zijn de onderlinge verhoudingen nog goed, maar dat kan snel omslaan. Dat bleek al tijdens deze formatie. De eerste breuk met GroenLinks verliep keurig; de fractieleiders hadden tevoren afgesproken de onderlinge verhoudingen niet te laten verzuren. Bij de tweede breuk werden de lange messen getrokken. De meeste kopstukken hielden zich chic op de achtergrond, maar spindoctors en andere vertrouwelingen kwamen wel met bittere verwijten naar buiten. Zo kanaliseerden ze de woede van hun politieke bazen.

Nooit onwaarheid, wel onvolledig

Er lekten ook interne stukken uit die moesten aantonen dat Jesse Klaver in eerste instantie wel degelijk bereid was om een deal te sluiten over het immigratiebeleid. Hij zou op het laatste moment zijn teruggefloten door invloedrijke types in de GroenLinks-achterban. Volgens GroenLinks klopt daar weer niks van. Kort voor de breuk werden wel enkele partijcoryfeeën geconsulteerd, maar die gesprekken zouden geen invloed hebben gehad op Klavers beslissing. De feiten klopten, de duiding niet: dat maakte de spin zo effectief, wordt nu met leedwezen gezegd bij GroenLinks.



'Je mag nooit onwaarheid vertellen', zegt Kruithof. 'Maar je hoeft ook niet volledig te zijn. Men wist van mij dat ik het VVD-verhaal vertelde, altijd.' Een zijlicht erop zetten, heet dat in vaktermen. Dan ziet de werkelijkheid er wat gunstiger uit.



Het doel is een vechtkabinet te voorkomen. Maar als het nodig is, zal de huidige lichting spindoctors vanuit de coulissen ten strijde trekken.



Ze hebben bewezen ertoe in staat te zijn.

Roy Kramer - D66: Libertariër die partij afhielp van naïef imago

Een libertariër die in zijn hang naar persoonlijke vrijheid verder gaat dan D66. Toch is hij één van de trouwste soldaten van de partij. Toen D66 in de peilingen op nul zetels stond, belde hij in Amsterdam als 'lone survivor' de ledenlijst af om weer leven te blazen in de beweging. Ruim tien jaar later is D66 terug in het centrum van de macht.



Kramer heeft een einde gemaakt aan het ietwat naïeve imago van D66. De partij laat zich niet meer in de hoek drijven bij het Haagse machtsspel. Als gedoger van het vorige kabinet slaagde hij erin Pechtold te presenteren als 'de schaduwpremier in de Kamer'. De coalitiepartijen VVD en PvdA zagen het tandenknarsend aan. Achter de schermen werd geklaagd over het voortdurende lekken door D66. 'Als er nu iets gelekt wordt, denk ik nog steeds: D66!', erkent een PvdA'er.



De vraag blijft of de partij nu ook in een kabinet overeind weet te blijven. Tegenstanders ontwaren groeiende nervositeit. De bloeddorstige wijze waarop de ChristenUnie aanvankelijk aan de kant werd geschoven als potentiële coalitiepartner, zou daarvan een uiting zijn geweest.



Als Pechtold vicepremier wordt, zal Kramer waarschijnlijk meegaan. In de fractie komt dan een zetbaas.

Roy Kramer.

Kees Berghuis - VVD: Als journalist al bloedfanatiek

Hij is waarschijnlijk de machtigste spindoctor van Den Haag, mede door zijn korte lijntje met het Torentje. Berghuis is een exponent van de Haagse draaideur die zoveel buitenstaanders het idee geeft dat het Binnenhof één pot nat is. Hij fungeerde als assistent van Gerrit Zalm toen die vicepremier was, leidde jarenlang de RTL-redactie en keerde in 2015 terug bij de VVD.



Berghuis was als journalist al bloedfanatiek. Toen er ooit binnen de PVV heibel was met Kamerleden die allerlei zaken op hun cv hadden verzwegen, bleef hij in zijn eentje tot diep in de nacht posten om Geert Wilders tot spreken te dwingen. 'Ik rijg hem aan het spit.'



In zijn werkkamer staat nog altijd de Tegel, de journalistieke prijs die hij bij RTL won met de verslaggeving over de inkomensafhankelijke zorgpremies. Het was vooral de VVD die daar toen last van had.



Berghuis is een schaker (al meer dan twintigduizend potjes gespeeld) die moet winnen. Volgens mensen die hem kennen, 'ruikt' hij de zwaktes bij tegenstanders en hun verhalen. Op die broze plek wordt dan hard gedrukt. Staat bekend als zeer loyaal aan de partijtop.

Kees Berghuis.

Jonathan van der Geer - Christenunie: Jonkie met een ruime taakopvatting

Hij is pas 32 jaar, je zou hem gemakkelijk onderschatten. Maar Jonathan van der Geer draait al tien jaar mee op het Binnenhof. Begon op het partijbureau, werd rechterhand van eerst Arie Slob, vervolgens Gert-Jan Segers en altijd Carola Schouten. Hij is de een na jongste in een gezin van zestien; een fractie van vijf is dus peanuts.



In 2010 kreeg hij een kansloze 41ste plek op de Kamerlijst, wat wellicht te maken had met zijn geaardheid. Dat de spindoctor homo is, ligt gevoelig bij de ChristenUnie. 'Ik kies er voor de rest van mijn leven alleen te zijn', zei hij. Als enige spindoctor is hij ruimschoots via Google te vinden: als vrijwilliger.



Zijn taakopvatting is ruim. Meer dan zijn collega's steekt Van der Geer de loftrompet over zijn partij. Dan zegt hij over Schouten - die hij ook van kledingadviezen voorziet - dat ze een bescheiden rolmodel is. Als er iets in de media komt wat hem niet bevalt, hangt hij aan de lijn. 'Jonathan is zeker niet naïef', zegt een collega.



Van der Geer lijkt er snel aan te wennen dat journalisten nu in de rij staan voor de CU. Als Carola Schouten straks vicepremier wordt, hoopt hij haar te volgen naar haar ministerie. Als woordvoerder, en kledingadviseur.

Jonathan van der Geer (rechts). Beeld ANP

Bart van den Brink - CDA: Sterk analyticus die het hele veld overziet

Analytisch ijzersterk - hij zou een goede journalist kunnen zijn. Voor radio of tv dan, want een schrijver is Bart niet. Als Sybrand Buma hulp wil bij een toespraak, doet hij een beroep op de andere Bart van Voorlichting: Elsman.



Van den Brink geeft journalisten graag gelijk. Speculeer je over potenti-ele ministers van CDA-huize, dan buigt hij mee: heel geschikt ja, zou zeker kunnen, echt een prima kandidaat. Daar hebben we er veel van, voegt hij voor de zekerheid nog toe. Overziet het hele veld, maar is helemaal CDA.



Het vak leerde hij van Ger Koopmans, het ex-Kamerlid dat ooit over de politiek zei: 'Je moet heel goed kunnen liegen. Dat hoort erbij.' Daarna was hij medewerker van Marja van Bijsterveldt. Zijn spinnen is tweerichtingsverkeer: hij is benieuwd naar hoe journalisten de dagkoersen zien. Daarbij is hij proactief: voordat je aan hem kunt denken, staat hij voor je neus.



Waar rond voorganger Jack de Vries een sfeer van intriges hing, straalt Bart transparantie uit. Dat zal veranderen als het CDA regeringspartij wordt. De fractiediscipline is al opgeschroefd; bij gesprekken met CDA-Kamerleden is doorgaans een voorlichter aanwezig.



Zijn mantra bij lastige vragen: wij beoordelen alles op inhoud. Daarmee suggererend dat anderen zich door de vorm laten misleiden.