Konie to zwierzęta z natury płochliwe. Gdy stykają się z nowym, nieznanym dotąd zjawiskiem, bardzo często ich reakcją jest ucieczka. Bywało, że Polacy wykorzystywali to w dość szczególny sposób. Według relacji przebywającego w 1681 r. w Polsce Francuza:

Gdy przeciwnik wydaje się większy lub liczniejszy, ludzie podświadomie niżej oceniają swoje szanse na zwycięstwo. Innymi słowy – bardziej się boją. A jak już wspomniano, „czynniki moralne” podczas starcia były jednymi z najistotniejszych. Skrzydła nie straszyły jednak tylko i wyłącznie żołnierzy. Przede wszystkim płoszyły rumaki nieprzyjaciela.

[Polacy] używają w trakcie działań wojennych wszelkich środków by pokazać, [że jest ich] tak wielu, jak to tylko możliwe, by przestraszyć wroga, mają sami, jak i na koniach, nieskończone [ilości] piór, [noszą] orle skrzydła, skóry lampartów i niedźwiedzi.

W traktacie militarnym Stanisława Łaskiego, spisanym w latach 1544–1545, czytamy: „Acz to za hetmańską wolą i baczeniem przychodzi, iż czasem trzeba hufy zdobić, rozciągnąć, opierzyć, aby z małego pocztu zdał się więtszy”. O tym samym pisał w 1575 r. poseł wenecki Girolamo Lippomano:

Pióra – w tym ich szczególna forma, którą były skrzydła – noszone przez jeźdźców oraz ich konie służyły zarówno dla ich własnej „okazałości”, jak i dla „postrachu nieprzyjaciela”. Skrzydła, pióra, opierzenie sprawiały, że ci, którzy je nosili, wydawali się potężniejsi.

Liczba i jakość przekazów źródłowych, które mówią o bojowym zastosowaniu skrzydeł, jest po prostu zbyt wielka, a są one wiarygodne, więc nie można ich wszystkich odrzucać.

Nikt nie ma wątpliwości, że husaria używała skrzydeł na paradach. Natomiast od dawna toczy się debata dotycząca tego, czy były one używane w boju. Po latach studiów nad tą tematyką, wbrew sceptycznym opiniom niektórych historyków, nie mam dzisiaj wątpliwości, że skrzydła noszono także i w walce.

Chyba nic nie kojarzy się z husarią bardziej, niż ten niezwykły element wyposażenia. Wśród naukowców budzi on jednak wiele kontrowersji. Czas wreszcie rozstrzygnąć: gdzie i po co legendarni jeźdźcy nosili skrzydła?

Służący [pocztowi] tych ludzi [tj. towarzyszy husarskich] poprzedzają chorągiew konno z kopią w ręku; i co jest dość szczególne, to to, że mają za plecami przymocowane skrzydła, gdy jest okazja przenikają w szeregi nieprzyjaciela i płoszą konie nieprzyjacielskie, które nie są przyzwyczajone do takich widoków, i robią miejsce dla swych panów, którzy posuwają się tuż za nimi (…).

Dodać tu wypada, że noszenie skrzydeł właśnie przez pocztowych sankcjonował regulamin hetmański z 1746 r. (…). I jak w wieku XVII, tak i w wieku XVIII skrzydła pocztowych miały swoim widokiem płoszyć konie nieprzyjaciela. W 1735 r. Johann B. Steinhäuser pisał:

Każdy towarzysz, lub husarz, ma za sobą swego zbrojnego służącego z muszkietonem [bandoletem/ karabinem], jest on również w zbroi i nosi skórę wilka na ramieniu, i wielkie skrzydło orła między ramionami, wszystko to aby straszyć konie, które nie są wcale przywykłe do takiego spektaklu i hałasu jaki podobny oddział powoduje pędząc.

Dla ochrony?

Czasami twierdzi się, że skrzydła miały chronić husarzy przed cięciem pałaszem. Źródłem tego jest spisana pod koniec XVI w. relacja kardynała Hipolita Aldobrandiniego.

Pisał on jednak o Tatarach polskich, a nie o husarzach:

Spotkaliśmy potem znaczny oddział jazdy tatarskiej, złożonej z ludzi walecznych i nieustraszonych, i w rzeczy samej widać im było z twarzy, że takimi byli. Mieli u boku szablę, na barkach zawieszone łuki i sajdaki, broń, której zwyczajnie używają, gdy w rozsypce ucierają się z nieprzyjacielem. Byli zresztą przystojnie ubrani, wielu z materyą jedwabną, ze skrzydłami na plecach dla straszenia koni, gdy wpadną w szeregi nieprzyjacielskie i które im służą także za obronę od cięcia pałaszem.

Zauważmy, że i on na pierwszym miejscu stawia sprawę płoszenia koni za pomocą skrzydeł. Ochronę przed pałaszem traktuje jako dodatkową zaletę, która była istotna dla jeźdźców nienoszących zbroi. A takimi właśnie byli Tatarzy. Gdy jeździec takowej zbroi używał, skrzydło nie było mu potrzebne, aby chronić plecy.

Czy więc dla husarzy ochronna rola skrzydeł nie miała żadnego znaczenia? Przecież husarze mieli nosić zbroje. I nosili, tyle że nie zawsze i nie każdy. Françoise Paulin Dalerac, przebywający w Polsce przez kilkanaście lat (z przerwami) francuski dworzanin Jana III Sobieskiego i Marii Kazimiery, zanotował, że:

[…] Pacholcy, albo Pocztowi; stroyni nakształt Panow, ktorzy maią podobnesz kopiie, y Szyszaki, y Zbroie; ale bez kiryssie, y bez skory Lampartowey. Zamiast ktorego maią futro, z Wilka białego, zrobione na kształt kaftana, a w tyle wielkie bardzo skrzydło, z piór Orlich akkomodowane. Y toć to iest, co Jch tak strasznymi, y Okrutnymi czyni. Przedtym mieli dwa Skrzydła, iako się daią widzieć malowani, na Obrazach, dawnych Woien.

Jak widać, skrzydła mogły chronić także husarzy przed cięciem pałaszem od tyłu – tych husarzy (pocztowych), którzy zbroi nie nosili. Co jednak ciekawe, Dalerac cel użycia skrzydeł tłumaczył w inny sposób niż przytoczone źródła.

Co prawda i on pisze, że miały one straszyć konie, lecz nie swoim widokiem, a szumem:

Używanie takich Skrzydeł, zdaie mi się bydz nie pozyteczne; ale tylko maią ich dla tego, zazywac; iż szelest[em], ktory te skrzydła na powietrzu czynią, przestraszają konie Nieprzyiacielskie, przez ktore mięszaią się Szyki.

Hałaśliwe anioły

O hałasie czynionym przez husarskie skrzydła pisał również Włoch Sebastiano Cefali w 1665 r.: „Z tyłu [towarzysze husarscy] zwykli byli nosić dwa wielkie skrzydła sępa, które w pędzie [powodowały] wielki szum”.

Bodźce wzrokowe i dźwiękowe mogły się bardzo dobrze uzupełniać, choć zastanawia, czy szum czyniony przez skrzydła mógł się przebić przez tętent galopujących koni, furkot proporców mocowanych do kopii i szczęk zbroi.

Czemu jeszcze miały służyć skrzydła? Tu i ówdzie pojawiają się twierdzenia, jakoby skrzydeł używano po to, aby husarze swoim wyglądem przypominali anioły, czy też po to, aby chroniły przed arkanami tatarskimi. Nie udało mi się jednak odnaleźć źródeł z XVI–XVIII w., które by te twierdzenia uzasadniały (…).

„Dziwnie piękny widok”

[Warto też przy okazji wyjaśnić, jak dokładnie skrzydła wyglądały]. Po pierwsze, skrzydła nie tylko noszono na plecach, lecz także troczono przy siodłach, przyczepiano do szyszaków i do tarcz. Po drugie, gdy noszono je na plecach, nie zawsze do umocowania potrzebny był naplecznik, gdyż skrzydeł używali także jeźdźcy nienoszący uzbrojenia ochronnego. Po trzecie, skrzydła nie musiały być używane w parze. Często były one pojedyncze. Po czwarte w końcu, ich konstrukcja również była bardzo różnorodna.