Nederland gaat het in een referendum afgewezen samenwerkingsverdrag met Oekraïne naar alle waarschijnlijkheid toch tekenen. Het kabinet heeft op de valreep steun bij de oppositie gevonden voor een manier om ratificatie mogelijk te maken. Cruciaal daarbij is de opstelling gebleken van D66 en van de Eerste Kamerfractie van het CDA.

Het associatieverdrag tussen de Europese Unie en Oekraïne is bedoeld om tot een nauwere samenwerking te komen. Voor een belangrijk deel gaat het om handelsafspraken, maar er worden ook andere onderwerpen genoemd. De EU en Oekraïne tekenden het Verdrag op 21 maart 2014. Daarna startte het ratificatieproces in de diverse lidstaten van de Europese Unie. In Nederland ging een ruime meerderheid van beide Kamers in 2015 akkoord met het verdrag. Met een beroep op de nieuwe referendumwet vroeg een groep burgers in juli van het vorig jaar om een volksraadpleging over het verdrag. Dit raadplegende en dus niet bindende referendum is op 6 april van dit jaar gehouden. In totaal stemde 61 procent (2.509.395 kiezers) tegen en 38.21 procent voor (1.571.874 kiezers). De opkomst bedroeg 32,28 procent waarmee het referendum rechtsgeldig was en het kabinet de plicht had om het samenwerkingsverdrag met Oekraïne te „heroverwegen”.

Na gesprekken dit weekeinde op hoog politiek niveau denken premier Rutte (VVD) en minister Koenders (Buitenlandse Zaken, PvdA) over voldoende draagvlak te beschikken om in Brussel te kunnen onderhandelen over een aanvullende Nederlandse verklaring op het verdrag. Deze moet er voor zorgen dat Nederland ondanks de uitslag van het raadplegend referendum in april, het zogeheten associatieverdrag tussen de Europese Unie en Oekraïne toch tekent.

In een brief die maandag aan de Tweede Kamer gestuurd is, schrijft het kabinet maandag dat het in Brussel met de Europese partners gaat onderhandelen over een juridisch bindende verklaring. Hierin moet komen te staan hoe Nederland het verdrag interpreteert. Er zal onder andere worden gezegd dat het verdrag geen opmaat is naar een EU-lidmaatschap van Oekraïne, dat er geen sprake is van militaire bijstand van de EU aan het land en dat er als gevolg van het verdrag ook geen extra geld naar Oekraïne gaat.

Ook zou in de verklaring moeten worden bevestigd dat er geen vrij verkeer van werknemers tussen Oekraïne en de Europese Unie komt. “Gelet op deze internationale context ziet het kabinet het als een nationaal belang het maximale te doen om een oplossing te zoeken die recht doet aan zowel de uitkomst van het referendum als aan het belang van de Associatieovereenkomst”, aldus de brief.

Door deze juridisch vastgelegde uitleg denkt het kabinet tegemoet te komen aan de bezwaren van de neestemmers. Als de overige EU-lidstaten en Oekraïne hiermee instemmen, wil het kabinet het verdrag alsnog ratificeren. Het kabinet streeft er naar om bij de volgende top van de Europese regeringsleiders, half december, een akkoord over de tekst te bereiken. Oekraïne heeft geen moeite met een extra verklaring. Hetzelfde zou gelden voor de andere 27 EU-landen. In 2008 bedong Ierland een vergelijkbare constructie nadat de bevolking het Verdrag van Lissabon per referendum had afgewezen.

CDA is cruciaal

Voor deze oplossing heeft het kabinet de steun van de oppositie nodig, omdat het zelf niet beschikt over een meerderheid in de Eerste Kamer. Het draaide hierbij vooral om het CDA. De Eerste Kamerfractie van die partij heeft Rutte dit weekend laten weten onafhankelijk te willen oordelen over het verdrag en de bijgevoegde verklaring. Het kabinet heeft hieruit vertrouwen geput dat de CDA-senatoren, die meer EU-gezind zijn dan de Tweede Kamerfractie, het verdrag zullen goedkeuren – ook als het CDA in de Tweede Kamer geen goedkeuring geeft.

Het CDA stemde eerder voor het associatieakkoord, maar partijleider Sybrand Buma heeft sinds het referendum van 6 april steeds gezegd dat het ‘nee’ niet genegeerd kan worden. Het CDA wilde, net als andere oppositiepartijen, Rutte geen mandaat geven voor onderhandelingen in Brussel zolang niet duidelijk is of andere Europese landen een aanpassing aan het akkoord steunen. Die patstelling lijkt nu doorbroken.

Verder lijkt het kabinet nu ook verzekerd van de steun van D66. Samen met het CDA beschikken de democraten ruimschoots over de 17 Eerste Kamerzetels die Rutte nodig heeft om het verdrag door de senaat te krijgen. Steun van D66 bevrijdt het kabinet bovendien ook in de Tweede Kamer van kopzorgen. Daar heeft de coalitie slechts een meerderheid van één zetel, en verwacht wordt dat in ieder geval PvdA’er Jacques Monasch tegen ratificatie zal stemmen.

Lees ook: Alles wat je moet weten over het Oekraïne-referendum

Mogelijk andere referendumwet

Onbekend is vooralsnog of het kabinet toezeggingen gedaan heeft aan oppositiepartijen. Mogelijk wisselgeld in de gesprekken met andere partijen is de toezegging van het kabinet om de referendumwet aan te passen. Internationale verdragen – zoals het Oekraïne-akkoord – zouden dan in de toekomst geen onderwerp meer kunnen zijn van een volksraadpleging. Het D66-congres nam zaterdag een voorstel van die strekking aan voor het verkiezingsprogramma.

De doorbraak volgt op een weekend vol overleg om uit de impasse te komen. Afgelopen vrijdag voerde premier Rutte de druk op door na afloop van de ministerraad een dramatische „hartenkreet” te doen aan de oppositie. Het zou „een grote fout zijn”, zei de premier, als het parlement het verdrag niet goedkeurt. Nederland zou op die manier de Russische president Poetin in de kaart spelen. Rutte verbond het lot van het associatieverdrag aan de Russische inmenging in de burgeroorlog in Syrië. „Dit is groter dan Nederland alleen.” Ook eurocommissaris Timmermans (PvdA) en minister Dijsselbloem (Financiën, PvdA) deden dit weekend een oproep aan de oppositie voor steun.