Theodor Holman Beeld Wolff

Je hebt De Zondebok en De Oorzaak. De Zondebok is altijd de uitkomst van een gemakzuchtige analyse. 'Het zijn de Joden.' De Oorzaak krijg je, idealiter, als je een goede analyse maakt, al weet je nooit helemaal zeker of je analyse juist is.



Twee voorbeelden, hoewel er vele zijn.



Je kunt een marxistische analyse aanhangen: 'De oorzaak ligt in de klassentegenstellingen.'



Je kunt ook een gender­analyse toepassen: 'Het komt door de ongelijkheid tussen man en vrouw.'



Om de juiste oorzaak te achterhalen is debat noodzakelijk, maar zodra De Zondebok in het weiland der argumenten komt te staan, is er altijd iets mis.



Dus: het is de schuld van de moslims, is gemakzuchtig. Je maakt inderdaad de moslim tot zondebok.



Maar: het is vermoedelijk de schuld van de islam, is iets anders. Dan wijs je niet naar een zondebok, maar je stelt een ­geloof ter discussie dat een ideaal wil verwezenlijken en daartoe een bepaalde strategie heeft.



Ik denk dat het voor moslims ingewikkeld is over bepaalde problemen in de islam te spreken, en daarom is het moeilijk voor mensen, zoals ik, om direct de dialoog aan te gaan. Toch zal dat moeten.

Als ik wil begrijpen wat zo'n islamitische terrorist in Berlijn drijft, kan het niet anders dan dat ik ook op een bepaald moment de islam aan de orde stel. Ik moet daar vragen over stellen, meningen op loslaten, misschien ook wel domme ­zaken beweren.



Daarbij weet ik dat als ik over de islam spreek, ik het niet heb over alle moslims. Maar ik wil alle moslims wel mijn kritiek op de islam voorhouden.



Zo meen ik dat er een relatie bestaat tussen geloof en daad, tussen geloof en geweten, tussen geloof en moraal, en misschien ook wel tussen geloof en moordlust.



Het lijkt of er een taboe rust op die vragen. Het is alsof ik rekening moet houden hoe er gereageerd gaat worden op een eventuele negatieve uitkomst.



En dus wordt de vorm en de toon van het debat aan de kaak gesteld, zodat we het daadwerkelijke probleem kunnen omzeilen.



Zodoende gaat de polemiek tussen mensen die het min of meer met elkaar eens zijn en mislukt de dialoog.



Dan lijkt het of De Zondebok De Oorzaak heeft opgegeten.

Maar het moet juist omgekeerd zijn: De Oorzaak moet De Zondebok verjagen.



Theodor Holman (1953) is columnist, schrijver, televisie- en radiomaker. Elke dag, uitgezonderd zondag, lees je hier zijn column. Lees al zijn columns terug in het archief.