Ang dali.

Ang daling sabihin: “Eh kung ‘di naman kasi sila tamad, kung nagpursige ba sila sa pag-aaral. Kung ‘di sila nag-anak ng apat, anim, siyam. Kung ‘di na lang sila umalis sa probinsya para maghanap ng trabaho sa Maynila. Kung tumanggi sila. Kung ‘di sila adik. Kung ‘di sila tulak.”

Ang daling sabihin kasi kahit hindi naman 6-digits ang suweldo natin buwan-buwan, nakakapag-frappe pa rin tayo ‘pag araw ng suweldo. Nakakapag-buffet pa tayo ‘pag kaarawan natin (Libre naman kasi, basta may kasama kang friends na magbabayad!). Nakakapag-Uber tayo kung abot na sa kabilang kanto yung pila sa MRT, o tipong hindi na kailangan ng app para mag-Faceswap ang mga pasahero sa bus, o kaya naman eh limang tao na yung nakasabit sa entrada ng mga jeep pauwi. Okay naman kasi tayo. Hindi tayo mayaman — hindi rin naman tayo isang kahig, isang tuka sa kahirapan.

Hindi naman din kasi tayo sila.

Sila, na masuwerte na kung ‘yung mga anak nila eh nakakapasok pa sa public school kahit libre na nga — kasi ibig sabihin, hindi kailangang magtrabaho araw/gabi ng mga bata para suportahan ang pamilya nila.

Sila, na kahit tatatlong bibig lang ‘yung dapat pakainin, hirap makahanap o makapagtagal sa trabaho kasi sa ‘Pinas, para magkaroon ka ng magandang trabaho na above minimum ang sahod, dapat college graduate ka. Eh sila, walang degree. Kahit pambayad ng matrikula, wala. Masuwerte na nga kung nakapagtapos sila ng high school.

Sila, na mga nagbenta ng lupa, ng mga baka, ng kakarampot nilang ari-arian para lang makaalis sa maliit nilang barangay sa isla — sa napakalayo, napakasukal na bayan sa kabilang dulo ng Pilipinas — para lang sa pagkakataong makaahon sa kahirapang ilang henerasyon na nilang pinagtitiisan. Tapos, pagdating nila ng Maynila, ma-realize lang nilang… Ay, it’s not at all fun in the Philippines pala.

Hindi sapat na dahilan ang kahirapan para pumasok sa pagtutulak ng ilegal na droga. Pero ito ang realidad para sa maraming nahulog sa bitag nito.

Ikaw

Nanlaban daw sila kaya sila namatay.

Mula nang maupo sa puwesto si Pangulong Rodrigo Duterte hanggang sa unang araw ng Agosto ngayong 2016, 748 na ang bilang ng drug-related fatalities sa Pilipinas. Sa bilang na ito, wala akong kahit na isang kakilala. Hindi naman kasi ako gumagamit ng drugs. Sa pagkakaalam ko, wala rin naman akong kamag-anak o kaibigang user o pusher.

Pero ang tanong ko: sa 748 na ‘yun, lahat ba’y kumpirmadong durugista o tulak? Lahat ba talaga’y nanlaban?

Kung hindi ang sagot, ano’ng katiyakan ko na hindi masasama sa susunod na bilangan ang isa sa mga kakilala o kaanak ko, bilang hindi naman ako galing sa barkada o pamilyang nabubuhay sa droga? Ano’ng katiyakan mo na hindi dadagdag sa statistics ang isa sa mga kakilala o kaanak mo?

Kung oo naman ang sagot, agad-agad na pagpatay ba talaga ang solusyon sa lumalalang problema sa droga? Kung patuloy na dumanak ang dugo ng mga durugista sa mga kalye mula Aparri hanggang Jolo, titigil ba talaga sa wakas ang pagbebenta ng droga?

At ano na lang ang mangyayari sa pamilya ng mga napatay? Kung ‘yung napatay ang breadwinner pala nila, ano nang gagawin nila para makakain, para mabuhay? Paano kung ang mga naiwan palang miyembro ng pamilya, puro mga bata pa, nasa elementarya pa, kaka-high school pa lang, may mga kapatid na mas bata pa lalo? Ano sa tingin mo ang gagawin nila para mabuhay? Ano sa tingin mo ang mangyayari sa kanila?

Bahala na sila? Problema na nila ‘yun? Wala na lang pakialamanan ‘pag may kailangang buhayin, pero ‘pag patayan, ambilis lang sagutin? Ano na?

Ako

Mapalad kami kasi nanlaban sa kahirapan ang Lolo ko.

Noong mahigit bente anyos ang Lolo ko, galing sa Argao, Cebu, nakipagsapalaran siya sa Maynila. Sa Maynila niya nakilala si Lola na lumipat lang din galing sa maliit na isla ng San Antonio, Samar. Parehong hindi nakatungtong ng high school si Lolo at Lola kaya naging puspusan ang paghahanap nila ng trabaho. Noong lumalaki na ang pamilya nila, si Lolo na hindi marunong mag-drive, natutong maging jeepney driver sa paligid ng Intramuros.

Pagkatapos, naging driver siya ng truck para sa isang malaking oil company, naging quartermaster sa isang tugboat, at nang lumipat sila ng Caloocan mga bandang 1980, tinuruan niyang gumawa ng rattan picture frames ang mga anak n’ya para magkaroon sila ng dagdag-kita. Ipinagmamalaki ni Lolo na napagtapos niya sa mga kolehiyo sa Intramuros at U-belt ang anim niyang anak nang hindi nangingibang-bansa, o gumagawa ng ilegal. Ngayon, tuwing may bisita sa bahay, kasama sa tour ang Pader of Pride kung saan nakadisplay ang mga diploma ng mga anak niya. Bilang unang apo na naka-graduate sa college, naisama na rin ang diploma ko roon. Taas noo rin si Lolo na may apo siyang scholar at graduate ng La Salle, kahit pa ba inabot ng siyam-siyam bago natapos ang thesis ko.

Nabuhay ang Lolo ko sa panahon na hindi pa mahigit isandaang milyon ang populasyon ng Pilipinas at hindi pa patayan magkatrabaho ang mga tao.

Mapalad kami kasi kung pareho sa hirap ng panahon ngayon nabuhay ang Lolo ko, baka wala siyang mga anak na engineer, seaman, Accounting graduate, empleyado sa pamahalaan at guro sa public school. Wala siyang mga apong may kalayaang mangarap at maisakatuparan ang gusto nila maging paglaki nila.

Mapalad ako kasi ipinanganak ako noong 1980s at nang magkamalay ako, hindi ko kailanman naramdamang naghihikahos kami. Maghapon akong nasa pribadong eskwelahan kasi hindi ko kinailangang magtrabaho ng kalahating araw o ng gabi para may pambaon ako kinabukasan. Mapalad ako kasi wala akong problemang sobrang bigat na kakailanganin kong gumamit o magtulak ng droga.

Pero paano na lang ang tulad ni Lolo noon na mga tatay o nanay na ngayon? Paano na lang ang mga anak nila? ‘Yung mga apo nila? Problema na nila ‘yun?

Tayo

Kung hindi pa man halata, hindi ako sang-ayon sa agarang patayan o kahit na ano’ng klaseng patayan dahil madaling abusuhin, at ang laki ng posibilidad na makapandamay ng mga taong wala namang kinalaman.

Pero sang-ayon ako na masama ang droga. Maraming napapahamak sa drugs. Maraming buhay ang nawawasak dahil sa ipinagbabawal na gamot. Maraming napapatay (duh) dahil dito. Sang-ayon ako na dapat maparusahan ang sinumang nagpapahamak ng iba. Lalong sang-ayon ako na ang bagal gumalaw ng hukuman sa Pilipinas.

Kaya, paano na?

Naniniwala ako na ang mga mastermind at mga lider ng drug cartel ang may pinakamalaking pananagutan sa lahat. Sila naman kasi talaga ang dahilan kung bakit hindi masugpo ang droga sa daan. Kung wala naman kasing pasimuno, walang susundin o susundan — walang gagalaw, walang ibang masasaktan. Sila ang mga tunay na halang ang kaluluwa dahil patuloy lang silang nagpapayaman habang nasasadlak na sa kahirapan at nawawasak ang buhay ng iba.

Naniniwala ako sa rehab para sa mga user, pati sa mga tulak na nasa laylayan ng lipunan. Naniniwala akong may dahilan kung bakit sila nalulong sa droga. Posibleng ang dahilan, para may pangkain siya o ang pamilya nila. Puwede rin namang hindi. Sa kadulu-duluhan naman kasi ng lahat, ang pagiging tao nila ang pinaniniwalaan ko higit sa lahat.

Tao sila na gusto lang mabuhay. Tao sila na gagawin ang lahat para lang manatiling buhay. Tao sila na may karapatang mabuhay.

Kagaya mo.

Kagaya ko.

Kagaya natin.

Paano ang Bukas?

Sabi ng manunulat na si Mesándel Virtusio Arguelles: “Pundasyong batayan ng ating pagiging tao at pagpapakatao ang pagpapahalaga sa buhay ninuman… Dito magsusupling ang marami pa nating halagahan at pagpapahalaga, kabilang halimbawa ang katarungang panlipunan, kung ibig nating manatiling naiiralan ng katwiran.”

Gaano ba dapat kagulo o kalala ang sitwasyon bago natin tuluyang kalimutan ang pagiging tao nating lahat? Dumating na ba ang panahon para kalimutan natin ang katwiran? Panahon na ba para kalimutan natin ang pagkatao para sa pagbabago?

[Entry 157, The SubSelfie Blog]

About the Author:

Angel Ramos spent five years in an ad agency before she took her events and communication skills to the development sector. As a Brand Specialist for Social Media at education non-profit organization Teach for the Philippines, she advocates stories of hope from the public school. Development work has taught her to see the potential in everything and everyone, to keep on doing things excellently, and to always choose what is right for our children, and for our country. She graduated with a degree in Communication Arts from De La Salle University-Manila, and has masteral units in Creative Writing from the same university.