We zitten elkaar in de weg in dit land, maar hoe we elkaar in de weg zitten, daarover verschillen meteen de meningen. Is het de natuur die de vooruitgang belemmert, of andersom? Er moet nog een miljoen woningen bij, en in dagblad Trouw las ik het voorstel van een opgewekte architect om in het Groene Hart drie steden ter grootte van Utrecht te bouwen. Vorig jaar waren er weer honderdduizend nieuwe inwoners en volgens het CBS zal het eind dit jaar niet anders zijn.

Vindt u het goed als ik voorzichtig zeg dat het hier vol is? Een jaar geleden dacht ik dat we het daar serieus over gingen hebben. Paul Scheffers plan om scenario’s op te stellen voor de bevolkingsomvang in 2060 en de rol van migratie daarbij – de groei van de laatste jaren komt helemaal voor rekening van de migratie – was door de Kamer in dank aanvaard. Dat kwam doordat Scheffer in een essay overtuigend had laten zien dat een bescheiden immigratie-overschot nu tot grote gevolgen over veertig jaar kan leiden. Een jaarlijkse groei van vijftigduizend mensen levert in 2060 bijna 20 miljoen inwoners op. En we zitten nu al vier jaar op het dubbele, honderdduizend.

Er kwam een motie van Klaas Dijkhoff (VVD) om hiernaar een onderzoek in te stellen, en ik schreef dat de wonderen de wereld nog niet uit zijn. Maar zoals vaker was ik te optimistisch. Het ziet ernaar uit dat we te maken hebben met een oefening in het demonteren van een hete aardappel. Met ministers met lange tanden, een topzwaar onderzoek zonder richting en een vraagstelling die vastloopt in een moeras van weerstand.

Hoe werkt zoiets? Vorig jaar schreef Scheffer in een essay voor de WRR dat globalisering en migratie bronnen van politieke onrust blijven. Trump, de Brexit, Salvini en Baudet, stuk voor stuk zijn ze het uitvloeisel van ongenoegen over de voortgaande immigratie. Om diezelfde reden blijft migratie politiek glibberig terrein. Wie kritiek heeft, wordt al bijna gerekend tot het kamp van de complotdenkers over de opzettelijke omvolking.

Scheffer schreef dat globalisering en migratie over het algemeen worden voorgesteld als processen waarop we geen invloed hebben. Terwijl de geschiedenis anders uitwijst – onlangs bewees de Turkijedeal nog dat het heus mogelijk is om migratie aan banden te leggen. De bevolkingsomvang is wel degelijk een politieke kwestie en de vraag wat we zelf willen, is meer dan gewettigd.

Maar dan moet je om te beginnen willen weten hoe de vork in de steel zit. Tot dusver werden er geen migratie-scenario’s gemaakt, alleen prognoses. En die prognoses waren aldus Scheffer keer op keer te rooskleurig en moesten naar boven worden bijgesteld. Dat gebeurde bij de dekolonisatie van Suriname, bij de toekenning van het recht op gezinshereniging, bij schattingen van aantallen asielzoekers en bij de openstelling van de arbeidsmarkt voor Oost-Europese lidstaten.

Reden te meer voor een onderzoek naar de langetermijneffecten van toelatingsbeleid. Er zijn immers nogal gevolgen, voor de beschikbare ruimte, de huisvesting, de nutsvoorzieningen, de loonkosten, en net zo goed voor de gevoelens vreemdeling te zijn in eigen land. Maar een krachtige stroming wil van niks weten. Aangevoerd door de werkgevers van VNO-NCW, die alleen economische voordelen zien van migratie en die een bijkans onverslaanbaar verbond hebben gesloten met de combinatie GroenLinks-D66, waar ze vinden dat grenzen iets zijn uit de zeer oude doos.

CDA en VVD toonden vorig jaar serieuze belangstelling voor een scenario-onderzoek, inclusief beleidsaanbevelingen. Premier Rutte hield zich zorgvuldig afzijdig, ik neem aan omdat hij onraad en populisme rook. Toenmalig D66-voorman Pechtold wilde de motie van Dijkhoff wel steunen, met als bijsluiter dat de uitkomst ook zou kunnen zijn dat er méér migratie nodig was, bijvoorbeeld om de verpleging uit de brand te helpen. Veelzeggende scepsis. Het onderzoek werd geparkeerd onder twee D66-ministers, Koolmees en Ollongren, allebei van de regeringspartij die er het minst in zag.

Er kwam geen stevige, onafhankelijke commissie die haar eigen plan zou trekken. Deze kwestie was zo immens dat ongeveer alle instituten die wij hebben, mochten aanschuiven, waarmee de slagkracht was verdwenen. WRR, SCP, CBS, PBL, CPB en het demografisch instituut Nidi, allemaal kregen ze een vinger in de pap. Hoe ze er bij het Nidi over dachten, bleek al snel uit twee ingezonden stukken in de krant.

Volgens het Nidi was er sprake van ‘paniekverhalen’ over 20 miljoen inwoners in 2060. Over de bevolkingssamenstelling was eigenlijk op die termijn weinig te zeggen, aangezien migratie maar één factor was. Je moest ook kijken naar kindertal, alleenstaanden, vergrijzing, trek naar de stad, en zo meer. Dat paste naadloos in de onderzoeksopdracht van minister Koolmees, die in zijn brief aandacht vroeg voor tal van onderwerpen die samenhangen met bevolkingsomvang, wonen, zorg, onderwijs, mobiliteit, arbeidsmarkt. Eén woord ontbrak in de ministeriële brief: migratie.

Komende maanden, bevestigde mij een Kamerlid, gaat het er wat dit onderzoek betreft om spannen. Dan zullen we weten of de regeringspartijen werkelijk vinden dat het hoog tijd is om serieus na te denken over wat gewenste en ongewenste migratie is. Of dat de hele exercitie omwille van de lieve vrede in de coalitie uiteindelijk toch een luchtballon op zijn Dijkhoffs zal blijken te zijn.

Martin Sommer is politiek commentator van de Volkskrant