Het is opmerkelijk dat Özdil afstand neemt van het leenstelsel. GroenLinks maakte het in 2015 mogelijk dat de basisbeurs voor studenten werd afgeschaft en ingeruild voor het studievoorschot. De toenmalige coalitie van VVD en PvdA had geen meerderheid in de Eerste Kamer voor dit plan en werd geholpen door oppositiepartijen D66 en GroenLinks. Jesse Klaver, nu partijleider, was persoonlijk betrokken bij het akkoord over het leenstelsel.

Maar Özdil vindt het studievoorschot, zoals het stelsel officieel heet, niet langer houdbaar. Hij rept van een ‘asociaal systeem’ en verwijst naar de ‘gebroken beloftes’ van de kabinetten-Rutte. Die zegden investeringen in onderwijs toe, maar die blijven uit, zegt het Kamerlid. Bovendien wil de huidige coalitie de rente op studieleningen komend jaar weer iets verhogen. Het gevolg is, aldus Özdil, dat kwetsbare groep-en minder doorstromen: minder mbo’ers gaan naar het hbo. “Het wakkert de tweedeling in de samenleving aan.”

Het leenstelsel zorgt al langer voor onvrede binnen de oppositiepartij. Zo pleit de GroenLinks-jongerenafdeling Dwars voor herinvoering van een basisbeurs. Jesse Klaver is het leenstelsel altijd blijven verdedigen, omdat hij het rechtvaardiger vindt. Nu leent een student geld en betaalt dat later terug naar draagkracht, terwijl de basisbeurs ervoor zorgde dat de ‘slager meebetaalt aan de studie van de advocaat’.

Zihni Ozdil, Tweede Kamerlid Groen Links Beeld Maartje Geels

“Ik begin boos te worden”, zegt Zihni Özdil halverwege het interview. Hij heeft net alle nadelen opgenoemd van het huidige leenstelsel voor studenten. Het is vrijdagmorgen, het GroenLinks-Kamerlid is net terug van een werkbezoek aan Oostenrijk, waar het mbo-onderwijs goed scoort. Maar de afgelopen dagen was hij vooral druk met de toekomst van het leenstelsel. Daar is Özdil helder over. Hij spreekt herhaaldelijk over een ‘asociaal leenstelsel’ en een ‘verrot systeem’. En nu trekt de onderwijswoordvoerder van GroenLinks de handen af van het leenstelsel.

U neemt wel een risico. In hoeverre weet de top van GroenLinks dat u dit in de openbaarheid gaat zeggen?

“De partij weet precies hoe ik erover denk. Ik heb er diverse notities over geschreven voor de Tweede Kamerfractie. We voeren die discussie al twee jaar binnen de partij. Nu is het tijd om de balans op te maken.”

Die balans, zegt Özdil, ziet er somber uit. “De kabinetten-Rutte hebben beloftes gebroken.” Hij legt uit dat GroenLinks destijds de invoering van het leenstelsel steunde, op voorwaarde dat het vrijgekomen geld terug zou worden geïnvesteerd in het onderwijs, en dat collegegelden en de rente laag zouden blijven. “Gebeurt onvoldoende”, aldus het Kamerlid. En de rente op studieleningen gaat vanaf komend jaar weer iets omhoog om de overheidsfinanciën betaalbaar te houden. Özdil: “Het is net als de kwestie met de dividendbelasting. Geen enkele partij had die renteverhoging om die reden in het verkiezingsprogramma staan. Ja, het collegegeld voor eerstejaars is gehalveerd, maar dat wordt dus een sigaar uit eigen doos.”

Maandag start GroenLinks, samen met studentenvakbonden, een online-petitie om te ageren tegen de renteverhoging. “Dat steun ik volledig”, zegt Özdil”, “Zelfs als die verhoging wordt ingetrokken, is dit stelsel verrot.”

Hoeveel steun heeft u binnen de partij?

“Ik heb goed contact met onze raadsleden in de studentensteden. Zij vertellen mij dat er geen draagvlak is voor het leenstelsel. Belangrijke afdelingen als Amsterdam en Nijmegen zijn altijd zeer kritisch geweest. Onze jongerenorganisatie Dwars zegt hetzelfde. Binnen de partij is de steun voor het studievoorschot nooit geweldig geweest. We moeten niet langer trekken aan een dood paard.”

Zihni Özdil kwam in 2017 bij GroenLinks. De politiek was geen vanzelfsprekende overstap. Özdil, van oorsprong historicus en een tijdlang werkzaam als docent aan de Erasmus Universiteit en de UvA, is uitgesproken. Hij was voor zijn Kamerlidmaatschap columnist bij NRC Handelsblad en hij pleitte in zijn stukken regelmatig voor de vrijheid van meningsuiting in de breedste zin van het woord: hij verdedigde opiniemakers van links tot rechts.

Özdil is in die zin wars van conventies en politieke voorschriften. Het Kamerlid koos bewust voor GroenLinks, maar tussen 2012 en 2015, toen GroenLinks instemde met de politiemissie naar Kunduz en er een aantal ‘neoliberale’ lenteakkoorden werden gesloten, voelde Özdil zich niet thuis bij de partij.

Dat veranderde met de komst van partijleider Jesse Klaver. Özdil schreef mee aan diens boek ‘de empathische samenleving’. Hij vindt het nog steeds bijzonder dat Klaver Thomas Piketty, de Franse econoom wiens werk de nadruk legt op een eerlijke inkomensverdeling, naar de Kamer haalde. “Toen kwam er weer een sociaal-economisch linkse koers, de bakens werden verzet.”

Özdil groeide op in Rotterdam. Toen hij twee was emigreerde hij van Turkije naar Nederland, in het kader van gezinshereniging. Al op jonge leeftijd leerde Özdil van zijn vader dat je je best moet doen om te integreren in een nieuwe samenleving. De taal leren was daarvoor een belangrijke voorwaarde.

“Ik kom uit een tweedegeneratiegezin. Ik wilde graag geschiedenis studeren, ik had op het gymnasium een tien voor het vak, maar mijn ouders zeiden: ‘Dat is geen garantie voor een baan. Je kunt beter arts of advocaat worden’. Ik heb twee jaar van mijn leven verspild. Ik ben eerst rechten gaan studeren in Leiden, maar dat vond ik niet interessant. Daarna werd ik ingeloot voor geneeskunde. Maar ik verveelde me dood. Het was rond 9/11, de hele wereld stond in brand. Ik wilde leren over politiek en geschiedenis. Tegenwoordig kun je niet meer zo makkelijk wisselen van studie. Je kunt jezelf niet meer ontdekken. Toen ik als docent lesgaf aan de Erasmus Universiteit heb ik studenten geschiedenis die wel gemotiveerd waren, weg moeten sturen vanwege een bindend studie-advies.”

Wat moet er nu gebeuren met uw oproep?

“Oproep? Ik ben hogeronderwijswoordvoerder van GroenLinks. Er moet iets beters komen. Wat ik hoop is dat D66 en PvdA gaan begrijpen dat je niet moet lenen voor onderwijs. CDA en ChristenUnie zijn ook tegen dit systeem. Ik hoop dat binnen afzienbare tijd dit asociale stelsel de prullenbak in kan, en dat het onderwijs weer een recht wordt in plaats van een product waar je geld voor moet lenen.”

Özdils pleidooi slaat naar eigen zeggen aan binnen de fractie. “Iedereen in de fractie vindt dat het stelsel op deze manier de beloftes niet waarmaakt.”

Wat zijn de alternatieven?

“We moeten beginnen met te bedenken: wat is onderwijs? Een recht of een product? We gaan toch ook geen leenstelsel invoeren voor het voortgezet onderwijs? Als alternatief kun je denken aan een basisbeurs-systeem of, en dat is een voorstel van Dwars, een systeem zonder collegegeld. Iedereen die studeert krijgt een gezond maandbedrag om op kamers te gaan. En als je bent afgestudeerd, betaal je naar draagkracht terug via de belastingen. Ik vind dat een redelijke oplossing. Welke smaak je ook kiest, één ding is zeker: een leenstelsel ondermijnt alles waar democratie en beschaving voor staat. De rente en collegegelden zijn verhoogd en beloftes van voorinvesteringen zijn gebroken. Je ziet dan de gevolgen: er ontstaan nieuwe klassensystemen.”

Wat bedoelt u daarmee?

“Je ziet nu al dat de doorstroom van mbo naar hbo, en van havo naar hbo stagneert. Als je een leencomponent inbouwt, is het logisch dat mensen met weinig geld erop achteruitgaan. En als je uit een rijk gezin komt, heb je minder zorgen, want je hoeft je niet in de schulden te steken.”

Maar als student wordt je schuldenlast na 35 jaar toch kwijtgescholden?

“Maar wat betekent dat concreet? Als je iets meer verdient dan het minimumloon, dan moet je al gaan terugbetalen en dat kan oplopen tot honderden euro’s per maand. Onderwijs is een recht, verdorie!”

Zou het goed zijn om naar draagkracht de lasten te verdelen?

“Dat kan, maar daar ben ik ook sceptisch over. Het is niet per definitie zo dat als jij rijke ouders hebt, je zelf rijk bent. Kinderen hebben misschien geen goede band met hun ouders. Mijn voorkeur heeft echt: iedereen die studeert hoeft geen geld te betalen. Het moet publiek bekostigd zijn en voor iedereen toegankelijk en gratis.”

Het leenstelsel heeft nóg een nadelig effect waar volgens Özdil weinig over wordt gepraat. “Het heeft een disciplinerende werking. Als jij afstudeert met een schuld, denk je wel twee keer na om je aan te sluiten bij een vakbond. Je wilt niet moeilijk doen, want je wilt je schuld afbetalen en neemt elk baantje aan.”

Is daar bewijs voor?

“In andere landen is daar onderzoek naar gedaan. Studenten durven niet meer voor hun rechten op te komen, ze zijn bang voor hun baan. Ik begin boos te worden.”

Toch heeft u het leenstelsel altijd verdedigd. Nooit gewetensnood gehad?

“Nee, wij hebben als GroenLinks altijd gestreden voor het herstel van gebroken beloftes. Mijn voorganger ook. Denk aan de goede aanvullende beurs, het collegegeld omlaag, en de rente op studieleningen niet omhoog. Ook zou het bespaarde geld worden geïnvesteerd in de verbetering van de kwaliteit van het onderwijs. Zelfs die laatste belofte is niet nagekomen. De Algemene Rekenkamer kwam vorig jaar met een kritisch rapport waaruit bleek dat de beloofde 600 miljoen euro niet is geïnvesteerd in die kwaliteitsverbetering.”

Het leenstelsel ligt gevoelig binnen de coalitie, onder andere bij CDA en ChristenUnie. Heeft u de indruk dat er deze coalitieperiode nog iets kan veranderen?

“Met CU en CDA ontstaat er een meerderheid om dit asociale stelsel weg te doen. Ik overweeg de komende week twee moties in te dienen. De eerste gaat over het feit dat dit stelsel asociaal is en niet werkt. In de tweede motie roep ik op het leenstelsel af te schaffen. Je weet nooit of die het toch haalt.”

Beeld Maartje Geels

Het debat volgt later deze maand

Ook binnen de coalitie ligt het leenstelsel gevoelig. CDA en ChristenUnie willen er liever vanaf, maar in de kabinetsformatie van Rutte III, zomer 2017, legden ze het af tegen VVD en D66, voorstanders van het studievoorschot. CU-partijleider Gert-Jan Segers zei eind vorig jaar nog dat het leenstelsel ‘zijn langste tijd gehad heeft’. Met de toevoeging dat de coalitie er niet aan zal tornen. Het is een onderwerp voor de volgende formatie.

Het voornemen van het kabinet om de rente op studieleningen te verhogen, heeft de kwestie verder onder druk gezet. Minister Ingrid van Engelshoven (onderwijs) wil dat vanaf 2020 wordt uitgegaan van de 10-jaarsrente in plaats van de 5-jaarsrente, die iets lager is. Volgens het kabinet is dat nodig ‘voor de finan-ciële houdbaarheid van het stelsel’. De hele oppositie is tegen dit plan. De Eerste Kamer debatteert hier later deze maand over.

Lees ook:

Studenten hebben het nakijken: alle beloftes van het leenstelsel zijn gebroken

Studenten moesten in 2015 hun basisbeurs inleveren en zouden daar ander moois voor terugkrijgen. Maar geen enkele van de verbeteringen die het kabinet aan studenten beloofde, is waargemaakt.

Kamerlid Zihni Özdil (GroenLinks): een cynicus die optimist werd

Nieuwe Kamerleden zoeken hun plek op het Binnenhof. Op wie moeten wij de komende jaren extra letten? Vandaag: Zihni Özdil van GroenLinks, die iedereen als Nederlander aanspreekt.