Als mevrouw Van Dijk geen goed woordje voor hem had gedaan bij de mavo. Als meneer Van Adrichem hem niet had geadviseerd naar de middelbare landbouwschool in Gouda te gaan. Als een kameraad hem daar niet had overtuigd mee te gaan naar de hogere landbouwschool in Dordrecht. Als hij daar niet bij een D66-bijeenkomst naar binnen was gewandeld. Dan was Gerard Schouw (49) nu misschien wel boer geweest. Of werkte hij in de bloementeelt of de kassen in het Westland.



"Je moet het toeval een beetje voor je laten werken", is de stellige overtuiging van het net vertrokken D66-Kamerlid, dat in zijn woonplaats Dordrecht terugblikt op zijn politieke loopbaan. Aan carrièreplanning doet hij naar eigen zeggen niet. Komt er iets op zijn pad dat hem aanspreekt, dan gaat hij ervoor. Zo werd hij boer, zo promoveerde hij, zo werd hij Eerste en Tweede Kamerlid en zo wordt hij nu - op 1 augustus - directeur van Nefarma, de brancheorganisatie van farmaceutische bedrijven.



De kritiek die hij kreeg op die overstap begrijpt hij wel, maar hij is het er niet mee eens. "Als je als Kamerlid burgemeester, wethouder of gedeputeerde wordt, zegt iedereen: goh, fantastisch! Ga je naar het bedrijfsleven, dan is het kiezersbedrog. Dat is toch raar? Ik vind dat raar. Helemaal omdat we als politiek hebben gezegd dat we meer politici in het bedrijfsleven willen en andersom. Bovendien is er een maatschappelijke opgave: het gaat om het op termijn betaalbaar houden van medicijnen. Ik zie de cesuur niet zo."



Even opletten

Omslagpunt of niet, het Binnenhof veerde op toen Schouw zijn vertrek bekendmaakte. Hij mag dan niet de bekendste kop van de Tweede Kamer hebben, in Den Haag kent iedereen Schouw. Weinig Kamerleden weten zo veel initiatiefwetten achter hun naam te krijgen als hij. Veelbesproken wetten bovendien. Het verbod op de weigerambtenaar, het schrappen van het verbod op godslastering, het weghouden van de koning bij de formatie, het mogelijk maken van referenda - allemaal staan ze op zijn conto. En denk je bij Schouw niet aan zijn wetten, dan wel aan zijn scherpe tong, creatieve taalvondsten en semiserieuze kwinkslagen. Stapt hij op de interruptiemicrofoon af, dan weet iedereen: even opletten.



"Hij kan heel goed hét politieke detail eruit halen", zegt GroenLinks-Kamerlid Linda Voortman. Met Schouw boog ze zich over asielzaken en werkte ze aan een wetsvoorstel over het vrijgeven van overheidsinformatie. Daarbij zette Schouw de strategische stippellijnen uit. "Hij kan het politieke krachtenveld in een paar zinnen in beeld brengen: we hebben probleem 1, 2 en 3 en dit zijn oplossing 1, 2 en 3. Hij weet hoe je welke partij kunt meekrijgen. Strategisch is hij heel slim."

D66-Kamerlid Gerard Schouw. Beeld anp

Al is zijn logica niet altijd de hare, voegt Voortman toe. "Je ziet hem niet zo veel buiten de Kamer. Met collega's van de SP en ChristenUnie ben ik vaak in de Vluchtkerk geweest en bij demonstraties voor bijvoorbeeld het kinderpardon, maar daar zie je hem niet. Dat vind ik wel jammer. Misschien is het strategie - ik kom toch uit een partij met een andere achterban dan hij - maar het is een strategie die ik niet snap. Het gaat er niet alleen om wat je in de Kamer doet, maar ook daarbuiten."



Mister D66

Nou, daarbuiten doet Schouw ook genoeg hoor, werpt D66-Kamerlid Magda Berndsen tegen. Zo is hij altijd in de weer met zijn partij. Of het nou gaat om het vijftigjarig jubileum van D66 of praatjes houden op nieuwe ledendagen. "Ik heb hem wel eens Mister D66 genoemd", vertelt Berndsen, die de aflopen jaren een werkkamer met Schouw deelde en met hem gesprekken voerde met burgemeesterskandidaten. Bij de recente benoemingen van D66-burgemeesters in Almere en Enschede was het duo actief betrokken.



Binnen de partij wordt Schouw ook een belangrijke rol toegedicht bij de wederopstanding van D66. Na de halvering van de Tweede Kamerfractie in 2006 - van zes naar drie zetels - was het Schouw die voorman Alexander Pechtold ervan overtuigde geen zevenmijlslaarzen aan te trekken, maar de partij stapje voor stapje weer op te bouwen. Eerst terug in alle bestuurslagen, goede politici opleiden en de achterban op orde, daarna pas weer denken aan regeren. "Ere wie ere toekomt", sprak Pechtold vorige maand bij Schouws afscheid. "Tot de dag van vandaag loopt het eigenlijk precies zoals jij dat bedacht hebt."



Het puzzelen, daar zit voor Schouw de lol in, vertelt hij op een terras niet ver van het Dordtse drierivierenpunt. In het kijken hoe je iets het beste kunt oplossen, of dat nou met een wet is of met andere middelen. Het komt door zijn boerenverstand, denkt Schouw.



Als kind belandde hij al spelend in de weilanden rondom Poeldijk op het erf van de familie Helderman, waar hij tot ver in de twintig zou helpen op de boerderij. Hij hooide er, maaide, verplaatste de koeien en scheerde de schapen. "De boer en politicus Schouw zijn gewoon heel praktisch. Linksom of rechtsom moet het hooi wel van het land voor het gaat regenen. Soms moeten we in de politiek ook wat meer ons boerenverstand gebruiken."



Vernieuwing

Zo bezien is het ook weer niet zo heel gek dat de in het Westland geboren en getogen politicus - sinds jaar en dag CDA-land - in de jaren tachtig uitgerekend bij het pragmatische D66 belandt. "Over het CDA had ik al zoveel gehoord tijdens de boerengesprekken in Poeldijk. De mentaliteit van 'houden wat je hebt' sprak me niet aan. Ik was toen al wel meer van de vernieuwing en vooruitgang." Bij partijbijeenkomsten van de PvdA ('alleen maar ruziemakers') en VVD ('hoog parelkettinggehalte') voelt hij geen klik, bij D66 wel. "Het ging daar om gezond verstand. Niet om het inrichten van een samenleving op basis van een dogmatisch levensbeeld."

Schouw: "Ik ben niet van de babbelshows. Je wordt dan in een formatje gedrukt waarin je een rolletje moet spelen." Beeld anp

Het is de Dordtse gemeenteraad die in de jaren negentig als eerste kennismaakt met de methode-Schouw: vragen, graven, zagen. Schouw is dan voorzitter van de zevenkoppige fractie en moet uitleggen waarom zijn partij de Derde Merwedehaven niet wil volstorten met vervuild baggerslib - een verkiezingsbelofte die eenmaal in het college lastig ligt omdat met de opslag veel geld is gemoeid. Hij zet zijn tanden erin.



"Ik onderzocht álles. Zei het college dat bagger niet door de laag van Kedichem kon sijpelen, dan vroeg ik dat na en bleek dat wél te kunnen. Ik was een luis in de pels en vond dat heerlijk. Het ging me om de feiten en die klopten niet. Als je de feiten aan je kant hebt en dat zo brengt, denken mensen: misschien heeft hij wel gelijk."



Zo bijt Schouw zich jaren later ook helemaal vast in de crisis- en herstelwet die grote bouwprojecten sneller van de grond moet krijgen. Via het wethouderschap, partijvoorzitterschap en wetenschappelijk bureau van D66 is hij dan in de Eerste Kamer beland waar hij het wetsvoorstel van Balkenende in 2009 op zijn bord krijgt. Hij is er fel tegen. "Daar heb ik wel echt m'n levenswerkje van gemaakt", zegt Schouw triomfantelijk. "Alleen die naam al! Alsof als je die wet aanneemt, de crisis is opgelost. Ik houd gewoon niet van bedrog."



Bedankt

Schouw trekt alles uit de kast om de wet te vertragen: hij stelt steeds weer schriftelijke vragen, probeert het voorstel over vakanties heen te tillen en overtuigt ondertussen zijn Tweede Kamerfractie ervan tegen te stemmen. "Dan belde Camiel (Eurlings, red.) weer, maar ik dacht: ze kunnen me wat. Wat in feite het plan was, was dat de inspraakronde werd weggehaald bij nieuwe bouwprojecten. Zeg dan gewoon dat je de participatie van de samenleving wilt verminderen." Hij pauzeert even. "Als ik denk dat er iets niet klopt of dat er een oplossing wordt gepresenteerd onder valse voorwendselen, dan heb je aan mij een slechte."



Hoe fel Schouw ook van leer trekt, zijn verzet lijkt nooit onherstelbare wonden te slaan. "Wat ik heel sportief vond, was dat Jan Peter Balkenende een foto naar mij opstuurde waarop hij de crisis- en herstelwet ondertekent. 'Bedankt voor alle medewerking', schreef hij erbij. Dat vind ik humor. Echt goud."



Ook bij zijn afscheid als Kamerlid, in de laatste week voor het zomerreces, zijn al zijn politieke opponenten te vinden in de Rooksalon van de Tweede Kamer. Bijvoorbeeld SGP-voorman Kees van der Staaij, die niet kon voorkomen dat Schouw de weigerambtenaren naar huis stuurde en het verbod op godslastering uit de wet wist te schrappen. En ook minister van binnenlandse zaken Ronald Plasterk is er. Schouw nam hem vorig jaar stevig onder vuur na diens verspreking over aan de VS doorgegeven afluistergegevens, maar de PvdA'er stapt na alle toespraken als een van de eersten joviaal op Schouw af.

Zuiger

Een andere opvallende aanwezige is VVD-minister Ard van der Steur van veiligheid en justitie. Mede door Schouws toedoen ziet die een wet over de eigen bijdrage voor gevangenen wankelen, maar hij is niet te beroerd een hilarische toespraak te geven op Schouws afscheidsreceptie. "Ik las in de krant dat een kundig en intelligent Kamerlid vertrekt", begint hij nog aardig. "Wat er niet stond was hoe ik Gerard heb leren kennen: een zuiger, een bijter, irritant, vilein."



Hij roept het debat over de eigen bijdrage in herinnering. "Dan begint Gerard: 'Voorzitter, wij zijn énórm voorstander van dit idee. Principieel goed plan. We hebben nog een enkele vraag. En vervolgens komen er 77 vragen. Aan het eind zegt hij dan: die 78ste vraag is net niet goed beantwoord, dus we gaan tegen dit wetsvoorstel stemmen." Er wordt hard gelachen, ook door Schouw.



Hoe de D66'er verklaart dat hij politieke vijanden te vriend weet te houden? "Je moet voorspelbaar zijn", zegt Schouw, nu in zijn woonkamer die uitkijkt op de haven. "Niet één voor twaalf een andere opvatting hebben. Ze moeten weten wat ze aan je hebben, anders nemen ze je niet meer serieus. En je moet open relaties hebben. Ik heb met Ronald (Plasterk, red.) wel wat te stellen gehad, maar als zijn persoonlijk medewerker me voorafgaand aan een debat vroeg naar de hoofdlijnen van mijn betoog, dan noemde ik die altijd. Ze mogen best weten wat ik ga doen."



Onafhankelijk

Wat ook helpt, denkt Schouw, is dat hij zakelijk en vriendelijk is, maar niet klef. "Ik ben niet van het rondhangen in Nieuwspoort of met collega's naar het terras gaan. Dan gaan zaken door elkaar lopen. Door daar niet te zijn, bewaak ik mijn onafhankelijkheid."



Om die reden schuift hij ook niet graag aan bij de Pauws en Jineks van deze wereld. "Ik ben niet van de babbelshows. Je wordt dan in een formatje gedrukt waarin je een rolletje moet spelen. Je moet als politicus oppassen dat je geen typetje wordt. Dat ze denken: oh, even de Teevenhater bellen. Daar gaat het niet om. Het gaat mij toch altijd om de zaak."



Met het dossierzagen en wetten bouwen had hij nog jaren door kunnen gaan, als dat toeval niet weer om de hoek was komen kijken. Een paar maanden geleden klopte geneesmiddelenorganisatie Nefarma bij hem aan. Tot zijn verrassing. "Het is niet helemaal mijn specialiteit, om het eufemistisch uit te drukken." Toch maakt hij, na 25 jaar D66 zelf toe aan vernieuwing, de sprong. "Van het publieke naar het private, maar wel met een heel publieke opdracht", aldus Schouw. "Iedereen mag daarvan vinden wat hij vindt."