In de Nachtwacht is niet alles wat het lijkt. Rembrandt maakt keuzes die eeuwen later nog vragen oproepen. Zo zijn er verschillende interpretaties bij de onduidelijke figuren ontstaan. De waarheid is dat Rembrandt zichzelf simpelweg niet beperkte tot harde waarheden, maar hij liet figuren geboren worden uit zijn fantasie.

In het jaar 1715, decennia na de voltooing van de Nachtwacht en ver na de dood van Rembrandt zelf, wordt er een onderdeel aan het schilderij toegevoegd. Een mysterieuze onbekende schildert er bovenin het doek een schild bij. Op het schild staan de namen van de mannen die betaalden voor een plekje in het schilderij. Toch bleef het nog eeuwenlang onduidelijk welke naam op het schild bij wie hoorde. Pas in 2008 loste historicus Bas Dudok van Heel, na jarenlang onderzoek, die puzzel op.

Pieken, musketten, lansen, schilden en zwaarden. De compagnie op de Nachtwacht is zwaar bewapend, maar in die tijd werd er al amper meer gevochten. De oorlog met de Spanjaarden was zo goed als voorbij en de schutterij verscheen vooral bij ceremoniële gebeurtenissen of kleine opstootjes. De compagnie was meer een sociale club voor welgestelde mannen geworden.

Rembrandt creëerde vanaf de eerste penseelstreek eigenhandig en heel bewust orde in de chaos van de Nachtwacht. Het schuttersstuk mocht dan dynamisch zijn, maar het moest niet onoverzichtelijk worden. De compositie speelt hierin de hoofdrol. De manier waarop Rembrandt de karakters in de ruimte plaatst en hen belicht, is bepalend voor de balans in het schilderij vol beweging.

Toen het Kloveniersgilde Rembrandt vroeg een schuttersstuk te schilderen, hadden ze kunnen weten dat hij zich niet aan de gebruikelijke stijl zou houden. Schuttersstukken waren altijd statig en geposeerd, maar Rembrandt stond bekend als een rebelse schilder en ook deze traditie veranderde hij. In de Nachtwacht vangt hij een dynamische momentopname, enkele seconden voor de schutterij zal gaan marcheren.

De Nachtwacht heeft het door de eeuwen heen zwaar te verduren gehad. Als nationaal topstuk is het schilderij zowel het best bewaakt, als het meest kwetsbaar gebleken. Waar het Rijk er in de Tweede Wereldoorlog alles aan deed om het doek te beschermen, kwam het schilderij juist in tijden van vrede het meest in gevaar. Toch doorstond het meerdere verhuizingen en drie gerichte aanvallen.

Rembrandt werkte jarenlang aan de Nachtwacht. In 1642 is het schilderij af en brengt hij het naar zijn opdrachtgevers: de Amsterdamse schutters van het Kloveniersgilde. In de feest- en vergaderzaal van de Kloveniersdoelen wordt de Nachtwacht aan een lange wand dichtbij de schoorsteen gehangen. Daar zal het schilderij meer dan zeventig jaar blijven.

De Nachtwacht is in vele opzichten anders dan de andere schuttersstukken in de zaal en niet alle personen zijn even goed zichtbaar op het doek. Veel mensen gaan er daarom vanuit dat de compagnie niet blij was met het schilderij, maar dit is nooit bewezen. Het lijkt er juist op dat het tegenovergestelde waar is. Rembrandt werd met zo’n 1600 gulden rijkelijk beloond voor het schilderij. De Nachtwacht werd bovendien gewoon in de zaal van de Kloveniersdoelen opgehangen zoals van te voren bedoeld was. De trotse Frans Banninck Cocq liet zelfs een aquarel van de Nachtwacht maken voor in zijn persoonlijke verzameling.

In het jaar 1715 zijn de hoogtijdagen van de schuttersgilden inmiddels voorbij en de Amsterdamse stadsregering besluit de Nachtwacht naar het stadhuis op de Dam te verplaatsen. Maar er is een probleem: de Nachtwacht blijkt te groot voor de gekozen plek. Aan de linkerzijde wordt er daarom een flink stuk van het schilderij afgesneden. Dit stuk doek is verdwenen en nooit meer opgedoken.

Het Rijksmuseum vestigt zich in 1816 in het Trippenhuis op de Kloveniersburgwal. Het is bijna niet te zien, maar achter de gevel van het Trippenhuis schuilen twee identiek gespiegelde woningen. De Nachtwacht wordt ondergebracht in de Groote Sael’ van het linker huis. In 1885 wordt het nieuwe en huidige gebouw van het Rijksmuseum opgeleverd en verhuist de gehele collectie, inclusief het schuttersstuk van Rembrandt. De Nachtwacht krijgt de meest centrale plek in het museum.

Het schilderij heeft door de eeuwen heen meerdere titels gekregen, maar ‘de Nachtwacht’ was in ieder geval niet de naam die Rembrandt in gedachte had. In de negentiende eeuw was de vernislaag van het doek vuil en daardoor donkerder geworden. Men kon destijds niet anders dan concluderen dat het schilderij een scène moest voorstellen van schutters die de wacht houden in de nachtelijke uren. Zo kreeg het de bijnaam: ‘de Nachtwacht’. Pas nadat het doek werd schoongemaakt bleek dat de schutters in een donkere ruimte staan die wordt verlicht door daglicht.

Op 13 januari 1911 stapt een bezoeker van het Rijksmuseum plotseling over het koord dat voor de Nachtwacht is gespannen. Hij trekt een schoenmakersmes en haalt meerdere keren uit naar het schilderij. Bewakers weten de man tegen te houden voor hij blijvende schade aan kan richten. Het blijkt te gaan om een afgekeurde zeeman die uit frustratie wraak wilde nemen op het Rijk. De man krijgt een jaar celstraf voor zijn daad.

Aan het einde van de jaren dertig hangt de dreiging van de Tweede Wereldoorlog in de lucht. De belangrijkste kunstwerken van het land moeten veilig gesteld worden. De duinen in het westen lijken veilig genoeg en er wordt gestart met het bouwen van speciale kunstbunkers in Heemskerk, Zandvoort en Castricum.

Er staat het Rijksmuseum een ongelofelijke taak te wachten: zo’n 2000 schilderijen en meer dan 30.000 waardevolle objecten moeten ondertussen tijdelijk op een veilige plek ondergebracht worden. De Nachtwacht komt in de ridderzaal van het Kasteel Radboud in Medemblik terecht.

Als de Duitsers Nederland binnenvallen, blijkt alleen de kunstbunker in Castricum af. Op 13 mei 1940 besluit dr. Schmidt Degener, op dat moment de directeur van het Rijksmuseum, dat de Nachtwacht daar moet worden ondergebracht. Bij aankomst wordt op een grasveld het raamwerk van het schilderij verwijderd. Daarna verdwijnt de Nachtwacht onder het metersdikke duinzand van Castricum. Ongeveer een jaar later wordt het schilderij nog verplaatst naar de bunker in Heemskerk.

Lange tijd zijn de duinen veilig gebied, maar in de loop van de Tweede Wereldoorlog verplaatst het front zich ook daarnaartoe. De Duitsers bouwen er een verdedigingslinie om zich te beschermen tegen de Britten. De belangrijkste Nederlandse kunstwerken lopen weer gevaar en kunnen niet langer in de duinen blijven.

In de mergelgrotten van de Limburgse Sint-Pietersberg begint men daarom met het bouwen van een kluis. Op 24 maart 1942 wordt de Nachtwacht hier ondergebracht. De kluis biedt bescherming aan in totaal 750 schilderijen en wordt daarom 24 uur per dag bewaakt door politie en museumpersoneel.

In juli 1945 wordt de kluis in Limburg ontruimd. De Nachtwacht wordt in Maastricht op de boot naar Amsterdam gezet. Na jaren van omzwervingen en schuilplaatsen in kastelen, duinen en grotten keert de Nachtwacht terug naar huis: het Rijksmuseum. Op de binnenplaats wordt het schilderij weer uitgerold en terug in zijn raamwerk gestopt. Iedereen haalt opgelucht adem: de Nachtwacht heeft de oorlog ongeschonden doorstaan.

De Nachtwacht wordt in 1975 opnieuw het slachtoffer van een verwarde man. Volgens ooggetuigen wandelt er op 14 september een op het eerste gezicht nette heer het Rijksmuseum binnen. Hij loopt recht op de Nachtwacht af, haalt een gekarteld mes tevoorschijn en begint tot grote afschuw van de aanwezigen in te hakken op de Nachtwacht. Met behulp van een bezoeker weet de bewaker na een worsteling de vandaal te overmeesteren. Maar het kwaad is al geschiet. De onderkant van de Nachtwacht ligt aan flarden. Vooral de benen van de kapitein en de luitenant hebben het moeten ontgelden. Op de grond voor het schilderij wordt een driehoekig stuk doek gevonden. “Ik heb geen mens aangevallen, alleen maar een schilderij. Ik kon niet anders", zou de verwarde man nog hebben geroepen. Het kostte de restaurateurs uiteindelijk acht maanden om het schilderij te herstellen. Toch liep de Nachtwacht een blijvend aandenken op: net boven de hond is nog het overblijfsel van een snee te zien.

In 1990 is het opnieuw raak. Met een spuitfles vol zwavelzuur gaat een man de Nachtwacht te lijf. Een bewaker reageert snel, slaat de flacon uit zijn handen en bespuit het schilderij met speciaal gedestilleerd water. Het Rijksmuseum concludeert al snel dat alleen de vernislaag is aangetast, maar de schade had zonder het snelle ingrijpen van de bewaker veel groter kunnen zijn. De dader verklaarde later aan de politie een ‘kunstliefhebber’ te zijn.

De Nederlandse en buitenlandse pers staan in oktober 2018 op zijn kop. De Nachtwacht is wereldnieuws. Het Rijksmuseum kondigt een groots onderzoek en een daaropvolgend restauratieproces van de Nachtwacht aan. De onderzoekers zullen zoeken en graven naar de mysteries die het schilderij nog voor ons verborgen houdt. Met het doek achter een glazen wand zal het proces live te volgen zijn in de Eregalerij en online. De hele wereld mag het zien. De Nachtwacht is immers van ons allemaal.