Beeld Aurélie Geurts

In de patio achter Fabio Bensi's schoenenzaak in de Amsterdamse Haarlemmerstraat viel de laatste tijd een apart type neerslag : het regende afstandsbedieningen, handdoeken, bierblikjes, vuilniszakken en zelfs kots van Airbnb-toeristen. De etages boven Bensi's winkel waren een vakantiestulpje voor feestgangers, cannabistoeristen en andere Airbnb'ers.



'M'n plafond deinde gewoon als ze weer eens met zijn twaalven op de vloer stonden te springen', wijst de geboren Milanees naar boven. En een van Bensi's buurmannen had forse waterschade dankzij een boxershort, naar beneden gegooid door een van de Airbnb'ers. Het short verstopte een afvoerpijp, met lekkage als gevolg.

Sinds kort is het een rustiger boven de schoenenzaak: de gemeente heeft het pand verzegeld. 'Evidence', staat op de deur, 'authorized personnel only'. Niet de overlast voor de winkeliers deed de Airbnb-verhuurder de das om, maar het schenden van de voorwaarden van zijn shortstay-vergunning.



Bij een controle trof de gemeente twee toeristen aan die voor vier nachten hadden geboekt, terwijl zeven nachten het minimum is bij shortstay. Ook telde het pand 22 slaapplekken, verdeeld over drie verblijven, terwijl vier toeristen per verblijf het maximum is. De verhuurder, een jonge vastgoedondernemer die niet met zijn naam in de krant wil, houdt vol dat er maar twaalf slaapplekken waren - 'de rest bestond uit goedkope IKEA-banken, die hebben ze meegerekend'.



De Haarlemmerbuurt in Amsterdam is een voorbeeld van de ongelijke verdeling van de lusten en lasten van Airbnb. Voor toeristen zijn er alleen voordelen: dankzij Airbnb en vergelijkbare sites als Wimdu en 9Flats is het Amsterdamse logiesaanbod groter en betaalbaarder dan ooit. De grootste huizenverhuursite voorziet duidelijk in een behoefte, getuige de 575 duizend toeristen die vorig jaar in een van de ruim 14 duizend Amsterdamse Airbnb-woningen verbleven.

Beeld Aurélie Geurts

Beeld Aurélie Geurts

Beeld Aurélie Geurts

Goudmijn

Voor verhuurders is Airbnb een goudmijn: aan toeristen valt veel meer te verdienen dan aan vaste huurders. De eigenaar van een paar Airbnb-appartementen kan in een jaar tijd makkelijk anderhalve ton verdienen.



Voor de gemeente Amsterdam bracht Airbnb vorig jaar ongeveer 5,5 miljoen euro aan toeristenbelasting op, ruim genoeg om dierentuin Artis of de Stadsschouwburg een jaar te subsidiëren. En Airbnb zelf verdient per boeking 3 procent commissie aan de verhuurder en tussen de 6 en 12 procent aan de toerist, waarmee Amsterdam Airbnb vorig jaar zeker 9 miljoen euro heeft opgeleverd.



Maar de onstuimige opmars van Airbnb in de hoofdstad - het aantal Airbnb-overnachtingen steeg er vorig jaar met 475 procent - heeft een doos van Pandora aan ongewenste sociale gevolgen geopend. Het vlaggenschip van de deeleconomie vergroot de kloof tussen rijk en arm, zowel in materiële als immateriële zin.

Beeld Aurélie Geurts

Beeld Aurélie Geurts

Brandbrief

En dat dankzij een bedrijf uit Silicon Valley dat onder een vernis van feelgood-retoriek (Delen! Gemeenschap!) een flink deel van de winst opstrijkt, maar de schaduwkanten voor rekening van de maatschappij laat.



Vier jaar geleden werden de Haarlemmerstraat en de in het verlengde liggende Haarlemmerdijk nog verkozen tot leukste winkelstraat van Nederland. Maar mede door de opkomst van Airbnb is veel van de vooruitgang de afgelopen jaren weer tenietgedaan, klagen winkeliers. Zij zien hun omzet teruglopen door de vele vakantiegangers en wiettoeristen.



Een groepje ondernemers stuurde er een brandbrief over aan de burgemeester. De gemiddelde lowbudgettoerist in een Airbnb-appartementje is wel geïnteresseerd in de Amnesia Haze van de coffeeshops, maar niet in Fabio Bensi's handgemaakte Italiaanse schoenen van 429 euro.



'De illegale hotels en de coffeeshops trekken een bepaald soort mensen aan, waardoor het betere publiek wegblijft', merkt Bensi. Hij kan het zijn klanten niet kwalijk nemen. 'Je moet hier in de straat gewoon slalommen tussen de imbecielen.'

Beeld Aurélie Geurts

Luchtbedden

Een belangrijk ingrediënt van het pr-verhaal van Airbnb is dat het merendeel van de Airbnb-gebruikers zou bestaan uit mensen die hun huis af en toe delen met toeristen. Volgens de stichtingsmythe van Airbnb hadden oprichters en kamergenoten Brian Chesky en Joe Gebbia in de herfst van 2007 zo weinig geld om de huur van hun loft in San Francisco te betalen, dat ze hun woonkamer omtoverden tot een bed & breakfast. De oorspronkelijke naam, Airbed & Breakfast, verwees naar de luchtbedden waarop de gasten sliepen, voordat ze 's ochtends door de toekomstige miljardairs Chesky en Gebbia werden gewekt met een zelfgemaakt ontbijtje.



Maar eitjes en vers geperste jus hebben anno 2016 weinig met de realiteit te maken. In Amsterdam bestaat slechts 0,5 procent van de aangeboden Airbnb-woningen uit de gedeelde kamers en iets meer dan 19 procent uit privékamers in door Amsterdammers bewoonde huizen, blijkt uit cijfers van de site Insideairbnb.com van de Britse journalist Tom Slee.

Beeld Aurélie Geurts

Beeld Aurélie Geurts

Verhuureconomie

Bij de overige 80 procent gaat het om hele appartementen of huizen. Toeristen ontmoeten de eigenaar zelden: deze laat de sleutel bijvoorbeeld overhandigen door 'Airbnb-butler', 'The Friendly Host' of een van de talloze andere tussenpersonen die op het succes van Airbnb zijn gedoken. Dat is geen deeleconomie meer, maar een verhuureconomie.



In Madurodam-vorm laat de Haarlemmerbuurt zien welk effect Airbnb op de toch al licht hysterische Amsterdamse woningmarkt heeft. Airbnb heeft een concurrentiestrijd ontketend tussen de euro's van toeristen en de euro's van woningzoekenden, waarbij de laatste groep meestal het onderspit delft. De Airbnb-appartementen boven Fabio Bensi's schoenenzaak zijn lang niet de enige plek in de Haarlemmerbuurt waar potentiële huurders achter het net vissen.



Neem Singel 2 boven café Kobalt, om de hoek van de Haarlemmerstraat, zegt theatermaker en buurtbewoner Teunkie van der Sluijs. Tot voor kort zaten de drie verdiepingen onder de pittoreske trapgevels permanent vol Airbnb-toeristen, nota bene verhuurd door een economisch adviseur van de gemeente en een bestuurslid van de ondernemersvereniging van de Haarlemmerbuurt.

Beeld Aurélie Geurts

Beeld Aurélie Geurts

Ergste uitwas

De gemeente heeft de appartementen op Singel 2 ook tijdelijk verzegeld wegens overtreding van de shortstay-vergunning. Maar even verderop kunnen de eigenaren van de wat Van der Sluijs betreft ergste Airbnb-uitwas in de Haarlemmerbuurt nog ongestoord hun gang gaan. Tussen de Brouwersgracht en de Haarlemmerstraat en -dijk heeft een vastgoedonderneming vier achterhuizen volgepropt met bedden en provisorische doucheruimtes om ze te verhuren aan 9 tot 12 Airbnb-toeristen per woning.



'Dan ben je op grote schaal de economie aan het ontwrichten', zegt Van der Sluijs. 'Je onttrekt huizen aan het woningaanbod en vergroot zo de woningschaarste.' Daarmee maak je het niet alleen nog moeilijker voor Amsterdammers met een middeninkomen om een huis te vinden, maar je veroorzaakt ook allerlei economische bijwerkingen, aldus Van der Sluijs.



Permanente bewoners betalen mee aan de (gemeentelijke) belastingen en doen boodschappen in de buurt, waarmee ze de lokale middenstand steunen. Van de toeristen profiteert maar een beperkt deel van de middenstand - de horeca met name - terwijl de Airbnb-verhuurders vaak ook nog de inkomstenbelasting en de btw ontduiken. Het verlies dat Amsterdam daarmee lijdt - nog los de teloorgang van het buurtgevoel - compenseer je nooit met de 5 procent toeristenbelasting die de gemeenkas invloeit, zegt Van der Sluijs.

Beeld Aurélie Geurts

Beeld Aurélie Geurts

Piketty-effect

Koen Frenken, hoogleraar innovatiestudies van de universiteit Utrecht, spreekt van het 'Piketty-effect' van Airbnb. Logischerwijs kun je alleen iets delen wanneer je iets bezit. Dus zijn het vooral mensen met vermogen (in de vorm van een huis) die profiteren van Airbnb, wat de ongelijkheid vergroot. Een van de ongewenste gevolgen, schrijft Frenken, is dat in populaire buurten waar de huizenprijzen door Airbnb omhoog gaan, ook de huren in de vrije sector zullen stijgen. Noodgedwongen zullen sommige huurders daardoor moeten verhuizen naar goedkopere buurten, terwijl buren met een eigen huis binnenlopen.



De Amsterdamse problemen staan niet op zich: van Los Angeles tot Berlijn zien inwoners onder invloed van Airbnb de huizenprijzen stijgen. In New York is het woningaanbod met 10 procent geslonken door Airbnb en vergelijkbare sites, toonde recent onderzoek aan. In het toch al met notoire woningschaarste kampende Parijs, mondiaal de populairste Airbnb-bestemming, kopen investeerders het ene na het andere appartement op om er vakantiewoningen van te maken. Voor jonge Parijzenaars is het moeilijker dan ooit om een huis te vinden.'Live like a local', is een van de slogans van Airbnb, maar dat is lastig als er steeds minder locals zijn.



Ooit had Teunkie van der Sluijs buren. Nu verlaten ze de Haarlemmerbuurt, ten faveure van toeristen. 'Mijn achterburen zijn weg, net als m'n buurman op dezelfde verdieping of de buren schuin tegenover. Ik voel me net die Chinees die als enige in zijn flat bleef wonen terwijl er een snelweg om hem heen werd gebouwd.'

Beeld Aurélie Geurts

Beeld Aurélie Geurts

Bron van inkomsten

Airbnb kan een aardige bron van extra inkomsten zijn. Een student die anoniem wenst te blijven zegt in juli 4000 euro te verdienen met de verhuur van haar Airbnb-appartement op de bovenste etage van haar pand in de Haarlemmerbuurt. Getuige het aantal (zonder uitzondering lovende) recensies op haar Airbnb-pagina heeft ze sinds kerst zeker 11 duizend euro verdiend met Airbnb. Omdat ze een bed & breakfast-vergunning heeft, kan ze de bovenste etage van haar pand het hele jaar verhuren aan toeristen, niet slechts voor het maximum van 60 nachten per jaar waar gewone vakantieverhuurders in Amsterdam onder vallen. De vergunning dankt ze niet aan het serveren van ontbijt - dat doet ze niet - maar aan het feit dat haar Airbnb-etage niet is afgescheiden van de rest van de woning, en minder dan 40 procent van het totale woonoppervlak beslaat. In praktijk is het verschil met vakantieverhuurders niet heel groot, met een belangrijke uitzondering: ze woont ook echt zelf in het pand, één etage onder het Airbnb-appartement, wat de kans op overlast een stuk kleiner maakt. Ook verhuurt ze een etage aan reguliere bewoners.



De student beseft dat ze een typisch voorbeeld is van wat de Utrechtse hoogleraar innovatiestudies Koen Frenken het 'Piketty-effect' van Airbnb noemt: alleen mensen met vermogen (in de vorm van een huis) profiteren van Airbnb, wat de ongelijkheid vergroot. Ze dankt haar pand aan haar ouders. Haar Airbnb-inkomsten gebruikt de student en part-time huiswerkbegeleider om haar hypotheekschuld aan haar ouders af te betalen, en om alvast te sparen voor als ze straks stage gaat lopen. 'Ik snap heel goed dat mensen zullen zeggen dat het een beetje oneerlijk is. Ik heb heel veel geluk gehad dat mijn ouders sinds mijn geboorte voor mij hebben gespaard. Maar tegelijkertijd kun je dat mijn ouders en mij moeilijk kwalijk nemen.'



Ze ziet de nadelen van Airbnb zelf ook, maar is ervan overtuigd dat de voordelen uiteindelijk groter zijn. 'Het zijn vooral de horrorverhalen over dronken Britten die de media halen. Maar ik krijg alleen maar gezinnen over de vloer die cadeautjes voor me meenemen of taartjes bakken als bedankje. Ik denk dat er al veel gewonnen is als de gemeente harder optreedt tegen het kleine deel van de verhuurders dat de regels aan zijn laars lapt, ook al is dat makkelijker gezegd dan gedaan.'

Beeld Aurélie Geurts

Beeld Aurélie Geurts

Amsterdam en Airbnb

Airbnb levert Amsterdam inkomsten op, maar tegelijkertijd moet de gemeente ook de schaduwkanten van Airbnb het hoofd zien te bieden. Airbnb maakt dit er niet makkelijker op door te weigeren data te delen van gebruikers die de gemeentelijke regels overtreden. Amsterdammers mogen hun huis maximaal 60 dagen per jaar en aan hoogstens vier personen per keer verhuren via Airbnb. Daarbij gaat het specifiek om vakantieverhuur. Onder de op Airbnb aangeboden woningen en appartementen bevinden zich ook verhuurders met shortstay- of bed & breakfast-vergunningen, voor wie weer andere regels gelden.



De Tweede Kamer heeft zich onlangs achter het Amsterdamse pleidooi geschaard voor een meldplicht voor gebruikers van Airbnb. Wie zijn woning verhuurt via Airbnb, is straks verplicht dat te melden bij de gemeente. Amsterdam hoopt hiermee het aantal illegale hotels tegen te kunnen gaan.



Airbnb is tegen de meldplicht, laat het bedrijf in een reactie weten. 'We weten dat complexe registratiesystemen commerciële partijen bevoordelen, innovatie vertragen en gewone mensen raken die authentieke ervaringen willen bieden en het inkomen het hardst nodig hebben.' De Volkskrant heeft Airbnb een reactie gevraagd op de kritiek op de huizenverhuursite. Airbnb liet daarop weten: 'Airbnb is goed nieuws voor Amsterdam en verspreidt gasten en voordelen verder dan alleen de binnenstad, naar gewone mensen, lokale gemeenschappen en ondernemingen. We werken samen met beleidsmakers om Airbnb deel te laten uitmaken van de oplossing.' De gemeente Amsterdam en Airbnb zijn momenteel in onderhandeling over het tegengaan van illegale hotels.

Beeld Aurélie Geurts