Burgerinitiatief Pulse Of Europe demonstreert voor de Europese Unie, Frankfurt, 19 maart. Beeld AP

Waar was de Europese Unie? Terwijl de Europese regeringsleiders zich opmaakten voor een bedrukte viering van zestig jaar Verdrag van Rome deze zaterdag - de start van de 'ever closer union', maar nu zónder Britten, debatteerden wij over het Wilhelmus.



Natuurlijk, het ging niet alleen maar over het Wilhelmus, toch was het typerend voor de campagne: de nationale thema's domineerden. D66 deed een aantal dappere pogingen, maar een fundamentele discussie over de EU kwam niet van de grond.

Onverantwoord, want er is immers wel wat aan de hand. De Britten staan al bij de uitgang, het Hongarije van Orbán ontwikkelt zich steeds verder in ondemocratische richting en ook Polen lijkt daarin wel een aantrekkelijk model te zien.



Bovendien is het aan de grenzen van de EU allerminst rustig, juist op het moment dat de Verenigde Staten ons dwingen om over onze eigen defensie na te denken. De uitgebleven grote winst voor de PVV is zeker een overwinning voor de Nederlandse rechtsstaat, maar deze verkiezingen zijn een verlies voor de Europese democratie.

De Europese Commissie had het onderwerp begin deze maand nog wel op een presenteerblaadje aangeleverd. Juncker kwam met vijf toekomstscenario's voor de Europese Unie. Doormodderen, terug naar de interne markt, verschillende snelheden, minder zaken beter regelen of de federale optie: volle kracht vooruit, met alle lidstaten - dat is het menu.



De Commissie heeft ingezien dat het antwoord op het vertrek van de Britten niet een strafexpeditie moet zijn: dreigen met een snelle, harde breuk en een 'hoge rekening' is toch wat moeilijk te verenigen met het oorspronkelijke idee van samenwerking. Bij samenwerken hoort ook dat een van de partners kan zeggen: sorry, voor ons werkt het niet meer, hoe onjuist een dergelijke taxatie ook kan zijn.

Bastiaan Rijpkema is rechtsfilosoof en universitair docent aan de Universiteit Leiden.

Het echte antwoord op de Brexit is creatiever nadenken over democratie op Europees niveau. Of, anders gezegd, zorgen dat de Europese Unie voor de overgebleven 27 lidstaten wél een aantrekkelijke club blijft. Alleen dan kan het vertrek van de Britten een zegen voor de EU worden. Die handschoen heeft Juncker met dit voorstel gelukkig alsnog opgepakt.



Natuurlijk is op de scenario's van Juncker wel wat aan te merken. Zijn het werkelijk alle scenario's? En vooral: ook uit dit voorstel blijkt dat de echte, fundamentele les uit de Brexit nog steeds niet is getrokken. In het hele document komt het woord 'democratie' drie keer voor. Vorm volgt functie, stelt de Commissie.

De verschillende scenario's worden afgemeten aan resultaten op beleidsterreinen als de interne markt en defensie. Dus: komt snel breedband-internet tot op het platteland, kunnen 'connected cars' probleemloos de grens over en kopen lidstaten samen drones? Het zijn technocratische antwoorden op democratisch onbehagen.



De Brexit-campagne werd gewonnen met de slogan 'take back control'. Toch denkt de Commissie nog steeds: als we 'leveren' zijn de Europese burgers weer tevreden. Maar democratisch onbehagen bestrijd je in de eerste plaats met een glasheldere democratische architectuur voor de EU - voor elk van de scenario's zou democratie de cruciale maatstaf moeten zijn.

Punt is: over al deze zaken moet er debat zijn. De Commissie heeft natuurlijk wel een voorkeur, maar ze neemt formeel nog geen positie in. Het is de komende maanden aan de lidstaten; zij zijn bovendien uiteindelijk de EU, 'Brussel' beslist dit niet.



Bij deze verkiezingen had het Nederlandse electoraat een ideale kans om zich uit te spreken over waar het heen moet met de EU. Die kans hebben de partijen de kiezer nauwelijks geboden. Op een enkele uitzondering na leek niemand zich te willen branden aan de toekomst van de EU, en al helemaal niet aan de scenario's van Juncker.

Zo sijpelt er weer een stukje democratie weg, want het is immers de komende regering die hierover straks, met haar voornamelijk nationale mandaat, gaat meepraten in Brussel. Een voordeel is wel: de dynamiek is glashelder blootgelegd. Aan de Europese Unie heeft het niet gelegen, vóór de verkiezingen lagen de scenario's op tafel; de Nederlandse politiek heeft het laten afweten. Onthoud dat als er straks weer naar 'Brussel' wordt gewezen.



Bastiaan Rijpkema is rechtsfilosoof en universitair docent aan de Universiteit Leiden.