Titelfoto: Premier Mark Rutte (VVD). Screenshot YouTube-video, kanaal RTL Nieuws

🔊 Beluister dit artikel

Naar mijn verwachting wordt Rutte per 1 december de opvolger van Donald Tusk. Vooruitlopend op deze mededeling leek het mij goed om alvast financieel terug te kijken op acht jaar kabinetten-Rutte. Om tot een afgewogen oordeel te komen vergelijk ik 2012 met het jaar 2019. 2012 is namelijk de eerste Miljoenennota die Rutte zelf liet maken en 2019 zal zijn laatste zijn.

Overheid groeit mee met economie

Het allereerste dat opvalt bij het bekijken van onderstaand overzicht is dat de uitgaven van de rijksoverheid zijn toegenomen van ca. 240 miljard tot ca. 300 miljard. Dit is een toename van 25%! Onze economie (Bruto Binnenlands Product, BBP) is eveneens met 25% gegroeid van 650 miljard tot 810 miljard (naar verwachting eind 2018).

De bevolking is de afgelopen acht jaar met 3.6% gegroeid. Zoals bekend zijn er veel indexeringen aan de uitgavenkant bij de overheid gemaakt. Gaat het goed met de economie, dan stijgen de uitgaven van de overheid. Maar daalt de economie, dan krimpt de overheid lang niet zo snel. Dus in tijden van recessie wordt de broekriem veel minder aangehaald dan de broek losser gaat zitten bij economische hoogconjunctuur. Het is dus zaak dat in een periode van hoogconjunctuur – waarin we ons nu bevinden – met de handrem erop wordt uitgegeven om geld over te houden om bij laagconjunctuur weer in de zetten: het spreekwoordelijke appeltje voor de dorst.

Van tekort naar overschot

Het tweede dat niet onbenoemd mag blijven is de gezondheid van de overheidsfinanciën.

Toen Rutte begon was er een 20 miljard tekort op de begroting en in 2019 is er een 10 miljard overschot: een verschil van 30 miljard euro. Door de lage rente zijn de rentekosten op de staatsleningen gedaald met bijna 4 miljard euro. Dit is een goede prestatie, hoewel je vraagtekens kan zetten of je de lage rente mag toewijzen aan een kabinet.

Aardgasbaten

Een derde grote post die opvalt is de enorme daling van de aardgasbaten. Onder Rutte is besloten om de Groningse gaskraan te sluiten. Dit gebaar naar de Noorderlingen kost Nederland 10 miljard euro per jaar, oftewel 580 euro per Nederlander per jaar. Voor een gezin met 2 kinderen is dit 2300 euro per jaar, een gemiddeld maandsalaris. Tot nu toe zijn aan de uitgavenkant nooit de consequenties van deze keuze gemaakt. De facto moeten de inkomsten dus elders vandaan komen.

Inkomsten



Aan de inkomstenkant valt verder op dat op allerlei manieren belastingen worden geheven op burgers en dat deze allemaal zijn toegenomen. Zo kwam er 700 miljoen meer binnen door de BPM (auto), meer dan 3 miljard op de overdrachtsbelastingen (o.a. huizenverkopen), 1 miljard op de accijnzen (benzine, roken) en bijna 18 miljard MEER op de BTW. Het is vrij logisch dat als de economie beter draait er ook meer inkomsten volgen voor de overheid. Toch zou je van de VVD verwachten dat het kwartje van Kok een keer terugbetaald zou worden. Een snelle rekensom leert dat jaarlijks 15 miljard liter brandstof x 11.5 eurocent (=25 guldencent) uitkomt op slechts 1.7 miljard euro.

Uitgaven

Aan de uitgavenkant valt op dat Rutte echt een gat in zijn hand heeft. We zijn 3 miljard (van 6 naar 9.1 miljard) per jaar meer aan de EU gaan betalen doordat onze economie gegroeid is, deels gecompenseerd door minder uitgaven op de begroting van Buitenlandse Zaken. Dit bedrag gaat mogelijk nog toenemen door de Brexit. Daarnaast is Nederland een nettobetaler, hetgeen betekent dat wij andere EU landen subsidiëren.

De Defensiebegroting is toegenomen na langdurige bezuinigingen, in lijn met de eisen van President Trump. Een extreme toename aan de uitgavenkant is te vinden op het gemeente- en provinciefonds. Deels valt deze toename te verklaren door de verschuiving van de WMO, Jeugdzorg en de AWBZ naar lokaal niveau, maar je zou dan weer verwachten dat andere posten dalen. Voorzichtig kan je concluderen dat deze decentralisatie-exercitie financieel gezien dramatisch is geweest.

Vergrijzing en onderwijs

Doordat Nederland vergrijst zijn de kosten voor de sociale zekerheid ook toegenomen. In 2019 wordt bijna 8 miljard meer aan de AOW uitgegeven dan in 2012 (sociale zekerheid). Dit wordt deels gecompenseerd doordat mensen iets langer werken en er een inkomstentoename tegenover staat, maar niet genoeg om het tij te keren. Uiteraard nemen de kosten voor de zorg toe met een oudere bevolking. Wat opvalt is de 22% toename van kosten voor onderwijs, cultuur en wetenschappen. Er zijn meer studenten, de loonkosten zijn licht gestegen, de reserves stijgen bij onderwijsgroepen en er is sprake van indexering. Toch kan je vraagtekens zetten bij deze enorme kostenstijging, helemaal gezien de lopende discussie rondom lerarensalarissen.

Waar blijft al dat geld dan, helemaal vanuit het oogpunt van de toenemende digitalisering, waarmee juist kosten bespaard zouden moeten worden?

Verlinksing van de VVD

Om 8 jaar Rutte te kunnen duiden moeten we van een afstand naar de overheidsfinanciën kijken.

De VVD stond bekend als een partij waarbij je dacht aan “Lagere belastingen en een kleinere overheid”. Bij monde van VVD-topman Ben Verwaayen werd eind december al duidelijk dat dit principe helemaal is losgelaten. In een interview met NRC: “De maatschappij zoekt nieuwe samenhang”, zei Verwaayen. „We kunnen niet meer zeggen: we willen lagere belasting en een kleinere overheid. Dat is onzin.”

Gezien de deelname van de VVD aan het klimaatakkoord en het ondersteunen van het Marrakesh-pact kunnen we niet anders concluderen dat de klassiek-liberale manier van kijken naar de overheidsfinanciën verdwenen is. Het doel om burgers zoveel mogelijk beslissingen individueel te laten nemen met hun eigen geld heeft plaatsgemaakt voor bestedingen vanuit de publieke sector. Is de VVD toch echt links geworden?

Geen lucht

Daarnaast is Rutte er niet in geslaagd om de burgers financieel weer lucht te geven. Tevergeefs zijn er jaar na jaar beloften gedaan dat er zoet zou komen na zuur. En zelfs nu in 2019 de lasten op arbeid licht lijken te dalen, stijgen de kosten voor de kinderopvang, voor de afvalstoffenbelasting en ziektekosten, zijn er de verhoging van het lage BTW-tarief en niet te vergeten de energiekosten om maar enkele posten te noemen. Helaas kunnen we nu al zien aankomen dat we er dit jaar netto niet op vooruit gaan.

Klimaatkosten

Er zullen structureel zaken moeten veranderen in de financiering van Nederland, willen volgende kabinetten niet in dezelfde val lopen. Trendmatig vergrijst Nederland wat een druk op de AOW en de zorgkosten geeft. Van de andere kant is het onmogelijk om diepe investeringen van burgers te verwachten op het klimaat. Niet voor niets wil 75% van de Nederlanders maar maximaal 50 euro per jaar aan het klimaat betalen, waarvan 44% minder dan 5 euro ervoor over heeft. Het geld is er simpelweg niet.

Kosten van migratie

Ook moeten we ons afvragen of onze verzorgingsstaat de significante hoeveelheden asielzoekers aan kan. Rutte lacht dit weg met “we zijn allemaal migranten“, terwijl de afgelopen 8 jaar 370.000 migranten naar Nederland zijn gekomen – de helft van de bevolkingsgroei -, waarvan we weten dat ze gemiddeld een zeer zware druk (Van der Beek berekent de kosten per asielzoeker op de lange termijn op 1 miljoen euro) op de collectieve lasten leggen.

Zou deze berekening kloppen, dan kost de immigratie onder Rutte de Nederlandse schatkist 370 miljard de komende 60 jaar, zo’n 6 miljard euro per jaar.

Melkkoe

De afgelopen week heb ik bovenstaande analyse op me laten inwerken en ik kan niet anders concluderen dat er geen fundamentele ingrepen door de kabinetten Rutte zijn gedaan. We zijn van tekorten naar overschotten gegaan doordat de economische wind gunstig stond. Door middel van belastingverhogingen en verschuivingen tussen posten draait ons land door, waarbij de collectieve belastingdruk op de bevolking is toegenomen van 35,9 naar 39%.

Nadenkertje. Bij aantreden #Rutte1 vormden collectieve lasten 35,9 % van het bbp. In 2019 stijgt dat tot meer dan 39%. Dat is plm 25 miljard euro per jaar meer. Per huishouden is Nederland in de Rutte-jaren meer dan 3000 euro per jaar meer gaan betalen aan belastingen en premies. pic.twitter.com/xIf46gdpp7 — Syp Wynia (@sypwynia) January 8, 2019

Rutte heeft de overheid niet kleiner gemaakt. De burger is acht jaar lang als melkkoe gebruikt. Het aantal ambtenaren is niet afgenomen, de belastingen zijn niet lager geworden en ingrepen zijn achterwege gebleven. Echte verandering zal alleen gebeuren door visionaire leiders die harde toekomstgerichte ingrepen kunnen bewerkstelligen. We moeten concluderen dat Rutte niet deze leider is geweest.