‘Onze taak was het begraven van duizenden vergaste mannen, vrouwen en kinderen in massagraven. De crematoria waren nog niet klaar en de mensen werden vergast in een witte boerderij in het bos. Van een afstand konden we naakte mensen zien die er naar binnen gingen. Ik heb zelf honderden lichamen van Joodse mannen, vrouwen en kinderen gedragen en heb tienduizenden lijken gezien.” Dit schreef de Joodse Amsterdammer Maurice Schellekes in 1981 in zijn memoires. Voor de oorlog een sportieve jongen uit een niet-religieus gezin. Hij was kleermaker, net als zijn vader. Tijdens de Holocaust zat hij – op 19-jarige leeftijd – gevangen in Auschwitz.

Hetzelfde overkwam de 21-jarige Josef van Rijk uit Scheveningen. Voor de oorlog was hij medewerker van de Bijenkorf en dienstplichtig militair, in Auschwitz moest hij de gaskamer leeghalen. In een interview uit 1995 met het Shoah Foundation Institute beschreef hij wat hij zag: „Een ineengestrengelde massa mensen – kluwen mensen – die alleen uit elkaar te halen waren door ze vochtig te maken. Door gewoon te trekken haalde je de lichamen eruit, alsof het een stel beesten was. Met afschuw hebben we dat gedaan, een paar dagen, maar toen waren we het al gewend.”

Schellekes en Van Rijk waren in augustus 1942 een maand lang lid van het Sonderkommando van Auschwitz-Birkenau. Deze bijzondere groep nazislachtoffers is het onderwerp van de film Son of Saul, die onlangs uitkwam en de Grand Prix op het filmfestival van Cannes won. Het verhaal volgt een Hongaarse Jood die zich ontfermt over een dode jongen – zijn zoontje, denkt hij. Te midden van de op volle toeren draaiende vernietigingsmachinerie, besluit hij zijn zoontje volgens de Joodse traditie te begraven.

Sonderkommando’s haalden de gaskamers leeg. Ze schoren de slachtoffers het haar af. Ze trokken hun gouden tanden uit. En ze verbrandden hen in ovens of verbrandingskuilen. Daarom golden ze na de oorlog als collaborateurs. Kampoverlevenden geloofden dat er sprake was van een overeenkomst tussen Joden en de SS. De Joodse Sonderkommando’s zouden akkoord zijn gegaan met gruwelijk werk en in ruil daarvoor leefden zij onder betere omstandigheden, met voldoende eten en alcohol. Pas nadat historici serieuze aandacht voor hun lot kregen, bleek deze opvatting volstrekt onjuist.

Zelfmoord of overleven?

Het moorden werd altijd en alleen gedaan door de SS-Totenkopfverbände. Fysiek sterke Joodse mannen kwamen zonder hun instemming in het Sonderkommando terecht. Ze werden direct geconfronteerd met een levensloze mensenmassa. De keuze die de mannen hadden, was zelfmoord plegen of overleven en het afschuwelijkste werk uitvoeren. Na de eerste schok restte niets anders dan werken onder de levensbedreigende dwang van de SS. Weinig mannen pleegden zelfmoord, de wil om te overleven was groter.

Maurice Schellekes vertelde over zijn eerste dag in het Sonderkommando: „De SS liet ons een paar kilometer rennen. Ze sloegen ons onafgebroken en joegen met honden achter ons aan. Sommige gevangenen werden vreselijk toegetakeld. Toen we aankwamen op een open plek nabij het bos, hing er een bitterzoete geur in de lucht. Vervolgens sloeg de SS ons een kleine heuvel op. Ik besefte me dat deze heuvel losse aarde was, geschept uit de grond waar nu een massagraf was. Het lag vol met rijen van lichamen van vrouwen bedekt met ongebluste kalk. Het was zo een verschrikkelijk gezicht. Woorden kunnen het simpelweg niet beschrijven.”

Onder de ongeveer tweeduizend Sonderkommando’s bevonden zich tussen 1942 en 1945 zo’n honderd Nederlanders. Joodse mannen, twintigers en dertigers, uit plaatsen als Den Haag, Scheveningen en Amsterdam. Slechts twee overlevenden van het Sonderkommando hebben officiële ooggetuigenverslagen achtergelaten. De meeste mannen zijn omgekomen. Soms spraken Holocaustoverlevenden in ooggetuigenverslagen over omgekomen kennissen en vrienden in het Sonderkommando. In Nederland leek niemand geïnteresseerd. Het verhaal van de Nederlandse Sonderkommando’s was zo goed als onbekend.

Hij vond zijn eigen zoon

De trompettist Levi Bannet speelde in een van de orkesten in Auschwitz en trad zo op voor het Sonderkommando. Hij mocht op bevel van de SS niemand van het Sonderkommando spreken, maar dit gebeurde toch. Hij sprak met Waterman en Van Kleef – hun voornamen en lot zijn onbekend. Zij kwamen eind 1942 in het Sonderkommando terecht.

De twee mannen waren aanwezig bij de aankomst van Joodse psychiatrische patiënten uit Het Apeldoornsche Bos. In januari 1943 besloot de Duitse bezetter deze Joodse psychiatrische inrichting te ontruimen en het personeel en patiënten naar Auschwitz te deporteren. Omdat ze onbruikbaar waren voor slavenarbeid in het kamp, stuurde de SS de geesteszieken direct naar de gaskamers. Bannet vernam van Van Kleef en Waterman dat deze Joden door de SS levend in crematiekuilen werden verbrand. Onder het bevel van SS-officier Otto Moll was het levend verbranden van mensen, voornamelijk kinderen, niet ongebruikelijk.

Eén van de zwaarste ervaringen voor leden van het Sonderkommando was de confrontatie met familieleden. Dat Son of Saul dicht bij de werkelijkheid zit, blijkt uit het verhaal van Samuel Zoute die in oktober 1943 in Auschwitz terechtkwam. De 35-jarige Zoute verkocht in de vooroorlogse jaren op de Albert Cuypmarkt groente en fruit. Bij aankomst in het vernietigingskamp werden zijn vrouw en drie kinderen direct vergast. Alleen zijn oudste zoon Maurits werd geselecteerd voor arbeid in het kamp. Samuel Zoute belandde in het Sonderkommando. Zoute sprak in Auschwitz met Sam de Hond, een Joodse Amsterdammer die voor zijn gevangenschap Joodse families uit de Hollandsche Schouwburg smokkelde en hen zo bevrijdde. Samuel Zoute vertelde dat hij zijn eigen zoon Maurits tussen de vergaste lichamen terugvond en hem toen eigenhandig heeft moeten cremeren.

Jacob Beesemer, een 18-jarige Amsterdammer uit een gezin met zes kinderen, werd tegelijkertijd met Zoute voor het Sonderkommando geselecteerd. Zijn zes jaar oudere broer Abraham kwam een maand later in Auschwitz aan. Jacob herkende zijn broer in de groep mensen die bestemd was voor de gaskamer. Jacob is toen naar een SS-onderofficier gegaan, en heeft hem overgehaald om het leven van zijn broer te sparen. Zo belandde ook Abraham in het Sonderkommando. De zwager van de Beesemers, Simon Peereboom, mocht het Sonderkommandoblok betreden mits hij etenswaren zoals worst of margarine meenam. Hij sprak daar ook andere Nederlanders in het Sonderkommando. De Nederlanders vormden een eigen groep.

Die groep bestond verder uit de Amsterdammers Joseph Peperwortel, Salomon van Sijs en Louis Elzas. Dat zij in het Sonderkommando zaten, weten we van een man die in hetzelfde transport zat. Peperwortel, Van Sijs en Elzas werkten samen met de broers Beesemer bij Crematorium III. Dit was een moordfabriek. Compleet met drie gaskamers, een omkleedruimte waarin de slachtoffers zich voor vergassing uitkleedden en ovens waarin de lijken werden verbrand.

Volksliederen zingen voor de executie

Op 7 oktober 1944 begon het Sonderkommando van Crematorium III met geïmproviseerd wapentuig en explosieven een opstand. Drie SS’ers kwamen om het leven. Maar de gevangenen maakten geen schijn van kans tegen de overmacht van de SS. Op die dag zijn 451 Sonderkommando’s op de vlucht, tijdens de strijd of door executie gedood. Een Nederlandse vrouw die dicht bij Crematorium III werkte, zag en hoorde aan de andere kant van het prikkeldraad de Sonderkommando’s vlak voor hun executie volksliederen zingen. Samuel Zoute, die in een ander crematorium werkte, overleefde de opstand. Peperwortel, Van Sijs, Elzas en de broers Beesemer kwamen om.

In januari 1945 werd Auschwitz door het oprukkende Sovjetleger geëvacueerd. Te voet vertrokken Schellekes, Van Rijk en Zoute in de zogenaamde dodenmarsen naar concentratiekampen in Duitsland en Oostenrijk. In Mauthausen stierf Samuel Zoute vlak voor de bevrijding door ziekte of uitputting.

De zoon van Maurice Schellekes vertelt dat zijn vader, die in 1988 op 65-jarige leeftijd overleed, na de oorlog last had van trauma’s en angsten. Ondanks alles stond Schellekes positief in het leven: hij had een liefdevol huwelijk, was voorzanger in een liberale synagoge en vond rust in zijn geloof. Hij sprak ook graag met jonge Duitsers, want die hadden volgens hem toch niks met de oorlog te maken gehad.

Over dit verhaal De auteur van dit verhaal, Bart Nauta, doet de master Holocaust and Genocide Studies aan de Universiteit van Amsterdam en het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies. Onder begeleiding van prof. dr. Houwink ten Cate deed hij een jaar lang onderzoek naar de Nederlanders in het Sonderkommando die werkten bij de gaskamers van Auschwitz-Birkenau. Het is voor het eerst dat zo’n onderzoek is gedaan.

Er waren ook Nederlandse SS’ers in Auschwitz Er zaten ook Nederlanders in de SS-Totenkopfverbände van Auschwitz. Dat was de organisatie van de Waffen-SS die de concentratie- en vernietigingskampen moest bewaken. Ongeveer vijf Nederlandse mannen in dit SS-onderdeel hielden toezicht op het Sonderkommando, de gaskamers, ovens en verbrandingskuilen. Zes mannen die het Sonderkommando overleefden, vertelden over Nederlandse SS’ers. Een 20-jarige jongen viel in het bijzonder op. Hij was zo vriendelijk dat het Sonderkommando niet begreep hoe hij in hemelsnaam een SS’er kon zijn. Over deze jongen vertelde een Grieks lid van het Sonderkommando het volgende verhaal. Op een avond werd een jonge vrouw met een pasgeboren baby naar het crematorium gebracht. De Sonderkommando’s en de vrouw hadden daar een gemoedelijk gesprek. Een Nederlandse SS’er luisterde mee. Tegen het einde van het gesprek richtte de Nederlander zich tot de vrouw. Hij vroeg of zij of de baby eerst vermoord moest worden. „Ze zei: ‘Ik eerst. Ik wil mijn kind niet dood zien’. Toen stond de Nederlander op, haalde het geweer, executeerde haar en gooide het lichaam in de oven. Vervolgens pakte hij de baby en schoot. Dat was dat. Die Nederlandse SS’er werkte anderhalf jaar in het kamp en zag alles.” Een andere Nederlandse SS’er was de chauffeur van Hauptsturmführer Josef Kramer, de commandant van Birkenau. Zodra er een transport aankwam, bracht de Nederlander Kramer naar de crematoria. Een Joodse Amsterdammer herinnerde zich deze Nederlandse SS’er, „die later met dertig Russen de benen heeft genomen, met nog een Tsjech en een Slowaak. Hij kwam uit Groningen. Hij zei ons altijd, dat hij erg berouw van zijn pro-Duitse houding had.” Onbekend is wie de Nederlandse mannen waren. Negen Nederlandse vrouwen, in dienst van de SS-Gefolge, bewaakten het vrouwenkamp. Zij zijn na de oorlog berecht. Hun namen zijn wel bekend. Ook bij de gaskamers werkten Nederlanders. De een droeg een grijs uniform met insignes, zwarte laarzen, en was gewapend met een pistool. De ander liep in burgerkleding, afkomstig van mannen die in de gaskamers stierven of in het concentratiekamp waren opgenomen. Het is goed mogelijk dat Joodse Nederlanders in het Sonderkommando en Nederlanders in de SS-Totenkopfverbände elkaar in de moordfabrieken hebben gesproken.

Over dit verhaal De auteur van dit verhaal, Bart Nauta, doet de master Holocaust and Genocide Studies aan de Universiteit van Amsterdam en het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies. Onder begeleiding van prof. dr. Houwink ten Cate deed hij een jaar lang onderzoek naar de Nederlanders in het Sonderkommando die werkten bij de gaskamers van Auschwitz-Birkenau. Het is voor het eerst dat zo’n onderzoek is gedaan.

NRC Film De nieuwste recensies en de beste filmstukken van NRC Inschrijven