De aanleiding

De missie van de Amsterdamse strafrechtadvocaat Bénédicte Ficq kan haast niemand ontgaan zijn. Eind september deed ze namens twee longpatiënten aangifte tegen vier grote tabaksproducenten, die ze beschuldigt van (poging tot) moord dan wel doodslag, zware mishandeling en valsheid in geschrifte. Verschillende organisaties sloten zich aan bij Ficq, die sigaretten een „moorddadig product” vindt, „deadly by design”.

De advocaat lichtte haar standpunt vorige week nog eens toe in een interview in NRC. „Iedereen doet hysterisch over een fipronileitje en wat rubberen korrels op sportvelden. Maar van sigaretten gaat in Nederland elk half uur iemand dood.” Is roken echt zo dodelijk? We checken het.

Waar is het op gebaseerd?

Het cijfer waarop haar uitspraak gebaseerd is komt van het Trimbos-instuut, laat Ficq per mail weten. Het kenniscentrum voor drugsonderzoek en verslavingszorg meldt op z’n website dat ieder jaar ongeveer 20.000 mensen aan de gevolgen van roken overlijden. Ficq rekent voor: 20.000 sterfgevallen komt neer op 384 per week, 54,8 per dag, 2,2 per uur oftewel 1,1 per half uur.

En, klopt het?

Het Trimbos heeft zelf geen onderzoek gedaan naar de jaarlijkse sterfte door roken, vertelt een woordvoerder. Die gegevens komen van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Het meest recente onderzoek gaat over 2013: op basis van onder meer CBS-statistieken over doodsoorzaken, berekende het RIVM dat in dat jaar ruim 19.000 mensen van twintig jaar of ouder overleden aan de gevolgen van een aan roken gerelateerde aandoening.

Het cijfer is gebaseerd op een vergelijking van de ziekte- en sterftecijfers tussen twee groepen: rokers en niet-rokers. Op andere kenmerken, zoals leeftijd, geslacht en opleidingsniveau, kwamen de groepen wel overeen. Uit de vergelijking kwam naar voren dat rokers bepaalde ernstige ziekten vaker ontwikkelen dan mensen die nooit een sigaret opsteken. Zo wordt 85 procent van de sterfgevallen aan longkanker aan roken gelinkt, en 81 procent van de sterfte aan longziekte COPD. Volgens de laatste Volksgezondheid Toekomstverkenning van het RIVM kan 13,1 procent van de totale ziektelast in Nederland aan roken worden toegeschreven. Het blijft daarmee „verreweg de belangrijkste oorzaak van sterfte en ziekte”.

Kun je zeker weten of iemand door roken ziek wordt en overlijdt? Met die vraag wordt door het RIVM rekening gehouden door een zogeheten PAR mee te wegen: een schatting van welk deel van de sterfte aan een ziekte door roken komt. Een voorbeeld: een PAR van 0,9 voor longkanker houdt in dat 90 procent van de sterfte aan die ziekte het gevolg is van roken.

Die PAR, licht een RIVM-onderzoeker desgevraagd toe, hangt af van het relatief risico: hoeveel keer meer heeft een roker kans op een bepaalde ziekte dan een niet roker? „Als je bijvoorbeeld twee groepen volgt van 100 personen waarbij de ene groep rookt en de andere niet, kun je iets zeggen over het krijgen van longkanker door het roken.”

Mensen die zelf niet roken maar tabaksrook inademen uit hun omgeving, worden in de RIVM-cijfers overigens niet meegenomen. Volgens een schatting van het instituut overlijden in Nederland jaarlijks ook enkele duizenden meerokers aan hart- en vaatziekten en enkele honderden aan longkanker.

Conclusie

Strafrechtadvocaat Bénédicte Ficq zei in een interview in deze krant dat in Nederland elk half uur iemand doodgaat aan sigaretten. Volgens de laatste cijfers van het RIVM overlijden er jaarlijks ruim 19.000 mensen van twintig jaar of ouder aan de gevolgen van roken, plus enkele duizenden die meerookten. Omgerekend komt dat neer op gemiddeld ruim één sterfgeval per half uur. De bewering is dus waar.

Ook een bewering zien langskomen die je gecheckt wilt zien? Mail nrccheckt@nrc.nl of tip via Twitter met de hashtag #nrccheckt

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 19 februari 2018