Tydzień temu do dawnej zajezdni autobusowej przy ul. Grabiszyńskiej we Wrocławiu - gdzie rozpoczął się strajk w sierpniu 1980 roku - przyszli działacze partii Razem upomnieć się o niezrealizowane postulaty Porozumień Sierpniowych. Dla wielu ludzi dzisiaj związanych z „S”, Razem to lewacy, więc pewnie nie mają prawa sięgać do historii pierwszych niezależnych związków zawodowych. Jaka naprawdę była ta pierwsza Solidarność?

Nie jesteśmy w stanie zrozumieć pierwszej Solidarności bez odwołania się do wartości i tradycji lewicy. „S” była przecież związkiem zawodowym, ruchem politycznym robotników i inteligencji, który walczył o kwestie socjalne, materialne w połączeniu z walką o cele polityczne i obywatelskie. Była ruchem emancypacyjnym, całkowicie mieszczącym się w historii ruchów robotniczych.

Chyba Pan żartuje z tymi ruchami robotniczymi.

Absolutnie nie. W XIX wieku socjaldemokracja europejska walczyła o sprawy społeczne oraz o powszechne prawo wyborcze na samym początku dla robotników, potem także dla kobiet. Przeczytajmy uważnie 21 Postulatów Gdańskich czy program Solidarności „Samorządnej Rzeczypospolitej” przyjęty na kongresie na jesieni w 1981. Co w nich jest prawicowego? Program „Samorządnej Rzeczypospolitej” był oryginalnym polity-czno-gospodarczo-społecznym projektem ustrojowym, łączącym samorząd, rynek i plan. W dzisiejszej polskiej debacie politycznej oceniono by go pewnie jako „lewacki”. Pierwsza Solidarność stała na fundamencie samorządności oraz równowagi pomiędzy rynkiem i planem, jej program był oryginalnym, historycznym wkładem - związanym z ówczesną sytuacją ekonomiczno-polityczną Polski - w koncepcję tego, co na Zachodzie nazywano społeczną gospodarką rynkową. „S” postulowała samorządność a nie prywatyzację zakładów pracy, udział załogi w procesach decyzyjnych w gospodarce, a w polityce przeciwstawiała pluralizm polityczny wszechwładzy PZPR.

CZYTAJ TAKŻE: Duda: Solidarność to nie jest PZPR ani PO, żeby wszyscy mówili to samo co szef

Dzisiaj się tego nie pamięta, a związek nie odwołuje się do tej tradycji.

Ale w 1981r. załogi zakładów przemysłowych sięgały po oręż strajku czynnego, czyli do sytuacji, w której to faktycznie pracownicy przejmowali władzę w fabrykach - to był radykalny sposób na przezwyciężenie kryzysu gospodarczego i bezwładu władzy komunistycznej w tamtych miesiącach. Taki strajk czynny trwał na jesieni w 1981 r. w zakładach w Łodzi czy we Wrocławiu w Fad-romie, gdzie w referendum załoga zadecydowała o „wyprowadzeniu” z fabryki komitetu PZPR i powołaniu nowego dyrektora przez Radę Pracowniczą!

Doskonale Pan wie, że lewica w Polsce kojarzona jest ze stalinizmem, PZPR i postkomunistycznym SLD. Tradycję PPS-u przejęło de facto PiS. Czy w tym pejzażu politycznym, jaki dzisiaj mamy, jest miejsce na lewicę nieobciążoną zbrodniami stalinowców?

Nowa lewica jest kluczem do zachowania demokracji liberalnej w Polsce. Zmonopolizowanie kwestii socjalnej przez populistów i PiS grozi załamaniem demokracji w Polsce. Tradycja historycznej Polskiej Partii Socjalistycznej nigdy, podkreślam nigdy - także po II wojnie światowej w okresie działalności w Londynie w rządzie na uchodźstwie - nie była nacjonalistyczna i populistyczna. To lewica - socjaldemokracja oraz inne odłamy lewicy - przez cały XX wiek walczyła ze stalinizmem. To George Orwell dał tego świadectwo w „Hołdzie dla Katalonii”, jednej z najważniejszych książek politycznych ubiegłego stulecia, wydawanej wielokrotnie poza cenzurą przez podziemną Solidarność, o czym dzisiaj pewnie też wielu nie ma pojęcia. Moim zdaniem, rzeczywiście nierównowaga polskiego systemu politycznego - szczególnie ostro widoczna w ostatnich miesiącach - może być naprawiona jedynie poprzez nową lewicę, odwołującą się do tradycji pierwszej Solidarności oraz łączącej postulaty materialne z odrzuceniem nacjonalizmu, nietolerancji i ksenofobii obecnego obozu władzy. W tym sensie kibicuje partii Razem, która może się stać głosem nowego pokolenia polityki polskiej.

Sierpniowe postulaty oprócz pakietu, który dzisiaj nazwalibyśmy prawami obywatelskimi i prawami człowieka, jak choćby wolność zrzeszania się, dotyczyły w znacznej mierze kwestii socjalnych: miejsc w żłobkach i przedszkolach, lepszych płac, urlopów macierzyńskich. Jak to się stało, że po 1989 roku pamiętano o Sierpniu, ale ów lewicowy w gruncie rzeczy charakter postulatów związkowych złożono w ofierze na ołtarzu wolnego rynku i gospodarczego liberalizmu?

O tym zadecydowały dwie sprawy. Po pierwsze represje. Stan wojenny złamał kręgosłup młodemu pokoleniu polskich robotników, elicie społecznej, która razem z młodą inteligencją dokonała w latach 1980/1981 rewolucji Solidarności. W stanie wojennym przez więzienia w takiej lub innej formie przeszło ponad dziesięć tysięcy osób. Najlepsi zostali wyrzuceni z pracy, zmuszeniu do emigracji, ich kariery zawodowe uległy zahamowaniu. Trzeba pamiętać o tym, że działacze robotniczy byli często bici w śledztwie, represje i szykany w stosunku to tego środowiska były bezwzględne. Daleko od wielkich metropolii z wyższymi uczelniami i z zagranicznymi dziennikarzami władze czuły się często bezkarne. Stan wojenny na Górnym Śląsku czy w zagłębiu miedziowym na Dolnym Śląsku miał charakter okupacyjny. Pamiętam relacje z bicia w czasie śledztwa, które składali mi w więzieniu w 1984 roku młodzi robotnicy z Górnego Śląska oraz z Lubina. Charakterystyczne, że powszechna amnestia dla więźniów politycznych nie objęła wtedy robotników z Lubina.

CZYTAJ TAKŻE: Duda: Solidarność to nie jest PZPR ani PO, żeby wszyscy mówili to samo co szef

Zostali skazani z oskarżenia o „terroryzm”...

Tak, jeden z nich pobity ciężko w czasie śledztwa został kaleką... Więcej, robotnicy zostali zabici pod kopalnią Wujek w grudniu w 1981 r. oraz w Lubinie 31 sierpnia w 1982 r. Represje i szykany stanu wojennego osłabiły Solidarność, nie złamały ducha oporu, ale sparaliżowały związkową i polityczną organizację robotników. Po drugie, w 1989 r. kapitalizm globalny okazał się bezalternatywny. W Polsce nie miał kto bronić programu „Samorządnej Rzeczypospolitej”. Neoliberalizm, obłędna prywatyzacja, rynek nie poddany kontroli instytucji demokratycznych, wszechwładza świata finansów nie miały na całym świecie, nie tylko w Polsce, politycznej i społecznej przeciwwagi. Pamiętam, kiedy w 1989 r. po wyborach kontraktowych zobaczyłem w Buenos Aires efekty terapii szokowej i podobne jak w Polsce zachłyśnięcie się tym programem prawie całej, nowej demokratycznej elity politycznej. Tam, w Argentynie, neoliberalizmowi na gruncie społecznym i duchowym przeciwstawiał się biskup Buenos Aires Jorge M. Bergoglio, dzisiejszy papież Franciszek. Polska nie miała szczęścia do takiego biskupa. Polski kościół w tamtym czasie zachłystywał się sprawami ziemskimi, przywilejami, które można był otrzymać od demokratycznego państwa.

Kilka lat temu usłyszałam od jego z członków Komisji Krajowej „S”, że Solidarność od początku była związkiem zawodowym odwołującym się do tradycji chrześcijańskiej. Zgodziłby się Pan z tym?

Żeby zrozumieć fenomen pierwszej Solidarności trzeba sięgnąć do Stanisława Brzozowskiego, najbardziej oryginalnego myśliciela polskiej lewicy. Brzozowski przed ponad stu laty tworzył swoją filozofię pracy, która czerpała zarówno z socjologii Marksa, jak i z postępowej tradycji walki narodowej oraz z chrześcijaństwa i z nauki Kościoła. Ta oryginalność Brzozowskiego jest szczególnie uderzająca na tle papieża Franciszka, jego inspiracji intelektualnych i politycznych. Peronizm, brak złudzeń co do kapitalizmu i antyimperializm, wrażliwość na położenie ubogich i imigrantów, podkreślanie uniwersalności, to wszystko co jest istotą filozofii Alberto Methol Ferré, polityka urugwajskiego i najbliższego politycznego przyjaciela Franciszka, ukazuje ogromne podobieństwo doświadczeń polskich i latynoamerykańskich. Problem w tym, że Solidarność nic z tego nie rozumie. Kto dzisiaj w związku czyta Brzozowskiego? Dlaczego „S” nie zajęła stanowiska w kwestii przyjmowania w Polsce uchodźców, szerzącej się ksenofobii i nietolerancji przeciwko muzułmanom, mniejszościom, w kwestiach, które są fundamentalne dla Franciszka i Kościoła rzymsko-katolickiego? „Solidarność” dzisiejsza nie wydaje się mieć wiele wspólnego z kościołem Franciszka, z tym co najbardziej żywym i ważnym we współczesnym katolicyzmie.

Wyobraża Pan sobie dzisiaj taki zryw jak wtedy w sierpniu 1980 roku?

Wielkie zrywy społeczne, a taką była rewolucja „Solidarności” nie wydarzają się co kilka lat. W Polsce podobny charakter miały strajki w 1905 r.

CZYTAJ TAKŻE: Duda: Solidarność to nie jest PZPR ani PO, żeby wszyscy mówili to samo co szef

Kornel Morawiecki mówiąc o Solidarności, tej prawdziwej, sierpniowej, ale też tej międzyludzkiej, sięga to retorykę narodową, jak twierdzą niektórzy nacjonalistyczną. Słusznie?

Polska tradycja narodowa miała swoją twarz postępową, jak i reakcyjną. Mickiewicz i Krasiński, Piłsudski i Dmowski. Duma z tradycji narodowej musi być nierozerwalnie związana z samokrytyczną refleksją na temat tej tradycji. Po doświadczeniach XX-wiecznych wojen europejskich trzeba być po prostu politycznym głupcem, żeby nie rozumieć niebezpieczeństw, które niesie z sobą nacjonalizm czy ubóstwienie własnego narodu. Obóz rządzący dzisiaj Polską igra z nacjonalizmem i z ksenofobią i, niestety, wystawia Polskę na niebezpieczeństwo osamotnienia w dzisiejszej sytuacji geopolitycznej w tej części Europy. Żałuję, że Kornel Morawiecki ze swoim autorytetem przyłączył się do tego typu bezmyślnej polityki Prawa i Sprawiedliwości, dodał jej ognia swoimi przemówieniami parlamentarnymi. Za jakiś czas Polacy będą się wstydzić tego, że dali się uwieść przez retorykę antyuchodźczą i antyislamską, tak jak dzisiaj nikt przy zdrowych zmysłach nie szczyci się antysemityzmem w przedwojennej Polsce.