Klimaatactivisten van Extinction Rebellion hebben maandagochtend de Stadhouderskade in Amsterdam geblokkeerd om aandacht te vragen voor de klimaatcrisis. De Volkskrant volgde de actiegroep afgelopen zomer in aanloop naar de actieweek.

Er liggen dertig lijken midden in de Haarlemse winkelstraat. Tenminste, dat moeten ze voorstellen, deze studenten, moeders en enkele doorgewinterde krakers. Sommigen liggen theatraal met hun gezicht op de tegels, anderen klemmen een protestbord vast. ‘Save our planet’, ‘Klimaatverandering = massamoord’. Naast de pui van een modegigant staat Sandra (30). ‘Act now’, staat op haar T-shirt. Ze pakt de microfoon. Haar stem galmt door de Barteljorisstraat: ‘Dit is een mededeling van Extinction Rebellion, wij liggen hier vandaag om aandacht te vragen voor de wereldwijde klimaatcrisis.’

De die-in (een wat macabere variatie op de aloude sit-in) valt niet bij iedereen lekker. Een dame op een scootmobiel probeert zichtbaar geïrriteerd om de haardos van twee activisten heen te manoeuvreren. Een man die net uit een belwinkel komt, reageert verontwaardigd: ‘Wat akelig, wat extreem. Die aanpak van jullie bevalt me helemaal niet.’

Sandra lijkt het niet te horen. Ze werd dit voorjaar lid van Extinction Rebellion en is inmiddels wel wat kritiek gewend. ‘Mensen zeggen vaak: houd even rekening met de gevoelens van anderen. Dat doe ik júíst: door te vechten voor hun toekomst.’ Volgens Extinction Rebellion betekent die toekomst de ondergang van de mensheid, tenzij de CO 2 -uitstoot voor 2025 drastisch wordt teruggebracht: naar nul.

Om dat voor elkaar te boksen, predikt de actiegroep burgerlijke ongehoorzaamheid. Met ‘disruptieve acties’ verstoren de leden het openbare leven en proberen ze de economie zo veel mogelijk schade te berokkenen. Pas als mensen direct worden geraakt, zullen ze luisteren, is de gedachte. ‘De afgelopen twintig jaar hebben uitgewezen dat het niet helpt om op een plein te staan of petities aan te bieden’, zegt Sandra. ‘We moeten harder actievoeren. Er zit een deadline aan het leven op aarde.’

Dus blokkeren de activisten wegen in grote steden, lijmen ze zichzelf vast aan het Shell-kantoor en bezetten ze het Internationaal Strafhof. Het moet mensen opschrikken, maar het schrikt sommigen ook af. Op sociale media vallen termen als ‘klimaatgekkies’ en ‘klimaathysterici’. De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) noemde Extinction Rebellion expliciet in zijn dreigingsrapport van deze zomer. Hun directe en hardere acties zouden de samenleving verder kunnen polariseren. ‘We signaleren dat er binnen de groep elementen zijn die in de richting van extremisme kunnen gaan’, laat een woordvoerder bovendien weten.

Extinction Rebellion (letterlijk: ‘uitstervingsverzet’) is overgewaaid uit het Verenigd Koninkrijk. De beweging voerde vorig jaar oktober voor het eerst actie in Londen, vlak nadat het klimaatpanel van de Verenigde Naties (IPCC) had geconcludeerd dat de klimaatdoelen van Parijs met de huidige koers onhaalbaar zijn. Ze boekte succes: in april legden duizenden ‘rebellen’ tien dagen lang delen van Londen plat met blokkades. Volgens de Britse regering raakten ze daarmee ‘honderdduizenden hardwerkende Londenaren’. De politiekosten worden beraamd op 7,5 miljoen pond. Kort na de blokkade kondigde het Britse parlement de klimaatnoodtoestand af en in juni beloofde het een burgerregering mee te laten praten over klimaatmaatregelen, waarmee twee eisen van de actievoerders zijn ingewilligd.

Volgens Extinction Rebellion zijn er inmiddels zo’n tweehonderd lokale geledingen in twintig landen actief, waarvan dertien in Nederland. De actiegroep ziet zich gesteund door meer dan honderd academici en invloedrijke fans als Emma Thompson, Jane Goodall, Naomi Klein en natuurlijk Greta Thunberg. Amerikaanse miljonairs, onder wie de dochter van Robert Kennedy, maakten deze zomer 350 duizend dollar over aan de organisatie. De Britse band Radiohead doneerde de opbrengsten van een album. Dat geld gebruikt Extinction Rebellion onder meer om de boetes van gearresteerde activisten te bekostigen.

De Londense actie moet komende week in Amsterdam navolging krijgen. Maandagochtend willen leden van Extinction Rebellion de brug voor het Rijksmuseum bezetten. Ze zullen proberen om daar het verkeer zo lang mogelijk te ontregelen. Simultaan gaan activisten in onder meer New York, Berlijn, New Delhi en Londen de straat op.

De Volkskrant volgde deze zomer de voorbereidingen voor de actieweek. Die vonden plaats in zogenoemde ‘cirkels’: groepjes waarin de ‘rebellen’ zijn ingedeeld naar expertise. Zo gaat de ‘actiecirkel’ over de logistiek, is er een ‘mediacirkel’ voor het contact met de pers en werft de ‘outreach-cirkel’ nieuwe zielen voor de klimaatstrijd. Elke groep heeft een wisselende leider. Op die manier wil Extinction Rebellion de macht decentraliseren.

Iconische plek

De bijeenkomst van de actiecirkel vindt op een zondagochtend in augustus plaats in een Delftse zolderkamer. Terwijl veel van hun leeftijdsgenoten op dit uur waarschijnlijk nog hun roes liggen uit te slapen, zitten Sandra, haar vriend Merijn (‘tijdens onze eerste date zaten we samen vastgelijmd aan het hoofdkwartier van Shell’), Madhu, Annie en Daan weggedoken in hun laptops. Ze struinen Marktplaats af, op zoek naar verf, pionnen en vervoer naar de blokkade.

Vanuit het studentenhok worden leden in verschillende steden op pad gestuurd. De communicatie verloopt via de versleutelde berichtendienst Signal. De activisten houden er rekening mee dat ze worden gevolgd door de autoriteiten. En die zorg lijkt niet helemaal onterecht. Enkele weken voor het dreigingsrapport van de NCTV meldde NRC Handelsblad al dat de politie actief informanten werft onder klimaatactivisten. Om ‘beter te kunnen anticiperen op acties en hun effect op de openbare orde’.

Vandaag lijkt er weinig dreiging uit te gaan van deze ‘rebellen’. ‘Jongens, we hebben een probleem’, zegt Merijn met een bezorgde frons. ‘Financiën heeft onze begroting voor de toiletrollen afgewezen. Maar we willen wel iets duurzaams, toch?’ ‘Kunnen we geen toiletpapier van bamboe nemen?’, oppert Annie. ‘In Brazilië doen ze het met water’, zegt Madhu.

Op de koffietafel ligt een tekening van de Museumbrug, die Extinction Rebellion wil bestormen. Met pen staat de positie van de blokkades aangegeven. Merijn en Sandra hebben de locatie twee weken daarvoor per fiets zorgvuldig gescout. Het zakendistrict op de Zuidas viel al snel af. ‘Je blokkeert er de juiste machtige mensen en bedrijven, maar het ligt niet centraal genoeg’, vond Sandra. Ook een verkeersrotonde in Oost viel af. ‘Niet mediageniek genoeg.’

De die-in van Extinction Rebellion in de Haarlemse Barteljorisstraat. Beeld Eva Roefs

De weg voor het Rijksmuseum leek hun perfect. Een iconische plek, die het goed doet op de foto. Bovendien zitten de activisten daar het (duurzamere) openbaar vervoer niet dwars. ‘Die weg wordt ook afgesloten voor de marathon, dus er is een alternatieve route voor hulpdiensten’, weet Sandra. Maar het belangrijkste argument: als het verkeer daar vastloopt, kan het chaos veroorzaken door de hele stad. Ondeugende lach: ‘Dan kan niemand meer om ons heen.’

Dan valt Sandra’s oog op Marktplaats op twintig karabijnhaken voor een grijpstuiver. ‘Kijk, hiermee kunnen we ons vastketenen aan de brug.’ De achterkant van haar laptopscherm is volgeplakt met stickers. Een van de Tweede Kamer, waar ze enkele weken eerder een vergadering verstoorde. En een met een zescijferig nummer. ‘Mijn arrestatienummer in Duitsland’, zegt ze droogjes. Ze werd er opgepakt tijdens de bestorming van een bruinkoolmijn.

Inmiddels is Sandra vijf keer gearresteerd. Of eigenlijk vierenhalve keer: één keer waren de cellen bezet en werd ze op het politiebureau vrijgelaten – ‘die tel ik niet mee’. Haar eerste keer was tijdens een studentenprotest in Amsterdam, toen ze nog biologie studeerde. ‘Mijn eerste gedachte was: waar is de escapeknop? Daarna: hoe ga ik dit aan mijn moeder vertellen?’ Die zou liever zien dat Sandra haar idealen op een andere manier voor het voetlicht brengt. Maar voor Sandra voelt actievoeren als een roeping. ‘Ik heb lef en een lichaam dat ik bereid ben in te zetten.’

Ze heeft het die eerste keer in de gevangenis op een zingen gezet, van Nederlandstalig tot Queen, om de leegte te vullen. Als dit het ergste is wat ze kunnen doen, valt het reuze mee, dacht ze. Het markeerde het begin van haar activistenbestaan.

Een minuut stilte

‘Een cel moet je zien als een hotel waarbij je de deur niet zelf mag openen’, zegt Sandra twee weken later, tijdens de zogeheten ‘Non-Violent Direct Action Training’ in Amsterdam. Terwijl de temperatuur buiten zomerse waarden bereikt, hebben 24 kersverse ‘rebellen’ zich voor een diascherm verschanst voor een cursus actievoeren.

Sommigen trekken wat wit weg als hun wordt gevraagd of ze bereid zijn zich te laten arresteren. De keuze die ze vandaag maken, bepaalt hun plek op de barricade. ‘En mijn vog dan?’, vraagt een studente, over de verklaring omtrent het gedrag. ‘Kun je Nederland worden uitgezet?’, wil een Australische expat weten. ‘Ik moet ’s ochtends om kwart over acht voor de klas staan, ben ik om zes uur wel weer vrij?’, vraagt een ander.

Ter motivatie worden nog wat verontrustende feiten over klimaatverandering opgedist. 140 miljoen tot 1 miljard mensen zullen in 2050 op de vlucht zijn, staat op het diascherm. Meer dan 26 duizend diersoorten worden met uitsterven bedreigd.

Om de informatie op de toehoorders te laten inwerken, wordt een minuut stilte gehouden. Voor het klimaat. Sommigen slaan plechtig hun ogen neer, anderen kijken onbewogen naar hun handen. Na veertig seconden barst een Amerikaanse met een luide snik in huilen uit. Daar kijkt niemand hier van op.

Het verhaal van Extinction Rebellion is geen hoopvol verhaal. En dat is het met opzet niet. Hoop demobiliseert, zegt medeoprichter Roger Hallam over de telefoon vanuit Londen. ‘Daardoor verwacht je dat iets of iemand anders het voor je oplost. Pas als je de hoop verliest, kom je in actie.’

Nadat noodweer in 2005 zijn oogst had verwoest, begon Hallam, destijds biologisch boer, zich te verdiepen in de vraag waarom klimaatactivisme al die jaren niets heeft uitgehaald. Zijn conclusie: het is er niet in geslaagd mensen te raken. ‘De klimaatwetenschap komt met abstracte modellen en stervende ijsberen’, zegt Hallam. ‘Maar klimaatverandering gaat over voedselcrises in de supermarkten, klimaatvluchtelingen, je kinderen die sterven. Daar moet je heel hard in zijn.’

Geweldloze burgerlijke ongehoorzaamheid is de manier om die boodschap onder de aandacht te brengen, meent de Brit. Voor zijn actieplan, dat is opgetekend in een 70 pagina’s tellend document, liet hij zich inspireren door onder meer Martin Luther King, de suffragettes en de sociale wetenschap. Zo leerde hij dat 3,5 procent van de populatie moet worden gemobiliseerd om politieke verandering teweeg te kunnen brengen. ‘De rest van het volk blijft thuis Netflix kijken.’

De die-in van Extinction Rebellion in de Haarlemse Barteljorisstraat. Beeld Eva Roefs

Die demonstranten moeten volgens Hallam bereid zijn de wet te overtreden. Pas dan zullen mensen zich iets van hen aantrekken. ‘Zie het als ruzie met je partner. Je kunt argumenteren tot je een ons weegt, maar pas als je gaat schreeuwen, weet de ander dat je serieus bent. Wij creëren samen die schreeuw. Iedereen zal ons haten, maar ze zullen ons horen.’

In Londen leidde de burgerlijke ongehoorzaamheidsactie in april tot meer dan duizend arrestaties. Hallam zelf belandde kort na het gesprek met de Volkskrant in de gevangenis, waar hij nog altijd vastzit omdat hij het luchtverkeer op Heathrow wilde hinderen met drones. Dergelijke arrestaties passen binnen de strategie van Extinction Rebellion. Met ‘zelfopoffering’ benadruk je het belang van de zaak, aldus Hallam. Bovendien: geweldloze activisten tegenover een ‘gewelddadige’ politiemacht doen het goed in de publieke opinie. Via sociale media worden de beelden van de ‘vreedzame’ jongeren, moeders en bejaarden die aan handen en voeten worden weggedragen wijd verspreid.

‘Stop, we zijn geweldloos!’ ‘Au, je doet een geweldloos persoon pijn!’ De Amsterdamse activisten zijn inmiddels op de grond gaan zitten om te oefenen voor de barricade van 7 oktober. Met de armen verstrengeld en de veters aan elkaar geknoopt, proberen ze weerstand te bieden aan de vijf cursisten die voor politieagent spelen en onbesuisd aan hun ledematen trekken. De activisten houden luttele minuten stand, dan is de helft van de barricade aan gort.

Stijlboek

Enkele dagen later spuugt in een Amsterdamse benedenwoning een haast antieke printer honderden velletjes papier uit. ‘Wees eerlijk!’, ‘Opstand’, staat op de afdrukken. ‘Soja-inkt’, knikt de Britse basisschoolleraar Adil (32) naar de cartridge. Hij zit in de ‘kunstcirkel’ en is verantwoordelijk voor het drukwerk van de beweging.

Hij is niet het schreeuwerige type, zegt hij. ‘Geen stereotiepe activist die in de bosjes zijn eigen courgettes kweekt.’ Maar hij is wel bang, nee doodsbang, door wat hij allemaal leest over klimaatverandering; over de toenemende droogte in Afrika, recordstormen in Nederland. Dan kunnen we allemaal wel korter douchen en minder vlees eten, maar daarmee gaan we het niet redden, vreest de Brit.

‘Heb je gezien dat er vorige week brand was op de Noordpool?’ Hij schudt zijn hoofd. ‘Brand, op de Noordpool. Fuck.’ Op zijn MacBook bladert hij door het stijlboek van Extinction Rebellion. Dat is, net als alle andere handleidingen, online in te zien; zo kan iedereen binnen de zelfsturende organisatie een eigen afdeling starten. Alle strategieën staan tot in detail beschreven, tot het aantal Facebookposts per dag aan toe (zes tot acht).

Maar niet alles uit het Verenigd Koninkrijk kan hier klakkeloos worden gekopieerd. De beeltenissen zijn daar rauw, met skeletten en insecten. Hier moet alles wat vriendelijker gemaakt, zegt Adil. ‘De protestcultuur in Nederland is anders, hier willen mensen dingen uitpraten. Ik ging dit jaar naar de lerarenstaking in Den Haag en het was een feestje. Dat was in Engeland wel anders. Daar scandeerden we dingen die ik hier liever niet herhaal.’

Nederland is inderdaad niet zo’n demonstratieland als Engeland of Frankrijk, zegt Jacquelien van Stekelenburg, hoogleraar Sociale verandering en conflict aan de VU. ‘We hebben hier groot vertrouwen in de politiek en een sterk ontwikkeld institutioneel systeem waarin collectieve belangen worden behartigd. Bijvoorbeeld door de vakbonden, de consumentenbond of de ombudsman.’

Dat geldt ook voor de milieubeweging. Groepen die in de jaren zeventig en tachtig streden tegen kernenergie of de walvisvaart, zijn geïnstitutionaliseerd. De strijd wordt vaak niet meer uitgevochten op straat, maar aan de (klimaat)tafel. ‘Mensen willen zo min mogelijk moeite doen voor hetgeen ze willen bereiken. Even 5 euro doneren aan het WNF is een stuk makkelijker dan vrij nemen en een treinkaartje kopen om te protesteren’, aldus Van Stekelenburg.

Uit een onderzoek van het College voor de Rechten van de Mens onder 2.326 Nederlanders blijkt dat slechts 15 procent weleens heeft gedemonstreerd. Voor bijna tweederde van hen was de laatste keer langer dan tien jaar geleden. Ter vergelijking: uit eerder onderzoek van Van Stekelenburg bleek dat 40 procent van de Fransen het jaar daarvoor had gedemonstreerd.

Protesteren is hier dus sowieso minderheidsgedrag. En het aantal mensen dat bij dat protest bereid is de grenzen van de wet op te zoeken, is helemaal klein, aldus Van Stekelenburg. ‘Ik durf om een lekkere fles wijn te wedden dat een massale opkomst voor Extinction Rebellion onhaalbaar is.’

De die-in van Extinction Rebellion in de Haarlemse Barteljorisstraat. Beeld Eva Roefs

Dit jaar wist het klimaat wel opvallend veel mensen te mobiliseren. De klimaatmars in maart in Amsterdam trok veertigduizend mensen, de scholierenstaking in februari in Den Haag meer dan tienduizend en vorige week bracht een klimaatstaking dertigduizend man op de been. Van Stekelenburg vindt het te vroeg om te concluderen dat er een nieuwe protestgeneratie is opgestaan. Maar één ding is zeker: als iemand eenmaal de straat is opgegaan, is de kans groter dat hij het daarna nog eens zal doen.

Daarom organiseert Extinction Rebellion in de aanloop naar de blokkade instapacties. Om voorzichtig te laten voelen hoe het is om burgerlijk ongehoorzaam te zijn. Zoals de bike swarming op een druilerige zondag in september. Op wat normaal een drukke Amsterdamse autoweg is, fietsen die dag zestig activisten met een slakkengangetje. Langzaam vormt zich een file achter de fietsers. Adil fietst achteraan. Hij is het aanspreekpunt voor de politieagenten die naast hem rijden.

De regels zijn van tevoren duidelijk met hen doorgenomen: de activisten mogen aan het eind van deze weg drie rondjes maken over de drukke rotonde bij het Amstelstation. Ze krijgen er zelfs een zeskoppige politie-escorte bij. ‘What do we want?’, klinkt het terwijl de verkeersader dichtslibt. ‘Climate justice!’ Het wordt begroet met wat ongeduldig getoeter. En jawel, na drie rondjes slaan de activisten keurig rechtsaf naar het fietspad. Tot zover de burgerlijke ongehoorzaamheid.

Het roept vragen op tijdens de ‘debrief’ die volgt op de actie. ‘We laten ons te veel sussen’, vindt een oudere activist. Die kritiek klinkt vaker binnen en buiten Extinction Rebellion. Zo leek de actie tijdens Koningsdag dit jaar wel erg nauwgezet gecommuniceerd met de autoriteiten. Precies op het moment dat de NOS-camera hun kant op zwenkte, sprongen leden van de actiegroep in de gracht. ‘Welkom in Amersfoort aan zee’, kopte het spandoek.

Het is altijd zoeken naar de beste manier om onze boodschap te communiceren, zegt Sandra. Aanvankelijk wilden de activisten met Koningsdag illegaal spandoeken afrollen vanaf de kerk. ‘Maar we wilden geen onnodig gevaar veroorzaken op een toch al gespannen dag. Nu konden we goed in beeld komen, waardoor we meer mensen konden bereiken met onze boodschap.’

Een week voor de blokkade op de ­Museumbrug is Sandra ook in gesprek met de Amsterdamse politie. De activisten willen de wet met voeten treden, maar daar wel wat ruimte voor krijgen. Dus onderhandelen ze over de muziek die ’s avonds uit moet, en over een doorgang voor de fietsers. Ondanks die gesprekken laat de Amsterdamse burgemeester vrijdag per brief weten dat ze de blokkade verbiedt uit ‘ernstige vrees voor wanordelijkheden’. Op Facebook hebben 1.500 activisten aangegeven aanwezig te zullen zijn. Van het verbod trekt Sandra zich wei­nig aan: ‘Extinction Rebellion draait om burgerlijke ongehoorzaamheid, hierdoor laten we ons zeker niet stoppen. Maar ik kan niet wachten tot ik maandag op de blokkade zit, dan kan ik ontspannen.’

De geïnterviewde activisten wilden niet dat hun achternaam in de krant werd vermeld.