1. De laatste biecht

„Glaasje whiskey?” Die vraag komt vanzelf als je eventjes alleen zit met Gerrit Zalm, weten de onderhandelaars van Rutte III. Met grote regelmaat hanteert de informateur een ‘biechtstoelprocedure’: hij nodigt de vier politiek leiders één voor één uit in zijn werkvertrek, zonder hun secondanten. Zijn openingszin: „Het zit vast, hè?”

Zalm noteert wensen en wijst op inconsequenties. Soms volgt er na de individuele biecht nog een gezamenlijke sessie. Als het in de avond is en gesprekken lopen stroef, komt de fles Jack Daniels op tafel.

Het vertrek van Zalm is naast de Stadhouderskamer, een trapje op, tien treden. Op woensdag 13 september zitten ze er weer met z’n vieren. De informateur heeft ze ontboden om een doorbraak te forceren in de onderhandelingen.

Rutte, Buma, Pechtold en Segers weten dat ze nu zaken moeten doen. Het is de week voor Prinsjesdag, de formatie is al bijna een half jaar aan de gang: twee maanden met GroenLinks, bijna drie maanden met de ChristenUnie. Deze vrijdag willen ze hun financiële plannen voor het regeerakkoord opsturen naar het Centraal Planbureau om te laten doorrekenen.

Er zijn belangrijke doorbraken geweest in de afgelopen maanden en ze zijn een heel eind op weg met het regeerakkoord. Maar de afgelopen dagen is het vastgelopen. De sfeer is kribbig, onderhandelaars snauwen elkaar soms af. Partijen werpen voortdurend blokkades op tegen voorstellen van de ander. De vermoeidheid begint zijn tol te eisen.

Uitruilen is in deze formatie een vies woord: kijk maar hoe slecht het de PvdA bekomen is in het vorige kabinet

Hier, in het opkamertje van Zalm, moet op een drietal onderwerpen, zoals dat in de Stadhouderskamer is gaan heten, ‘de prop door de pijp’: het extra geld voor onderwijs, de belasting voor bedrijven en de zorglasten voor burgers – waaronder het politiek gevoelige eigen risico.

In de maanden hiervoor hebben VVD, CDA, D66 en ChristenUnie steeds ‘klassieke’ compromissen gesloten ‘binnen’ de dossiers: over klimaat bijvoorbeeld, of de hypotheekrenteaftrek. ‘Uitruilen’ is in deze formatie een vies woord: kijk maar hoe slecht het de PvdA bekomen is in het vorige kabinet. Maar nu is het toch tijd om een aantal onderwerpen tegen elkaar weg te strepen: jij dit, ik dat.

Het wordt een heftig gesprek, die avond bij Zalm. Maar ze komen eruit. Na wat duwen en trekken is de grote uitruil een feit. D66 krijgt 1,9 miljard euro voor onderwijs, de VVD een fikse verlaging van de vennootschapsbelasting. Voor het CDA en de ChristenUnie blijft het eigen risico de komende vier jaar op 385 euro.

Het zal de laatste keer zijn dat Zalm de vier partijleiders apart ontvangt. Na deze uitruil weten de vier partijen: politiek gezien zijn we eruit. Het point of no return is gepasseerd. Er resteert nog één onderwerp: migratie. Maar daar gaan ze uitkomen, is de inschatting.

Een klein wonder is het wel, de geboorte van Rutte III. Een coalitie waarover D66 aanvankelijk niet eens wilde praten, komt er toch. Nu gaan de vier partijen de buitenwacht zelfs verbazen met een ambitieus regeerakkoord.

Al zal dat moment nog weken op zich laten wachten.

21 juni: Tafelen aan de vooravond van een nieuwe formatiepoging: Segers (ChristenUnie), Wouter Koolmees (D66), Carola Schouten (ChristenUnie) en Pechtold (D66). Foto Bart Maat/ANP

2. Het Gesprek

Vier maanden eerder gelooft niemand dat deze coalitie er ooit gaat komen. Aanleiding voor de somberheid is wat inmiddels ‘Het Gesprek’ heet: het treffen tussen Alexander Pechtold en Gert-Jan Segers in de Stadhouderskamer op 23 mei.

Ze komen met z’n tweeën, voor een verkennend gesprek – dat hebben ze zo afgesproken met informateur Edith Schippers. Een week eerder zijn de onderhandelingen met GroenLinks onder haar leiding geklapt. Het mislukt op migratie: de drie partijen worden het niet eens met GroenLinks over de vluchtelingendeals die de EU zou willen sluiten met landen in Afrika.

Nu is de tweede optie voor een meerderheidscoalitie in beeld gekomen, met de ChristenUnie. De verwachting bij alle betrokkenen: na een rondje inventariseren van moeilijke onderwerpen komen Pechtold en Segers naar buiten om te zeggen dat ze met elkaar gaan praten.

Pechtold negeert Schippers’ politieke avances. Hij wil gewoon niet met de ChristenUnie

Het loopt anders, in de Stadhouderskamer. Pechtold heeft een stapel papierwerk bij zich en ook het verkiezingsprogramma van de ChristenUnie, volgeplakt met post-it’jes. Hij begint uiteen te zetten waarom het nooit wat zal worden tussen D66 en ChristenUnie. Medische ethiek. Opvattingen over de Europese Unie, Israël en het Midden-Oosten. De ‘onfatsoenlijke’ partijen waarmee de ChristenUnie in het Europees Parlement samenwerkt.

Segers is overdonderd, Schippers ook. Dit is een andere Pechtold dan de man die tijdens de onderhandelingen met GroenLinks aan tafel zat. Daar was hij juist buitengewoon constructief. Deze actie moet van tevoren bedacht zijn, denken Schippers en Segers.

Lees ook: Dit zijn de opvallendste punten uit het regeerakkoord

De informateur probeert het gesprek een andere wending te geven. Er zijn ook onderwerpen, houdt ze Pechtold voor, waarop D66 en de ChristenUnie juist dicht bij elkaar zitten: klimaat, migratie, het dichten van ‘de kloof’ tussen bevolkingsgroepen. En wat het meningsverschil over ‘voltooid leven’ betreft: is dat niet juist een prachtkans om de eigen achterban te bedienen? Pechtold en Segers kunnen de komende jaren gewoon hun eigen, principiële verhaal blijven vertellen.

Pechtold negeert Schippers’ politieke avances. Hij wil gewoon niet met de ChristenUnie. De coalitie heeft maar één zetel meerderheid: te krap. Pechtold wil ook niet als enige progressieve partij met drie conservatieve partijen in een kabinet. En hij hoopt nog steeds op een tweede kans met GroenLinks.

Na bijna drie uur praten is er geen ontkomen meer aan: hier is geen grond voor vruchtbare samenwerking. „Deel jij die conclusie?” vraagt Schippers aan Segers. „Ja,” antwoordt de ChristenUnie-leider. De voorlichters worden erbij gehaald, afspraken worden gemaakt over de verklaring die Segers en Pechtold zullen afleggen aan de journalisten buiten. Dan verlaten ze de Stadhouderskamer.

Gert Zalm op het Binnenhof waar de onderhandelaars van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie spreken met informateur Gerrit Zalm. Foto Robin Utrecht/ANP

3. Dan maar Zalm

Ze staren naar het plafond. En naar elkaar. Ze noemen namen, maar nooit van hun eigen partij.

Het is vrijdag 23 juni. In de Stadhouderskamer zitten ze voor het eerst met z’n vieren bij elkaar: VVD, CDA, D66 en de ChristenUnie. Een maand na Het Gesprek is toch gebeurd wat Pechtold wilde voorkomen: serieuze onderhandelingen over ‘rechts met den bijbel’, zoals deze combinatie al pesterig is genoemd.

Sinds zijn gesprek met Segers is er opnieuw vruchteloos onderhandeld met GroenLinks. Het is opnieuw stuk op EU-vluchtelingendeals.

Nu zijn VVD, CDA, D66 en CU tot elkaar veroordeeld. En ze moeten een informateur vinden. Wie o wie? Bekende CDA’ers als Wim van de Donk en Marja van Bijsterveldt worden genoemd – maar het CDA wil geen CDA’er. D66 wil geen D66’er. Informateurs van eigen huize zijn alleen maar een last: die zijn vaak extra streng voor hun eigen club, omdat ze niet verdacht willen worden van voortrekken.

Dan kijken de anderen naar de VVD: de grootste partij moet het maar oplossen. Zijlstra noemt de naam van Gerrit Zalm. Lang weg uit de politiek, buitengewoon ervaren. Het is niet een kandidaat waar de anderen heel enthousiast op reageren, maar een betere weten ze ook niet. En financieel-economisch kan het handig zijn, zo’n oud-minister van Financiën. Ze gaan akkoord.

Aftasten, af en toe prikken. Voor VVD, CDA en D66 voelt het soms als groundhog day: alles gebeurt opnieuw

De eerste beslissing van Zalm heeft geen betrekking op de inhoud of het proces, maar op genotsmiddelen. Op de eerste dag zegt hij semi-ernstig: „Ik ga een fout van de vorige formateur rechtzetten.” In een zijvertrek van de Stadhouderskamer komt een glazen rookcabine, waar vier mannen zich vanaf dan regelmatig terugtrekken: Zalm, Pechtold, Koolmees en Segers. Aan de onderhandelingstafel lurkt Zalm ook nog aan een e-sigaret, die aan een koordje om zijn nek bungelt. Eens in de zoveel tijd roept hij: „En nu écht roken!”

Luister ook de podcast over het regeerakkoord: Haagse Zaken #4: Een regeerakkoord vol vertrouwen, Haagse logica en Ministers van Lege Dozen



Die eerste weken in de Stadhouderskamer dansen de onderhandelaars om elkaar heen. Standpunten uitwisselen. Aftasten, af en toe prikken. Voor VVD, CDA en D66 voelt het soms als groundhog day: alles gebeurt opnieuw. Wéér komen alle adviseurs langs, zoals Klaas Knot van De Nederlandsche Bank. Maar Segers, Schouten én Zalm zijn nieuw en willen het ook allemaal horen.

Ook de versnaperingen aan tafel komen nog steeds volgens hetzelfde patroon. In de ochtend staat er rauwkost op tafel: paprika, rettich, snoeptomaatjes. Een erfenis van de gesprekken met GroenLinks. ’s Middags zijn er gedroogde paddenstoelen, gevolgd door worst en kaas. Maar het hoogtepunt voor de onderhandelaars is de schaal met mini-reepjes die rond elf uur ’s ochtends op tafel komt. Ieder heeft zijn eigen favoriet: Pechtold eet Snickers, Rutte wil graag Dove. De premier keert soms de hele schaal om voor een reepjes-binge. Na afloop moet het Kamerpersoneel eraan te pas komen om alle folietjes op te ruimen.

Toch is er iets wezenlijk anders, nu met Zalm: de gesprekken gaan veel sneller de diepte in. Op de moeilijke dossiers, zoals klimaat en migratie, boeken de onderhandelaars in de eerste weken al meer vooruitgang dan in twee maanden met GroenLinks. Al snel ontstaat een gevoel: dit is om het eggie. Een teken van de politieke wil om eruit te komen, is dat er vrij snel ‘zijtafels’ komen. Daar werken fractiespecialisten gedetailleerde plannen uit voor de hoofdtafel.

Lees ook: Hoge winst, laag loon. De nieuwe machtsorde is zichtbaar in het regeerakkoord

Een belangrijk moment zijn de twee dagen, eind juli, dat er uitgebreid gesproken wordt over medisch-ethische onderwerpen – de splijtzwam tussen D66 en ChristenUnie. Het gaat over levensovertuiging en politieke drijfveren. De onderhandelaars laten zich in de ziel kijken. Hier moet uit te komen zijn, is het gevoel dat na twee dagen overheerst.

Na een paar weken zijn de onderhandelaars en Zalm goed op elkaar ingespeeld. De rolverdeling bij de vier duo’s is duidelijk. Bij D66 praat Pechtold vooral over migratie, justitie en medische ethiek. Secondant Koolmees heeft de leiding als het gaat om financieel-economische onderwerpen. Zijn kennis is zó onovertroffen dat hij uitgroeit tot een soort onafhankelijke vraagbaak. Ook geldt Koolmees als vredesstichter: als het vastzit, komt hij met oplossingen. ‘Boutros Boutros Koolmees’, luidt al gauw zijn bijnaam.

Bij de ChristenUnie geldt dezelfde rolverdeling: Schouten doet het geld, Segers de rest. Van de twee is Schouten degene die wel eens uit haar slof schiet. „Nou moet je ophouden,” zegt ze dan.

CDA’ers Buma en Heerma maken een bijzonder voorbereide indruk. Buma heeft de leiding – geen twijfel over mogelijk. Hij kan stevig uit de hoek komen als hem iets niet bevalt: brommen, boos doen. Hij is rechtlijnig en volhardend, maar kan zich ook verplaatsen in de ander en is gevoelig voor argumenten.

Heerma heeft een goede sociale antenne – iets dat voor alle secondanten geldt. Net als Koolmees en Schouten ziet Heerma een probleem van mijlenver aankomen. De secondanten ploffen ‘s avonds regelmatig in elkaars werkkamer op de bank om oplossingen te verkennen. Als hun voormannen aan de formatietafel botsen, sms’en ze elkaar. „Alexander is geïrriteerd, hè?”

Alleen bij de VVD is de werkverdeling anders. Niet Rutte, maar Zijlstra heeft de dagelijkse leiding. Hij is hoofdonderhandelaar en secondant ineen. Rutte is vaak afwezig: hij moet staatshoofden ontvangen, naar Europese toppen of de hulp aan Sint Maarten coördineren na de orkaan Irma. De andere onderhandelaars verbazen zich over de enorme dossierkennis van Zijlstra: na vijf jaar fractievoorzitterschap kan hij werkelijk over álles meepraten. Wel is de werkdruk voor hem enorm, Zijlstra maakt vaak een afgepeigerde indruk.

Eind juli gaan de onderhandelaars drie weken met vakantie. Een noviteit voor een Nederlandse kabinetsformatie, maar het is hard nodig. Iedereen is doodmoe, de irritaties lopen snel op. Buma is de felste pleitbezorger van dit formatiereces. Om de formatie een kans van slagen te geven, zegt de CDA-leider, móeten we even weg. Wat kan ons het schelen wat ze de buitenwereld ervan vindt? Buma weet hoe relatief het belang van werk is: een paar jaar eerder is hij levensgevaarlijk ziek geworden door een streptokokken-infectie.

Gert-Jan Segers (ChristenUnie) bellend in de tuin van het Johan de Witthuis tijdens de formatiegesprekken met informateur Gerrit Zalm. Foto Bart Maat/ANP

4. Een onverwachte stresstest

‘Deal over euthanasie’. Zodra de onderhandelaars de voorpagina van het AD zien, weten ze: het is mis. Op dinsdag 15 augustus citeert het ochtendblad uit een vertrouwelijk document over medische ethiek. Een lek! En ook nog eens over het allergevoeligste onderwerp van deze formatie. Het compromis dat een paar dagen eerder is gesloten over voltooid leven en embryoselectie, ligt op straat.

Een week eerder zijn de onderhandelaars uitgerust teruggekeerd van vakantie. Alleen Buma heeft pech gehad: in Brabant is hij op de racefiets door een auto aangereden. De rust heeft het vertrouwen in een goede afloop versterkt. Voor het eerst durven ze het hardop voor de camera’s te zeggen: het gaat lukken. Deze coalitie gaat er komen.

Lees ook: Wat vinden onze lezers van het regeerakkoord?

Aan tafel kijken de onderhandelaars elkaar verbijsterd aan: wie heeft dit gelekt? Gert-Jan Segers is woedend. Bij de ingang heeft hij stekelige woorden gesproken tegen verslaggevers als „bezwaard gemoed” en „heel schadelijk voor het proces”.

Binnen krijgt Segers ongevraagd advies van de andere leiders: voortaan kun je beter niet zulke grote woorden gebruiken, dat maakt het probleem aan tafel alleen maar groter. Segers zegt dat hij geen spijt heeft. Als hij écht geraakt is, zo heeft hij zich voorgenomen, gaat hij geen toneelstukje opvoeren.

De onderhandelaars en Zalm begrijpen: dit lek is voor iedereen een probleem. De agenda voor die dag wordt leeg geveegd, urenlang gaat het gesprek alleen maar over de vraag: vertrouwen we elkaar nog?

Ook de dagen die volgen, zijn nog spannend. Maar langzaam keert het vertrouwen terug. Wat iedereen meteen was opgevallen: het nieuws in het AD is niet per se gunstig voor één van de partijen – doorgaans de beste aanwijzing voor een lek. Misschien was het wel een bedrijfsongeval.

Terugkijkend, zegt een betrokkene, is de AD-primeur een ‘onverwachte stresstest’ voor de aanstaande coalitie. De conclusie na een week luidt: geslaagd.

De onderhandelaars hebben elkaar inmiddels behoorlijk goed leren kennen. Voor Pechtold en Rutte was dat het minst nodig: ze hebben de afgelopen jaren al eindeloos onderhandeld voor de deals tussen Rutte II en de ‘constructieve oppositie’. Ze zijn allebei nogal extrovert en emotioneel. Met name Rutte kan van het ene op het andere moment woedend worden, om daarna weer razendsnel vrede te sluiten. ‘Van de eerste naar de vijfde versnelling, en weer terug’, noemen de andere onderhandelaars dat.

De agenda voor die dag wordt leeg geveegd, urenlang gaat het gesprek alleen maar over de vraag: vertrouwen we elkaar nog?

Tussen Rutte en Buma is het aanvankelijk aftasten geweest: het CDA heeft onder Rutte II niet meegedaan met gedogen en de leiders hebben elkaar publiekelijk hard de maat genomen. Tijdens de gesprekken met GroenLinks is het ontdooid tussen de twee.

Segers en Pechtold hebben onderhand ook meer begrip voor elkaar. Zeker aan het begin is de relatie nog gespannen – het gesprek met Schippers ligt Segers nog vers in het geheugen. Maar aan de onderhandelingstafel en tijdens twee aparte ‘tuinsessies’ elders in Den Haag hebben ze, met hun secondanten, lang zitten praten. Dat heeft de nodige goede wil gekweekt aan beide kanten.

Pechtold durft het inmiddels aan om aan tafel grapjes te maken over medische ethiek – al gaat hij dan soms weer zó ver dat Segers en Schouten het niet leuk vinden. Als er een keertje lang gedelibereerd wordt over de kosten voor de ouderenzorg, zegt hij: „Ik heb nog wel een oplossing: voltooid leven.”

Wat de anderen aan tafel opvalt, is hoe de relatie tussen Pechtold en Buma groeit. Ze kenden elkaar al goed: in het Tweede Kamergebouw zitten hun fracties boven elkaar, dus binnenlopen deden ze al regelmatig. Maar nu verdiept de verhouding zich.

Ze staan ook nog eens voor hetzelfde dilemma: minister worden of fractievoorzitter blijven? Rutte vraagt ze expliciet of ze willen plaatsnemen in het kabinet: dan kunnen de belangrijkste deals in de ministerraad gesloten worden. Maar al snel in de formatie spreken Buma en Pechtold af: samen uit, samen thuis. Na de formatievakantie staat hun keuze vast: het wordt de Tweede Kamer. Maar ze houden het nog twee maanden voor zich – ook aan de onderhandelingstafel.

Informateur Gerrit Zalm ontvangt de onderhandelaars Alexander Pechtold (D66), Sybrand van Haersma Buma (CDA), Gert-Jan Segers (ChristenUnie) en Mark Rutte (VVD) in de Stadhouderskamer. De fractievoorzitters gaan praten over de vorming van een nieuw kabinet. Foto Remko de Waal/ANP



5. Ruzie over geld

Een belangrijk smeermiddel bij de onderhandelingen, is de humor. Buma is van de droge grappen, Pechtold houdt van verkeerde humor. Maar de grootste lolbroek is informateur Zalm – en niet zelden zijn de grappen schunnig. Op een gegeven moment komt er een wel héél omslachtige compromistekst van de zijtafel die onderhandelt over zorg. „Er komt meer aandacht voor geestelijke verzorging, zonder taboe op seksualiteit”, staat erin.

„Waar hebben we het dan over?” vraagt Zalm. „Een seksrabbijn ofzo?”

Een terugkerende grap wordt de ‘technische opmerking van Zalm’. De eerste keer dat hij die uitdrukking gebruikt, volgt er tot ieders verrassing een uitermate politiek betoog. Vanaf dat moment noemt de informateur al zijn gevoelige politieke interventies ‘een technische opmerking’.

Het is de mannenhumor die domineert, met slechts één vrouw aan tafel. Praten over prostitutiebeleid? Hup, eerst een paar schunnige grappen. Als het over seksualiteit gaat, laat Carola Schouten zich eens ontvallen: „Maar seks gaat toch ook over intimiteit?” De mannen kijken elkaar proestend aan: „Nou…”

De lach is steeds vaker nodig. In augustus en september zitten de onderhandelingen met regelmaat vast. Zalm zet meer dan eens dan de biechtstoel in, inclusief het glaasje Jack Daniels. De enige die dat consequent afslaat, is Segers: hij drinkt geen druppel alcohol.

Hét hoofdpijndossier van deze formatie is tot ieders verrassing niet het klimaatbeleid of de immateriële kwesties als medische ethiek en migratie. Aan de hoofdtafel is het duidelijk: het grote probleem zit bij het geld, bij de ‘financiële plaat’ zoals de onderhandelaars het noemen. Over het belastingstelsel en over de uitgaven van de overheid verlopen de gesprekken uiterst moeizaam.

Bij de VVD lopen de gemoederen hoog op. Dit gaat te ver, zeggen ze. We moeten te veel bloeden

Een hoofdrol is er voor de Kamerleden aan de fiscale zijtafel. Die hebben in de Stadhouderskamer de bijnaam ‘de brillen’ gekregen. Niet omdat ze allemaal een bril dragen maar omdat het slimme rekenaars zijn. Al vanaf het begin van de formatie leveren de mannen het ene na het andere belastingidee aan. De eerste versie is nogal ruig: de fiscale kenners hebben tot schrik van de hoofdtafel wel heel veel verbouwd aan het belastingstelsel.

Het grootste probleem aan de formatietafel is de hypotheekrenteaftrek. Rutte en Zijlstra staan alleen tegenover D66, CDA en ChristenUnie. Die willen dat de aftrek sneller wordt afgebouwd. Het CDA wil een ander belastingstelsel: met maar twee tarieven voor de inkomstenbelasting in plaats van vier. Dan moet de rente-aftrek wel omlaag, anders neemt de inkomensongelijkheid teveel toe.

Lees ook: Als het land straks geleid wordt met een groepsgesprek op maandagen

Bij de VVD lopen de gemoederen hoog op. Dit gaat te ver, zeggen ze. We moeten te veel bloeden. Rutte en Pechtold vallen tegen elkaar uit. Maar ook Zijlstra zit er stevig in. De liberalen proberen niet te vloeken, vanwege de christelijke onderhandelaars aan tafel. Dat lukt niet altijd. Zijlstra zegt dan corrigerend: „Gompie”.

Het is bijna Prinsjesdag. De druk van buiten op de onderhandelingen neemt toe. Kamervoorzitter Arib ergert zich aan het gebrek aan transparantie. Het duurt maar en de onderhandelaars zwijgen in alle talen. Arib nodigt informateur Zalm uit op haar kamer en zegt: de Tweede Kamer wordt onvoldoende geïnformeerd. Tja, antwoordt Zalm, ik vrees dat ik je niet kan helpen. Onderhandelen doe je nu eenmaal in beslotenheid. Uiteindelijk stuurt hij eind augustus een briefje naar de Tweede Kamer: hij acht het „niet aannemelijk” dat ze er vóór Prinsjesdag uit zijn. Zalm heeft tijd gekocht.

Vanaf dat moment komt de informateur iedere week bij Arib langs voor een ‘voortgangsgesprek’. Het zijn wat vreemde bijeenkomsten. Ze drinken koffie, het is gezellig. Maar veel informatie wordt er niet uitgewisseld: Zalm weigert iets te zeggen over de inhoud en de planning.

Op de hypotheekrente zitten de onderhandelingen lange tijd volkomen vast. En dan, op vrijdag 8 september, zeggen Rutte en Zijlstra: we kunnen dit dragen. Maar alleen als tegelijkertijd die andere belasting op het eigen huis, het eigenwoning forfait, daalt. ‘Terugsluizen’ naar huizenbezitters, noemen ze dat aan de formatietafel. De andere drie gaan akkoord. Net voor Prinsjesdag zijn de onderhandelaars eindelijk klaar met de financiële plaat, na de laatste biechtstoelsessie bij Zalm.

30 augustus: Een lange avond onderhandelen in het Johan de Witthuis.



Foto’s Bas Czerwinski/ANP



6. Een moeilijk slot

Wat krijgen we nou? De onderhandelaars van CDA, D66 en ChristenUnie zijn verbaasd als ze op 22 september de doorrekening van het CPB terugkrijgen. Zalm heeft een lager tarief voor de vennootschapsbelasting ingediend dan zij dachten, zien zij. Een streek van de VVD en Zalm? De andere onderhandelaars denken van niet. De informateur heeft de ruimte gekregen én genomen om een pakket in te dienen bij het CPB.

Zalms verrassing zorgt er wel voor dat in de laatste week van september opnieuw onenigheid ontstaat over geld. Weer staat de VVD alleen. Het regeerakkoord loopt een week vertraging op. De discussies zijn zo stevig dat Carola Schouten op een gegeven moment tegen Rutte zegt: je loopt me alleen maar af te bekken. Ruttes houding slaat meteen om: hij slaat een arm om haar heen en geeft haar een zoen op de wang.

Dan resteert er nog één dossier: migratie. Al sinds eind juni onderhandelen VVD en CU over dat onderwerp. Als de twee uitersten eruit komen, zo is afspraak, dan accepteert de rest dat compromis. De EU-vluchtelingendeals en de opvang van uitgeprocedeerde asielzoekers (‘bed bad brood’) blijken geen grote horde. Het kinderpardon stellen ze uit tot in de laatste week. Bij de ChristenUnie blijven Segers en Kamerlid Joël Voordewind maar hopen dat het pardon kan worden uitgebreid, desnoods voor een kleine groep kinderen. VVD en CDA weigeren pertinent.

Lees ook de column van Bas Heijne: Hoe Hollands wil je het hebben?

Het onderwerp gaat heen en weer tussen de hoofdtafel en de zijtafel voor migratie. Op maandagmiddag 2 oktober, in de allerlaatste fase van de onderhandelingen, komt er eindelijk uitsluitsel. Een aangeslagen Segers ontvangt Voordewind op zijn werkkamer en brengt hem het slechte nieuws: er komt geen kinderpardon. De troost komt later die week: Nederland zal in de komende vier jaar geen 500 maar 750 vluchtelingen per jaar opnemen via de VN. Het is een doekje voor het bloeden.

Het zit erop, het regeerakkoord is klaar. Van de ambtelijke staf krijgen de onderhandelaars een mapje met foto’s uit de formatie. Hoogtepunt: het beeld van Halbe Zijlstra in vrijetijdskleding, op de stoep van het Johan de Witthuis. Hij draagt een goedkoop ogend, beige jasje van het soort dat je vooral in Duitse jaren tachtig-Krimis als Derrick ziet. Pechtold giert het uit van het lachen bij het zien van de foto: „Harry, hol schon mal den Wagen﻿!”

Dit artikel kwam tot stand op basis van gesprekken met betrokkenen.

Bij de Koning geweest om mijn werkzaamheden als formateur toe te lichten. pic.twitter.com/NWVnGMMAQ6 — Minister-president (@MinPres) 13 oktober 2017

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 14 oktober 2017