Voor het herdenken van de afschaffing van de slavernij heeft Markus Balkenhol voor Nederlanders geen kant-en-klaarrecept beschikbaar. Als Duitser voelt hij zich rond 4 en 5 mei onprettig. Dat gevoel aan Nederlanders opdringen ten aanzien van de slavernij wil hij niet, omdat het zo niet werkt. Maar als Nederlanders echt willen begrijpen hoe hun land in elkaar zit, kunnen ze niet om het koloniale hoofdstuk heen.

Over de geringe belangstelling van witte Nederlanders voor de nationale herdenking, vanmiddag in het Amsterdamse Oosterpark, wil hij niet oordelen. "Het is immers niet altijd een kwestie van kwade wil." Dat er Nederlanders zijn die lacherig doen over het slavernijverleden van hun land vindt hij 'pijnlijk'.

Balkenhol, antropoloog bij het Meertens Instituut, is van Duitse afkomst en 38 jaar oud. Hij is ver na het einde van de Tweede Wereldoorlog geboren. Sinds hij in 2006 in Nederland kwam wonen, voelt hij zich rond 4 en 5 mei onprettig en bescheiden. Hij vindt het naar om elk jaar weer herinnerd te worden aan de Holocaust en de mogelijke rol van zijn oma's en opa's daarin.

"Het liefst wil ik dat het anders was gelopen in de geschiedenis", zegt Balkenhol. "Maar elke keer komt het terug en dat is maar goed ook. Ik wil dat de herinnering aan de Holocaust nooit zal verdwijnen. Ik hoop dat 4 mei tot het einde toe mij een rot gevoel geeft."

Niet dat hij zich schuldig voelt aan de oorlog. "Dat zou absurd zijn. Maar mijn Duitse afkomst geeft me de verantwoordelijkheid mezelf indringende vragen te stellen. Wat had ik in de plaats van mijn opa en oma gedaan? Daarnaast maken 4 en 5 mei in mij een zekere waakzaamheid wakker. Ik heb de Tweede Wereldoorlog niet persoonlijk veroorzaakt, maar ik kan, of moet zelfs, ervoor zorgen dat dit nooit meer zal gebeuren."

Weinig behoefte

Balkenhol belandde in Nederland nadat hij verliefd werd op een Nederlandse vrouw en besloot bij haar te blijven. Hij promoveerde op de vraag wat voor invloed het koloniaal verleden heeft op een samenleving. Zo ontdekte hij dat het slavernijverleden voor mensen uit Suriname en de Antillen, maar ook voor witte Nederlanders, een grotere rol speelt dan wordt aangenomen.

Als in de samenleving de discussie oplaait over het Nederlandse slavernijverleden, bijvoorbeeld rondom Zwarte Piet, merkt hij dat dit bij zijn studenten irritatie opwekt. 'Moeten we het daar wéér over hebben, kan dit niet eens afgelopen zijn', zeggen ze volgens hem. "Ik vind dat een goed beginpunt. Zij moeten zich vervolgens afvragen wát hen zo irriteert. Daarop moet nieuwsgierigheid komen: wat is hier aan de hand?"

Dat maar weinig mensen weten dat vandaag wordt stilgestaan bij de afschaffing van de slavernij probeert de wetenschapper in Balkenhol te zien als een gegeven. "Er is kennelijk bij veel Nederlanders niet de behoefte om dat te doen, zoals wel met 4 mei. Hoewel voor verandering druk nodig is, heeft dat weinig zin. Het is wachten totdat Nederlanders daar open voor gaan staan."

Dat je de geschiedenis van je land niet kwijtraakt, merkte Balkenhol toen hij overwoog om Nederlander te worden. Zijn dochters zijn in Nederland geboren, hij betaalt er belasting, en hij wilde stemrecht hebben. Toch deed hij het niet. "Het zou niet meer dan een formele handeling zijn geweest. Ik stá in die Duitse geschiedenis, die raak ik niet kwijt. Het Nederlanderschap maakt mij niet vrij. Dus ben ik op 4 mei een Duitser die zich ellendig voelt en die op zijn manier rekenschap afleg van wat opa en oma hebben gedaan."

Vandaag herdenking in het Oosterpark

Honderden mensen hebben zaterdagmiddag in Amsterdam het slavernijverleden herdacht. Tijdens de bijeenkomst bij het Nationaal Monument Slavernijverleden in het Oosterpark sprak minister Stef Blok (Veiligheid en Justitie) zijn onbegrip uit over dit zwarte hoofdstuk in de Nederlandse geschiedenis. "Hoe kon het dat in de Republiek van de ware vrijheid, zoals de Hollandse bestuurders zich omschreven, zo weinig oog was voor de vrijheid van de ander?"

Hoewel de Nederlandse regering precies 154 jaar geleden een einde maakte aan de slavernij in Suriname en de voormalige Nederlandse Antillen, is racisme nog altijd niet uitgeroeid. "De verplichting die het verleden ons oplegt, is dat we ons niet mogen neerleggen bij misstanden. Dat is voor mij de les van het herinneren", zei Blok. "Dat vrijheid, gelijkwaardigheid en het recht om zelf je leven te leiden altijd moet worden verdedigd."

De Amsterdamse wethouder Simone Kukenheim (diversiteit) hield in de plaats van burgemeester Eberhard van der Laan een toespraak bij de herdenking. Ze benadrukte de "gezamenlijke plicht om te voorkomen dat deze geschiedenis nog meer leed kan veroorzaken". Die geschiedenis is volgens haar te lang genegeerd of gebagatelliseerd. "De geschiedenis zal ook nog meer leed veroorzaken als we niet erkennen dat het verleden nog steeds uitwerking op het heden heeft."

Tijdens de herdenking zong zangeres Sabrina Starke en was er een minuut stilte. Na de bijeenkomst legden de aanwezigen kransen neer en was er een defilé langs het monument.