Op zoek naar documenten over de interne afhandeling van misbruikzaken, viel justitie half november binnen bij het hoofdkantoor en twee kerkgebouwen van de Jehovah’s Getuigen. Kenners van kerkelijk recht keken ervan op: voor zover zij weten is dit in Nederland niet eerder voorgekomen. Het Openbaar Ministerie houdt geen apart register voor gebedshuizen bij, maar meldt dat dit inderdaad ‘niet vaak’ gebeurt.

“Kennelijk is er eerder geen aanleiding voor geweest om kerken te doorzoeken”, zegt Leon van den Broeke, voorzitter van het centrum voor religie en recht van de Vrije Universiteit in Amsterdam. Bij het misbruikschandaal in de Rooms-Katholieke kerk hebben de bisschoppen zelf een onafhankelijke commissie aan het werk gezet. Die commissie-Deetman sprak met het OM af dat ze strafbare feiten zou melden. Dat heeft ze gedaan, en daar zijn rechtszaken uit voortgekomen. De Jehovah’s hebben zo’n onafhankelijk onderzoek juist altijd afgehouden.

Wat betekent de inval van ­justitie?

Van den Broeke: “Besloten gemeenschappen konden de boel altijd redelijk binnenskamers houden. Nu vraagt de samenleving meer transparantie, zeker bij een gevoelige zaak als misbruik. De samenleving zit erbovenop, de druk neemt toe, ook van de overheid, dat zie je aan deze doorzoeking van de twee koninkrijkszalen van de Jehovah’s.”

De Jehovah’s Getuigen hebben een eigen rechtssysteem. Hoe bijzonder is dat?

“Niet. Veel kerken hebben dat. Als ze geen vereniging of stichting zijn, hebben kerkgenootschappen een ruimere organisatievrijheid. Een kerkgenootschap wordt geregeerd door zijn eigen statuten, voor zover die niet in strijd zijn met de wet. Dat is in het Burgerlijk Wetboek zo geregeld. In principe zal de overheid niet gauw optreden en mengt de burgerlijk rechter zich niet in zo’n intern rechtssysteem, zeker niet als dat de beginselen van een behoorlijke rechtspraak bevat – een eerlijk proces, hoor en wederhoor – en het kerkgenootschap daar ook naar handelt.”

Geldt zo’n interne rechtsgang voor alle zaken, ook voor misbruik?

“Dat kan. Maar zo’n intern systeem behandelt vaker zaken rond verstoorde verhoudingen, bijvoorbeeld tussen een predikant en de gemeente. Of een boekhouder die wat te royaal in de kerkkas heeft gezeten. Maar ook misbruik kan een kerkgemeenschap in principe zelf behandelen, al laat dat onverlet dat slachtoffers zelf naar justitie kunnen gaan, of dat justitie zelf toch onderzoek doet. Ook andere maatschappelijke verbanden hebben trouwens eigen tuchtrecht, kijk alleen maar naar de sport­wereld.”

Leon van den Broeke. Beeld Karijn Kakebeeke

Staat zo’n intern systeem in de kerk boven de Nederlandse rechtspraak?

“Zo zou ik het niet formuleren. Kerkgenootschappen hebben een grote organisatievrijheid, die voortvloeit uit de grondwettelijke godsdienstvrijheid. Maar dat betekent niet dat ze alles zelf kunnen regelen, de vrijheid is niet absoluut. Bij een verdenking van een strafbaar feit treedt justitie op. De kerk is geen vrijplaats en voor justitie ook geen heilige plek, behoudens tijdens godsdienstige samenkomsten.”

Maar is een kerk daarmee weinig anders dan een voetbalkantine?

“De kennis over religie is in de samenleving minder geworden, mensen groeien er niet meer mee op. Maar als het goed is – en daar ga ik vanuit – dan valt justitie een kerkgebouw niet zomaar binnen, beweegt ze zich binnen de bevoegdheid van de wet en behandelt ze de koninkrijkszaal net als de bestuurskamer van een sportvereniging.”

Moeten andere geloofsgemeenschappen nu ook ingrijpen van justitie vrezen?

“Nee, ze kunnen beter niet paniekerig worden en vanuit een kramp dingen doen of juist laten. Je kunt het ook omkeren: wat hebben geloofsgemeenschappen te vrezen? Maar dit voorval kan wel een reden zijn voor andere kerkgenootschappen de eigen rechtsgang nog eens goed onder de loep te nemen. Is dat een papieren tijger, of biedt die daadwerkelijk bescherming voor de medemens? Want als een kerkgenootschap érgens voor moet staan, dan is het wel voor het opkomen voor de meest kwetsbaren.”

Lees ook:

Politie doet invallen bij Jehovah’s Getuigen

Naar aanleiding van aangiften van seksueel misbruik heeft de politie panden van de Jehovah’s Getuigen doorzocht. De advocaat van de slachtoffers. Nico Meijering: ‘Het bastion blijft niet meer buiten schot.’

Kinderen Jehovah’s slecht beschermd tegen misbruik

Trouw deed vorig jaar eigen onderzoek naar de interne afhandeling van misbruikzaken bij de Jehovah's Getuigen. Een slachtoffer noemt het genootschap met zijn eigen rechtssysteem een ‘paradijs voor pedofielen’.