W swojej książce Ornacka, współautorka słynnego cyklu "Alfabet mafii", obnaża pełen brutalności świat kobiet za więziennym murem. Jej przewodniczką jest skazana prawniczka, która niegdyś wydawała wyroki w imieniu Rzeczpospolitej Polskiej, a potem sama trafiła do więzienia.

"Gry uliczne" to cykl materiałów o polskiej mafii przygotowywany przez naszych dziennikarzy: Janusza Schwertnera i Mateusza Baczyńskiego. Polubnas na Facebooku i bądź na bieżąco!

W cyklu "Gry Uliczne" prezentujemy fragmenty książki. Ornacka odpowiada też na kilka pytań o to, jak naprawdę wygląda rzeczywistość damskich zakładów karnych.

GRY ULICZNE: Czy w zakładach karnych dla kobiet - podobnie jak w męskich więzieniach - też rządzi kult siły?

EWA ORNACKA: W więziennym życiu generalnie silny ma lepiej - wiadomo, takie okoliczności przyrody. Ale tężyzna fizyczna to trochę mało, by zapewnić sobie pozycję i spokój. Potrzebna jest bogata wypiska, czyli pełne konto na zakupy w więziennej kantynie. Pieniądz za kratami ma podobną siłę oddziaływania jak na wolności. Masz kasę – możesz mieć nawet świeże bułeczki z pobliskiej piekarni. Luksus, tyle że z blendą i kratami w oknach.

Foto: Materiały prasowe

Wprowadzenie narratorki książki

Nigdy nie przypuszczałam, że kiedykolwiek trafię do więzienia w innym charakterze niż jako prawnik przychodzący do klienta. Życie pisze jednak zaskakujące scenariusze. W więzieniu trudno nie okazywać strachu. On jest wszechobecny. Najgorsze są noce, gdy czyjś krzyk lub płacz rozrywa ciszę i nie pozwala zasnąć do świtu. Ktoś szlocha, bo tęskni za domem, ktoś kogoś krzywdzi lub wiesza się w celi obok na prześcieradle. Strach udziela się wszystkim. Wychowałam się w porządnym domu, pod kloszem. Rodzice wpoili mi wiarę w ludzi i przekonanie, że słabszym trzeba pomagać. Ale świat za kratami jest jak inna planeta, obowiązują w nim twarde reguły. Początek tego świata wyznacza wieżyczka z uzbrojonym strażnikiem i wielka, rozsuwająca się brama. Dalej są tylko mur, zasieki i kraty w oknach. Wszystko wokół wydaje się nierzeczywiste, niezrozumiałe,

straszne. Dźwięk trzaskającej przy otwieraniu i zamykaniu metalowej kraty zastępuje śpiew ptaków i odgłosy ulicy. Zło i dobro skupiają się tam jak w soczewce. Szybciej niż gdziekolwiek indziej traci się dotychczasową tożsamość i buduje nową, uczy odróżniać wrogów od przyjaciół.

Człowiek, który trafia tam po raz pierwszy, jest jak rozbitek nieumiejący pływać. Rzucony na głęboką wodę albo przeżyje, albo utonie. Kiedy usłyszałam szczęk zamykającej się za mną bramy, pomyślałam: Co ja tutaj robię, przecież to nie jest miejsce dla grzecznych dziewczynek. Stare mury aresztu śledczego dla kobiet w Kamieniu Pomorskim, zbudowane z czerwonej cegły jak zamek krzyżacki, kojarzyły mi się z fortecą, której nawet szwedzkie kule armatnie nie byłyby w stanie skruszyć. Poczułam, jak uginają się pode mną kolana, a oczy gubią drogę, którą mnie prowadzono. Wtedy jeszcze nie wiedziałam, że w więzieniu nie można być słabym, bo gdy ludzie wokół to wyczują, zniszczą każdego, kto nie potrafi się obronić. W młodości, po zakończeniu aplikacji sędziowskiej, pracowałam w Sądzie Rejonowym w Gryficach na etacie asesora. Nosiłam łańcuch z godłem państwowym i togę, wydawałam wyroki w imieniu Rzeczpospolitej Polskiej. Z czasem

zmieniłam zawód, ale nadal pracowałam jako prawnik. Po latach zarobione pieniądze zainwestowałam w prywatną aptekę w Świnoujściu, w dzielnicy Posejdon. Poznałam ludzi, których nigdy nie chcielibyście spotkać. Jednemu z nich zaufałam.

Zawsze ufałam na wyrost. Pobyt w celi i wydarzenia, które mnie do niej doprowadziły, zburzyły moje życiowe fundamenty. Dopiero na ich gruzach zbudowałam nowe. Teraz nie ufam nikomu. Moja historia jest dowodem na to, że wolność nie jest dana raz na zawsze. Zamknę tamten rozdział w życiu tylko w jeden sposób – gdy o nim opowiem.

GRY ULICZNE: Na czym polega największa różnica między "kobiecymi" a "męskimi" zakładami karnymi?

EWA ORNACKA: W męskich celach nie ma pomadek i wałków do włosów. (śmiech) Generalnie regulamin odbywania kary we wszystkich zakładach karnych jest ten sam, ale w męskim więzieniu kumuluje się więcej testosteronu, więc nastroje są bardziej bojowe. Skazani, z którymi mam zawodowy kontakt zgodnie twierdzą, że słaba płeć jest na pozycji uprzywilejowanej – kobiet nie dyscyplinuje się tak ostro, jak mężczyzn. Funkcjonariusze są wobec nich bardziej wyrozumiali, na więcej spraw przymykają oko. W przypadku niesubordynacji skuteczniejsza bywa rozmowa z wychowawcą lub psychologiem, niż stosowanie tzw. środków przymusu bezpośredniego.

fragment książki

Płakałam, bo chociaż w Kamieniu Pomorskim panowały fatalne warunki socjalne, to po roku i czterech miesiącach odsiadki nabyłam prawo do przepustek, które zawsze wykorzystywałam na wizyty u rodziców. Bywałam u nich co dwa tygodnie, spędzałam w Świnoujściu soboty i niedziele. W zakładzie karnym wszyscy mnie chwalili i nagradzali, a jednak zesłali do więzienia o zaostrzonym rygorze, oddalonego od mojego domu o kilkaset kilometrów.

Nie rozumiałam, dlaczego Służba Więzienna mi to zrobiła. Ogarnął mnie przenikliwy strach i przekonanie, że w Grudziądzu spotka mnie coś strasznego. Tak strasznego, że nie pomogą mi żadne firanki w oknach, domowe serwetki i falbanki. Znów się rozsypię na drobne kawałki i nie pozbieram do kupy.

– Patrycja, ja chcę do domu – zachlipałam.

– Wszystkie chcemy do domu – odpowiedziała, nie przejawiając chęci do dalszej rozmowy na ten temat.

GRY ULICZNE: Czy w zakładach karnych dla kobiet też istnieje subkultura więzienna? Jest elita więzienna, "grypsujący"...?

EWA ORNACKA: Czasy buntów w zakładach karnych, kiedy grypsujący uchodzili za elitę, dawno minęły. Każdy chce odsiedzieć swoje i wracać na stare śmieci. Grypsowanie, które w PRL-u wykluło się za kratami pod szczytnymi hasłami „Godność-honor-ambicja” zakładało walkę z systemem penitencjarnym, a w rzeczywistości było niczym innym, jak poniżaniem wszystkich spoza subkultury. Przykładem jest choćby stosunek do kobiet: „Wszystkie to kurwy i szmaty – oprócz naszych matek, dziewczyn i żon”. Kobietom nie wolno grypsować, bo to przywilej git-ludzi.

Dlatego oni grypsują, one „ puszkują” – zasady są zbliżone, chociaż w zdecydowanej większości kobiety wolą malować sobie paznokcie, niż tatuować pagony na ramieniu i organizować subkulturę więzienną. Dziś stare hasła więziennych elit zdewaluowały się, a ze Służbą Więzienną lepiej się dogadać, niż z nią walczyć. Skazane „puszkujące” deklarują: „My nie kapujemy”, co wyróżnia je z całej, kryminalnej masy. W dobie hurtowego zapotrzebowania na tzw. dużego i małego świadka koronnego, gdzie współpraca z policją, prokuraturą i sądem to podstawa egzystencji, niekapowanie to rzadkość.

fragment książki

Nie potrzebowałam przyjaciółki do zwierzeń, lecz niezdemoralizowanej do szpiku kości osadzonej, przy której nie bałabym się zasypiać. Dorota potrafiła być miła i sympatyczna. Nie wdzięczyła się, nie narzucała. Pochodziła ze Szczecina, a do więzienia trafiła za kradzieże. Dostała niski wyrok, tylko dwa lata. Była tzw. drobną złodziejką, czyli banku by nie obrobiła.

– Nie ma takiej rzeczy na świecie, Beatka, której nie zrobię dla Służby Więziennej, gdyby mnie poprosili – wyznała mi kiedyś otwarcie.

– Jesteś konfidentką?! – wykrzyknęłam i oniemiałam ze zdumienia, że mówi o tym bez ogródek. – Ale dlaczego?!

– Wszystko po to, żeby stąd wyjść i wrócić do mojego synka. Filipek ma dwa latka. Zostawiłam go pod opieką mojego konkubenta, ale on ma problem z narkotykami. Poza tym siedział w więzieniu, ma złe nawyki.

– Na Boga, dziewczyno, dlaczego zostawiłaś dziecko z kimś takim?!

– Nie mam na świecie nikogo innego. I dlatego muszę stąd wyjść jak najszybciej, za wszelką cenę – tłumaczyła.

– Ja też muszę stąd wyjść, ale nie za cenę donoszenia na innych. Nie musisz tego robić, są przecież inne sposoby na zdobycie wniosków nagrodowych i warunkowego zwolnienia.

GRY ULICZNE: Czy więzienie zmieniło Pani bohaterkę?

EWA ORNACKA: Nie znałam jej przed wyrokiem, zatem nie mam porównania. Poznałyśmy się podczas jej kilkudniowej przepustki z więzienia, w trakcie odbywania kary. Starała się o przedterminowe warunkowe zwolnienie i była uosobieniem cnót, jeśli można tego słowa użyć wobec osoby skazanej. Prowadziła radiowęzeł, organizowała w wiezieniu quizy i konkursy, była rekordzistką w otrzymywaniu wniosków nagrodowych. Znałam za to treść stawianych jej zarzutów i obszerne uzasadnienie wyroków, które zapadły w toczących się przeciwko niej sprawach karnych. Wiele osób zapewne przez nią płakało – zaufało prawniczce, nabrało kredytów aby jej pomóc, a potem zostało oszukanych. Nie oceniam jej przeszłości, nie osądzam. Zrobił to sąd, zresztą - co się z czasem okazało - nie do końca sprawiedliwie. Dla mnie - autorki reportaży i książek o przestępczości, narratorka „Skazanych na potępienie” okazała się skarbnicą wiedzy o życiu za więziennym murem. Weryfikowałam jej opowieść, nie złapałam na kłamstwie. Wierzę, że już nigdy nie popełni starych błędów.

fragment książki

Jeszcze raz spojrzałam dyskretnie na dziewczynę w kożuszku i pokręciłam głową z niedowierzaniem. Podświadomie ją rozgrzeszałam.

– Przecież to niemożliwe, żeby ktoś o tak pięknej twarzy miał na sumieniu zabójstwo ze szczególnym okrucieństwem – stwierdziłam, na co koleżanka tylko machnęła ręką.

- Oj, Beatka, taka mądra jesteś, a myślisz stereotypami. Pewnie tamta nieszczęsna bizneswoman, którą Sylwia kazała zatłuc na śmierć, myślała tak samo jak ty. Patrzyła w te wielkie oczy, licząc na cud. Błagała: „Weźcie, co chcecie, tylko nie róbcie mi krzywdy”, ale cud się nie zdarzył, bo oni byli żądni krwi.

Dziewczyny mi o tym opowiedziały, widziały program w telewizji. Taka zbrodnia byłaby bezsensowna, pomyślałam, wciąż nie wierząc w okrucieństwo tej pięknej kobiety. Pewnie dziewczyny tak tylko gadały, zazdrościły jej urody. Więzienne opowieści są jak kula śniegowa – przekazywane z ust do ust wyolbrzymiają wydarzenia z przeszłości po stokroć.

GRY ULICZNE: Seks w zakładach karnych. Gdy mówi się o męskich, zwykle słyszymy o tym w kontekście przemocy, gwałtów jednych więźniów na drugich. Jak jest w więzieniach dla kobiet?

EWA ORNACKA: Kobiety z natury nie są aż tak skłonne do przemocy, jak mężczyźni, lecz aniołami nie są, bo inaczej nie znalazłyby się w więzieniu. Homoseksualizm w męskich zakładach karnych to kwestia nie tylko zaspokojenia popędu, ale – o czym powszechnie wiadomo - demonstracja pozycji delikwenta w więziennej hierarchii Ten, który dominuje jest git-człowiekiem, czyli kimś ważnym. Ten, który się temu poddaje jest najczęściej cwelem, czyli zwykłym śmieciem. Narratorka mojej książki twierdzi, że seks kobiet to zupełnie inna bajka. W relacjach homoseksualnych nie ma miejsca na przemoc, a chodzi przede wszystkim o bliskość człowieka. Podobno w tej sferze generalnie dokonują się zmiany. „Kontakty z cwelami są teraz passe. Kiedyś były na porządku dziennym” – tak o męskim seksie za kratami powiedział mi niedawno przestępca, który odsiedział wyrok za kierowanie gangiem, handel narkotykami i usiłowanie zabójstwa. Nie wiem, ile w tym prawdy, ale jeśli sporo, to mielibyśmy do czynienia ze zmianą seksualnych „rytuałów”.

fragment książki

W przypadku męskich zakładów karnych homoseksualizm wiąże się głównie z zaspokojeniem popędu oraz demonstracją pozycji w więziennej hierarchii. Ten, który dominuje, jest git-człowiekiem, czyli kimś ważnym. Ten, który się temu poddaje, jest cwelem, czyli zwykłym śmieciem. W zakładach karnych dla kobiet relacje homoseksualne to zupełnie inna bajka. Nie ma w nich miejsca na przemoc, upokarzanie. Chodzi przede wszystkim o wzajemną bliskość.

W więzieniu tworzy się dużo związków lesbijskich, lecz nie nadaje się im rozgłosu. Nie plotkuje się o tym za plecami, nie piętnuje takich zachowań ani kobiet uprawiających ze sobą seks. Czasami z przekąsem powie się o dziewczynach, które zmieniły orientację, że się spaprały, co jednak nie jest równoznaczne z lekceważeniem lub wyśmiewaniem. Gdyby ludzie na wolności mieli tyle taktu i byli równie dyskretni w „tych sprawach” co skazane, nie byłoby pewnie połowy rozwodów.

GRY ULICZNE: Jakie wrażenie na Pani bohaterce wywoływały spotkania z najgłośniejszymi przestępczyniami - jak choćby z matką małej Madzi czy siostrą Bernadettą?

EWA ORNACKA: Nie była wobec nich wyrozumiała, chociaż nie ma w zwyczaju uprzedzać się do ludzi. Dzieciobójczynie, wśród nich Katarzyna W., znana jako matka małej Madzi należą do najbardziej znienawidzonej kategorii skazanych. Nie spożywa się z nimi posiłków, wyzywa od szmat, a to za kratami najgorsza oblega. Tak samo traktowana była siostra Bernadetta, za psychiczne znęcanie się nad wychowankami ośrodka wychowawczego. Prawdziwym poświęceniem dla mojej narratorki była już sama rozmowa z nauczycielką ze Śląska, która zabiła syna swojego kochanka, zadając mu w szkolnym gabinecie lekarskim 37 ciosów nożem po sam kręgosłup. Zabijając chłopca ukarała jego ojca za to, że nie odszedł od żony. Beata Krygier rozmawiała z nią na prośbę swojego wychowawcy, w którym – jak się później okazało - nauczycielka się zadurzyła. On też miał syna i żonę…