Politieagenten probeerden zaterdag demonstranten van Extinction Rebellion van de Blauwbrug te verwijderen. Beeld Dingena Mol

Burgemeester Femke Halsema heeft vorige week in de gemeenteraad benadrukt dat bepaalde vormen van demonstraties, waaronder langdurige protesten zoals meerdaagse blokkades, bezettingen en kampeeracties, onder haar bewind niet zullen worden toegestaan. Wij beschouwen deze preventieve opstelling als zeer ondemocratisch en vrezen voor de beperkende werking op de fundamentele vrijheid van betoging.

Volgens Halsema is sprake van een groter risico op ‘wanordelijkheden’ als gevolg van een toegenomen druk op de openbare ruimte en een capaciteitsprobleem bij politie en justitie, in combinatie met een groeiend aantal demonstraties. Demonstraties mogen volgens de Wet openbare manifestaties echter alléén beperkt worden wanneer het belang van verkeer of gezondheid in het geding komt, of wanneer zich een reëel risico op wanordelijkheden voordoet.

Het is onwettelijk het demonstratierecht in te perken op basis van een gegeneraliseerd ‘risico’, dat bovendien niets te maken heeft met de aard van de demonstraties zelf, maar met het eigen capaciteitsprobleem.

Tegenstrijdige kritiek

Activisten onttrekken zich niet voor hun lol aan hun dagelijkse bezigheden, maar vanwege fundamentele bezwaren tegen overheidsbeleid. In een democratie hoort de staat zich te schikken naar het aantal, de omvang en de vorm van demonstraties en niet andersom. Op een toe­name van het aantal ontevreden burgers hoort men niet te reageren met meer repressie, maar openlijk de discussie aan te gaan.

Dat Halsema streeft naar capaciteitsvergroting om ‘mensen langer individueel te kunnen vasthouden’ is ongepast. Op haar optreden rond de blokkade die protestgroep Extinction Rebellion maandag uitvoerde, ontving Halsema tegenstrijdige kritiek. Waar VVD, CDA en FvD het politieoptreden niet streng genoeg vonden, noemde BIJ1 de inbeslagneming van water en voedsel van demonstranten inhumaan.

Vanwege het geringe aantal aanhoudingen en de geweldloze manier waarop die werden verricht, vindt Halsema het politieoptreden proportioneel. Het uithongeren van burgers om een eind te maken aan hun vreedzame, politieke protest is evenwel een tactiek die niet goed te praten valt.

Hoewel het verbod op deze blokkade vanwege het belang van het verkeer legitiem was, keuren wij andere preventieve maatregelen die werden getroffen af: legitimatieverzoeken aan activisten die op dat moment niet bij de blokkade waren, omsingeling van een bijeenkomst in het Vondelpark, het positioneren van ME-busjes bij Shell waar geen acties werden gehouden.

Deze willekeurige maatregelen kunnen als zeer intimiderend worden ervaren. Zulke intimidaties zijn niet in termen van preventie te rechtvaardigen en beperken de vrijheid van de burger om zich ook politiek te uiten.

In Amsterdam is volgens Halsema de ‘rechtsstaat in werking op een manier die past bij de traditie van Amsterdam’. Maar de traditie die hier in stand wordt gehouden, is vooral de traditie van burgemeesters die voorwaarden en beperkingen stellen aan demonstraties. In 2012 stelde burgemeester Eberhard van der Laan bijvoorbeeld steeds strengere eisen aan het Occupyprotest, om op basis daarvan het kamp op het Beursplein te kunnen opdoeken. Door zich te beroepen op een gefantaseerde verstoring van de openbare orde wordt getracht de werkelijke angst voor gezichts­verlies te verbloemen.

Drastische maatregel

Dat Halsema een verplichte locatie en eindtijd aan de demonstranten van Extinction Rebellion heeft toegwezen, past in deze traditie; ook dat ze tot een noodverordening is overgegaan om zo fundamentele rechten te kunnen omzeilen, is in het verleden door burgemeesters in veelal controversiële situaties toegepast.

Wanneer is een situatie uitzonderlijk genoeg om zo’n drastische maatregel te rechtvaardigen? Was de toepassing van de omstreden ‘methode Koppejan’, waarbij honderden activisten op uren loopafstand van het stadscentrum aan hun lot werden overgelaten, wel legaal? En zo ja: is dat hoe we in Amsterdam voortaan met tot wanhoop gedreven demonstranten willen omgaan? De manier waarop de burgemeester omgaat met het politieke protest beperkt de kracht en de mogelijkheden van een van de weinige middelen die het volk bezit om zijn stem te doen gelden.

Hoewel burgerlijke ongehoorzaamheid per definitie onwettig is, is het vanwege het politieke doel ondemocratisch om deze op basis van ongefundeerde risico’s preventief te onderdrukken. Een burgemeester hoort allereerst de fundamentele vrijheden van de inwoners van haar gemeente te waarborgen, en de openbare orde pas te handhaven wanneer risico’s zich werkelijk voordoen.

Het bestuur van Dwars Amsterdam, de jongerenafdeling van GroenLinks in Amsterdam.