En weer gooit D66 een dikke steen in de Hofvijver. Twee weken na de oproep van de Tweede Kamer om het Europees Verdrag aan te passen – de EU mag van een meerderheid geen ever closer union meer heten – komt de coalitiepartij met een wetsvoorstel dat hier lijnrecht tegen ingaat, en voor reuring zal zorgen, ook binnen het kabinet.

In de tekst die donderdag wordt ingediend, stelt D66 voor het Nederlandse EU-lidmaatschap stevig te verankeren in de Grondwet. Zo’n wijziging is weinig kansrijk. Er is vrijwel zeker geen tweederde meerderheid voor in beide Kamers. „Maar in zeventien EU-landen is dit al zo”, zegt D66-leider Rob Jetten. „Zélfs in Hongarije”, zegt hij met een grijns. Dat land ligt voortdurend met de EU in de clinch, maar is er staatsrechtelijk kennelijk inniger mee verweven dan Nederland. In maart trok Jetten al aandacht met zijn stelling dat Nederland méér arbeidsmigranten nodig heeft. Een maand later kwam een plan om versneld toe te werken naar een Europese defensie. En nu een grondwetswijziging die het EU-lidmaatschap inniger zou maken – en dus moeilijker opzegbaar.

Lees ook: hoe D66 het gapende gat in het Nederlandse leger wil vullen

Op zijn werkkamer bezweert Jetten: het voorstel is niet bedoeld om een ‘Nexit’ onmogelijk te maken. Een vertrek uit de EU, hoe fel D66 daar ook tegen is, moet staatsrechtelijk altijd mogelijk blijven. Maar dat moet dan wel ordentelijk, met spelregels. Die zijn er nu niet. „We willen nooit de chaos en schade die we nu in het Verenigd Koninkrijk zien”, zegt Jetten. „Onze welvaart en economie zijn vergaand verweven met de Europese samenwerking. Daar past zorgvuldigheid bij. De belangen zijn simpelweg te groot om te worden gekaapt door een simpele in of uit discussie.”

Artikel 50

In theorie, zegt Jetten, kan het kabinet nu, net als de Britse regering dat deed, vrij eenvoudig een Nexit in gang zetten, door artikel 50 van het EU-verdrag aan te roepen. Door het lidmaatschap vast te leggen in de Grondwet zou een Nexit alleen mogelijk worden na een grondwetswijzing, via een strengere procedure: je hebt een eerste lezing nodig, een tweede, daartussen verkiezingen, en uiteindelijk een verzwaarde, tweederde meerderheid in het parlement. Jetten: „Je dwingt jezelf tot rustig en goed nadenken over wat de gevolgen zijn en wat er allemaal geregeld moet worden, zodat je dat niet, zoals de Britten nu, pas achteraf ontdekt.”

De nieuwe wet zou ook regelen hoe de Tweede Kamer wordt betrokken bij het Europabeleid van het kabinet. „Nu is dat vooral een kwestie van goede wil. Nergens is verankerd wanneer het kabinet de Kamer moet informeren of raadplegen.” Een soortgelijke ‘Europawet’ werd eerder al voorgesteld door PvdA en VVD.

NRC Europa Onze NRC-correspondenten in Brussel over de EU en de verkiezingen in mei. Inschrijven

Voor Jetten heeft zijn wetsvoorstel, dat hij samen met Europawoordvoerder Kees Verhoeven indient, een „emotionele lading”. „Door de EU in de Grondwet te verankeren geef je het signaal hoe belangrijk je de Europese samenwerking vindt.” Ze komen er ook niet voor niets deze donderdag mee: 9 mei is de Dag van Europa.

Jettens coalitiepartners zullen niet blij zijn. Bij zowel VVD als CDA is volop discussie over de Europa-koers. Door de opkomst van het anti-Europese Forum voor Democratie is dit onderwerp extra gevoelig geworden. Brexit, de opkomst van China, de internationale bokkensprongen van Trump en Poetin: de argumenten vóór Europese samenwerking liggen voor het oprapen. Tegelijk is de angst om kiezers te verjagen met een al te enthousiast Europaverhaal nog altijd groot.

Mogelijk vertrek

Het mogelijke vertrek van het VK, historisch een belangrijke bondgenoot van Nederland, noopt premier Rutte tot het slaan van bruggen naar nieuwe, soms onwaarschijnlijke partners, zoals Frankrijk. Maar Rutte kon twee weken geleden niet verhinderen dat ook zijn VVD zich schaarde achter de motie tegen het ‘steeds hechter verbond’, het soort acties dat in Europese hoofdsteden argwaan wekt over de werkelijke Nederlandse intenties.

Ook het CDA steunde de motie. Helemaal raar is dat niet: onder partijleider Sybrand Buma is een meer Europa-kritische koers ingezet. Maar het verzet groeit. Een groep CDA-prominenten kwam onlangs met een manifest waarin wordt gepleit voor een minder populistisch en meer pro-Europees geluid. Minister Wopke Hoekstra (Financiën), getipt als CDA-kroonprins, hield dinsdag in Berlijn een op het oog pro-Europese lezing. „Ik hou van Europa.” Maar erg concreet werd dat nergens. En er zaten elementen in om ook Europa-kritische CDA’ers aan boord te houden, zoals zijn uitval naar Italië.

Ook Jetten ziet dat zijn coalitiepartners worstelen. „Je vraagt je af wat die partijen willen. We zijn overduidelijk een partij die kleur bekent. Dat zouden meer partijen moeten doen.” Hij noemt Hoekstra grappend „een bekeerling”. Toch is hij blij met wat hij hoorde. „Ik ben altijd zeer kritisch geweest op de minister. Te veel een nee-zegger. Maar in die speech zat ook realisme. Dat hebben we meer nodig. Zelfs Hoekstra komt nu met een vrij positief verhaal over Europese defensiesamenwerking.”

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 9 mei 2019