Wel een debat, geen debat, verwijten over en weer: hoe premier Rutte en Forum-leider Thierry Baudet toch met elkaar in debat gingen en waarom we meer hanengevechten kunnen verwachten.

‘Jij en ik moeten nog voor de verkiezingen in debat. Het wordt tijd dat jouw onzinnige beweringen en rare ideeën bestreden worden. Nederland heeft daar recht op.’ (Mark Rutte)

Ping, ping. De mobiele telefoons van parlementair journalisten lichten op. Het is dinsdag 14 mei, een dikke week voor de Europese verkiezingen. Berichtjes van de VVD verschijnen op de schermen: de ‘MP’ (de minister-president) komt vanavond in Barendrecht met een verhaal ‘waar nieuws in zit’, zo laten de voorlichters weten.

Geen enkele verslaggever durft de hint te negeren, blijkt als rond 19.00 uur de deuren opengaan van de vmbo-school waar het evenement plaatsvindt. Journalisten van Nieuwsuur tot RTL Nieuws kijken elkaar enigszins gegeneerd aan. De pijnlijke waarheid: alle media zijn er, omdat de grootste partij van Nederland het wil.

De VVD-campagnemachine draait achter de schermen op volle toeren. De provinciale verkiezingen zijn twee maanden eerder uitgelopen op een fiasco. Uit het niets is Thierry Baudet met zijn Forum voor Democratie (FvD) de grootste geworden. De VVD tolt op zijn benen: hoe kon Rutte verslagen worden door iemand die binnenskamers als een clown wordt gezien?

Het VVD-campagneteam onder leiding van Bas Erlings, de gezusters Sophie en Caroline Hermans en spindoctor Kees Berghuis beslissen al in april dat het roer om moet. De VVD kan het zich niet veroorloven om Baudet te blijven negeren. Zijn opmars moet gestuit worden, nu het nog kan.

Een harde aanval wordt voorbereid. Intern is de sfeer gespannen. Niemand kent Baudet persoonlijk, niemand weet wat hij van plan is en niemand kan voorspellen hoe hij zal reageren.

Het openingssalvo in Barendrecht heeft het beoogde effect: alle media berichten uitgebreid over het plotselinge offensief van Rutte. De premier zet Baudet weg als een ‘fröbelende zolderkamergeleerde’ die het land ‘in chaos’ zal storten.

Op het einde kijkt Rutte in de camera en richt zich tot zijn rivaal: ‘Als dit is wat jij je kiezers voorhoudt, Thierry, dan moeten jij en ik nog voor de verkiezingen in debat.’

Een dag later melden tal van nieuwsorganisaties zich bij de VVD met het aanbod om het debat te organiseren. Iedereen ziet de kijkcijferpotentie van een clash tussen de oude leider en de coming man. Effect hebben de vrijages niet.

Wat bijna niemand weet: achter de schermen is het debat al geregeld.

‘Baudet doet het.’ (Jeroen de Vries, toenmalig woordvoerder Forum voor Democratie)

Vier dagen vóór Ruttes optreden, op 10 mei, komt het verlossende woord. Forum is akkoord, meldt Baudets woordvoerder, Jeroen de Vries, die vrijdag aan Peter Kee, de ervaren redacteur van de talkshow Pauw. Zijn programma mag het debat organiseren.

Het is de uitkomst van een lang voorspel. Meteen na de provincialestatenverkiezingen polsen redacteuren van televisieprogramma’s bij Forum wat de plannen zijn voor de Europese campagne. FvD’er De Vries laat al vrij snel weten dat de voorkeur uitgaat naar een debat met Frans Timmermans.

EenVandaag en Pauw leggen het idee in de week bij de PvdA, maar Timmermans is niet enthousiast. Hij wil zich presenteren als de man die namens Nederland president van de Europese Commissie kan worden en doet een beroep op het ‘oranjegevoel’. De PvdA-lijsttrekker plaatst zich boven de andere kandidaten; weer afdalen voor een gevecht met Baudet past niet in die strategie.

De zoektocht naar een alternatief begint. De namen van Rob Jetten en Jesse Klaver vallen, maar Forum laat een andere voorkeur doorschemeren: VVD-fractievoorzitter Klaas Dijkhoff. Op 6 mei peilt Pauw-redacteur Kee bij de VVD: Is ‘Klaas’ beschikbaar voor een debat?

Het is de opening waar de liberalen op wachten. Intern is dan al besloten dat Rutte de campagne ‘doet’, niet Dijkhoff. Als de premier wordt gevraagd of hij met Baudet de strijd wil aangaan, zegt die meteen ja. Er is een afbreukrisico, maar het inzetten van de premier biedt ook voordelen. Er kunnen meer eisen worden gesteld. Het debat moet de ruimte krijgen. Aan ‘zure duiders’ of ‘quasi-grappige cabaretiers’ hebben de liberalen geen behoefte.

Op 9 mei brengt redacteur Kee het heugelijke nieuws over aan Forum: niet Dijkhoff, maar Rutte himself staat klaar. Na een dag bedenktijd komt het verlossende bericht van De Vries: ‘Baudet doet het.’

‘Niet duiken. Nou helemaal de straat uitlopen.’ (Mark Rutte)

In de dagen na Ruttes optreden in Barendrecht op 14 mei schieten de filmpjes, tweets en Facebookposts tussen Forum en VVD heen en weer. Baudet overhandigt bij het Torentje zijn boeken aan Rutte. ‘Huiswerk’, zegt hij tegen de premier. ‘Overhoring volgt.’

Er wordt publiekelijk gesteggeld over de opzet. In een filmpje vanuit een bootje in de Keizersgracht doet Baudet een voorstel voor een debat in de Rode Hoed: ‘Geen tv-redacties, geen NPO, maar live op Facebook.’

Rutte wil daar niets van weten; het debat moet op tv. De premier gebruikt zelfs de persconferentie na afloop van de ministerraad om Baudet toe te spreken. ‘Niet duiken’, zegt hij tegen de Forum-leider. ‘Nou helemaal de straat uitlopen, even man tegen man.’

Zo wordt de spanning opgevoerd. Gaat ‘de titanenstrijd’ (schrijft AD) door of niet?

Andere partijen kijken tandenknarsend toe hoe FvD en VVD de campagne kapen. Het wantrouwen is voelbaar. ‘Allemaal in scène gezet’, moppert een ervaren televisiejournalist. ‘Dit is van het begin tot het einde gescript’, zegt ook een campagnestrateeg van een andere partij.

Zijn de filmpjes en tweets over het debat nep? Een pseudo-event, louter en alleen opgevoerd om media-aandacht te genereren?

Terwijl tegenstanders een complot zien, groeien achter de schermen de irritaties. Na de toezegging van 10 mei is Forum amper nog bereikbaar. De Vries laat na zijn aanvankelijke bevestiging weten dat het contact voortaan via Michiel Hoogeveen loopt, een andere Forummedewerker. Tot grote frustratie van de VVD reageert die amper op sms’jes en app’jes, zo blijkt uit de onderlinge correspondentie.

De liberalen kiezen al snel voor escalatie. Ruttes optreden in Barendrecht moet Baudet voor het blok zetten. De druk op de relatief onervaren tegenstander wordt maximaal opgevoerd.

Bij Forum komt de actie van de VVD als ‘een complete verrassing’. Probeert Rutte ons in een valstrik te lokken? Van afstemming tussen de twee partijen is geen sprake, ook omdat het wederzijdse wantrouwen te groot is.

Binnen Forum verloopt de communicatie eveneens stroef; de partij is in de ban van een sluimerende machtsstrijd. Medeoprichter Henk Otten is in april hardhandig naar de periferie geduwd. Boven de toekomst van woordvoerder De Vries, een medestander van Otten, hangt een donkere wolk. Baudet trekt zich steeds minder van hem aan.

Heeft De Vries wel een mandaat om afspraken te maken? Als de VVD’ers Kees Berghuis en Sophie Hermans op donderdag 16 mei – een kleine week na de eerste toezegging – bij hem op bezoek gaan, stellen ze hem die vraag op de man af. Het antwoord is weinig bemoedigend: alles moet eerst nog langs de partijleider.

Baudet opent ondertussen zijn eigen, parallelle onderhandelingen. Buiten zijn woordvoerder om zoekt hij contact met Sander ’t Sas van EenVandaag, een redacteur die hij kent uit het Amsterdamse circuit. Ze maken een afspraak voor zaterdagochtend 18 mei in koffiebar Il Tramezzino in Amsterdam. Na dat gesprek denkt EenVandaag de buit binnen te hebben, maar Baudet heeft later op de dag ook nog een afspraak met een delegatie van Pauw, dit keer in café Nel, eveneens in de grachtengordel.

De VVD heeft een sterke voorkeur voor Pauw, omdat die talkshow meer zendtijd heeft. Hoe langer Baudet in beeld is, hoe groter de kans op uitglijders, zo is de gedachte bij de liberalen. Op advies van de VVD heeft Pauw al een claim gelegd op de Rode Hoed, de locatie die Baudet graag wil. Ook laten de liberalen aan Forum weten dat Pauw zich coulant zal opstellen: de redactionele bemoeienis wordt gering.

De opzet van de VVD slaagt. In café Nel stemt Baudet, die wordt vergezeld door zijn verloofde Davide Heijmans, alsnog in met het debat.

Waarom werd de zaak ruim een week gerekt, terwijl de uitkomst – een debat bij Pauw – niet verandert? Volgens Baudet was er op 10 mei ‘geen sprake van een principe-akkoord’, hoewel hij volgens een andere bron wel degelijk zijn akkoord gaf voor de toezegging van zijn woordvoerder op die dag. Het langgerekte onderhandelingsproces is volgens de Forum-leider ‘ook een spel om te kijken waar de VVD precies op aan stuurde’.

‘Ik zie in u meer een volger dan een leider.’ (Thierry Baudet)

Baudet arriveert op 22 mei later dan Rutte in de afgeladen volle Rode Hoed, maar hij vertoont geen spoor van zenuwen. Als de Forum-leider kort voor het begin van de live-uitzending van Jeroen Pauw de vraag krijgt of hij zich een beetje heeft voorbereid, etaleert hij een loepzuivere imitatie van een ‘hoi’ en ‘hi’ roepende premier. Het publiek lacht.

Rutte oogt ongemakkelijk, zeker als Baudet ook nog eens wijst op zijn belangrijke gast in de zaal: de uitbater van de Haagse lunchroom Broodje van Dootje. De premier kent de middenstander. Tot zijn verbazing heeft de man zich bekeerd tot Baudet.

Bij het begin van het debat oogt Rutte ontregeld. Baudet zit juist vol bravoure, hij bemoeit zich met de presentatie van Pauw, die volgens hem te veel vasthoudt aan de volgorde van de stellingen en praat met gezag over de nadelen van de euro. In de coulissen van de Rode Hoed volgt het campagneteam van de VVD met toenemende spanning de verwikkelingen. De opzet was om Baudet te laten bezwijken onder de druk. Nu dreigt het omgekeerde te gebeuren.

Baudet, wiens medewerkers het debat vanuit de zaal volgen, zet de premier koeltjes neer als iemand die geen eigen ideeën heeft. Niet hij, maar juist Rutte neemt ‘een onverantwoord risico’ door vast te houden aan de euro en het lot van Nederland te koppelen aan een land als Italië. In het eerste half uur oogt Rutte ‘vermoeid en uitgeblust’, schrijft tv-recensent Angela de Jong een dag later. Baudet wint volgens haar ‘in beeld op alle fronten’.

De Forum-leider opent ook de aanval op het leiderschap en de persoonlijkheid van Rutte. De VVD-leider wil volgens hem wel het roer in handen hebben, maar ‘waar het schip dan heen gaat, is niet zo heel belangrijk’. ‘Ik zie in u meer een volger dan een leider.’

Tijdens de voorbereiding op het debat heeft Baudet al laten doorschemeren dat hij na negen jaar nog steeds niet weet wie Rutte nou precies is. Alles lijkt van hem af te glijden. Daarom stelt de Forum-leider hem de inmiddels beruchte vraag: ‘Wanneer hebt u voor het laatst gehuild?’

Het leidt meteen tot geroezemoes in de Rode Hoed. Het ongemak groeit als Rutte begint over het overlijden van zijn vader, broer en – ‘recent nog’ – zus. Wanneer overleed zijn zus, wil Baudet weten. ‘Vier jaar geleden’, zegt Rutte, maar Baudet verstaat hem niet goed. ‘Vier maanden geleden?’ Rutte corrigeert hem niet en Baudet kan alleen nog ‘gecondoleerd’ uitbrengen. Er valt een ongemakkelijke stilte.

De Forum-leider verklaart later in talkshow Café Hendriks en Genee dat hij had willen vragen wanneer Rutte voor het laatst ‘ontroerd’ was. Het kwam er verkeerd uit. ‘Ik raakte zelf ook een beetje van mijn à propos. Ik had dit niet zo moeten doen.’

Het is een kantelpunt in het debat.

‘Dit helpt enorm.’ (Rutte)

Voor de VVD is het doel van het debat vanaf het begin duidelijk. Het grote publiek moet kennis maken met ‘de ware Baudet’. De liberalen zijn ervan overtuigd dat Baudets opvattingen en plannen voor de meeste kiezers een brug te ver zijn.

Op sociale media heeft het campagneteam van de VVD de aanval al dagen eerder geopend. Onder het kopje #slechtverhaal worden filmpjes verspreid met Baudets uitspraken over vrouwen, Rusland en Nexit. De premier moet daar tijdens het debat op voortborduren, zo is in het weekend tijdens het oefenen afgesproken. Er worden geen rollenspelen gedaan, maar de VVD heeft wel een dossier aangelegd over de Forum-leider dat doorgenomen wordt.

Rutte herpakt zich langzaam als Baudet er tijdens het debat voor uitkomt een Nexit na te streven. ‘Het is wél waar dat ik al tien jaar voor uittreding door Nederland pleit’, zegt de Forum-leider. ‘Daar loop ik absoluut niet voor weg.’ De premier kan zijn tevredenheid amper verbergen. ‘Mooi’, klinkt het voldaan.

Daarna gaat het snel. Baudet suggereert dat de Brexit in het Verenigd Koninkrijk gesaboteerd wordt. ‘Het laat heel goed laat zien hoe verraderlijk de deep state en de remainklasse is’, aldus de Forum-leider.

Over Rusland en de MH17 houdt hij zich evenmin in. ‘Alle machtswellustelingen op het Europese terrein – Napoleon, Hitler, Van Rompuy en Juncker en zo – zijn volstrekt geobsedeerd geraakt door Rusland’, zegt Baudet, terwijl het geroezemoes in de zaal aanzwelt. ‘Napoleon moest en zou Rusland binnenvallen, Hitler moest en zou Rusland binnenvallen en nu ook… Die Europese machtswellustelingen legitimeren de machtscentralisatie van Brussel met het idee dat er een heel grote vijand zou zijn. Ik zie die niet.’

Rutte kan zijn geluk niet op. Als Baudet zijn theorie uit de doeken heeft gedaan, zegt de premier zichtbaar voldaan: ‘Dit helpt enorm.’

Na afloop van het debat is er nog een besloten borrel. Rutte drinkt een biertje en staat nog wat media te woord. Baudet schuift een half uurtje later aan. Allebei ogen ze bovenal uitgelaten dat het debat eindelijk voorbij is.

‘Drie zetels!? Dit kán niet waar zijn.’ (Theo Hiddema)

Maar wie is de winnaar? Met 1,5 miljoen kijkers kan Pauw tevreden zijn, maar voor Rutte en Baudet wacht een onaangename verrassing. Een dag later wordt de PvdA de grootste partij bij de verkiezingen.

Het team van Frans Timmermans is ervan overtuigd dat de twee rechtse partijen hun hand hebben overspeeld. ‘Veel mensen waren het debat al beu toen het nog moest beginnen’, aldus een PvdA’er. Linkse kiezers zoeken hun heil bij Timmermans, ook omdat de SP, GroenLinks en D66 amper uit de verf komen. PvdA-leider Lodewijk Asscher spreekt op de verkiezingsavond lyrisch over ‘het wonder van Frans’. Dat menig PvdA’er er een paar weken eerder nog op aandrong dat Timmermans met Baudet in debat zou gaan, is vergeten en vergeven.

Bij Forum overheerst op de verkiezingsavond verbazing; de opmars van Baudet is bruut tot stilstand gekomen. Volgens de peilingen kon de partij op vier tot vijf zetels rekenen, het zijn er slechts drie geworden. ‘Dit kán niet waar zijn’, mompelt Theo Hiddema.

In de dagen en weken daarna klinkt er voorzichtige kritiek op het optreden van Baudet. Die verstomt als Otten, De Vries en andere dissidenten eenmaal uit de partij zijn verdreven. De reden van de tegenvallende uitslag wordt nu bij Otten gelegd. Die zou de partij ‘bijna failliet’ hebben achtergelaten. Daardoor was er geen geld voor een serieuze campagne.

De VVD incasseert de overwinning van Timmermans gelaten. Voor de liberalen was het nooit een optie om de strijd aan te gaan met de Nederlandse eurocommissaris, die mede door Rutte is voorgedragen. Het debat met Baudet wordt nog altijd als een succes gezien. Volgens de VVD heeft het grote publiek die avond voor het eerst echt kennis gemaakt met de ‘rare ideeën’ van de Forum-leider. In de maanden daarna daalt FvD gestaag in de peilingen, al draagt de interne machtsstrijd daar ook aan bij.

Is Baudet door het debat definitief beschadigd? Bij zijn electorale rivalen, VVD en CDA, zijn de meningen verdeeld. De één vindt het te vroeg om die conclusie te trekken. Een andere strateeg meent dat het imago van Baudet wel degelijk is aangetast. Forum krabbelt nu weer op in de peilingen, maar het niveau van april 2019 is niet meer gehaald. Baudet zelf blijft ervan overtuigd dat hij premier gaat worden.

Bij Rutte overheerst opluchting. Achter de schermen heeft hij erkend dat zijn eerste half uur in de Rode Hoed zwak was, maar het vervolg maakte veel goed. Rutte staat open voor meer van dit soort clashes, zo valt te horen. De VVD wil het liefst helemaal geen ‘groepsdebatten’ meer, omdat alle deelnemende politici zich door de geringe spreektijd kunnen verschuilen achter ingestudeerde oneliners.

Een bijkomend effect van één-tegen-één-debatten is dat partijen meer invloed krijgen op journalistieke programma’s. Als één deelnemer dreigt weg te lopen, komt de hele uitzending in gevaar. Zo wist Baudet de locatie van het debat af te dwingen en bleef op zijn aandringen de redactionele bemoeienis van Pauw minimaal. Rutte wist te bereiken dat Pauw zijn gehele zendtijd ter beschikking stelde en dat er geen onwelkome duiders of cabaretiers aanschoven. Als de talkshow moeilijk had gedaan, stonden er genoeg programma’s klaar om het debat alsnog te organiseren.

Het smaakt naar meer. De contouren van een nieuwe ‘titanenstrijd’ bij de verkiezingen van 2021 doemen al weer op.