„Krzyczeli, żeśmy stumanieni, / Nie wierząc nam, że chcieć – to móc. / Leliśmy krew osamotnieni, / A z nami był nasz drogi wódz!” – zapisał tuż po odzyskaniu niepodległości oficer legionów Tadeusz Biernacki. O ile jego pierwsza zwrotka stanowiła rozliczenie z przeszłością i społeczeństwem, które tak rozczarowało autora, to następna zabrzmiała groźnie: „Inaczej się dziś zapatrują / I trafić chcą do naszych dusz, / I mówią, że nas już szanują, / Lecz właśnie czas odwetu już!”. Biernacki świetnie uchwycił nastroje niezbyt przeciw licznej grupy, mającej pewność, że minione boje oraz poświęcenie predestynują ją do rządzenia krajem. Zaś wiara we własny patriotyzm czyni lepszymi od całej reszty Polaków. Tymczasem kolejne lata niosły im nowe rozczarowania. Po wygranej wojnie z bolszewicką Rosją, podczas której legioniści znów dali liczne dowody bohaterstwa, nadeszły wyjątkowo smutne czasy. Drugą Rzeczpospolitą rządzili nie oni, lecz partie ścierające się w parlamencie. Co gorsza, gdy najwięcej władzy skupiali w swym ręku endecy lub Władysław Sikorski. Dawnych podwładnych Piłsudskiego, natychmiast odsuwano na boczny tor, zarówno w armii, jak i administracji. Legionowa przeszłość stawała się nie atutem, tylko ciążącym stygmatem. Co jedynie pogłębiało wcześniejszą frustrację.

Tam złodzieje, tu ideowcy

A dotyczyła ona grupy ludzi w większości mających około 40 lat z wielki ambicjami i zablokowaną drogą awansu. Nic dziwnego, że z taką nadzieją spoglądali na Sulejówek. Regularnie odwiedzając Piłsudskiego, by przekonywać go, by zechciał wrócić do czynnej polityki. Szczęściem dla nich, na wielkie trudności ekonomiczne Polski, nałożyła się kompromitacja parlamentaryzmu. W połowie lat 20. doszło do tego coraz więcej afer, w które uwikłali się politycy. Zamach stanu, jaki Piłsudski zafundował krajowi poparła ogromna część społeczeństwa, rozczarowana rządzącą elitą. Zwłaszcza, że Marszałek już wcześniej obiecał, iż pójdzie po władzę, żeby „bić kurwy i złodziei”. Tydzień po przewrocie 26 maja 1926 r. „Nowy Dziennik” donosił czytelnikom: „W Warszawie rozpoczęło wychodzić pod redakcją p. Adama Skwarczyńskiego nowe pismo p.t. „Nakaz Chwili”, poświęcone – jak w nagłówku czytamy – rewolucji moralnej w Polsce”.

Pismo redagowane przez byłego dowódcę służby wywiadowczej I Brygady Legionów, który stał się czołowym ideologiem swego obozu politycznego, opublikowało listę znanych postaci, podejrzanych „o nadużycia i złodziejstwa”. Na samym szczycie figurowali przywódcy obozu ludowo–narodowego Wincenty Witos oraz Wojciech Korfanty. Do niej dorzucono drugą listę – urzędników, zdaniem autora, nienadających się do piastowania państwowych funkcji. Znaleźli się na niej m.in. prezes NIK Jan Żarnowski, prezes Banku Polskiego Zygmunt Karpiński i prezes Banku Gospodarstwa Krajowego Jan Kanty Steczkowski. Każdy z nich był świetnym fachowcem ale z zupełnie nieheroiczną przeszłością. Steczkowski zbił majątek na galicyjskiej nafcie oraz jako wiceprezes lwowskiej Giełdy Zbożowej i Towarowej, będąc lojalnym poddanym cesarza Franciszka Józefa. Karpiński wybił się, jako pracownik jednego z największych niemieckich banków Disconto–Gesellschaft. Zaś Żarnowski, wieloletni członek rosyjskiej Rady Kontroli Państwowej został wyznaczony przez premiera Kiereńskiego do Komisji Likwidacyjnej dla Spraw Królestwa Polskiego przy Rządzie Tymczasowym.

Dla Skwarczyńskiego tacy ludzie nie mieli prawa decydować o przyszłości kraju. Co więcej z powodu takich jak oni: „rewolucji moralnej naród, opętany biernością, nie podjął”. Pomysłom propagowanym przez najaktywniejszego wówczas ideologa sanacji (od łac. sanatio, czyli uzdrowienia) bardzo sprzyjał czas i nastroje. „Połóżmy karty na stół. Po jednej stronie korupcja, brak charakteru i szkodliwe niedbalstwo, po drugiej stronie zasługa, okupiona krwią, zdrowiem i ranami. Tam złodzieje, tu ideowcy” – ogłaszał 26 maja 1926 r. na łamach pepeesowskiego „Robotnika” inny legionista Jędrzej Moraczewski. Kogo wybrać – wydawało się sprawą nadzwyczaj prostą.

Kompania kadrowa



„Mandat do władzy w Polsce daje piłsudczykom właśnie to, że są oni spadkobiercami romantyków” – dowodził w kolejnym teksie na łamach „Nakazu Chwili” Adam Skwarczyński. „Moralne prawo do „rządu dusz” daje Piłsudskiemu i legionistom fakt, że oni właśnie urzeczywistnili swoją walką Mickiewiczowskie hasło „mierz siły na zamiary”, że stanęli, jak opisani przez poetę „ludzie szaleni”, wbrew „ludziom rozsądnym”” – dodawał. Nadeszła więc znakomita pora, żeby „rozsądni” pożegnali się ze stanowiskami. Do początku września, nominowany przez Piłsudskiego na premiera Kazimierz Bartel, zmienił 11 wojewodów (pięciu zachowało tymczasowo stanowiska) oraz połowę starostów. „Jakoś wnet po przewrocie rozpoczęła się formalna gonitwa legionistów i innych zwolenników Piłsudskiego za posadami. Zrazu wydawało się, że posad tych dla nich nie zabraknie. Rzeczywistych bowiem legionistów, żyjących i zdolnych do pracy było stosunkowo niezbyt wielu” – zapamiętał działacz endecki, były wicepremier Stanisław Głąbiński. Faktycznie przez cały okres I wojny światowej przez Legiony przewinęło się niespełna 20 tys. żołnierzy. Jedynie ułamek z tej liczby miał kwalifikacje i zdolności, by pełnić stanowiska kierownicze. Tymczasem samych tylko starostw było w Polsce aż 277.

Na początku jednak legionowe kadry wystarczyły, bo stara elita stawiła opór. Kilka miesięcy po zamachu majowym Sejm przegłosował wotum nieufności wobec ministra wyznań religijnych i oświecenia publicznego Antoniego Sujkowskiego oraz ministra spraw wewnętrznych Kazimierza Młodzianowskiego, oskarżając obu o przeprowadzenie w swych resortach niczym nieuzasadnionych czystek. Co zresztą było prawdą. Na nic to się jednak zdało, bo Piłsudski – już jako premier, następca Bartla – zlecił kontynuowanie wymiany kadrowej.

„Zaczęła żerować na sytuacji wszelkiego rodzaju kanalia. Podwładny mający uraz do swego przełożonego robi po prostu na niego donos, iż jest endek albo piastowiec (działacz PSL–„Piast” – przyp. aut), a nieraz dorzucał, że i złodziej, którego należy wysanować” – zanotował w dzienniku ówczesny marszałek Sejmu Maciej Rataj. Po administracji pora przyszła na policję oraz armię. Zwłaszcza korpus oficerski czekały z początkiem 1927 r. „dobra zmiana”, polegająca na szybkim zakończeniu kariery wojskowej przez 125 generałów oraz ponad 6 tys. oficerów. Wszyscy oni wcześniej służyli w armiach zaborczych, co czyniło ich z założenia dowódcami gorszego sortu. Acz nie dla wszystkich. Mianowany w lipcu 1926 r. Inspektorem Armii gen. Jan Romer, narzekał w dzienniku, że z powodu czystki znikła z sił zbrojnych: „niejednej dobrej siły, a zastąpiono je częściowo miernotami”. Jednak trwającej wymiany kadr nie próbował zatrzymać. Za sprawą szybkich awansów wkrótce legioniści ze szlifami generalskimi stanowili już ponad 50 proc. ogólnej liczby oficerów wysokiej rangi. Co zwiastowało nowe kłopoty, bo było ich stanowczo zbyt mało.

Kompromis moralny



Kłopoty ze szczupłością zasobów kadrowych Piłsudski próbował początkowo rozwiązać zgodą na wieloetatowość. Latem 1928 r., zadekretował zezwolenie dla oficerów w służbie czynnej, na jednoczesne obejmowanie posady w administracji, spółkach państwowych i samorządowych. Ci zaś z tego skwapliwie korzystali, czemu trudno się dziwić, skoro dostali możność zwielokrotniania zarobków. Generałowie i pułkownicy anektowali kolejne stanowiska wojewodów, ministrów, starostów. Niektórzy okazali się też zaskakująco utalentowanymi bankierami. Jak np. gen. Roman Górecki, który na długie lata przejął posadę dyrektora Banku Gospodarstwa Krajowego. Jednak w pewnym momencie możliwości obsadzania stanowisk przez oficerów z legionową przeszłością uległy wyczerpaniu. Nie mając zdolności bilokacji, więcej nie dawali rady.

Tymczasem zbliżało się kolejne wyzwanie. Minister pracy i opieki społecznej ppłk Aleksander Prystor zaczął zacieśniać nadzór państwa nad Kasami Chorych. Było ich w Polsce aż 234 i zarządzały nimi samorządy lub organizacje lokalne, obracając co roku sumą ok. 250 mln złotych (przychody budżetu państwa wynosiły ok. 2 mld zł). Dużą część zarządów Kas zdominowali działacze PPS, nota bene propagatorzy tej formy ubezpieczeń społecznych. Prystor wiosną 1929 r., korzystając z uprawnień nadzorczych swego ministerstwa zaczął sukcesywnie wprowadzać komisarzy do kolejnych Kas. Oni zaś zwalniali dotychczasową administrację, wprowadzając na jej miejsce ludzi sanacji. To właśnie skok na Kasy zmobilizowała partie lewicowe i centrowe do zawarcia sojuszu politycznego.

Ale „Centrolew” nie zdołał zablokować reformy służby zdrowia, jaką ostatecznie przeprowadził stary przyjaciel Piłsudskiego, jeszcze z czasów PPS. Samorządowe Kasy Chorych uległy likwidacji i w ich miejsce utworzono 61 Kas Okręgowych podległych … ministrowi spraw wewnętrznych. To umożliwiło szybkie dokończenie wymiany kadrowej. Kiedy Aleksander Prystor został premierem „Centrolew” w odwecie przeforsował w marcu 1930 r. sejmowe wotum nieufności wobec niego, doprowadzając do upadku rządu. To wydarzenie zapoczątkowało przygotowania Piłsudskiego do ostatecznej rozprawy z opozycją. Jesienią 1930 r. osadzono w twierdzy brzeskiej jej przywódców, a przedterminowe wybory sfałszowano uzyskując w parlamencie wygodną dla obozu rządzącego większość. W zasadzie nic już nie stało na przeszkodzie, by dokończyć „rewolucję moralną”.

Wysyp kombatantów

„Stopniowo okazywało się, że liczba dawnych «legionistów» wzrosła kilkakrotnie w wyniku przyłączania się rozmaitych włóczęgów politycznych, którzy pod hasłami: „Niech Żyje Piłsudski” i „Precz z endekami”, szukali dla siebie koryta” – odnotował Stanisław Głąbiński. Kierowanie państwem wymagało posiadania licznych kadr. Jako, że obóz władzy ufał tylko swoim, nastąpił prawdziwy wysyp osób podszywających się pod jakieś związki z legionami. Równie szybko przebiegał proces obrastania obozu władzy przez różne organizacje, czerpiące zeń dochód. Sanacyjny Związek Obywatelskiej Pracy Kobiet zajmował się głównie rozdysponowywaniem między działaczki kwot dotacji otrzymywanych od państwowego Banku Gospodarstwa Krajowego. Na garnuszku tegoż banku znajdował się także akademicki Legion Młodych. Wprawdzie studenci przynależność do niego traktowali, jako rzecz wstydliwą (nawet syn Wacława Kostki–Biernackiego wybrał ONR) lecz kierownictwo mogło wieść wygodne i zasobne życie.

Podobnie funkcję synekury zaczęły pełnić fundusze państwowe. Przy równych ministerstwach utworzono ich około 30, bez oparcia o żaden całościowy akt prawny, co dawało duże pole do nadużyć. Podobnie, jak wyodrębnienie dla nich osobnych źródeł dochodu. I tak np. Fundusz Rozbudowy Miast czerpał pieniądze z części podatków od lokali oraz od placów budów. Fundusz Szkół Zawodowych otrzymywał część podatku przemysłowego, itd. Nie powstał też żaden mechanizm kontroli, a środki własne fundusze mogły wydawać bez nadzoru ministra skarbu. Nic dziwnego, że wszyscy chcieli w nich pracować, co wymuszało tworzenie kolejnych. „Gdy to nie wystarczało, trzeba było otwierać nowe posady zupełnie niepotrzebne, a jedynie dla zaspokojenia nowych rzesz tak zwanych legionistów szukających posad. Ofiarą tej łapczywości stały się monopole, przedsiębiorstwa państwowe, ubezpieczenia społeczne” – notował Głąbiński.

Zwykli ludzie, rosnące w siłę lobby karierowiczów zaczęli nazywać „Czwartą Brygadą”. W odróżnieniu od legionistów z trzech brygad, które istniały, członkowie najnowszej najlepiej sprawdzali się w dojeniu państwa. Stojący na grobem Piłsudski zupełnie stracił nad „Czwartą Brygadą” kontrolę. Czego symbolem stało się w 1934 r. uchwalenie przez Sejm ustawy zapewniającej pełną emeryturę każdej osobie, która przez dłużej niż rok pracowała na stanowisku ministra. Posłom i senatorom zapewniono ten sam przywilej pod 15 latach pracy na jakimkolwiek stanowisku państwowym lub bytności w parlamencie. Działo się to w czasie, gdy II RP dopiero zaczynała wygrzebywać się bardzo bolesnego kryzysu ekonomicznego i większość społeczeństwa zmagała z biedą. „Jeden z tych panów, mianowany premierem, kupił kosztowny samochód i pojechał do kąpieliska nad Atlantykiem. Inny, jako minister spraw zagranicznych, pojechał pociągiem specjalnym do Madrytu na konferencję międzynarodową. Dla wszystkich nowych dygnitarzy sanacyjnych, jak prezydentów sądów, dyrektorów izb skarbowych, starostów powiatowych, sprawiono samochody na koszt skarbu państwa lub samorządu (…)” – sarkał Głąbiński.

Władza degeneruje, a władza absolutna degeneruje absolutnie. Także w tym zakresie, niestety, historia lubi się powtarzać.