Martin Sommer.

De baas van Amnesty International in Europa heeft ontslag genomen. In Nederland is het nog niet doorgedrongen, maar John Dalhuisen gaf een interview aan de Frankfurter Allgemeine. Hij deed het schoorvoetend want Amnesty gaat hem aan het hart. Maar de boodschap is onomwonden: Amnesty en andere mensenrechtenclubs bereiken het tegendeel van wat ze beogen. ‘Ze zijn zo overtuigd van hun gelijk dat ze zich niet kunnen voorstellen dat ze het niet hebben.’

De Nederlandse afdeling van Amnesty vierde twee weken geleden haar 50ste verjaardag. Voorzitter Eduard Nazarski hield een rede waarin hij terugdacht aan de kaartenacties van weleer om dissidenten in Oost-Europa vrij te krijgen, en wees op de uitbundige groei daarna. Hij zei wel dat het parcours van Amnesty de laatste jaren moeilijker was geworden. Over een eigen aandeel in de toenemende weerstand zweeg Nazarski, die op dat moment wel van het vertrek van zijn Europese collega moet hebben geweten.

Eduard Nazaski. Directeur van Amnesty International Nedeerland. 16-04-18 EDUARD NAZASKI FOTOGRAAF PAULINE NIKS Beeld Pauline Niks

Dat Nazarski niet uitblinkt in zelfbespiegeling, was me al opgevallen bij het interview dat Volkskrant-confrère Rob Vreeken met hem had (O&D, 21 april). De vraag was of de 50-jarige jubilaris zichzelf niet boven het hoofd was gegroeid. De burgerrechten waarvoor oorspronkelijk werd geijverd, zijn in de loop der jaren verbreed tot sociaal-economische rechten, en dan met name voor vluchtelingen en migranten. Nam Amnesty niet te veel hooi op zijn vork?

Goede vraag. Het antwoord bekoorde me minder. Ze hadden er goed over nagedacht, zei Nazarski, natuurlijk was bevrijding uit de armoede een mensenrecht. En ook al was er een ‘ngo-monitor’ geweest waaruit bleek dat de aanhang van Amnesty tanende was, Nazarski sliep er geen seconde minder om. ‘Stagnatie? Flauwekul.’

Nazarski heeft precies het grote gelijk waar zijn opgestapte collega op doelde. Toch weet ook de voorzitter van de Nederlandse afdeling best dat er wat gaande is. Ruim een jaar geleden vroeg de organisatie onder anderen mij om mee te doen aan een toekomstverkenning van de internationale toestand. Dat was uiteraard koffiedik kijken. Maar uit de later opgestuurde Horizonscan 2017-2019 bleek dat de meeste geïnterviewden somber waren over het vooruitzicht. Economische onzekerheid, toenemend nationalisme, stijgende migratiedruk. Bij elkaar beloofde het klimaat er voor Amnesty niet op vooruit te gaan. Eén geïnterviewde oordeelde: ‘We are on the verge of darkness.’ De Turkijedeal waarmee migranten aan de grens van Europa worden tegengehouden, gold als angstwekkend voorbeeld. Amnesty zag zich terzijde geschoven, de voormalige consensus over mensenrechten was bezig te verdampen.

logo Beeld RV

Er werd ook gewaarschuwd, voor de ‘sociale bubbel’ waarin de natuurlijke achterban van Amnesty zich bevindt. Zelf zei ik tegen de interviewers dat Amnesty meer verantwoordelijkheid moet nemen voor de gevolgen van zijn standpunten. Nu bekreunt de organisatie zich om de rechten van migranten en vluchtelingen, en daarna houdt het subiet op. Terwijl Amnesty geen politiek mandaat heeft om ons voor te houden dat we een ongelimiteerd aantal vluchtelingen moeten opnemen. De interviewers haalden hun neuzen op, en zeiden dat Amnesty meer leden heeft dan alle politieke partijen bij elkaar.

Wat is er toch met de mensenrechten gebeurd? In de beginjaren ijverde Amnesty bescheiden voor dissidenten achter het IJzeren Gordijn. Zoveel jaar later is de organisatie zoveel groter geworden, en zoveel dwingender. Ook de armoede wereldwijd moet worden opgelost. Omdat het moet, kan het. Wie zegt dat er beperkingen zijn, dat mensenrechten niet altijd haalbaar zijn, maakt een danig slechte beurt. Gewoon uitvoeren, niet morgen maar vandaag. Jammer van het taaie ongerief van de praktijk.

Nederland , Den Haag , 25 september 2012Malik Azmani VVD lid Tweede Kamerfoto Hilz & Verhoeff Beeld Hilz & Verhoeff

De opgestapte directeur Europa, John Dalhuisen, wijst er in de FAZ op dat de politiek zich in tegenovergestelde richting beweegt. Dat is in Nederland goed te zien. Een paar jaar geleden werd het plan-Azmani om vluchtelingen alleen in de regio op te vangen, als onmenselijk afgeserveerd. Nu is het staand beleid. Het is misschien geen ideaal plan, maar het komt wel tegemoet aan de zorgen onder de bevolking over massale immigratie. De mensenrechtenorganisaties hebben die zorgen volkomen genegeerd. Zij eisen ‘veilige vluchtroutes’ voor migranten naar Europa.

Dalhuisen vindt dat Amnesty uit zijn ivoren toren moet afdalen. Wie wil dat Europa ook op termijn hulp blijft bieden aan vluchtelingen, moet zorgen dat hij de steun van het politieke midden niet kwijtraakt. Dat lukt alleen met veilige buitengrenzen, een inzicht dat Dalhuisen bij Amnesty niet tegenkwam. Stel je voor dat de Europese politici in 2015 de Amnesty’s waren gevolgd in hun ideeën. Dan was er geen Turkije-deal geweest en geen hek. Dan was het miljoen vluchtelingen van Merkel een veelvoud geweest. Stel je dan eens voor hoe de verkiezingen waren gelopen, in Frankrijk, Nederland en Duitsland.

Maar dat wil Nazarski zich niet voorstellen. ‘Wij redeneren vanuit de mensenrechten, niet vanuit de politiek’, zei hij in de krant. Zijn collega Dalhuisen bestempelt het starre vasthouden aan maximalisering als een strategische fout. Amnesty verkoopt morele zuiverheid. Pragmatisme en compromissen liggen minder goed in de markt. ‘Als het niet lukt zich in overeenstemming te brengen met de eisen van de tijd, zal Amnesty irrelevant worden.’ Dat is een heel ander verjaarspartijtje.