Bardzo modne jest krytykowanie nauk humanistycznych i społecznych i wyśmiewanie się z osób, które studiują kierunki takie jak filozofia, socjologia, psychologia, literaturoznawstwo, polonistyka czy kulturoznawstwo. Mam wrażenie, że to powoli mija, ale może zwyczajnie odciąłem się od źródeł, które tego typu kpiące treści udostępniają. Jeszcze kilka lat temu sam miałem podobne zdanie na temat dziedzin humanistyczno-społecznych i z takim dawnym sobą nie mógłbym się dzisiaj zgodzić.



Nauki społeczne i humanistyczne

Pomysł na ten artykuł przyszedł mi do głowy, gdy przypomniałem sobie dyskusję sprzed 2-3 lat ze znajomą z pewnego serialowego forum, absolwentką filologii angielskiej. Zapytała mnie wtedy czy uważam, że nauki społeczne i sztuka mają taką samą wartość, jak nauki ścisłe i przyrodnicze. Kontynuując dyskusję opowiedziała o śnie, w którym najeżdżający Ziemię kosmici „wysysali” całą wiedzę i sztukę ludzkości ze wszystkich książek, obrazów i innych form twórczości człowieka i dopytała, czy według mnie pobranie przez nich tej humanistyczno-artystycznej części dzieł miałoby w ogóle jakiś sens i wartość dla „obcych”. Pytanie abstrakcyjne, ale kryło się za nim to, o czym napisałem na początku, czyli ocena znaczenia tego, co nie jest „twardą nauką”.





Uważałem kiedyś, że tak właśnie jest, że dziedziny wiedzy nie podchodzące pod matematykę i dziedziny związane z technologiami komputerowymi, informatyką itp., pod fizykę, chemię, biologię, medycynę, astronomię, geologię, klimatologię i inne nauki ścisłe-przyrodnicze, są mniej warte, a czasem wręcz, że nie znaczą nic. Czasem poznaję początkujących studentów takich kierunków, którzy mają zdanie podobne i jeszcze nie wiedzą, jak bardzo się mylą.



Socjologia

źle „przepowiedziane” wyniki wyborów prezydenckich w USA, przy jednoczesnym ignorowaniu systemu głosowania w tym kraju i wielu ważnych czynników utrudniających przeprowadzenie badań. Trochę to przypominało wyśmiewanie się z prognoz pogody, bez zastanowienia, że są one szacunkami i już na wstępie trzeba brać pod uwagę takie i inne potencjalne różnice oraz ograniczenia. Ciekawą, niedawno wydaną książką jest Moja zmiana zdania nie była nagła, przebiegała raczej stopniowo. Dostrzegłem, że socjologia jest ważną dziedziną badającą społeczeństwo, jego nastroje, że może być powiązana z neurobiologią czy genetyką , a także biologią ewolucyjną, że kolejny nietrafiony sondaż przedwyborczy czy opinii społecznej na jakiś temat wcale nie jest dowodem na bezużyteczność takich badań i samych socjologów, a jedynie wskazuje na złożoność społeczeństwa, procesów w nim zachodzącym oraz uwydatnia różne problemy metodologiczne. Nie mógłbym nie nawiązać tutaj do ogromnej fali hejtu na socjologów ze względu na„przepowiedziane” wyniki wyborów prezydenckich w USA, przy jednoczesnym ignorowaniu systemu głosowania w tym kraju i wielu ważnych czynników utrudniających przeprowadzenie badań. Trochę to przypominało wyśmiewanie się z prognoz pogody, bez zastanowienia, że są one szacunkami i już na wstępie trzeba brać pod uwagę takie i inne potencjalne różnice oraz ograniczenia. Ciekawą, niedawno wydaną książką jest Ludzkość poprawiona , o genetycznym modyfikowaniu ludzi oraz o sztucznej inteligencji, a napisana przez socjologa w kontekście społecznym.



Filozofia, etyka, sztuka

Nauki ścisłe i ich metodologia nie wzięły się znikąd. Do obecnego ich kształtu od samego początku doprowadziła je filozofia. Ważne ustalenia, dotyczące wysokich standardów badań na ludziach oraz podwyższane normy dla np. produkcji zwierzęcej czy w tym kontekście – eksperymentów na zwierzętach – także wnoszą argumenty bioetyczne, a czasem nawet duchowe i religijne. By dotrzeć do odbiorców nauki, którzy nie są naukowcami, czyli aby po prostu móc ją popularyzować, także trzeba sięgnąć po techniki psychologiczne, socjologiczne. Spróbujcie wyobrazić sobie strategiczną albo fabularną grę komputerową, której celem jest propagowanie nauki. By powstała, potrzeba wielu artystów od obrazu i muzyki, potrzeba scenarzystów i pisarzy do stworzenia dialogów i opowiedzianej historii. Życiorysy porywających naukowców przedstawiają w filmach aktorzy, co dopełnia muzyka. Ta ostatnia sama w sobie grała i gra szczególną rolę w ewolucji człowieka, jego mózgu i zachowań społecznych. Zobaczcie co Karol Darwin, jeden z najważniejszych w historii ludzkości „ścisłych” naukowców myślał na temat muzyki i poezji.







Psychologia

Będąc nastolatkiem byłem pewien, że psychologia jest dziedziną medycyny. Moje zdziwienie było duże, gdy dowiedziałem się, że to nieprawda, że psycholog nie może wydawać skierowań czy recept i choć ma kontrakt z NFZ, to wygląda to pod pewnymi względami zupełnie inaczej, niż w poradniach lekarskich. Choć psychologia zaliczana jest do nauk społecznych, to ma w sobie sporo empiryzmu. By wykazać skuteczność takich czy innych terapii (np. behawioralno-poznawczej), należy przeprowadzić badania kliniczne. Mniej więcej takie same, jak gdy testujemy skuteczność nowego leku, zanim go właściwie zań uznamy. Psychologia ewolucyjna, psychologia tłumu czy społeczna, psychologia teoretyczna – to kolejne ważne części tej nauki. Często eksperymenty psychologiczne potrafią być znacznie bardziej pasjonujące od tych okrytych prestiżowo-mistyczną sławą, przeprowadzanych tradycyjnie w laboratoriach. Mogą być one zresztą połączone. Interdyscyplinarność, czyli mieszanie się np. socjologii, psychologii, neurobiologii, endokrynologii i genetyki, to zjawisko coraz powszechniejsze. Dla uzyskania jak najszerszego obrazu badanej sytuacji chcemy sprawdzić ją także w tych bardziej humanistycznych aspektach. Podział na nauki ścisłe i humanistyczne będzie się czasem rozmywać i myślę, że może być tak coraz częściej.



Praca po studiach humanistycznych i społecznych

Choć do pewnego stopnia słuszny jest nacisk na to, że to co robimy powinno być „praktyczne”, sprawdzać się w życiu codziennym, być wdrażane na rynek, prowadzić do realnego i szerokiego postępu technologicznego, naukowego, medycznego i oczywiście społecznego oraz kulturowego, to mam wrażenie, że czasem nacisk ten jest „przegięty” w drugą stronę i prowadzi do zaniedbania i nieuczciwego deprecjonowania innych dziedzin, które może nie tak spektakularnie wieńczą swoje sukcesy, ale też je mają i są one ważne. Niektórzy w tym szale na „praktyczność” mogą odebrać to tak, że jeśli nie pracujesz w jakiejś dużej firmie czy instytucji, przy wielkim, ważnym projekcie, to Twoja praca jest mało istotna i niewiele znaczy, a gdy studiujesz filozofię czy kulturoznawstwo, będziesz nikim. Podam dobry kontrprzykład: Marcin Napiórkowski, autor świetnej książki popularnonaukowej Mitologia Współczesna , to naukowiec nieścisły, którego praca z pewnością jest niezwykle potrzebna.





Z pewnością mało sympatyczne jest poczucie wyższości, że „moja dziedzina” jest lepsza, od „Twojej dziedziny”. Nawet jeśli jakieś obiektywne kryteria są w stanie wskazać coś takiego, to nijak nie zmienia to faktu, że ta „mniej ważna” dziedzina jest potrzebna. Wiem, że zaraz na wszystkie te przytoczone argumenty ktoś podałby mi przykładowe tematy doktoratów z dziedzin humanistycznych, które brzmiałyby absurdalnie i były mniej lub bardziej bezsensowne, ale uważam, że to bez znaczenia. Równie dobrze można by skrytykować ogół medycyny, za argument biorąc kolejki w NFZ, a i tematy doktoratów z nauk biomedycznych też nie zawsze są porywające i wielce przydatne. To system czyni problem, a nie dany dział wiedzy i obszar badawczy sam w sobie.





Nauki ścisłe są bardzo ważne, ale co by nam było po ich zdobyczach, gdybyśmy szli ciągle w powątpiewanym przeze mnie kierunku i stracili wrażliwość na sztukę, przestali badać literaturę, przemiany społeczne, liczyli tylko na wydajność. Obawiam się, że szybko doprowadziłoby to do wielu konfliktów społecznych, a nawet wojen. Znaczenia takich rzeczy często się nie widzi, dopóki się ich nie straci albo po prostu nie zauważy, bo często nie są tak spektakularne. Wiem, że daleko jest do zmiany systemu studiów doktoranckich czy nauczania w polskich szkołach, ale nie zaszkodzi nam zauważenie tych kilku spraw, które nadają zupełnie inną narrację populistycznie wyśmiewanym naukom humanistycznym i społecznym.

Prowadzenie bloga naukowego wymaga ponoszenia kosztów. Zdecydowałem się więc stworzyć profil na Patronite , gdzie w prosty sposób można ustawić comiesięczne wpłaty na rozwój bloga. Dzięki temu może on funkcjonować i będzie lepiej się rozwijać. Pięć lub dziesięć złotych miesięcznie nie jest dla jednej osoby dużą kwotą, ale przy wsparciu wielu z Was staje się realnym, finansowym patronatem bloga, dzięki któremu mogę poświęcać więcej czasu na pisanie artykułów.



