W 1919 roku dochody budżetu pokryły jedynie nieco ponad 20% wydatków państwa. To tylko jedna z liczb, które obrazują fatalną sytuację gospodarczą odrodzonej Polski.



11 listopada 1918 roku. Państwa Centralne podpisują właśnie zawieszenie broni na froncie zachodnim, w Warszawie zaś Rada Regencyjna przekazuje władzę nad siłami zbrojnymi Królestwa Polskiego Józefowi Piłsudskiemu. Czy data ta winna być faktycznie uznawana za początek niepodległości, jest kwestią dyskusyjną, przyjmijmy ją jednak jako pewien punkt odniesienia.

W początkach swego istnienia niepodległa Polska obejmowała tereny byłego Królestwa Kongresowego i Galicji, przy czym granica wschodnia była niejasna, trwała bowiem wojna polsko-ukraińska. Dopiero powstanie wielkopolskie i II śląskie oraz plebiscyty mazurskie i śląskie określiły do 1921 roku przebieg granicy północnej, zachodniej i – w połączeniu z czechosłowackim zagarnięciem Zaolzia w 1920 roku – południowej.

Zasięg polskiego terytorium na wschodzie pozostawał nieustalony do momentu zawarcia pokoju ryskiego. Trudno więc powiedzieć, by przez pierwsze trzy lata Polska miała choć granice. Dopiero wtedy też można było przeprowadzić spis powszechny, który wykazał, że młode państwo miało 27,2 mln obywateli, co pod względem ludności dawało mu szóste miejsce w Europie.

Przemysł

Przez cztery lata walki na wschodnim teatrze I wojny światowej toczyły się na całej szerokości Polski powojennej. Walec frontu niszczył wszystko na swej drodze, co zaś ocalało, było grabione przez zastępującą Rosjan administrację niemiecką. Trudno było budować na takich podstawach.

Zacząć należy od podkreślenia, że wbrew obiegowej opinii, sytuacja gospodarcza Polski pod zaborami nie była wcale tragiczna. Dotyczy to zwłaszcza Królestwa Kongresowego, któremu przeznaczono rolę pewnej wizytówki imperium carów. Kto chciał robić interesy z Rosją, przybywał do niej albo przez Petersburg, albo przez Kongresówkę właśnie, musiała więc ona odpowiednio się prezentować.

Im lepiej jednak było przed wojną, tym większy był spadek wskaźników rolno-przemysłowych w chwili zakończenia walk. Trudno jest jednak dokładnie ten spadek wyliczyć z powodu luk w danych i niekomplementarności tych istniejących. Nie da się porównać wskaźników dotyczących Polski po roku 1918 z fragmentami analogicznych wskaźników trzech państw zaborczych, nie prowadzono bowiem koniecznej ku temu sprawozdawczości. Skazani więc jesteśmy na szacunki i porównania.

Informacje możliwe do wyciągnięcia ze źródeł wystarczą jednak do zobrazowania sobie skali zniszczeń. Około 150 dużych zakładów przemysłowych z terenów Kongresówki zostało zdemontowanych i wywiezionych lub pozbawionych wyposażenia. Spalono 300 szybów naftowych. Produkcja węgla spadła z 9147 tys. ton w 1913 do 6349 tys. ton w 1919. Produkcja żelaza spadła z 300 tys. ton w 1913 roku (należy tu zaznaczyć, że był to rok wyjątkowo pomyślnej koniunktury i w latach 1908–1911 produkcja wynosiła średnio 200 tys. ton) do 93 tys. ton w roku 1919.

Na domiar złego żelazo to było gorszej jakości niż wytwarzane przed Wielką Wojną. Winna temu była niskiej jakości ruda, pozyskiwana głównie ze sferosyderytów. By móc uzyskiwać z niej żelazo odpowiedniej jakości, mieszano ją z wysokojakościową rudą południoworosyjską, jednak dostęp do niej został zamknięty wraz z przesunięciem się linii frontu, a potem wybuchem rewolucji październikowej.

Wydobycie ropy spadło z 1200-1300 tys. ton rocznie w okresie przedwojennym (szacunki nie są dokładne) do 83,2 tys. ton w 1919 roku. Zaznaczyć też należy, że w odróżnieniu od pozostałych gałęzi, naftowego nie udało się postawić na nogi i wydobycie na przestrzeni kolejnych lat powoli spadało.

Zostawiając przemysł ciężki, spróbujmy przyjrzeć się przemysłowi lekkiemu. W jego wypadku braki danych są jeszcze bardziej dotkliwe, wciąż jednak możliwe jest uzyskanie pewnego obrazu. I tak liczba maszyn w zakładach zrzeszonych w Związku Przemysłu Włókienniczego wynosiła w 1920 roku 39,6% przedwojennej liczby wrzecion cienkich, 47,8% wrzecion odpadkowych i 29,4% krosien mechanicznych. Produkcja przędzy bawełnianej cienkiej spadła analogicznie do 35,7%, tkaniny cienkiej do 27,2%, a przędzy czesankowej nawet do 16,7%.

Innym przykładem zapaści może być z kolei przemysł cukrowniczy, który podczas kampanii 1913/1914 wyprodukował 165 tys. ton cukru w 53 cukrowniach, a podczas pierwszej kampanii powojennej 53,7 tys. ton w 34 cukrowniach. Przemysł cukrowniczy, w odróżnieniu od wcześniejszych przykładów, bazował nie tylko na infrastrukturze technicznej i logistycznej, lecz także rolnictwie. Sytuacja w nim zaś prezentowała się co najmniej równie źle.

Rolnictwo

Po pierwsze, co może zaskakiwać, terytorium Polski w sytuacji rozbicia dzielnicowego nie było w stanie się wyżywić. W produkcji zbóż chlebowych notowano niedobór sięgający miliona ton rocznie. Tylko Prowincja Poznańska notowała w tej materii nadwyżkę, Kongresówka i Galicja musiały zaś sprowadzać ziarno. Już sytuacja wyjściowa nie była więc dobra, a cztery lata działań wojennych dodatkowo ją pogorszyły. O 37,5% zmalało pogłowie bydła, o 52% trzody chlewnej, owiec zaś o 60%.

Prócz spadku produkcji mięsa czy wełny miało to też bardziej prozaiczny efekt, mianowicie zmalała ilość dostępnego nawozu naturalnego. Dodatkowo prawie dwukrotnie zmniejszyło się pogłowie koni, co również przekładało się na efektywność rolnictwa, pozbawionego jednej z głównych sił roboczych.

Działania wojenne spowodowały też ograniczenie areału upraw, czy to przez jednorazowe zniszczenie zasiewów czy też trwałe uszkodzenie pola, np. w skutek ostrzału czy budowy okopów. Gdy w latach 1911/1912 pszenicę zasiewano na 500,6 tys. hektarów, w 1918/1919 było to już tylko 268,4 tys. hektarów. W przypadku żyta było to odpowiednio 2527,2 tys. hektarów i 1843,9 tys. hektarów. Jeszcze na początku 1920 roku komisja przyznająca kredyty na zagospodarowanie nieużytków doliczyła się w kraju 3,5 mln hektarów odłogów.

Trudno jest także ocenić wywołany zniszczeniami wojennymi spadek wydajności, ta bowiem jest zależna w dużej mierze od czynników atmosferycznych. Niezależnie jednak od przyczyn, zestawienie lat 1911/1912 i 1920/1921 pozwala zaobserwować spadek wydajności. Najmniejszy w przypadku owsa, z 11,7 kwintali z hektara do 11,5 q/ha, największy zaś w przypadku ziemniaka: z 103,8 q/ha do 80 q/ha. Jeśli chodzi o zboża, to plony pszenicy zmalały z 13,6 q/ha do 11,5 q/ha, a żyta z 13,3 q/ha do 12,2 q/ha.

Powyższe przykłady nie są w stanie pokazać pełnego obrazu Polski u progu niepodległości. Są wyrywkowe, opierają się na przybliżeniach i pomijają też wiele innych aspektów funkcjonowania państwowej gospodarki. Wystarczą jednak, by dać pewien pogląd na skalę trudności, z jaką musiały się zmierzyć przemysł i rolnictwo młodej Rzeczpospolitej. Gdyby nie pomoc zagraniczna, przekazywana głównie w formie kredytów materiałowych, sytuacja byłaby nieporównanie trudniejsza.

Waluta i bilans finansowy

Opisany wyżej stan gospodarki przekładał się na rozpaczliwą sytuację finansową. Trzy różne systemy skarbowe, zrujnowane działaniami wojennymi, trzeba było scalić w jeden pełnosprawny. To potężne przedsięwzięcie wymagało czasu, w pierwszych latach II RP podatki ściągano więc tylko częściowo, a uzyskane sumy były niewielkie z uwagi na kłopoty podatników.

Szacuje się, że w roku 1919 dochody budżetu pokryły jedynie nieco ponad 20% wydatków. Rząd Moraczewskiego i kolejne gabinety desperacko starały się zatkać tą dziurę budżetową przy pomocy kredytów. W sumie w latach 1918-1920 Polska zdobyła 272 mln dolarów, znakomita większość z nich trafiła jednak do kraju jako wsparcie materiałowe, w dużej mierze w formie amerykańskiego zboża.

Na domiar złego, od samego początku swego istnienia Polska prowadziła na wschodzie kosztowną wojnę na pełną skalę. Działania zbrojne pochłaniały około połowy rocznego budżetu kraju, bardzo kosztowna była też odbudowa kraju i wsparcie aprowizacyjne. W sumie na normalne funkcjonowanie państwa pozostawała mniej więcej 1/3 dochodów.

Początkowo problemem było także to, że w obiegu na terenie kraju znajdowały się cztery waluty: rosyjski rubel, niemiecka marka, austrowęgierska korona i – od marca 1917 roku – marka polska. Zdecydowano się na stopniowe wymianę pieniądza, pozostawiając markę polską i kolejno eliminując pozostałe środki płatnicze. Proces ten trwał aż do połowy 1920 roku.

O ile jednak problem walutowy dało się rozwiązać, o tyle potężny deficyt budżetowy spędzał rządzącym sen z powiek. Wobec braku możliwości jego redukcji za pomocą uszczelnienia systemu podatkowego i jego modernizacji, a także podwyżki podatków i zaciągnięcia dodatkowych kredytów, pozostał tylko jeden, desperacki środek: dodruk. Nikt nie miał wątpliwości, że rozwiązanie to tylko odracza katastrofę. Zdecydowanie ostrzegał przed tym minister skarbu Stanisław Karpiński, który z niepokojem opisywał w swych pamiętnikach spadający kurs marki polskiej.

Zgodnie z jego zapisami w grudniu 1919 roku w obiegu znajdowało się około 5 mld marek polskich, podczas gdy rok wcześniej był to raptem miliard. Cena dolara, w styczniu wynosząca 10 marek, w grudniu skoczyła już do 112 marek. Pchnęło to polską walutę w spiralę inflacji, która ostatecznie przerodziła się w hiperinflację. Powstrzymały ją dopiero reformy skarbowe Władysława Grabskiego z 1924 roku. W przededniu ich wprowadzenia kurs sięgał już 9,3 mln marek za dolara.

Podsumowanie

Zdewastowany przemysł, zrujnowane rolnictwo i początek spirali inflacyjnej. W początku istnienia II RP kryzys gonił kryzys, a każdy z nich wymagał natychmiastowej reakcji. Nie jest zatem niczym dziwnym, że w tak trudnej sytuacji upadały kolejne rządy, a w ciągu pierwszych pięciu lat istnienia Polska miała dziewięciu premierów oraz zaliczyła dwanaście zmian na tym stanowisku.

Ostatnimi czasy widzimy tendencję do negatywnego oceniania II Rzeczpospolitej, co jest pewną reakcją na wcześniejsze lata jej gloryfikowania. Przedwojenna Polska miała wiele wad, wielu problemów też nie zdołała rozwiązać, warto jednak pamiętać, jak fatalny miała ona start.

Bibliografia