Het is eind juni 2016 en in een kantoorkamer op Schiphol zitten twee rechercheurs van Hoffmann Bedrijfsrecherche. Ze zijn ingehuurd door energie- en onderhoudsbedrijf Engie en door de luchthaven zelf. Er zijn verdenkingen van fraude en Hoffmann moet informatie uit de verdachten trekken.

De rechercheurs verhoren drie mannen die als geen ander de weg weten in de parallelle wereld van liften, kabels, airco’s, verwarmingsbuizen en brandafscheidingen op Schiphol. De één is property manager op Schiphol, de ander onderhoudsmanager voor Engie op de luchthaven, de derde is een zelfstandige aannemer die al een decennium op Schiphol werkt. Met alle drie hebben ze twee urenlange sessies, slechts onderbroken door plaspauzes – onder begeleiding. In elk gesprek proberen de rechercheurs de drie tegen elkaar uit te spelen.

Rechercheur 1: „Het gaat niet om 10.000 euro. Het gaat om heel veel geld, dat Schiphol en Engie beschadigt… Het gaat echt om heel veel geld.”

Rechercheur 2: „En dan vraag ík mij af wie straks jouw advocaatkosten gaat betalen.”

Rechercheur 1: „En de rest.”

Rechercheur 2: „En de rest. Ja. Nou, ik kan het antwoord wel geven. In het Grieks heet ’ie kanenas. Nobody in het Engels. Niemand. Want die jongens staan allemaal voor zichzelf daar, die gaan allemaal voor zichzelf rekenen.”

Verhoorde: „Ja.”

Rechercheur 2: „En dan krijg je een whatsappje, hoe gaat het met je? Ja, met mij klote, ja, met mij ook. That’s it.”

Verhoorde: „Ja, maar…”

Rechercheur 2: „Hier zit 35 jaar ervaring.”

Verhoorde: „Ja.”

Rechercheur 2: „Bij elkaar 70.”

Verhoorde: „Ja, maar wat wíl je nu van me?”

Schiphol, voor bijna 70 procent in handen van de staat, is een luchthaven waar vorig jaar 63 miljoen passagiers doorheen gingen en 1,7 miljoen ton vracht.

Bij de vastgoedafdeling van Schiphol zijn jarenlang op grote schaal bonnen en declaraties vervalst. De luchthaven denkt dat zij hierdoor voor miljoenen is benadeeld, maar kan de omvang van de schade niet vaststellen omdat haar administratie dat niet toelaat. Ook kampt de luchthaven met achterstallig en slecht uitgevoerd onderhoud aan diverse kantoren en gebouwen. Dat blijkt uit onderzoek van NRC naar een „ernstig integriteitsincident” dat Schiphol begin dit jaar zonder verdere toelichting in haar jaarverslag vermeldde. De fraude kwam aan het licht bij het energie- en installatiebedrijf Engie, dat het technisch onderhoud van een aantal grote complexen op Schiphol verzorgt. In mei 2016 meldde zich daar een klokkenluider die uit de doeken deed hoe een collega – bijgenaamd „de bonnenbaas” – samen met een manager van Schiphol Real Estate en een onderaannemer de administratie van de luchthaven en van Engie manipuleerde. De bedrijven huurden daarop Hoffmann Bedrijfsrecherche in. Die verhoorde de mannen, waarna de werknemers werden ontslagen en de aannemer te horen kreeg dat hij nooit meer op de luchthaven mocht werken. Ook deed Schiphol aangifte.

Maar Schiphol kun je ook zien als een vastgoedbedrijf waar toevallig vliegtuigen landen. De luchthaven verdient goed geld met het bouwen en verhuren van winkels, hotels, parkeerplekken en kantoren. Schiphol schrijft zelf in een jaarverslag: „De vastgoedactiviteiten zijn goed voor een robuuste omzet en kasstroom.” Het glas en beton is fijn voor de „risicospreiding”.

Schiphol Real Estate is de vastgoedtak van Schiphol die verantwoordelijk is voor de bouw en verhuur van gebouwen aan de ‘landskant’ van de douane. Die zijn zo’n 2 miljard euro waard, vooral dankzij de hoge huren. De vierkantemeterprijzen op Schiphol behoren tot de hoogste van Nederland. De omzet van de afdeling is 206 miljoen euro, 12 procent van het totaal. André van den Berg, inmiddels bestuurslid van de hele Schiphol Groep, was tot begin 2016 de baas van het vastgoedbedrijf.

“Ernstig integriteitsincident”

Schiphol ligt permanent onder het vergrootglas van publiek en politiek. Dat geldt ook voor Real Estate. Nu heeft zich bij dit bedrijfsonderdeel, schreef Schiphol in het laatste jaarverslag, „in 2016 een ernstig integriteitsincident voorgedaan”. De commissarissen werden „hier zorgvuldig over geïnformeerd”.

Er is aangifte gedaan, er is een onderzoek geweest en nu zijn er aanbevelingen en integriteitstrainingen en lopen er rechtszaken. De FIOD onderzoekt de zaak, laat Schiphol weten als NRC navraag doet. Rechtbankstukken verduidelijken de verdenkingen: volgens de luchthaven speelde de fraude zich af in een driehoekje tussen de drie mannen die door Hoffmann Bedrijfsrecherche aan de tand zijn gevoeld. Zij maakten valse facturen op, waardoor de luchthaven betaalde voor reparaties die niet zijn uitgevoerd. Ook zijn er op kosten van Schiphol privéverbouwingen gedaan en hebben ze spullen voor thuis besteld. En via een eigen bedrijfje liet de Schiphol-medewerker zonder toestemming meer dan een ton van zijn werkgever naar zichzelf overmaken, bovenop zijn salaris.

Er is hard ingegrepen, zegt de luchthaven. De driehoek is verwijderd, de betrokken werknemers van Schiphol en Engie zijn ontslagen, de onderaannemer is weggestuurd en mag niet meer op Schiphol werken.

Reputatie is voor de staatsdeelneming „extreem belangrijk”, zegt een woordvoerder. En bovendien: „Er zijn op dit moment geen aanwijzingen dat het om meer mensen bij Schiphol gaat dan die ene medewerker.” Schiphol ziet dan ook „geen reden om andere takken door te lichten” dan alleen Real Estate. Een trio rommelaars, meer lijkt er niet te zijn.

Dat zit anders, blijkt uit gesprekken met betrokkenen en een groot aantal interne documenten. De fraudezaak is geen incident, maar het bijproduct van een informele bedrijfscultuur waar ‘voor-wat-hoort-wat’ geldt, een ondoorzichtige administratie en tal van bouw- en onderhoudsproblemen die veelal hun oorsprong vinden bij de afdeling Schiphol Real Estate.

De bonnenbaas

In het voorjaar van 2016 wordt de driehoek ontdekt. Aanleiding: een Schipholmedewerker belast met duurzaamheid, onderhoud en het technische beheer van onder meer het gloednieuwe Hilton hotel op de luchthaven krijgt ruzie met een op Schiphol gestationeerde werknemer van Engie. De Engie-man wordt weggestuurd van de luchthaven, tegen zijn zin. Volgens betrokkenen wordt hij op het hoofdkantoor van Engie gestald en krijgt hij een klus die hem niet aanstaat. De man, die weet van de cadeautjes en misstanden bij Real Estate, stapt naar de directie van Engie, waar hij de drie – de Schipholmedewerker, zijn collega en de onderaannemer – verraadt.

Dan gaat het snel. Engie licht Schiphol in en samen schakelen ze Hoffmann in om de zaak te onderzoeken. In drie weken tijd worden de mailboxen van de Schiphol-medewerker en de Engie-man binnenstebuiten gekeerd. De resultaten zijn verontrustend. Zo blijkt de Engie-medewerker de bijnaam „de bonnenbaas” te hebben. De rechercheurs komen tientallen facturen tegen die zij niet begrijpen.

Eind juni 2016 worden de drie verdachten achter hun bureau vandaan getrokken of met een smoes naar de luchthaven gelokt. Rechercheurs van Hoffmann verhoren hen urenlang. Schiphol legt beslag op spullen en bankrekeningen, en op de huizen van de Schipholmedewerker en de onderaannemer, die een installatiebedrijfje heeft.

Schiphol hoopt dat bekentenissen van de mannen de zaak zullen vereenvoudigen, maar het tegendeel gebeurt. Ja, bekennen ze: ze hebben niet altijd helemaal „zuiver” of „integer” gehandeld. Maar uit de verhoren blijkt dat het hengelen naar geld en gunsten bij aannemers op de luchthaven veel vaker voorkomt. En niet alleen bij Real Estate, ook bij de projectafdeling PLUS. Medewerkers vragen de verdachten om cadeautjes of gebruiken de facturen van de aannemers om uitjes en etentjes onder bijzondere posten weg te schrijven, onzichtbaar voor de strenge inkoopafdeling van de luchthaven.

Mails laten zien hoe dit gaat. Bijvoorbeeld in 2013, toen een projectmanager vastgoed van Schiphol een onderaannemer vroeg of die een etentje in restaurant De Veranda (à 1.215,15 euro) kon declareren bij Schiphol als „meerwerkkosten kick off badgecenter”? Met een cc’tje aan zijn collega-projectmanager van Schiphol. Het antwoord is onbekend.

VVV-bonnen

Of deze, ook uit 2013, van een aannemer aan een projectmanager van Schiphol. Er zijn VVV-bonnen gekocht voor een aantal Schiphol-medewerkers die in het zonnetje werden gezet. Het bedrag (3.250 euro) is geboekt onder ‘luchtzijdig inregelen’? „Wil je even aangeven hoe we dit gaan regelen?”

En deze mail uit 2015, van de later ontslagen medewerker van Schiphol aan een aannemer. Zijn versterker was kapot gegaan en hij had een „toppertje van Yamaha” gevonden, „in de aanbieding voor 3k”. Of dit „financieel te regelen” viel, via installateur Engie? „We bespreken dat nog wel eventjes”, mailde hij: „Per mail is dit wellicht niet handig. Delete hem maar.”

Het is een lange lijst die uit de verhoren, e-mails en gesprekken met betrokkenen is op te maken. Een technisch beheerder die Schiphol laat betalen voor een verbouwing van een manege waar hij vaak komt. Een manager die een installatie regelt voor zijn zeilclub – de kosten staan vermoedelijk bij het bijplaatsen van de ketels op het WTC, aldus een verhoorde.

Een andere technisch beheerder die een thermostaat en airco voor thuis regelt, op kosten van de luchthaven. Hij klaagt vervolgens bij de aannemer. „De wandhouder zit er niet bij. Zou je deze nog kunnen bestellen?”

In de boekhouding van de luchthaven zitten zo etentjes verstopt, dakkappellen, prieeltjes, vloerverwarmingen, pc’s, TomToms, airco’s, leren tassen, Spakenburgse schepzalmen voor bedrijfsfeestjes. Ook bij Engie komt het voor. Daar laat een hogere manager zijn huis schilderen op kosten van de zaak, waarna hij ontslagen wordt.

Tegenprestaties

„De vragen begonnen heel klein”, zegt een betrokkene, „maar werden steeds groter”. Nee zeggen is geen optie, voelen ze. Wie een klus wil, moet tegenprestaties leveren.

De Schiphol-managers gebruiken hun innige banden met bepaalde aannemers niet alleen om er zelf beter van te worden. In de complexe en bureaucratische Schiphol-organisatie kan het handig zijn om zaken één op één met een bouwer te regelen – soms in het belang van de luchthaven zelf. Zodoende geven projectmanagers van Schiphol opdracht aan aannemers om projectkosten op een andere post te boeken. Of op een ander gebouw. Ze sturen offertes van aannemers door naar concurrenten, zodat die een scherpere bieding kunnen doen. Of ze besluiten al vóór een inschrijving sluit, werk aan een partij van hun voorkeur te gunnen. Geen zelfverrijking, wel in strijd met de integriteitscode van de luchthaven.

Ook worden vriendjes op posten geschoven en werkzaamheden gedeclareerd voordat er ook maar iets wordt uitgevoerd. Kosten blijken niet te traceren. Neem bijvoorbeeld deze mail uit 2015, van een Schiphol-manager. Of de aannemer even kan uitleggen waarom er maandenlang 6.500 euro per keer is geboekt op een project dat nog niet van start is gegaan? De aannemer heeft geen idee. „Misschien een potje voor een ander project?”, suggereert hij.

Zeker zeven leden van het middenmanagement van Schiphol doen mee aan dit spel, allemaal mannen die zich met vastgoed bezig houden. En het is niet de eerste keer. In 2014 speelde een vergelijkbaar fraudegeval, aan de andere kant van de douane, vertellen betrokkenen. Ook toen was er een clandestien „winkeltje” tussen medewerkers van Engie en in dit geval een bouwbaas van Visser & Smit Bouw, deel van VolkerWessels. Er werden privé-verbouwingen gedaan en kosten gedeclareerd voor projecten buiten de luchthaven. De betrokkenen zijn op staande voet ontslagen. Maar nu gebeurt vrijwel hetzelfde wéér.

Stofwolk

Dat het juist met vastgoed mis gaat, is niet gek. Om tientallen gebouwen met steeds wisselende huurders te onderhouden, moet Schiphol Real Estate strak plannen en boekhouden. Dat gebeurt niet. De meerjaren-onderhoudsbegroting is een rommeltje, vertellen diverse betrokkenen. Als in het ene potje wat overblijft, dan kan dat mooi een tekort in een ander potje dekken. Dit levert een „stofwolk” in de administratie op. En onder die wolk is het makkelijk frauderen. Bovendien is het declareren van sommige simpele dingen als cadeaubonnen zeer ingewikkeld, zeggen betrokkenen. Een shortcut via een aannemer die de bonnen wegschrijft als meerwerk is veel makkelijker.

Ook is er weinig technische kennis bij Real Estate, zeggen betrokkenen. „Er zitten vooral commerciële vastgoedjongens.” De later ontslagen Schiphol-medewerker was één van de weinigen die technisch echt kundig was. Anderen konden zijn werk moeilijk controleren. Bovendien werken technische mensen vaak onder tijdsdruk. Gebouwen moeten snel, snel af, want de huurders moeten erin. Dan ligt het voor de hand een klus aan een bekende aannemer te gunnen die zijn weg weet op Schiphol.

In sommige kantoorpanden zijn huurders ingetrokken, voordat aan alle eisen was voldaan, zeggen meerdere mensen. Recent voorbeeld is het pas opgeleverde Hilton Hotel op de luchthaven, waar NRC eerder over berichtte. De peperdure gevel bleek niet brandveilig en wordt compleet vervangen – een strop van miljoenen.

Lees ook: Failliet, maar het Hilton moest af

Verbouwingen

De kwaliteit van de bouwwerken op Schiphol laat sowieso te wensen over. De luchthaven is er de afgelopen jaren achter gekomen dat diverse gebouwen serieuze gebreken vertonen. En dat terwijl Schiphol de bouwkosten slecht onder controle heeft – verbouwingen vallen vaak duurder uit dan gemiddeld, zo bleek in 2013 uit een KPMG-rapport. Onder meer omdat ze vaak ’s nachts of buiten kantoortijden moeten worden uitgevoerd.

Aanschrijvingen (een sommatie iets te verbeteren) en lasten onder dwangsom (en snel, anders moet je betalen) van de brandweer en de gemeente Haarlemmermeer geven een inkijk in de technische problemen van de Schiphol-panden. Brandscheidingen zijn niet goed afgewerkt, certificaten van meldinstallaties ontbreken, tekeningen kloppen niet of zijn onvindbaar.

Er is gewerkt met materiaal dat „aantoonbaar niet brandwerend” is, er hangt „elektriciteitsbedrading los en onbeschermd” en liftschachten zijn „meerdere keren niet brandscheidend van elkaar gescheiden”, constateerde de gemeente Haarlemmermeer bijvoorbeeld in de zomer van 2015 over het WTC-gebouw op Schiphol, zo staat het in een aangetekende brief van de afdeling Handhaving en Toezicht.

Miljoenen

Op 18 juli, in een klein zaaltje in de rechtbank Amsterdam, blijkt hoezeer Schiphol worstelt met de kwestie. Op die dag dient een zaak tegen de ontslagen luchthavenmedewerker. Schiphol wil een kwart miljoen van de man hebben en heeft advocaten van twee grote kantoren, Lexence en De Brauw, op de fraude gezet. De man hoort alles stilzwijgend aan, zijn vrouw naast hem huilt.

Nu blijkt hoe Schiphol de zaak echt inschat en wat de consequenties zijn. „Er zit lucht in de budgetten. We denken dat het om veel meer geld gaat dan dit bedrag alleen, om miljoenen”, zegt de Schipholadvocaat. Het probleem is echter dat de luchthaven dat niet kan aantonen. In de administratie is de fraude onzichtbaar: „Het is voor ons echt chocoladedik kijken.”

De rechter snapt weinig van de zaak die ze voor zich heeft. Ze heeft slechts de helft van het dossier ontvangen en begrijpt niet waarom Schiphol zo hard achter de al ontslagen medewerker aangaat. Een tikje korzelig: „Ik ben al vijftien jaar rechter, maar hier denk ik van: waar gaat dit over?” Het rapport van Hoffmann vindt zij moeilijk te doorgronden. Waarom wil Schiphol niet schikken met haar oud-medewerker, vraagt zij. Diens hele gezin heeft onder de zaak te lijden, ook de kinderen. En de man wil best iets betalen. „Ga toch praten.”

Maar nee, dat wil Schiphol absoluut niet, zegt de advocaat in de rechtbank. „Het is een signaal naar de hele organisatie. Schiphol heeft heel veel werknemers en onroerend goed. Dat dit niet kan, moet voor iedereen duidelijk worden.”

Reageren: onderzoek@nrc.nl

Reacties Schiphol: van stelselmatige fraude is geen sprake

Schiphol-topman Jos Nijhuis: „De zaak ligt bij de FIOD en is onder de rechter. We kunnen dus niet op alle beweringen ingaan. Maar het klopt niet dat er veelvuldig en stelselmatig sprake zou zijn van fraude en integriteitsschendingen. Schiphol doet honderden projecten op jaarbasis, met veel verschillende leveranciers. Helaas zijn integriteitsincidenten niet uit te sluiten. Schiphol kent de risico’s en voert een actief integriteitsbeleid. Incidenten worden grondig onderzocht. Grotere zaken waarbij aangifte wordt gedaan, worden altijd vermeld in ons jaarverslag. Dat waren er twee in de afgelopen vijf jaar. Daarnaast worden er arbeidsrechtelijke sancties opgelegd, zoals een berisping of schorsing. „Naar aanleiding van het fraude-incident in 2016 is er direct uitgebreid onderzoek gedaan. Ook is er aangifte gedaan bij de FIOD. Hun onderzoek moet uitwijzen wie er verder betrokken is. Als aanvullende acties nodig zijn, zullen we die vanzelfsprekend doen.” Reactie van Engie: „Door een klokkenluider is Engie in 2016 zelf op het spoor gekomen van deze fraude en heeft dit vervolgens bij Schiphol gemeld. Uit onderzoek blijkt dat er in dit geval één medewerker van Engie betrokken was. Die is ontslagen. Zijn manager, die niet betrokken was, maar beter had moeten controleren, is inmiddels weg. „In 2014 ontdekte Engie ook een fraudezaak. Alle betrokkenen zijn toen ontslagen. Engie heeft een zero tolerance-beleid. We voeren inmiddels ook bij klanten en onderaannemers waar medewerkers van Engie een langdurige relatie opbouwen preventieve audits uit.” VolkerWessels liet over de fraudezaak op Schiphol in 2014 weten een „compromisloos integriteitsbeleid” te voeren.

NRC 5 om 5 Om vijf uur de vijf meestbesproken stukken van de dag Inschrijven

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 26 augustus 2017