Antikraakbureaus bewaken leegstaande panden door er mensen goedkoop te laten wonen. Dat klinkt nobel. In werkelijkheid is een antikraakbewoner nagenoeg rechteloos en moet hij zich allerlei privacy-schendingen laten welgevallen.

Dat leidt tot een scheve machtsverhouding tussen bewoners en antikraakbureaus, die bemiddelen tussen woningzoekenden en eigenaren van lege panden.

Begonnen als middel om ‘echte’ krakers te weren, is antikraak wonen inmiddels een serieuze business met een geschatte jaaromzet van 150 miljoen euro.

De Rotterdamse zwerver wist dat het deurslot van het antikraakpand aan de Coolsingel 75 niet veel voorstelde. Hij zette alleen even zijn schouder flink tegen de deur, ging naar binnen, sloop naar de kelder en rolde zijn matrasje uit. Het was de nacht van woensdag 2 op donderdag 3 oktober. Hij moet op zijn matras gerookt hebben, want het begon op een gegeven moment te smeulen. Het was een brandje van niets. De rookmelders in het pand gingen niet eens af, volgens de bewoners kwam dat doordat een werknemer van Camelot de lege batterijen eruit had gehaald. Camelot zegt weer dat dit ze zeer onwaarschijnlijk lijkt. Mensen die het gebouw binnen kwamen, roken een brandlucht. Later trok er rook door het hele pand.

De spuitgasten blusten het brandje, maar daarmee was de kous niet af. De brandweer constateerde dat er voor het pand geen vergunning was voor de vijftig mensen die er op dat moment woonden. Bovendien constateerde de inspecteur dat de brandwerende deuren voor het gemak met een wig open werden gehouden. Redenen genoeg om het pand te ontruimen dus. ‘Verhuurder’ Camelot gaf niet thuis en de bewoners moesten maar bij familie of vrienden slapen.

Definitief verzegeld

Sindsdien heeft niemand meer in het pand overnacht. Normaal geldt er bij antikraakbewoning, of leegstandbeheer, zoals de bedrijven het zelf noemen, een opzegtermijn van vier weken, maar Camelot stelde dat dit een geval van overmacht was en achtte zich niet verantwoordelijk voor de overnachtingen van de plotseling dakloze klanten. Wel werd twee dagen later, op vrijdag, een hotel geregeld in Brielle, gelegen op het eiland Voorne, maar dat was voor de overgrote meerderheid te ver weg van Rotterdam.

Op 21 oktober zei Camelot tegen Follow the Money: ‘We beschouwen de financiële afhandeling als een privékwestie tussen Camelot en de bewoners, waarover geen uitspraak wordt gedaan aan buitenstaanders.’

De gemeente vindt dat de eerste verantwoordelijkheid bij de eigenaar van het pand ligt. Dat is vastgoedontwikkelaar Novaform. Die gaat op de locatie 113 appartementen en enkele penthouses ontwikkelen. In een gemeentelijk bericht aan Novaform naar aanleiding van de brand valt te lezen: ‘Vanuit de kadastrale gegevens van het pand bent u de eigenaar en vanuit uw hoedanigheid als eigenaar bent u als overtreder aan te merken.’ Desondanks twijfelt Mark Verberk, projectontwikkelaar bij Novaform, geen moment over de verantwoordelijkheid. ‘Wij staan er buiten, het ligt bij Camelot.’

Iedereen kreeg één kans

Studente filosofie Azra Cutic (25) woonde bijna tweeënhalf jaar in het pand aan de Coolsingel. Ze is nu lid van een groepje van vijf dat namens de vijftig bewoners probeert de zaak met het antikraakbureau af te handelen. ‘Na het weekend van 5 en 6 oktober kregen we te horen dat onze contracten per direct werden ontbonden en dat het pand leeg moest. Iedere verdieping, dat zijn er drie, kreeg een dag toegewezen waarop de bewoners tussen 1 uur ‘s middags en 8 uur ’s avonds hun kamer moesten ontruimen. Tentamens of werkverplichtingen waren geen excuus. Iedereen kreeg één kans. Woensdagavond werd het pand definitief verzegeld.’

De gang van zaken met het pand aan de Coolsingel maakt pijnlijk duidelijk wat er mis is met antikraak in Nederland. De groep tijdelijke huurders - onderzoeksbureau BRO berekende in 2017 het landelijke aantal op circa 50.000 - valt niet onder het huurrecht. Ze hebben ook geen huurcontract, maar een bruikleencontract. In feite zijn tijdelijke huurders overgeleverd aan de willekeur en de grillen van het antikraakbureau. Zeker in de huidige, extreem krappe woningmarkt is de machtsverhouding tussen de bureaus en de bewoners ernstig in het nadeel van die laatste groep.

Middel tegen ‘echte’ krakers

Antikraak is een huursegment dat je in heel Nederland tegenkomt, maar dat officieel niet tot de huurmarkt behoort. De bewoners bewaken het pand en hebben hun kamer in bruikleen. De regering heeft laten weten antikraak niet te willen reguleren, om te voorkomen dat zo naast sociale huur en vrijesectorhuur een derde huursegment ontstaat.

Antikraak begon ooit als een manier om het echte kraken te voorkomen. Dat gaf veel ellende en het was juridisch lastig om krakers er weer uit te krijgen. Door een leegstaand pand te laten betrekken door zelfgekozen bewoners, werden krakers buiten de deur gehouden. Aanvankelijk was het gebruikelijk dat de eigenaar het antikraakbureau betaalde voor de diensten. De bewoners woonden gratis.

Ergens in de jaren ’90 veranderde dat verdienmodel. De eigenaar kon gratis zijn pand laten bewonen en de bewoners betaalden een vergoeding aan het antikraakbureau. Volgens Gerlof Roubos, secretaris van het Keurmerk Leegstandsbeheer, mag die vergoeding maximaal 183 euro bedragen. Met gas, licht, water en een aantal andere kosten, mag het maandbedrag op maximaal 254 euro uitkomen. Dat maakt de 330 euro per maand die bewoners van Coolsingel 75 betaalden raadselachtig hoog.

Een kamer voor 500 euro

Cutic merkt op dat het nu ontruimde, voormalige kantoorgebouw recht tegenover het Rotterdamse stadhuis aanvankelijk door een man of tien werd bewoond. Toen dat aantal werd uitgebreid naar vijftig leidde die schaalvergroting niet tot een lager maandbedrag. Cutic: ‘Dat mag je wel verwachten. Een deel van de kosten werd immers over een grotere groep verdeeld.’ Cutic benadrukt dat met het opvoeren van het aantal bewoners tot vijftig de leefbaarheid van het pand enorm onder druk kwam te staan.

Op een dergelijk bedrag is de term antikraak niet meer van toepassing. Dan heb je het over reguliere huur

Volgens de Bond Precaire Woonvormen, de belangenbehartiger voor mensen die wonen in ongereguleerde, tijdelijke en onzekere woonsituaties, zijn in de antikraaksector ook gevallen bekend waarin een bureau stelde dat een kamer zo ruim was, dat hij eigenlijk geschikt was voor een samenwonend stel. Een alleenstaande mocht de kamer dan wel betrekken, maar voor 500 euro. Bij een dergelijk bedrag is de term antikraak niet meer van toepassing. Dan heb je het over reguliere huur, met bijbehorende huurbescherming.

De antikraakbureaus tonen naar de buitenwereld graag een sociaal gezicht en benadrukken dat ze een inspanningsverplichting hebben naar hun bewoners die op straat komen te staan. Volgens Abel Heijkamp, woordvoerder van de Bond Precaire Woonvormen, is zo’n inspanningsverplichting in de praktijk weinig waard. Dat hebben ook de vijftig bewoners van het pand aan de Coolsingel aan den lijve ondervonden.