W 1928 roku Watykan był w opłakanym stanie. Z zabytkowych budynków odpadały gzymsy, kolekcja bezcennych dzieł sztuki była zagrożona przez panoszące się robactwo, a pracownicy rzymskiej kurii klepali biedę. Na biurko papieża Piusa XI właśnie trafił raport z sześcioletniego audytu. Nie pozostawiał wątpliwości – papieska kasa ziała pustką. Nie oznaczało to jednak, że Watykan był biedny. Po prostu miał inny kapitał – wpływy wśród milionów wiernych. Wystarczyło go tylko spieniężyć. A odpowiedni interesant, choć zaprzysięgły ateista, już czekał za progiem.

Benito Mussolini doszedł do władzy, pokonując nie tylko lewicę. Ostrze faszystowskiej propagandy było skierowane przeciwko katolickiej Włoskiej Partii Ludowej. Sam Mussolini sugerował, że papież powinien opuścić Rzym, a księży nazywał „czarnymi mikrobami, równie groźnymi dla ludzkości jak prątki gruźlicy”. Te poetyckie porównania nie przeszkodziły mu po dojściu do władzy stać się architektem potęgi. To dzięki niemu Kościół już nigdy nie miał zaznać biedy.

Faszyści we Włoszech nie przetrwali. Traktaty i finansowa potęga Kościoła – owszem. Pytanie tylko: ile naprawdę pieniędzy ma Kościół katolicki?

Zaczęło się od prostych, acz znaczących gestów. Najpierw duce przywrócił nauczanie religii w szkołach. Potem zezwolił na wieszanie krzyży w urzędach państwowych – co było zabronione od 1870 roku i likwidacji Państwa Kościelnego. Aż w końcu na scenę wkroczyły pieniądze. Zaczęło się niewinnie. Bank Rzymu, w którym Watykan miał znaczne udziały, miał poważne kłopoty finansowe. Papież nie miał środków, by go ratować. Zwrócił się więc do Mussoliniego o pomoc i dokapitalizowanie instytucji. Odpowiedź była pozytywna.

Pierwsze lody przełamano i można było zacząć negocjacje. Obie strony miały wyraźne interesy. Kościół – odzyskanie finansowej płynności. Faszyści – zyskanie legitymizacji władzy wśród ludności, której 98 proc. stanowili katolicy. Negocjacje były tajne, ale zakończyły się sukcesem. Podpisanie w 1929 r. traktatów laterańskich oznaczało nie tylko powstanie Państwa Watykańskiego w kształcie, w którym znamy go do dzisiaj, ale także zupełnie nową erą finansową.

W ramach umowy – obok takich szczegółów jak przyznanie kardynałom praw takich jak książętom z urodzenia, zakaz publikacji protestanckich Biblii czy wyłączenie kapłanów spod jurysdykcji sądowej – faszystowski rząd dofinansował Kościół łączną kwotą 1,5 mld dolarów (według dzisiejszych stawek). Ponadto Kościół w całych Włoszech został zwolniony z podatków, a księża przeszli na państwowy garnuszek. Tak naprawdę Kościół chciał więcej pieniędzy – dokładnie dwa razy tyle – ale dyktator zdołał przekonać papieskich negocjatorów, że oferowana pomoc i tak będzie niezwykle kosztowna dla biednego wówczas państwa. Obie strony były zadowolone. Na tyle, że wkrótce Kościół udzielił faszystom poparcia. W domach pobożnych Włochów obok krzyżów zawisły portrety duce.

Czytaj też: Wszystkie spiski Watykanu

Fot.: PAP

Faszyści we Włoszech nie przetrwali. Traktaty i finansowa potęga Kościoła – owszem. Pytanie tylko: ile naprawdę pieniędzy ma Kościół katolicki?

Parę lat temu na to pytanie próbowali odpowiedzieć włoscy dziennikarze. Zapytali o nieruchomości, jakie Kościół posiada w Rzymie. Mogło się wydawać, że sprawa jest prosta. Reporterzy odkryli, że ukrywano posiadanie wielu budynków ze względu na podatki. Udało im się jednak ustalić, że do Kościoła i podległych mu instytucji należy w Rzymie aż 24 tys. różnych nieruchomości – zarówno ziemi, jak i budynków. W wyniku traktatów laterańskich przez wiele lat wszelka działalność prowadzona w nieruchomościach, o przeznaczeniu religijnym, była zwolniona od podatków. Nawet gdy rzeczywista działalność była czysto komercyjna.

Dochodziło do komicznych sytuacji. W restauracjach umiejscowionych w kościelnych włościach umieszczano np. kaplice i miejsce od razu zyskiwało status „religijnego”. To samo robiono m.in. z hotelami. Oczywiście nie bez powodu – przybywający do świętego miasta pielgrzymi muszą nie tylko mieć co zjeść, lecz także gdzie spać. Kościół w Rzymie i w okolicach posiada 10 tysięcy łóżek hotelowych. Roczny dochód? 700 mln euro. Nieruchomości to podstawa potęgi ekonomicznej Kościoła. Jest ich tak dużo, że są właściwie niepoliczalne. Dość powiedzieć, że na świecie jest około 220 tysięcy parafii. I praktycznie każda ma jakąś własność.

Papież jest być może największym właścicielem nieruchomości na świecie. Parę lat temu dziennikarze brytyjskiego „Guardiana” próbowali ustalić, do kogo należy kilka budynków w najbardziej reprezentacyjnej części Londynu. Trop prowadził do szwajcarskiej firmy zarządzającej nieruchomościami Profima SA. Okazało się, że ta oficjalnie samodzielna spółka tak naprawdę jest całkowicie zależna od Watykanu. I posiada aktywa nie tylko w Londynie, lecz także w Paryżu czy w Szwajcarii.

Profima SA nie była obca Brytyjczykom. Została utworzona, by inwestować pieniądze otrzymane przez Mussoliniego. W archiwach brytyjskich zachowały się raporty ostrzegające, że jej działalność jest niezgodna z interesami Londynu. Niemniej teraz wartość jej posiadłości to około 500 milionów funtów.

Fot.: Photoshot / PAP

Kościół katolicki to jednak instytucja globalna i jego przedstawiciele mają różne pomysły na budowanie swojej potęgi. Ciekawym przykładem jest tu zwłaszcza Słowenia. Tamtejszy Kościół w pewnym momencie wszedł nawet w posiadanie kanału porno. Ale po kolei.

Kiedy upadła Jugosławia, Kościół w Słowenii uznał, że to świetny czas, by zacząć budowę Słowenii. W Jugosławii dominującą nacją byli prawosławni Serbowie, co stało w sprzeczności z mającą katolicką (niecałe 60 proc.) większość Słowenią. Zaczęło się od słoweńskiej prywatyzacji, która w 20 proc. odbywała się przez certyfikaty własności, w których posiadanie mogli wejść obywatele. Kościół zaczął apelować do wiernych o przekazywanie certyfikatów. Owieczki posłuchały. Niektóre z oddawanych dokumentów warte były 3 tys. euro.

Prym wiodła archidiecezja w Mariborze. Hierarchowie potrzebowali pieniędzy na budowę szkół katolickich. Wyobrażali sobie, że w ten sposób wychowają nową elitę kraju, podatną na wpływy Kościoła. Dlatego pozyskiwane certyfikaty zaczęto spieniężać i inwestować. Kupowano państwowe zakłady, między innymi w przemyśle chemicznym, papierniczym i telekomunikacyjnym. Właśnie przez ten ostatni biskupi z Mariboru stali się większościowymi udziałowcami kanału telewizyjnego z pornografią – bo przejęli firmę telekomunikacyjną, do której należał program dla dorosłych.

A jak ma się sprawa w Polsce? Krótko mówiąc – tak, jak wszędzie. Czyli mocno nieprzejrzyście.

Zresztą wkrótce maleńka Słowenia przestała Kościołowi wystarczać. Słoweńscy biskupi stworzyli dwa fundusze inwestycyjne o uroczych nazwach Dzwon 1 i Dzwon 2. Za ich pomocą weszli w posiadanie m.in. portu w Chorwacji czy jatki w Argentynie. Nie brzydzili się także inwestycjami w energetyce. Celem bowiem nie było już tylko budowanie systemu edukacyjnego, ale uzyskanie takiej pozycji gospodarczej, aby uzyskać realny wpływ na decyzje rządu. Wszystko skończyło się wraz ze światowym kryzysem finansowym. Okazało się wówczas, że polityka słoweńskich biskupów, choć agresywna, była oparta na bardzo kruchych podstawach. Długoterminowe inwestycje finansowano pożyczkami krótkoterminowymi. Kiedy tylko zaczęły się kłopoty banków, cała konstrukcja runęła jak domek z kart.

Watykan o działalności Kościoła w Słowenii dowiedział się w roku 2007, kiedy dotarła do niego prośba z Mariboru o wzięcie kredytu ratunkowego na 5 milionów euro. Kiedy postanowiono przyjrzeć się sprawie bliżej, okazało się, że słoweńscy purpuraci roztrwonili 800 milionów euro. Za inwestycjami na całym świecie wartymi setki milionów euro stał ksiądz Mirko Krašovec. Nie miał żadnego doświadczenia w działaniach na rynkach finansowych poza tym, że był... skarbnikiem diecezji. Czemu to jemu powierzono tak ogromną odpowiedzialność? Bo wprawdzie rekinem finansjery nie był, ale gwarantował coś o wiele cenniejszego – dyskrecję.

Fot.: Eric Vandeville/ABACAPRESS.COM / PAP

To, co nie udało się zbudować słoweńskim hierarchom, od dawna udaje się za to w Ameryce. Tamtejszy Kościół to finansowa potęga. Jeśli traktować go jako normalną firmę, to ze swoim majątkiem znalazłby się wśród czołowych amerykańskich korporacji, gdzieś między General Motors i Apple.

Może zresztą dlatego tak stosunkowo dużo wiadomo o pieniądzach tamtejszego Kościoła, gdyż jest on tam mniej zakorzeniony niż w Europie i za oceanem jest większy nacisk na transparentność w przestrzeni publicznej.

Moc finansowa Kościoła katolickiego w USA jest o tyle zaskakująca, że tylko co piąty Amerykanin jest katolikiem. Ale to właśnie tam, a dokładniej w Chicago, znajduje się (oficjalnie) najbogatsza archidiecezja na świecie. Jej aktywa to ponad 3 mld dolarów. Jak udało się zgromadzić taką zawrotną sumę?

Oczywiście największe pieniądze znajdują się nie w samym Kościele, ale w powiązanych z nim biznesach. O szacunki wydatków podmiotów związanych z Kościołem pokusił się w 2010 r. „Economist”. Wyszło mu, że ich roczne wydatki sięgają 170 miliardów dolarów. Większość z nich – prawie 60 proc. – to efekt działalności niezwykle dochodowego w Stanach biznesu usług medycznych (w Ameryce nie ma powszechnych ubezpieczeń zdrowotnych), a konkretnie katolickich lecznic. Przy tak kolosalnych pieniądzach nawet największe na świecie dochody z tacy, czyli 13 mld dolarów, wyglądają nader skromnie.

Dodajmy jeszcze, że w ciągu 20 lat, od 1994 do 2014 roku, biskupi w USA wydali 3,3 mld dol. na odszkodowania dla ofiar pedofilii wśród księży. Trudno uwierzyć, żeby boleśnie odczuli ten wydatek.

Fot.: Stefano Rellandini / Reuters

A jak ma się sprawa w Polsce? Krótko mówiąc – tak, jak wszędzie. Czyli mocno nieprzejrzyście. Przypomnijmy choćby działalność słynnej Komisji Majątkowej, która zakończyła się śledztwem prokuratorskim. Powołana była na pół roku, ale jej działalność skończyła się… po 22 latach. Kościół w tym czasie zyskał nieruchomości o wartości 5 mld zł. I jest to wartość dodana do aktywów, które już posiadał.

Nie tak dawno zaś kardynał Kazimierz Nycz stwierdził, że Kościół na swoją działalność potrzebuje 8 miliardów złotych rocznie – z tego 6 miliardów gromadzi od wiernych, a 2 od państwa. To drugie wyliczenie jest bardzo skromne. Nie obejmuje licznych zwolnień z podatków: z działalności gospodarczej, od nieruchomości, spadków czy darowizn. Swego czasu Kościół mógł też zwalniać z cła importowane samochody, ale tak wielu księży potrzebowało samochodów, że w 1998 r. państwo musiało je przywrócić.

Sam Nycz z władzą żyje bardzo dobrze. Kiedy warszawski ratusz tłumaczył zgodę na wyburzenie zabytkowego domu parafialnego i drogi krzyżowej w samym centrum Warszawy, aby na ich miejscu wybudować absurdalnie wysoki 170-metrowy wieżowiec (przez mieszkańców stolicy ochrzczony już mianem „Nycz Tower”), to stwierdził, że stało się to ze względu na specjalną prośbę kardynała Nycza.

Zobacz też: Jarosław Kaczyński wraca do pomysłu zaostrzenia prawa antyaborcyjnego

Czytaj też: Afera podsłuchowa w Watykanie. Papież został nielegalnie nagrany?