Van 2014 tot en met 2018 heeft de Belastingdienst zeker 31 miljoen euro van particulieren en ondernemers in eigen zak gestoken. In zeker 466.000 gevallen betaalde de fiscus aanmaningskosten ten onrechte niet terug. Het uiteindelijke bedrag ligt hoger, de Belastingdienst heeft namelijk nog steeds geen oplossing voor het probleem.

Dat blijkt uit interne documenten die NRC verkreeg met een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur (Wob). De Tweede Kamer is maandagmiddag per brief geïnformeerd.

Als een burger of bedrijf zijn belastingverplichtingen niet tijdig voldoet, stuurt de fiscus een kosteloze betalingsherinnering. Daarop volgt een aanmaning, waarvoor 7 tot 17 euro in rekening gebracht wordt. Is daarna nog niet betaald, dan volgt een dwangbevel dat tussen de 43 en 12.677 euro kost, afhankelijk van de hoogte van het verschuldigde bedrag.

Als de belastingaanslag wordt verlaagd of geschrapt, bijvoorbeeld vanwege een succesvol bezwaar, zouden de kosten voor aanmaning en dwangbevel moeten worden verlaagd of terugbetaald. Dat gebeurde de afgelopen jaren dus ten minste 466.000 keer niet.

Werknemers trokken aan de bel

Al sinds 2016 was bij de Belastingdienst intern bekend dat het systeem niet functioneerde. Werknemers trokken destijds aan de bel en meldden dat het terugbetalen pas gebeurde als burgers en bedrijven zich zélf meldden, in plaats van dat de Belastingdienst dat uit zichzelf deed. „Er is vervolgens niet afdoende geacteerd om deze praktijk te stoppen”, schrijven staatssecretarissen Alexandra van Huffelen (D66, Toeslagen) en Hans Vijlbrief (D66, Belastingdienst) aan de Kamer.

Lees ook: Oer-ambtenaar Menno Snel vertilde zich aan Belastingdienst

Vervolgens heeft de fiscus de Nationale Ombudsman onjuist voorgelicht over de kwestie. De Ombudsman ontving in 2018 namelijk al signalen dat de fiscus ten onrechte dwangbevelkosten niet zou terugbetalen. Toen hij de Belastingdienst ondervraagde zei de dienst dat daar geen sprake van was. Het terugbetalen zou „geborgd” zijn. Volgens Van Huffelen en Vijlbrief had de vraag van de Ombudsman „uiteraard niet op die manier beantwoord mogen worden”.

Eerlijk antwoord in concept

Uit de interne documenten blijkt dat de Belastingdienst in 2018 in conceptversies aanvankelijk wél eerlijk antwoord gaf op de hamvraag van de Ombudsman: worden de dwangbevelkosten in alle gevallen verlaagd als de belastingaanslag is verminderd? Nadat geanonimiseerde medewerkers „gesleuteld” hadden aan het bewuste antwoord, zo blijkt uit de documenten, verdween echter de passage dat sprake is van „afhankelijkheid van prioriteit en capaciteit” en „een handmatig proces”.

De Ombudsman maakte het nieuws dat hij onjuist was voorgelicht door de Belastingdienst afgelopen december bekend. Hij was daarover ingelicht door de directeur-generaal van de Belastingdienst. Het nieuws van het slecht werkende systeem zou pas in oktober 2019 de top van de fiscus hebben bereikt.

Lees ook dit interview: ‘Ik zit door de Belastingdienst diep in de schulden’

Eind november werden de inmiddels afgetreden staatssecretaris Menno Snel (Financiën, D66) en minister Wopke Hoekstra (Financiën, CDA) geïnformeerd. Onduidelijk is waarom de top niet eerder is geïnformeerd en waarom de Ombudsman onjuist is voorgelicht.

Nadat medewerkers in 2016 constateerden dat het terugbetalen van de dwangbevelkosten niet goed ging, probeerde men een automatisch systeem te ontwerpen, maar dat mislukte. Begin vorig jaar stelde de Belastingdienst zelf vast dat het systeem niet goed werkt en niet altijd aanslaat als er terugbetaald moet worden. Een goed werkend systeem is nog ver uit zicht: de probleemanalyse is nog niet afgerond, laat staan een plan van aanpak.

Correctie (2 maart 2020): Eerder stond in de tekst secretaris-generaal van de Belastingdienst. Dit klopt niet en is gewijzigd in directeur-generaal van de Belastingdienst.

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 3 maart 2020