Via de media verspreiden politici als Thierry Baudet hun boodschap over het heroveren van de instituties. Beeld Lex van Lieshout/ANP

Toen Thierry Baudet enkele jaren geleden begon aan zijn politieke opmars, kreeg hij naar eigen zeggen een opmerkelijk advies ingefluisterd door de Britse conservatieve denker John Laughland: "Thierry, doe niet als Lenin, maar als Gramsci."



Laughland, die later ook zou spreken op het eerste partijcongres van FvD, wilde daarmee aangeven dat Baudet de macht niet moest proberen te grijpen via een snelle politieke revolutie, zoals Lenin deed, maar via een lange cultuurstrijd in de media en het onderwijs - de visie van de Italiaanse marxist Antonio Gramsci (1891-1937).



Het lijkt een opvallende suggestie: Gramsci staat in conservatieve kring namelijk te boek als voorman van het 'cultuurmarxisme'. Hij zou generaties linkse denkers ertoe hebben geïnspireerd om een monopolie te vergaren in het rijk van de cultuur, de pers en de universiteiten. Een prima kandidaat dus voor het FvD-meldpunt voor 'linkse indoctrinatie'.

Toch is Laughlands advies niet verrassend. Overal in Europa gaan namelijk juist nieuwrechtse bewegingen aan de haal met Gramsci's ideeën. De echte cultuurmarxisten, zo blijkt, bevinden zich op de rechterflank. Matteo Salvini, leider van de rechtse Lega en sinds een klein jaar vicepremier van Italië, kwam er als eerste mee. In april 2016, toen Baudet zich nog druk maakte om Oekraïne, voerde Salvini campagne voor een referendum in Italië waarbij hij op Twitter expliciet Gramsci aanhaalde in kritiek op de 'onverschilligen' die niet naar de stembus gingen.



Radicaal als norm

Salvini, die in zijn tienerjaren lid was van een communistische jeugdbeweging en zijn marxistische klassiekers dus paraat heeft, leerde van Gramsci dat de macht in de samenleving niet zozeer ligt in het parlement maar vooral in de publieke ruimte, de civil society, waar een moderne leider zich via moderne media kan doen gelden. Dagelijks richt Salvini zich daarom via filmpjes live op Facebook rechtstreeks tot zijn miljoenen volgers. Op die manier heeft hij zijn radicale standpunten tot de nieuwe culturele norm gemaakt, zonder daar eerst een grote verkiezingswinst voor nodig te hebben. Het is Gramsci in een modern jasje.

Ook in Frankrijk blijkt Gramsci een inspiratiebron voor de rechterflank. Daar heeft Marion Maréchal, als jongste telg uit de familie Le Pen het gezicht van identitair rechts, het afgelopen jaar meermaals aangegeven dat ze van Gramsci leerde hoe je de macht kunt grijpen: eerst via de cultuur, daarna pas in de politiek. Om die reden heeft Maréchal een eigen onderwijsinstelling opgericht om een nieuwe rechtse elite te creëren, als alternatief voor de bestaande elite, voor de linkse 'hegemonie' zoals ze het noemt met een term ontleend aan Gramsci.



Sinds afgelopen herfst wordt in Lyon de eerste lichting studenten klaargestoomd voor de cultuurstrijd. Maréchal gaat ook in het buitenland, vooral in de Verenigde Staten, de boer op om haar gramsciaanse visie te verkondigen. Een van haar fans is Trumpfluisteraar Steve Bannon, die met zijn eigen plan voor een 'gladiatorenschool' voor rechtse politici ook in Gramsci's voetsporen probeert te treden.

In Nederland vaart FvD mee op die cultuurmarxistische golf. Het wetenschappelijk bureau van de partij, geleid door Paul Cliteur, heeft een uitgesproken doelstelling die op de website (motto in vette letters: 'de lange mars door de instituties begint hier!') breed wordt uitgemeten: het 'geleidelijk terugveroveren' van 'de instituties die het maatschappelijk opinieklimaat vormen', van scholen tot de culturele sector.



Vandaar het veelbesproken docentenmeldpunt, vandaar de terugkerende kritiek op journalisten, architecten en wetenschappers. Afgelopen weken is er vooral veel misbaar gemaakt over de vermeende fascistische wortels van Baudets cultuurkritiek, maar daar zit ook iets anders achter: het schip van de zelfbenoemde Renaissancevloot vaart onder de roodomrande vlag van het cultuurmarxisme.



Loopgravenoorlog

Wie dat schip op zijn pad treft, kan twee dingen doen. Het eerste is: vol in het tegenoffensief, je ingraven voor, zoals Gramsci het noemde, een lange 'loopgravenoorlog' in het culturele domein. Veel progressieve journalisten en wetenschappers zullen dat als de meest logische route zien, juist omdat ze dat terrein het beste kennen (in die zin is de rechtse kritiek op de linkse 'hegemonie' zeker gerechtvaardigd).

Arthur Weststeijn, ideeënhistoricus en ­universitair docent ­Italiaanse geschiedenis aan de Universiteit Utrecht. Beeld Picasa

Er is een andere optie. Kenmerkend voor nieuwrechtse politici is namelijk dat hun kritiek op de bestaande orde zich enkel richt op de culturele elite, niet op de economische status quo. Salvini en Baudet gedragen zich als lakeien van het bedrijfsleven: ze richten al hun pijlen op cultuurdragers, maar laten de multinationals en hedgefondsen ongemoeid. In zekere zin zijn ze gramsciaanser dan Gramsci zelf.



Juist in die blinde vlek voor economische verhoudingen ligt de zwakke plek van identitair rechts: vol op het orgel over de 'brokstukken van onze beschaving', maar geen oog voor concrete sociaal-economische thema's. Wie FvD de pas af wil snijden, laat het cultuurmarxisme dus lekker aan rechts en gaat terug naar de basis van de sociaaldemocratie. Doe niet als Gramsci, ook niet als Lenin, maar als onze eigen Willem Drees.



Het boek 'Alle mensen zijn intellectuelen', met notities van Antonio Gramsci uit de gevangenis (vertaald door Arthur Weststeijn) wordt morgen gepresenteerd in De Balie, met onder andere Lisa Westerveld (GroenLinks) en Gabriël van den Brink (hoogleraar Wijsbegeerte aan de VU). Aanvang 20.00 uu