17 grudnia 2019 r. mija 30-letnia rocznica ogłoszenia tzw. planu Balcerowicza, pakietu ustaw, które miały w radykalny sposób przestawić nieefektywną, komunistyczną gospodarkę Polski na zachodnie, wolnorynkowe tory. "Głębokie chirurgiczne cięcie" do dzisiaj budzi wiele kontrowersji. Forum Obywatelskiego Rozwoju Leszka Balcerowicza z tej okazji przypomina raport, w którym chce odkłamać 10 mitów polskiej transformacji.

Wybory parlamentarne 4 czerwca 1989 roku otworzyły drogę do fundamentalnych zmian ustroju Polski: w kierunku demokracji, państwa prawa i wolnorynkowej gospodarki. "Polacy, zmęczeni skrajną niewydolnością gospodarki socjalistycznej, której najbardziej widocznym przejawem były masowe kolejki, pokazali, że chcą zmiany – że chcą żyć tak, jak żyją ludzie na Zachodzie. 17 grudnia w Sejmie swój plan radykalnej przebudowy systemu gospodarczego przedstawił Leszek Balcerowicz, wicepremier i minister finansów w rządzie Tadeusza Mazowieckiego" - piszą ekonomiści Forum Obywatelskiego Rozwoju, think tanku sygnowanego nazwiskiem prof. Balcerowicza.

Mity polskiej transformacji wg FOR

Jak wskazują ekonomiści FOR, plan, który rozpoczęło przyjęcie dziesięciu ustaw i który zapowiadał późniejsze kroki (na czele z zasadniczymi zmianami ustrojowymi – prywatyzacją i liberalizacją – oraz radykalną redukcją zadłużenia zagranicznego) służył dwóm celom.

W związku z obchodami 30-lecia planu Balcerowicza FOR przypomina raport z czerwca tego roku, w którym chce odkłamać mity na temat polskiej transformacji. Oddajmy głos ekonomistom Forum:

Mit 1: po 1989 roku Polska rozwijała się słabo

Foto: Forum Obywatelskiego Rozwoju

Niektóre kraje postkomunistyczne są obecnie lepiej rozwinięte od Polski. "Dlatego niektórym wydaje się, że Polska po 1989 roku rozwijała się słabo, a na pewno słabiej od tych krajów" - piszą ekonomiści FOR.

Jednak jak tłumaczą, to, że Polska pozostaje za tymi krajami nieco w tyle, nie wynika ze słabego rozwoju w ostatnich 30 latach, lecz z tego, że w 1989 roku była krajem na tle regionu bardzo zacofanym. Polska była najbiedniejsza spośród wszystkich krajów Europy Środkowo-Wschodniej, które później weszły do Unii Europejskiej. Znajdowała się na poziomie rozwoju ówczesnej Ukrainy.

Niemal trzy dekady dynamicznego rozwoju pozwoliły Polsce przegonić Bułgarię, Rumunię, Chorwację, Łotwę i – według większości szacunków – Węgry, a także znacząco zmniejszyć dystans do regionalnych liderów: Czech i Słowenii (z ok. 55 proc. do ok. 80 proc. PKB per capita). To także najważniejszy w naszej historii okres doganiania Zachodu: Polska znacząco zmniejszyła dystans dzielący ją od krajów najwyżej rozwiniętych. Np. w 1989 roku polski PKB per capita stanowił ok. 1/4 PKB per capita w USA. Obecnie osiągnęliśmy poziom 50 proc. USA.

Mit 2: rozwój Polski nie wynika z przyjętych przez nią radykalnych reform

Foto: Forum Obywatelskiego Rozwoju

Wciąż pojawiają się głosy, że Polska powinna była wprowadzać gospodarkę rynkową stopniowo - argumentują eksperci FOR. Ich zdaniem kraje, które zdecydowały się na radykalne reformy i ich później nie odwróciły, szybko wyszły z kryzysu, w jakim znalazły się wszystkie gospodarki bloku wschodniego w wyniku dziesięcioleci dominacji państwowej własności środków produkcji i szczątkowego rynku.

Argumentem przemawiającym za podjęciem reform radykalnych, a nie stopniowych, była chęć stworzenia masy krytycznej przemian, by zapobiec w ten sposób odwróceniu reform przez grupy interesu związane z dawną elitą. Jednak nie wszystkim krajom się to udało.

Mit 3: Plan Balcerowicza wepchnął Polskę w długotrwały kryzys

Foto: Forum Obywatelskiego Rozwoju

Jak przekonują ekonomiści FOR, celem planu Balcerowicza było uwolnienie cen (by w ten sposób zlikwidować niedobory) i osiągnięcie makroekonomicznej stabilizacji przez zwalczenie hiperinflacji. "Dzięki zdecydowanym reformom kryzys w Polsce był na tle innych krajów regionu łagodny i szybko się skończył" - oceniają.

Polska była pierwszym krajem regionu, który osiągnął dodatnią stopę wzrostu i należała do krajów, które najwcześniej zapanowały nad inflacją, sprowadzając ją do poziomu poniżej 50 proc. Polska też wraz z Czechami i Słowacją należy do krajów, które jako pierwsze osiągnęły poziom PKB per capita z 1989 roku.

Mit 4: w latach 90. inwestorzy zagraniczni tylko kupowali państwowe firmy

Foto: Forum Obywatelskiego Rozwoju

Inwestycje zagraniczne budzą w Polsce wiele emocji, przez co wokół nich narosło też wiele mitów. Jak pisze FOR, w drugiej połowie lat 90., kiedy było już wiadomo, że Polska raczej nie zawróci z drogi reform rynkowych, nasz kraj stał się bardzo atrakcyjnym miejscem dla inwestorów zagranicznych.

"To bardzo dobrze, gdyż dzięki temu mogliśmy korzystać z najlepszych zachodnich wzorców. Fakt, że do Polski szerokim strumieniem napływały inwestycje zagraniczne, skłonił Mateusza Morawieckiego do wygłoszenia insynuacji, że obecnie dochody inwestorów zagranicznych to tak naprawdę zyski "kapitału z prywatyzacji, który tu tanio bardzo wykupił nasz przemysł” - przypominają słowa premiera specjaliści Forum.

"To oczywista nieprawda. W Polsce inwestorzy zagraniczni niezbyt często uczestniczyli w prywatyzacjach. Zamiast tego budowali przedsięwzięcia od podstaw (greenfieldy), nabywali zakłady od firm prywatnych lub rozwijali posiadane już przedsiębiorstwa" - tłumaczą.

Mit 5: zagraniczne koncerny drenują Polskę z kapitału

Foto: Forum Obywatelskiego Rozwoju

Według ekonomistów FOR, niektórzy politycy i publicyści wyolbrzymiają kwoty, jakie na inwestycjach w Polsce zarabiają zagraniczni inwestorzy. "Uważają, że z powodu tych kwot Polska staje się wręcz płatnikiem netto kapitału na rzecz zagranicy. Mateusz Morawiecki stwierdził nawet, że dywidendy czerpane przez kapitał zagraniczny w Polsce to ok. 100 mld zł rocznie" - wspominają.

To oczywista nieprawda. 100 mld zł to łączna kwota dochodów inwestorów zagranicznych z bezpośrednich inwestycji zagranicznych i inwestycji portfelowych. Dochody z bezpośrednich inwestycji zagranicznych wyniosły w 2017 roku ok. 70 mld zł. Kiedy jednak porównamy tę kwotę z wartością inwestycji (636 mld zł), okaże się, że stopa zwrotu nie jest wcale zawyżona – wynosi 11 proc. Ale tylko część tych dochodów inwestorzy zagraniczni wypłacili sobie w postaci dywidendy. 55 proc. swoich dochodów reinwestowali. Nie jest to przypadek odosobniony – podobnie działo się w poprzednich latach.

Mit 6: w wyniku transformacji upadł polski przemysł

Foto: Forum Obywatelskiego Rozwoju

Zdaniem ekonomistów FOR, upadek przemysłu to jeden z najpopularniejszych mitów na temat transformacji gospodarczej w Polsce. Nieraz można usłyszeć, że przecież zlikwidowano tak wiele prężnie działających zakładów przemysłowych z czasów PRL.

W rzeczywistości po 1989 roku Polska dokonała imponującej industrializacji. Od początku transformacji wartość dodana w przetwórstwie przemysłowym wzrosła w przeliczeniu na mieszkańca o niemal 900 proc. Było to możliwe dzięki dostosowaniu polskiego przemysłu do warunków rynkowych i włączeniu do globalnych łańcuchów wartości." - piszą w raporcie ekonomiści FOR.

Mit 7: przemysł w Polsce znajduje się w obcych rękach

Foto: Forum Obywatelskiego Rozwoju

Jak dodają eksperci FOR, nie wystarczy pokazać, że polski przemysł się rozwija, gdyż takie stwierdzenie – zgodne z faktami – zaraz napotyka na obiekcję, że to nie "polski przemysł”, tylko "przemysł w Polsce”.

"Polska, podobnie jak inne kraje naszego regionu, opiera swój wzrost w dużej mierze na przyjmowanych inwestycjach zagranicznych. Nie oznacza to jednak, że polskie firmy się nie rozwijają. Pamiętajmy również, że w firmach zagranicznych na terenie Polski pracują głównie Polacy.

W 2017 roku firmy kontrolowane przez kapitał zagraniczny wytworzyły 43,6 proc. wartości dodanej w przetwórstwie przemysłowym. To o 7 punktów procentowych więcej od średniej unijnej, a zarazem o 9,5 punktu procentowego mniej od średniej dla Europy Środkowo-Wschodniej.

Mit 8: w wyniku transformacji Polska stała się rynkiem zbytu dla Zachodu

Foto: Forum Obywatelskiego Rozwoju

Kolejnym mitem dla autorów raportu FOR jest stwierdzenie, że "Polska stała się rynkiem zbytu”. - Zdarza się słyszeć, że fundusze unijne to swego rodzaju łapówka za otwarcie naszego rynku na zachodnie produkty - zwracają uwagę.

W ich opinii jest to zarzut dziwaczny, bo przecież konsumpcja jest ostatecznym celem produkcji. "Po to produkujemy, by konsumować. Jeśli zatem mamy większy wybór towarów, to dla nas lepiej, a nie gorzej. Skoro tak, to nikt nie musi nam nic dodatkowo dawać, by opłacało nam się otworzyć rynek na import" - twierdzą ekonomiści.

Dodają, że aby importować, trzeba zwykle też coś eksportować – przynajmniej w długim okresie. W czasach PRL-u Polska eksportowała przetworzone produkty głównie do innych krajów Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej. Po upadku socjalizmu okazało się, że większości tych produktów – ze względu na niską jakość – nie da się sprzedać na Zachodzie. Stąd chwilowe, na początku lat 90., załamanie eksportu - tłumaczą.

Mit 9: polska transformacja została okupiona wielką liczbą ofiar

Foto: Forum Obywatelskiego Rozwoju

To jedno z najbardziej powszechnych stwierdzeń w obecnych czasach. Bardzo często słyszymy o ofiarach transformacji – pracownikach dawnych PGR-ów, zamykanych zakładów itd.

"W rzeczywistości jednak to nie ofiary transformacji, lecz zniekształceń w gospodarce, wynikających z trwającego dziesięciolecia centralnego planowania" - przekonują ekonomiści FOR i dodają:

Według Europejskiego Banku Odbudowy i Rozwoju w Polsce wzrosły dochody w każdym odsetku grup dochodowych – i to co najmniej o 40 proc. (średnia dla krajów G7). Aczkolwiek trzeba przyznać, że pomiar dochodów według różnych grup jest dość trudnym zadaniem. Jednak nawet według o wiele bardziej zachowawczych szacunków Bukowskiego i Novokmeta po 1989 roku wzrosły dochody w 96 grupach centylowych.

"Prawdą jest, że po 1989 roku wzrosły oficjalnie mierzone nierówności dochodowe, chociaż lepszym określeniem byłoby, że owe nierówności zostały ujawnione. W PRL-u o konsumpcji decydowała nie tyle płaca, jaką pracownik zarabiał, co jego przywileje i dojścia: do konsumów (sklepów przy komitetach PZPR) czy czarnorynkowych sprzedawców. Wielkość indywidualnej konsumpcji ograniczał też system kartkowy. Dzięki reformom rynkowym ludzie mogą swobodnie dysponować swoimi dochodami, w wyniku czego pomiar nierówności dochodowych nabrał jakiegokolwiek sensu" - uważają specjaliści Forum.

WARTO WIEDZIEĆ: