Dwa lata temu gdyński Festiwal Filmów Fabularnych zlikwidował stanowisko Dyrektora Artystycznego. To był pierwszy krok otwierający drogę do oddolnego sterowania, branżowych układzików, politycznego szefowania. Oddalenie się od uznawanej na całym świecie, prestiżowej praktyki. W tym roku, w ramach kontynuacji topornej strategii – by zniwelować jakiekolwiek wątpliwości co do swoich zamiarów – organizatorzy zdecydowali się na jeszcze jeden wielce wymowny gest. Zrezygnowali z powołanej do życia w 2014 roku sekcji "Inne spojrzenie". Niekiedy polskiemu "Un certain regard" (to porównanie Wojciecha Marczewskiego z 2017 roku) towarzyszyły kontrowersje, mówiono, że "spychane" są tam tytuły, którym nie chciano dać szansy w Konkursie. Że to loża przegranych. Ale też trudno wyobrazić sobie, by bez Innego Spojrzenia w Gdyni pojawiły się "Photon" Normana Leto, "Biuro budowy pomnika" Karoliny Breguły czy wreszcie "Polskie gówno" Grzegorza Janowskiego. Sekcja co roku zapewniała ekspozycję nawet siedmiu wymykającym się kanonom tytułom. Ale w czasach podziału rzeczywistości na My i Wy, inne może oznaczać tylko Wasze. A Wasze nie jest Nasze, więc psik, huzia, sio. Swoją drogą, brak subtelności tego gestu ma wymiar wręcz komediowy.

Przypomnijmy, kto zasiada w Komitecie Organizacyjnym, który w Gdyni pociąga za sznurki. Dwóch przedstawicieli świat kultury, czyli dyrektor festiwalu Leszek Kopeć i przewodniczący rady programowej Wojciech Marczewski. Reszta to przedstawiciele instytucji organizujących wydarzenie: Radosław Śmigulski (dyrektor Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej), Jacek Bromski (prezes Stowarzyszenia Filmowców Polskich), wiceminister kultury Paweł Lewandowski, Jacek Kurski (prezes TVP), Krzysztof Olendzki (dyrektor Instytutu Adama Mickiewicza) i Rafał Wiśniewski (Narodowe Centrum Kultury) – obaj podlegający ministrowi kultury. Do tego Artur Adamski (wicedyrektor Departamentu Edukacji i Wydawnictw NBP), Agnieszka Odorowicz (b. szefowa PISF, dziś członkini zarządu Cyfrowego Polsatu), a także przedstawiciele pomorskiego samorządu i miasta Gdynia. To od ich widzimisię i agendy zależy, kto swoje filmy w Gdyni pokaże, a kto nie. Dodajmy, że TVP działa od niedawna także jako dystrybutor. Wprowadzi do kin m.in. obraz jednego z członków komitetu. Który jest jednocześnie prezesem SFP. Skomplikowane? Obejrzyjcie "Klan", inni mają gorzej.

W tym roku Komitet wyciął z listy dobre, ważne filmy. Dodał kilka średnich. Zlekceważył sugestie swojego ciała doradczego, złamał umowę. Niezadowolenie z tegorocznej decyzji zbiera coraz obfitsze żniwa. Rozmaite organizacje wyraziły niezadowolenie, prosząc o wyjaśnienia. Wysłano listy, noty. Udzielono wywiadów. Już dziś wiadomo, że ze współtworzenia Gdyni zrezygnowali wszyscy członkowie Zespołu Selekcyjnego, czyli jedynego profesjonalnego, branżowego ciała mającego wpływ na program wydarzenia. Nie chcieli uczestniczyć we współtworzeniu fikcji. Dziennikarze i co poniektórzy filmowcy rozważają bojkot wydarzenia.

Jeśli komukolwiek wydaje się, że o tym, co się u nas dzieje nikt na świecie nie mówi, jest w błędzie. Od mniej więcej roku przy okazji wszelkich branżowych wydarzeń zagraniczni koledzy znowu pytają mnie z troską "jak tam sytuacja". Pada słowo "cenzura". Wraca napięcie z 2016 roku. Po dojściu PiS do władzy w świat poszła fama (podsycana niefortunnymi wypowiedziami lokalnych decydentów) o rządzie, który chce zawłaszczyć kulturę do własnych, propagandowych celów. Pamiętam, jak znajomi dziennikarze pytali mnie, czy ich przyjazd na rozdanie Europejskich Nagród Filmowych we Wrocławiu nie będzie odebrany jako gest poparcia dla sytuacji politycznej w naszym kraju. Tłumaczyłam, zachęcałam. "Przesadzacie". Dziś nie wiem, co bym odpowiedziała zagranicznemu dziennikarzowi, zaproszonemu na 44. FFF. Może: "Przyjedź i napisz, jak jest naprawdę"?

Ludziom, którzy zadecydowali o niedopuszczeniu "Mowy ptaków" do gdyńskiego konkursu, mogę powiedzieć: strzeliliście sobie w stopę. Ten mały, niszowy, specyficzny film, dystrybuowany przez niewielką firmę, w innych warunkach pewnie przemknąłby niedostrzeżony przez szerszą publiczność. Nie oszukujmy się – ci, dla których Żuławski to nazwisko takie, jak Kowalski, stanowią większość. Był wydarzeniem dla kinomanów, fanów festiwalu Nowe Horyzonty – teraz jest na ustach wszystkich. Nieco mniej promocyjnego rozpędu przypadło innym filmom, które znalazły się w "gwarantowanej" ósemce Zespołu Selekcyjnego – "Interiorowi" Marka Lechkiego, "Supernovej" Bartosza Kruhlika (debiut) i "Żużlowi" Doroty Kędzierzawskiej. Historia tego ostatniego tytułu jest ponoć inna, miał jeszcze przez aferą wycofany z konkursu przez producentów. Ale i tu pojawiają się sprzeczne informacje.

Toporność, obcesowość i całkowity brak poczucia obciachu. Niechęć do utrzymania choćby pozorów otwartości, neutralności, demokracji. To już w kulturze taki znak czasów. Powtarza się "bananowy" scenariusz z warszawskiego Muzeum Narodowego: wtedy, zamiast po cichu wkomponować usunięcie dzieł Kozyry i Natali L.L. w "zmianę ekspozycji", trzeba było je zdjąć pierwsze. A tym samym uczynić ten gest symbolem opresji, spowodować protesty, falę memów, hasztagów, wreszcie – (tymczasowe) wycofanie się z decyzji. Jeśli "Mowa ptaków" miała okazać się szkodliwa, usunięcie jej z programu 44. Festiwalu Filmów Fabularnych w Gdyni zadziałało odwrotnie: dało filmowi siłę, zasięg i status. Za taką promocję nikt z twórców nie miałby jak zapłacić. Kawał dobrej, marketingowej, roboty.