Lang niet iedereen was het eens met de invoering van het vrouwenkiesrecht, toen het op 9 mei 1919 eindelijk zover was. Er circuleerden in die tijd tal van argumenten tegen de vrouw die zou gaan stemmen. Aletta Jacobs en Frederike Swaantje van Balen-Klaar legden ze vast in hun boek Vrouwenkiesrecht, dat zes jaar eerder, in 1913 werd gepubliceerd. Nee, de vrouw die stemt is helemaal geen goed idee, want als zij de gang naar het stembureau maakt „dan wordt zij uithuizig; zij verwaarloost dan haar kinderen en verzuimt haar huishoudelijke plichten.” Bovendien, legden de auteurs vast uit de monden van sceptici, „hebben mannen de geschiedenis gemaakt, niet de vrouwen. [...] Daarom moeten de mannen de wetten maken en de leiding in handen houden”.

Honderd jaar later is het algemeen kiesrecht net zo normaal als een werkende vrouw. Of een vrouw ging werken, was tot 1956 vaak de keuze van de man omdat tot dat jaar alle gehuwde vrouwen handelingsonbekwaam werden geacht.

Om het honderdjarig bestaan van het vrouwenkiesrecht te vieren – mijlpaal in de emancipatie – ging NRC op zoek naar levende pionierende vrouwen. Welke vrouwen zijn of waren de eersten in hun vakgebied? En hoe is hen dat bevallen? We vroegen het aan beroepsorganisaties, en Atria, Kennisinstituut voor Emancipatie en Vrouwengeschiedenis, dook voor ons in hun archieven. We presenteren honderd vrouwen, wier wapenfeiten we met u delen.

Lees ook: hoe de vrouw er nu voor staat op de arbeidsmarkt

Vijftien van die pioniers interviewden we. Hoewel geen van hen klaagt, liepen ze tegen vooroordelen aan die in sommige gevallen doen denken aan de argumenten tegen het kiesrecht van honderd jaar geleden. Zowel de eerste bankdirecteur (1989) Ada van der Veer als de eerste voorzitter van een beursgenoteerd bedrijf (1986) Sylvia Tóth zag dat mannen hen anders benaderden. „Je merkte dat iedereen achterover ging leunen: wat heeft dat dametje eigenlijk te vertellen”, vertelt Van der Veer.

Tegen de eerste gezagvoerder van een verkeersvliegtuig (1986) Cockie van Giessel werd gezegd dat zij, zeer onpraktisch, een rokje moest dragen in de cockpit. Haar leidinggevende dreigde te stoppen met zijn werk als zij zou gaan vliegen.

Praat mee met NRC Onderaan dit artikel kunnen abonnees reageren. Hier leest u meer over reageren op NRC.nl.

De jongste geïnterviewde is de nu 27-jarige Maroesjka Neutel, die in 2018 als eerste vrouw startte met de opleiding voor het Korps Mariniers. Neutels superieuren wisten aanvankelijk niet wat er nou moest gebeuren met haar blonde krullen. Moest ze die afscheren, zoals ze een man zouden hebben opgedragen?

De pioniers van het eerste uur hebben ook genoeg zien veranderen. Nouchka van Brakel, pionierende vrouwelijke regisseur van populaire speelfilms, droeg haar inkomsten in het begin van haar carrière linea recta over aan de babysitter. „Van mijn man, die onderwijzer was, heb ik nooit verwacht dat hij minder zou werken om voor onze dochter te zorgen.” Dat is heel erg veranderd, ziet ze als ze uit het raam van haar dijkhuisje in Amsterdam-Noord kijkt. Er fietsen continu mannen op bakfietsen voorbij. „Vrouwen hebben hun participatie opgeëist.”

Ook deze krant kent zijn anekdotes. Aspirant-journalist Lien Heyting ving in 1967 bot toen zij per brief informeerde naar een plek als leerling-journalist bij, toen nog, het Algemeen Handelsblad. De repliek: „De redactie van het Algemeen Handelsblad bestaat namelijk uitsluitend uit mannelijke journalisten, daar de hoofdredactie bezwaar heeft tegen vrouwelijke medewerksters.” Maar in dienst van de krant kwam ze – zeven jaren later: een van de eerste vrouwelijke redacteuren van NRC Handelsblad.

Correctie (06/05/2019): In een eerdere versie van dit artikel stond dat Nouchka van Brakel ‘pionierende vrouwelijke regisseur van een populaire speelfilm’ is, dit is aangepast in: ‘populaire speelfilms’. Zij heeft meerdere successen op haar naam staan.

Ambacht

Foto Annabel Oosteweeghel LIESBETH BRESSER EERSTE TIMMERVROUW Liesbeth Bresser liet zich na een studie geschiedenis omscholen tot timmervrouw. „Toen ik net zo goed werd als de rest, kwamen de conflicten.” Lees het interview Foto Annabel Oosteweeghel MARGOT REUTEN EERSTE MEESTERKOK Koks in restaurants: dat zijn mannen. En Margot Reuten. „Als je in het rijtje staat tussen die mannen, wil je er graag blijven.” Lees het interview Foto Annabel Oosteweeghel ALDITH HUNKAR EERSTE CAMERAJOURNALIST (‘CAMJO’) Aldith Hunkar (56) was de eerste ‘camjo’ van Nederland. Met camera en laptop reisde ze over de wereld om het nieuws te verslaan. Lees het interview LENI BAX Leni Bax uit Weesp (geboortejaar onbekend) was de eerste vrouwelijke springmeester in de bouw. In 1983 blies zij twee schoorstenen van het voormalige Wilhelminagasthuis-terrein in Amsterdam op. AN STALPERS An Stalpers (geboortejaar onbekend) was de eerste vrouwelijke monteur met een bevoegdheid om auto’s aan een apk-keuring te onderwerpen. ADA MOLENAAR Ada Molenaar (1966) was de eerste vrouwelijke fietsenmaker. ESSE RIEKJE AGTER Esse Riekje Agter (1953) was in 1971 de eerste vrouwelijke stuurmansleerling. Ze was toen zestien. In januari van dat jaar liet de Holland-Amerika Lijn voor het eerst vrouwelijke leerlingen toe. Foto Arbeiderspers HETTY AMADE Hetty Amade (1934) was in 1956 de eerste Nederlandse vrouw met een zilveren C-brevet voor zweefvliegen. Het brevet bestaat uit drie onderdelen: een afstandsvlucht van 50 kilomter, een duurvlucht van 5 uur en een hoogtewinst van ten minste 1000 meter. HIND HAKKI Hind Hakki (1982) was in 2011 de eerste vrouwelijke mc die afstudeerde aan de Rockacademie. Foto Wikimedia Commons SASKIA SLEGERS Saskia Slegers (1962), artiestennaam Miss Djax, was in 1989 de eerste vrouwelijke platenbaas in Nederland. Foto Merlijn Doomernik CLAUDIA DE BREIJ Claudia de Breij (1975) was in 2016 de eerste vrouw die een oudejaarsconference hield. KARINA CANELLAKISI Karina Canellakisi (1981) wordt dit jaar de eerste vrouwelijke chef-dirigent van een Nederlands orkest. Op haar 18de begon ze haar opleiding aan de Curtis Institute of Music in Philadelphia. Als violiste maakte ze furore bij de Berliner Philharmoniker. Foto Ringel Goslinga NOUCHKA VAN BRAKEL EERSTE REGISSEUR Nouchka van Brakel (78) was de eerste vrouw die met bioscoopfilms een groot publiek bereikte. Lees het interview Foto Sijthof Pers BEA DEN HAAN Bea den Haan (geboortejaar onbekend) was in 1995 de eerste vrouw bij de wegenwacht van de ANWB. „Sinds 1 februari versterkt zij het korps van de ruim 700 wegenwachten”, schrijft tijdschrift De Kampioen datzelfde jaar. „Niks bijzonders”, vind Bea zelf. „Toch kijken sommige klanten er vreemd van op. Want kan zo’n meisje dat zware werk wel doen? En krijgt ze het niet koud?” NELLIE VAN DER HOEK Nellie van der Hoek (geboortejaar onbekend) was in 1972 het eerste meisje op de Rijks Hogere Landbouw Technologische School in Bolsward. „Ik kreeg veel aandacht en het had gekke praktische gevolgen”, vertelt ze aan een journalist van de Universiteit van Wageningen. „Zo moest ik gebruik maken van de docententoiletten en kreeg ik zonder meer vrijstelling voor gymnastiek, maar verder werd ik gewoon behandeld.” In 1976 meldden zich zes meisjes tegelijk aan.

Openbaar bestuur

Foto Annabel Oosteweeghel JOYCE SYLVESTER EERSTE ‘SURINAAMSE’ BURGEMEESTER Joyce Sylvester (53) was in 2008 de eerste vrouwelijke burgemeester met een Surinaamse achtergrond. Lees het interview Foto Annabel Oosteweeghel JACQUELINE BIESHEUVEL-VERMEIJDEN EERSTE GRIFFIER VAN DE TWEEDE KAMER Jacqueline Biesheuvel-Vermeijden (69) was de eerste vrouwelijke griffier van de Tweede Kamer. Drie jaar geleden ging ze met pensioen. Lees het interview Foto Hans Kouwenhoven/ANP YVONNE TIMMERMAN-BUCK Yvonne Timmerman-Buck (1956) werd in 2003 de eerste vrouwelijke voorzitter van de Eerste Kamer. Op 8 juni 1999 was ze voor het CDA senator geworden. Twee jaar later werd ze voorzitter van haar fractie in de Senaat. Foto Erik van ’t Woud/ANP TINEKE HUIZINGA Tineke Huizinga (1960) was in 2001 de eerste vrouw op de kandidatenlijst van de ChristenUnie voor de Tweede Kamer. In 2002 werd ze het eerste vrouwelijke Kamerlid voor de partij. Foto Robert Vos/ANP PHILOMENA BIJLHOUT Philomena Bijlhout(1957) was in 2002 één dag staatssecretaris emancipatie- en gezinszaken voor de Lijst Pim Fortuyn. Ze was de eerste vrouwelijke bewindspersoon met een Surinaamse achtergrond. Foto Rick Nederstigt/ANP KARIEN VAN GENNIP Karien van Gennip (1968) was in 2004 het eerste lid van de regering dat zwangerschapsverlof nam. Ze was toen staatssecretaris van Economische Zaken. Daarvoor traden vrouwen uit hun functie als ze in verwachting waren. Van Gennip was ook de eerste bewindsvrouw in functie die een kind kreeg. Foto Remko de Waal/ANP ANNEMARIE JORRITSMA Annemarie Jorritsma (1950) was van 1998 tot 2002 de eerste vrouwelijke vice-premier, samen met Els Borst (1932-2014). Foto Valerie Kuypers/ANP ELLA VOGELAAR Ella Vogelaar was de eerste vrouwelijke voorzitter van onderwijsbond ABOP. Zij was de tweede vrouwelijke vicevoorzitter van de FNV. Karin Adelmund de eerste. Foto Jerry Lampen/ANP WINNIE SORGDRAGER Winnie Sorgdrager(1948) was in 1991 de eerste vrouwelijke procureur-generaal van Nederland. In ’94 werd ze als eerste vrouw minister van Justitie. Fotocollectie Anefo LIEN VOS Lien Vos(1931) was van 1981 tot 1992 de eerste vrouwelijke burgemeester van een grote stad: Utrecht. „Na een gewenningsperiode heeft de plaatselijke politiek waardering gekregen voor haar informele aanpak”, schreef NRC over Vos bij haar vertrek. Fotocollectie Anefo JELTIEN KRAAIJEVELD Jeltien Kraaijveld (1932), Kamerlid voor het CDA en de ARP, was van 1977 tot 1981 de eerste staatssecretaris van Emancipatie in het kabinet-Van Agt I. Foto ANP HELEN DE MAAT Helen den Maat(1942) was in 1991 de eerste vrouwelijke secretaris-generaal in Nederland (1991), op het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. JELTJE VAN NIEUWENHOVEN Jeltje van Nieuwenhoven (1943) was van 1998 tot 2002 de eerste vrouwelijke voorzitter van de Tweede Kamer. In 2002 was ze de eerste vrouwelijke fractievoorzitter van de PvdA. LIESBETH VAN DER POL Liesbeth van der Pol(1959) was de eerste vrouwelijke Rijksbouwmeester. Op 15 augustus 2008 volgde ze Mels Crouwel op. Vanwege spanningen rondom de verbouwen van het Binnenhof is ze eerder dit jaar gestopt. Foto ANP RENéE JONES Renée Jones (1952) was van 2012 tot 2016 de eerste vrouwelijke secretaris-generaal van het ministerie van Buitenlandse Zaken. In 2000 was ze al de eerste vrouwelijke ambassadeur Mensenrechten van het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Sinds september 2016 is ze de eerste vrouw die ambassadeur is in Moskou. Foto Marco de Swart/ANP LILIAN JANSE Lilian Janse(1973) werd in 2013 de eerste vrouwelijke SGP-volksvertegenwoordiger. Een rechterlijke uitspraak dwong de Staatkundig Gereformeerde Partij het politieke ambt ook voor vrouwen open te stellen. Dat gaat nog niet van harte, heeft Lilian Janse gemerkt. „Veel mensen zijn er nog niet aan toe’’ zegt ze in een interview met NRC uit 2013. „Het heeft tijd nodig.” Foto ANP JEANINE HENNIS-PLASSCHAERT Jeanine Hennis-Plasschaert (1973) was van 2012 tot oktober 2017 de eerste vrouwelijke minister van Defensie in Nederland. Ze trad af vanwege een ongeluk met een mortier tijdens een militaire oefening in Mali. Foto Inge van Mill/ANP NEELIE KROES Neelie Kroes(1941) was de eerste Eurocommissaris namens Nederland, van 2004 tot 2014. COBY ZANDBERGEN Coby Zandbergen(1955) werd in 2018 de eerste vrouwelijke kamerheer. Een kamerheer vertegenwoordigt de koninklijke familie en is hun aanspreekpunt in de provincie. Elke provincie heeft er een. De erefunctie ging tot nu toe voornamelijk naar adellijke heren.

Bedrijfsleven

Foto Annabel Oosteweeghel FAMILE ARSLAN EERSTE NEDERLANDSE ADVOCAAT MET HOOFDDOEK Famile Arslan (48) runt een advocatenkantoor in de Haagse Schilderswijk. „De Turkse Bénédicte Ficq zal ik nooit worden.” Lees het interview. Foto Annabel Oosteweeghel BIRGIT DONKER EERSTE HOOFDREDACTEUR Birgit Donker werd in 2006 als eerste vrouw benoemd tot hoofdredacteur van een landelijke krant. Lees het interview Foto Annabel Oosteweeghel SYLVIA TÓTH EERSTE VOORZITTER BEURSGENOTEERD BEDRIJF Sylvia Tóth (75) was in 1986 de eerste vrouwelijke voorzitter van een beursgenoteerd bedrijf. Ze woont in Monaco, New York en Den Haag, en besteedt een groot deel van haar tijd aan haar Charity Foundation, die onder meer een diagnosecentrum voor kinderen met complexe neurologische aandoeningen financiert. Lees het interview Foto Annabel Oosteweeghel LOIZA LAMERS EERSTE TRANSGENDER HOLLAND’S NEXT TOP MODEL Loiza Lamers (24) won in 2015 als eerste transvrouw Holland’s Next Top Model. Lees het interview Foto Annabel Oosteweeghel ADA VAN DER VEER EERSTE BANKDIRECTEUR Ada van der Veer (59) was in 1989 de eerste vrouwelijke bankdirecteur in Nederland – en met haar 29 jaar ook meteen de jongste ooit. Lees het interview AKKIE BOSMA Akkie Bosma(1945) was in 1972 de eerste bedrijfscontactvrouw. Dat is een ambtenaar die contact onderhoudt met het bedrijfsleven. ELS UNGER Els Unger(1958) werd op 1 juli 2005 benoemd tot eerste vrouwelijke algemeen deken van de Nederlandse Orde van Advocaten. ANNEKE OUSHOORN Anneke Oushoorn(1947) was in 1976 de eerste vrouwelijke croupier bij Holland Casino in Zandvoort. ADA RIETBERG Ada Rietberg (1936) was de eerste vrouwelijke assurantiemakelaar met een eigen kantoor. Fotocollectie Anefo CARLA TIJHOF Carla Tijhof (1957) was in 1975 de eerste vrouw aan de Amsterdamse beurs, samen met Ine Pieters en Els Wouters. Toen ze voor het eerst op de beurs kwamen, werden er liedjes gezongen met teksten als „O, wat ben je mooi”, en „Je mag er alleen maar naar kijken”. Foto Martijn Beekman/ANP JOANNE KELLERMANN Joanne Kellerman (1960) was in 2007 het eerste vrouwelijke directielid van De Nederlandsche Bank. Foto Roger Cremers AGNES JONGERIUS Agnes Jongerius (1960) was van 2005 tot 2012 de eerste vrouwelijke voorzitter van de FNV. Nu is ze lid van het Europees Parlement voor de PvdA. Foto Sander Koning/ANP HERNA VERHAGEN Herna Verhagen(1966) was in 2012 de eerste vrouw aan het hoofd van PostNL en van een AEX-bedrijf. Foto Lex van Lieshout/ANP MARIT VAN EGMOND Marit van Egmond (1973) werd in februari 2019 de eerste vrouwelijke directeur van Albert Heijn. Eerder was ze er directeur commercie, daarvoor onder meer directeur van Gall & Gall. LIEN HEYTING Lien Heyting (1948) was in ’74 een van de eerste vrouwelijke redacteuren die werd aangenomen bij NRC Handelsblad. MIEKE VAN DER SLUIJS Mieke van der Sluijs (1945) werd in 1986 de eerste vrouwelijke directeur van een huis van bewaring voor mannelijke gedetineerden. „De departementsleiding had me in die tijd te verstaan gegeven dat er van me werd verwacht dat ik eens zou solliciteren op een directeursfunctie”, zegt zij in een interview met koepelorganisatie de Nederlandse Vrouwen Raad. „Ik blaakte niet van zelfvertrouwen, hoewel ik wel dacht dat ik net zo’n goede directeur zou kunnen zijn als de mannelijke collega’s om me heen, zo niet een betere.” MAARTJE BOUDELING Maartje Boudeling (1939) was in 1978 de eerste vrouwelijke chef-kok met een Michelinster. Ze werkte als kapster, maar ging na haar huwelijk met Kees Boudeling aan de slag in het familierestaurant van haar echtgenoot. Daarna liet zij zich omscholen. EUGÈNIE HERLAAR Eugènie Herlaar (1939) was in 1965 de eerste vrouwelijke nieuwslezer van de NOS. Ze moest uit vaste dienst toen ze een kind kreeg. Na de geboorte van haar tweede kind stopte ze helemaal met het presenteren van het journalen. Foto Sander Koning/ANP Kippa TINEKE DE NOOIJ Tineke de Nooij (1941) was de eerste vrouwelijke diskjockey. Op jonge leeftijd begon ze met een buurjongen een radiostation waar drie andere huizen op waren aangesloten. DARJA DE CALUWE Darja de Caluwe (geboortejaar onbekend) werd in 2004 de eerste vrouwelijke stadsomroeper van Nederland. Een stadsomroeper verkondigde vroeger, toen er nog geen kranten waren, het nieuws. Er zijn in Nederland nog 26 stads- en dorpsomroepers actief. ERNA KORTLANG ERNA KORTLANG (1962) is de eerste vrouwelijke voorzitter van de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie. HETTY SCHOUTE Hetty Schoute(1940) ging in 1966 naar Vietnam om voor Nederlandse media over de oorlog te berichten. In 1971 stopte ze met haar werk als oorlogscorrespondente en vertrok naar de VS. Later kwam ze terug en werkte ze als redacteur voor de Legerkoerier, een tijdschrift van het Ministerie van Defensie. Foto Annabel Oosteweeghel COCKIE VAN GIESSEL EERSTE GEZAGVOERDER Cockie van Giessel (68) werd in 1989 de eerste vrouwelijke gezagvoerder. Lees het interview

Religie

Foto ANP INEKE BAKKER Ineke Bakker (1953) was in 1995 de eerste vrouwelijke secretaris van de Raad van Kerken. Ze noemt zichzelf dat jaar in de Volkskrant een „feministisch theologe” en ziet haar benoeming „toch ook een beetje als een erkenning voor het streven van al die honderdduizenden vrouwen naar meer invloed en zeggingsmacht, ook in de vaak door mannen gedomineerde kerken”. THEA BARNARD Thea Barnard (geboortejaar onbekend) werd in 1968 de eerste vrouwelijke predikant in de Nederlandse Hervormde Kerk. Dat een vrouw op de kansel niet vanzelfsprekend was, werd door een jongetje van een jaar of zes verwoord, vertelde ze vorig jaar aan de EO: „‘Het is vandaag de Here God niet, het is maar een juffrouw’, zei hij tegen zijn vader.” ALINE BARNHOORN Aline Barnhoorn (1955) was in 1994 de eerste vrouwelijke luchtmachtpredikant. Ze begon „in de tijd dat je moest uitleggen waarom een vrouw niet in haar billen geknepen wilde worden bij het kopieerapparaat’’, zei ze tegen de Nederlandse Vrouwen Raad. NETTY DE JONG-DORLAND Netty de Jong-Dorland (1952) was de eerste vrouwelijke predikant van de Domkerk in Utrecht. Begin 2019 nam ze na 12 jaar afscheid. MONIQUE FRANK Monique Frank (1945) was tot 2009 ambassadeur bij de Heilige Stoel in het Vaticaan. De Heilige Stoel kan worden beschouwd als het centrale bestuursorgaan van de Katholieke Kerk. ANNEMIEKE DUURKOOP Annemieke Duurkoop (1950) werd in 2010 de eerste vrouwelijke plebaan, pastoor van een parochiegemeenschap bij een kathedraal. Foto ANP GRETE VERHEY-DE JAGER Grete Verhey-De Jager (1952) was in 1999 de eerste vrouwelijke priester. Op een dag kwam ze erachter dat er alleen maar mannen op het altaar stonden, zegt ze op de website Catharijne Verhalen van het Utrechtse museum Catharijne Convent. „Dat deed heel veel pijn. [...] En het heeft me wel extra gemotiveerd.” IETSKE JANSSEN Ietske Janssen(1922) was in 1959 de eerste vrouwelijke hervormde predikant. LEYLA CAKIR Leyla Cakir(1978) werd in 2002 voorzitter van de ISN Ihlas moskee in Sittard-Geleen. Ze was de eerste vrouwelijke moskeevoorzitter. „Wat maakt het uit of je man of vrouw bent?” zei ze in 2004 tegen NRC. „Voor mij telt dat ik iets wil betekenen voor de Turkse gemeenschap.” Foto Juan Vrijdag/ANP ELISA KLAPHECK Elisa Klapheck (1962) was in 2005 de eerste vrouwelijke rabbijn in Nederland. In een interview met de Nederlandse Vrouwenraad, zei ze: „De eerste keer dat ik de talliet – het Joodse gebedskleed – droeg, voelde ik me een travestiet, een vrouw in mannenkleren.”

Veiligheid

Foto Annabel Oosteweeghel MAROESJKA NEUTEL EERSTE MARINIER-IN-OPLEIDING Maroesjka Neutel werd de eerste vrouw die het schopte tot de opleiding voor het Korps Mariniers. „Ik kan nog steeds niet begrijpen dat er geen andere vrouwen zijn.” Lees het interview Foto NIMH MANJA BLOK Manja Blok (1964) was in 1991 de eerste vrouwelijke F16-piloot ter wereld. Ze stopte bij de Luchtmacht toen ze zwanger was van haar eerste kind en werkt nu als gezagvoerder bij Transavia. Foto NIMH NELLY SPEERSTRA Nelly Speerstra (1963) begon in 1985 als eerste vrouw aan de opleiding tot gevechtsvlieger bij de Luchtmacht Screenshot Youtube MARIETTE CHRISTOPHE Mariette Christophe(1943) was een van de eerste vijf vrouwen aan de opleiding tot politieofficier aan de Politieacademie te Apeldoorn. In 2011 kreeg ze een award voor haar bijdrage aan de aanpak van huiselijk geweld. CORRIE VAN DER HAVEN Corrie van der Haven(1937) was in 1972 het eerste vrouwelijke bemanningslid van een reddingsboot. Daarna volgden anderen haar voorbeeld. ANJA BRINK Anja Brink(1960) was in 200 de eerste vrouwelijke hoofdcommissaris van de politie. Foto Rob Keeris/ANP LEANNE VAN DEN HOEK Leanne van den Hoek (1958) was in 2001 de eerste vrouwelijke bataljonscommandant. In 2005 was ze de eerste vrouwelijke generaal in Nederland. INGRID SCHÄFER Ingrid Schäfer (1976) is de eerste vrouwelijke politiechef van Limburg. HASEENA BIBI BAKHTALI Haseena Bibi Bakhtali (1960) was in 1987 de eerste politievrouw met een niet-westerse achtergrond in de regio Utrecht. „Hoewel ik tijdens de surveillance regelmatig ongegeneerd van top tot teen werd bekeken, alsof ik een alien was, heb ik in mijn politieoptreden nooit bijzondere problemen ondervonden”, zegt ze in een interview met de Nederlandse Vrouwen Raad. „Het accepteren van mijn autoriteit verliep vrij soepel.” Foto Gerben van Es/ANP/Defensie JEANETTE MORANG Jeanette Morang(1965) is de eerste vrouwelijke fregatcommandant in de Koninklijke Marine. MADELEIN SPIT Madelein Spit (1960) was in 2007 de eerste vrouwelijke generaal binnen de Luchtmacht. Ze was ook de eerste vrouwelijke kolonel bij de Luchtmacht.

Onderwijs

Foto Annabel Oosteweeghel JOZIEN HOLM EERSTE HOOGLERAAR GYNAECOLOGIE Jozien Holm moest beloven tijdens haar opleiding tot gynaecoloog niet zwanger te raken. Toen vond ze dat normaal. „Met de blik van nu is het barbaars.” Lees het interview MARIA KERKHOF Maria Kerkhof (1947) was in 1971 de eerste vrouwelijke pedel. Volgens het Utrechtste Universiteitsblad was ze daarvoor zes jaar verkoopster in een juwelierszaak. Voor zover bekend was ze de enige vrouwelijke sollicitant. Haar motivatie was dat er geen enkele reden was „waarom dit werk uitsluitend door mannen gedaan zou moeten worden”. Een pedel zorgt ervoor dat ceremoniële zaken worden geregeld. ANNEMIEK RICHTERS Annemiek Richters (1945) was in 1995 de eerste (vrouwelijke) buitengewoon hoogleraar Vrouwengezondheidszorg. In 2010 werd ze voor haar werkzaamheden benoemd tot Officier in de Orde van Oranje-Nassau. HELGA GSTÖTTNER Helga Gstöttner (geboortejaar onbekend) was de eerste vlieginstructrice in Nederland. Foto Koen Suyk/ANP JACQUELINE CRAMER Jacqueline Cramer begon in 2005 in deeltijd als de eerste vrouwelijke hoogleraar aan de faculteit Geowetenschappen in Utrecht in lange tijd. De allereerste vrouwelijke hoogleraar aan die faculteit was de inmiddels overleden Jacoba Hol (in 1945 hoogleraar Fysische Geografie). Foto Evert Elzinga/ANP DYMPH VAN DEN BOOM Dymph van den Boom (1951) was in 2007 de eerste vrouwelijke rector magnificus van een Nederlandse universiteit, de UvA. Ze studeerde psychologie en heeft publicaties op haar naam over onder meer ontwikkelingspsychologie. Ze werkte aan universiteiten in de VS en aan de Universiteit Leiden. Foto Novum RegioFoto KETE KERVEZEE Kete Kervezee (1948) was in 2001 de eerste vrouwelijke inspecteur-generaal van het onderwijs. Ze bekleedde die functie tot 2007. HELMA VAN LIEROP-DEBRAUER Helma van Lierop-Debrauer (1955) werd in 1999 de eerste bijzonder hoogleraar kinder- en jeugdliteratuur op de Annie M.G. Schmidtleerstoel aan de Faculteit Letteren in Leiden. GEMMA KENTER Gemma Kenter werd in 2006 de eerste vrouwelijke hoogleraar gynaecologische oncologie. In 2008 werd ze binnen het Leids Universitair Medisch Centrum de eerste vrouwelijk opleider in een klinisch specialisme. XANDRA VAN RHEE Xandra van Rhee werd in 1974 de eerste praeses van studentenvereniging LSV Minerva. Ze was toen 22.

Sport

Foto Annabel Oosteweeghel KATJA STAARTJES EERSTE OP TOP MOUNT EVEREST Katja Staartjes (56) bereikte als eerste Nederlandse vrouw de top van de Mount Everest, in 1999. Lees het interview SJOUKJE DE JONG Sjoukje de Jong (1972) was de eerste vrouwelijke assistent-scheidsrechter voetbal. De mannen ontvingen haar niet met open armen, zei ze in een op de voetbalwebsite tweenul.nl. „De meesten vonden het maar raar. Ik moest me ook extra bewijzen. Maar hoe hoger je komt, hoe minder de argwaan.” LIEKE MARTENS Lieke Martens (1992) was in 2017 de eerste Nederlandse die door de FIFA werd verkozen tot beste voetbalster ter wereld. Ze werd dat jaar Europees Kampioen met Oranje, speelster van het toernooi en, ook als eerste Nederlandse ooit, door de UEFA gekozen als Europees voetbalster van het jaar. Foto Merlijn Doomernik VERA PAUW Vera Pauw(1963) was van 2004 tot 2010 de eerste vrouwelijke bondscoach van het nationale vrouwenvoetbalelftal voor de KNVB. ASTRID SCHOP Astrid Schop (1965) was in 1991 de eerste Nederlandse die de Tour Féminin, de Tour de France voor vrouwen, won. Dat was een jaar vóór de veel bekendere Leontien van Moorsel de wielerwedstrijd voor het eerst won. Foto Jerry Lampen/ANP LAURA DEKKER Laura Dekker (1995) is de jongste zeilster die solo rond de wereld zeilde. Op 21 januari 2012 bereikte ze op een leeftijd van 16 jaar, 4 maanden en 1 dag de haven van Sint Maarten. ANNELIES KNOPPERS Annelies Knoppers (1946) werd in 1994 de eerste vrouwelijke (bijzonder) hoogleraar pedagogiek en didactiek van de lichamelijke opvoeding en de sport. Fotocollectie Anefo LIANE ENGEMAN Liane Engeman (1947) is de eerste Nederlandse vrouw die professioneel autocoureur werd. Tussen 1965 en 1973 racete ze op internationaal niveau. Haar vader was eigenaar van een taxibedrijf en leerde haar autorijden. Foto ANP CARINA BENNINGA Carina Benninga (1962) was in 1992 de eerste Nederlandse sportvrouw die de vlag mocht dragen tijdens de olympische openingsceremonie. Ze maakte van 1982 tot 1992 deel uit van de Nederlandse hockeyploeg. Ze combineerde de topsport met een studie rechten. EMILIE GALE en ANICE DAS Emilie Gale (1981) en Anice Das (1985) waren de eerste zwarte schaatsters in Nederland. „In het begin keken mensen raar op”, zei Das in 2004 tegen NRC. „Ze zeiden dat ik zo mooi over het ijs danste, omdat zwarten dat goed kunnen. Of dat ik zo mooi afstak tegen het ijs.” Foto Jerry Lampen/ANP MARJOLEIN VAN UNEN Marjolein van Unen (1962) was de eerste Nederlandse topjudoka en de eerste Nederlandse vrouw als bondscoach, bij judo. „Natuurlijk zijn er tegenstanders”, schreef NRC in 1997 bij haar aanstelling. „Een strakke mannenhand zal zonder twijfel voordelen hebben”, zegt van Unen in dat interview. „Maar misschien schrikt die vrouwen wel af. Ik geloof dat vrouwen eerder bij een vrouw te rade gaan bij problemen dan bij een man. Die intimiteit is er onder vrouwen meer.”

Van de eerste vrouwelijke fietsenmaker tot de eerste vrouwelijke platenbaas.Van de eerste vrouw die Kamerlid werd voor de ChristenUnie tot de eerste Eurocommissaris namens Nederland.Van de eerste vrouwelijke croupier van Nederland tot de eerste vrouwelijke chef-kok met een Michelinster.Van de eerste vrouwelijke rabbijn van Nederland tot de eerste vrouwelijke priester.Van de eerste politievrouw met een niet-westerse achtergrond tot de eerste vrouwelijke fregatcommandant van de Marine.Van de eerste vrouwelijke inspecteur-generaal van het onderwijs tot de eerste praeses van studentenvereniging Minerva.Van de eerste Nederlandse vrouw die wereldvoetbalster van het jaar werd tot de eerste zeilster die solo rond de wereld reisde.

Voor deze lijst met nog levende ‘eersten’ was het Atria kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis de belangrijkste bron, aangevuld met het geheugen van NRC-redacteuren.

Correctie (07/05/2019): In een eerdere versie van deze tekst stond dat Jacqueline Cramer de eerste vrouwelijke hoogleraar aan de faculteit Gewetenschappen in Utrecht was.

Correctie (07/05/2019): In een eerdere versie van deze tekst stond dat Ella Vogelaar de eerste vicevoorzitter van de FNV was.

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 4 mei 2019