Nederland is een democratie omdat artikel 68 van de Grondwet zegt dat ministers en staatssecretarissen verplicht zijn om elk Tweede Kamerlid de inlichtingen te geven die zij of hij vraagt.

Een notitie van de regering uit 2002 legt klip en klaar uit hoe artikel 68 uitgevoerd moet worden: „In het licht van de mogelijkheden die de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) biedt aan ieder om kennis te nemen van documenten door middel van inzage of verstrekking van kopieën, is het ook ongerijmd aan te nemen dat aan de voorkeur van de Kamer voor deze modaliteit van informatieverstrekking op basis van artikel 68 voorbij kan worden gegaan.”

In gewone mensentaal: Kamerleden horen informatie te krijgen, ook wanneer die informatie ligt besloten in onderliggende documenten, zonder dat er een Wob-verzoek aan te pas dient te komen. Anders zou er de bizarre situatie kunnen ontstaan dat de regering documenten weigert te geven aan Kamerleden, die gewone burgers middels een Wob-verzoek wel krijgen.

Maar die bizarre situatie is er toch. Ik merkte zelf als Kamerlid dat ministeries zelfs op de meest basale vragen om informatie geen, onvolledig of tegenstrijdig antwoord geven. Kamerlid Pieter Omtzigt (CDA) heeft jarenlang moeten doorvragen voordat überhaupt werd erkend dat de Belastingdienst fout zat. En pas nadat journalisten via Wob-verzoeken informatie kregen die Omtzigt via Kamervragen niet kreeg.

Hoe kan dit? In een brief uit 2016 werd de Kamer geïnformeerd dat de notitie uit 2002 niet meer serieus wordt genomen door het kabinet Rutte: „Het valt daardoor niet uit te sluiten dat er in het kader van de Wob documenten openbaar worden gemaakt waarin informatie is opgenomen waarover de Kamer nog niet beschikt.”

Daar kwam afgelopen november nog een brief overheen. Samengevat: we gaan nog steeds helemaal niks doen aan de bizarre situatie dat burgers via Wob-verzoeken informatie krijgen die het kabinet weigert te geven aan de Tweede Kamer.

Meerdere ingewijden suggereren dat Rutte hoogstpersoonlijk enorme druk uitoefent om te zorgen dat de Tweede Kamer geen toegang heeft tot documenten. Die druk was donderdag zichtbaar op het gezicht van Knops (CDA), die als minister van Binnenlandse Zaken het onverdedigbare moest verdedigen: op geen enkele manier ruimte geven aan de eis van Kamerleden om de Nederlandse democratie in acht te nemen.

Lees ook dit opiniestuk van Wim Voermans: Die informatie is van óns, ministers, hou die niet achter

Maar waarom wil Rutte dit? Sinds ik Kamerlid ben geweest, peins ik erover. Pas dankzij een Kamerdebat over artikel 68, afgelopen donderdag, viel het kwartje: hoe komt Rutte steeds onder zijn verantwoordelijkheid voor al die schandalen en falende bewindspersonen uit? Door „niet op de hoogte” te zijn, zoals tijdens de bonnetjesaffaire. Of door „geen actieve herinnering” te hebben, zoals tijdens schandalen over de dividendbelasting of de bloedige Nederlandse aanval op een bommenfabriek van IS in Hawija.

En de toeslagenaffaire? Het is bekend dat de opdracht aan de Belastingdienst om een onmenselijke, nietsontziende jacht op onschuldige burgers te beginnen, is gegeven door de ministeriële commissie fraudebestrijding. Hoe die opdracht er precies uitzag weten we niet, want de regering weigert documenten af te geven. De voorzitter van die commissie? Mark Rutte.

Dat is een premier die al jarenlang wegkomt met infantiele drogredeneringen. Over documenten die er niet zouden zijn, en als die er wel zijn, heeft hij ze niet gezien, herinnert hij ze zich niet meer of herinnert hij zich niet dat hij ze heeft gezien. Logisch dat hij dan hoogstpersoonlijk zorgt dat Kamerleden geen toegang hebben tot die documenten. Om zijn eigen hachje te redden, vermoordt Rutte zo de democratische controletaak van Nederlandse Tweede Kamerleden.

Gelukkig hebben afgelopen donderdag alle 150 Kamerleden voor moties van Pieter Omtzigt gestemd. Over het ook altijd verstrekken van onderliggende documenten aan het parlement. Een motie is trouwens een niet-bindende uitspraak.

Zihni Özdil is historicus.

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 22 februari 2020