"Obserwuję kolejną odsłonę spektaklu o poszkodowanych przez banki kredytobiorcach frankowych i odnoszę wrażenie, że w morzu emocji, oskarżeń i mitów, giną zarówno faktyczne przyczyny, jak i potencjalne, ale całkiem realne skutki całej tej wieloletniej epopei narodowej. Znam dobrze zarówno mechanizmy, jak i szczegóły całej sprawy, a z drugiej strony zyskałem do niej pewien dystans, bo jestem od roku poza sektorem bankowym. Postanowiłem więc pokusić się o rzetelny opis całej sytuacji" - pisze dla Business Insider Polska Piotr Czarnecki, były prezes zarządu Raiffeisen Bank. To ten bank przejął zobowiązania Polbanku, w którym wzięło kredyt małżeństwo państwa Dziubaków - to ich dotyczył wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

Były prezes zarządu Raiffeisen Polbank zabiera głos w sprawie frankowiczów

W komentarzu dla Business Insider Polska przedstawia swoje stanowisko - jako były przedstawiciel sektora bankowego, a dziś wykładowca SWPS

Odnosi się do najczęstszych argumentów podnoszonych przez frankowiczów

Poniżej prezentujemy pełny komentarz Piotra Czarneckiego dla Business Insider Polska, który odnosi się do najczęstszych argumentów podnoszonych przez frankowiczów.

"Frankowicze nie zdawali sobie sprawy z ryzyka walutowego"

Po wejściu do Unii w 2004 r. Polska doświadczyła przyspieszenia wzrostu gospodarczego, w tym inwestycji budowlanych. Za tym naturalnie rozwinęła się oferta kredytowa banków. Wcześniej nasz rynek mieszkaniowy był strukturalnie niezrównoważony, z gigantycznym popytem i bardzo słabą podażą. Po raz pierwszy więc przeciętny Polak mógł pomyśleć o szybkim przeniesieniu się do swojego mieszkania czy domu.

Tym bardziej że koszty wynajmu były (i wciąż są) wyższe niż miesięczna rata kredytu hipotecznego, czyli finansującego nabycie nieruchomości mieszkaniowej i jednocześnie zabezpieczającego swoją spłatę hipoteką na niej ustanowioną. A Polak potrafi zaryzykować, postawić wszystko na jedną kartę, gdy tylko pojawia się szansa na wygraną. I zaczął wchodzić w ryzyko długoterminowego kredytu we frankach szwajcarskich. Kredytu pokoleniowego, na 25-30 i więcej lat. Zrobił przy tym dwa zakłady: pierwszy - że będzie to kredyt najtańszy; drugi - że będzie to kredyt najkrótszy.

Pierwszy zakład wydawał się oczywisty, przecież różnica w oprocentowaniu między kredytem złotowym a frankowym była zasadnicza (średnio w 2005 r.: w PLN 5,3 proc., a w CHF 1,8 proc), co przekładało się na różnicę w racie miesięcznej do spłaty odpowiednio: 1400 zł, a 930 zł. A skąd ten drugi zakład? Z prostej obserwacji, że złoty umacnia się do franka.

W momencie wejścia do Unii kurs franka wynosił średnio 3,05 zł, a potem spadał konsekwentnie, by osiągnąć minimum w sierpniu 2008 r. na poziomie ok. 2 zł. Nastroje były optymistyczne, złoty miał się umacniać przed przyjęciem przez Polskę euro. Zakład mógł więc zadziałać, bo tańszy frank oznaczał mniejszą kwotę do spłaty, a wtedy kredyt można by spłacić w 8-12 lat. I takie były założenia kredytobiorców, o których niejednokrotnie słyszeli bankowcy.

Niestety, z dwóch „zakładów”, wypalił tylko pierwszy – kredyt frankowy jest wciąż (kumulatywnie) tańszy niż złotowy. Za to drugi zakład stał się przekleństwem, wydłużającym zdecydowanie okres spłaty. A ponieważ kredyty frankowe były brane często nawet na ponad 100 proc. wartości nieruchomości, to po ich rewaluacji, w wyniku wzmocnienia CHF, suma kredytu stała się znacząco wyższa, często o więcej niż połowę przekraczając wartość rynkową nieruchomości.

Zakład drugi stał się dla wielu kredytobiorców pułapką bez wyjścia na następne dwie dekady. I tu leży główny problem frankowiczów. Dlatego nie interesują ich żadne próby znalezienia „kursu sprawiedliwego” czy częściowej pomocy. Chcą zdjęcia z siebie wszystkich ryzyk związanych z wzięciem kredytu, np. poprzez unieważnienie umowy, by móc wrócić do punktu startu i stać się „mądrymi Polakami przed szkodą”. W końcu…

"To banki wmusiły w klientów kredyty frankowe"

Kredyt hipoteczny to z perspektywy banku jeden z najtrudniejszych instrumentów finansowych. W ciągu jego trwania gospodarka przechodzi kilka cykli ekonomicznych, czyli fazy ekspansji i recesji, a co najmniej spowolnienia. A bank zakłada, że klient w całym tym okresie zachowa zdolność do jego spłaty.

Do tego jest instrumentem bardzo skomplikowanym do sfinansowania, bowiem po drugiej stronie bilansu bank musi zapewnić ekwiwalentne środki na jego pokrycie przez tak długi czas. Dlatego banki przed naszym wejściem do UE nie paliły się do udzielania kredytów mieszkaniowych. Dopiero otwarcie rynków finansowych na Polskę spowodowało możliwość pozyskania instrumentów dłuższych niż rok, również w walutach. Euro stało się pierwszym, naturalnym wyborem, ale frank szwajcarski był tańszy. Gdyby polskie banki chciały sfinansować rozwój mieszkalnictwa w latach 2004-2008 z kredytu złotowego, to ponad połowa mieszkań i domów by nie powstała, bo po prostu nie było tyle złotówek na rynku. A euro i franki były dostępne w praktycznie nieograniczonej ilości, więc mimo ryzyka, banki zaczęły oferować klientom kredyty walutowe. Potem wybrali je już klienci – chcąc mieć najtańszy kredyt (zakład pierwszy) - wybierali franka.

Paradoksem całej sprawy jest to, że w grudniu 2005 r. banki, poprzez Związek Banków Polskich, wystąpiły do nadzoru bankowego z propozycją zakazu (sic!) udzielania walutowych kredytów mieszkaniowych. I nadzór się... nie zgodził na taki krok, ale zaczął jednak wydawać bankom zalecenia, mające na celu kontrolę warunków przyznawania takich kredytów.

Od wprowadzenia w marcu 2006 r. przez Komisję Nadzoru Bankowego tzw. Rekomendacji S, każdy kredytobiorca podpisywał również oświadczenie, w którym stwierdzał :

Oświadczam, iż została mi przedstawiona oferta kredytu mieszkaniowego/pożyczki hipotecznej w złotych, jednak po zapoznaniu się̨ z tą ofertą zdecydowałem/łam, iż dokonuję wyboru oferty kredytu mieszkaniowego/pożyczki hipotecznej w walucie obcej lub indeksowanej kursem waluty obcej, mając pełną świadomość́ ryzyka związanego z tym produktem, a w szczególności tego, że niekorzystna zmiana kursu waluty spowoduje wzrost comiesięcznych rat spłaty kredytu mieszkaniowego/pożyczki hipotecznej oraz wzrost wartości całego zadłużenia.

Warto przypomnieć, że wprowadzenie m.in. takich oświadczeń, a potem kolejnych ograniczeń w udzielaniu kredytów walutowych, było w tamtym czasie szeroko krytykowane przez klientów oraz ówczesną partię rządzącą. Dowodem są pikiety przed NBP w grudniu 2006 r. z transparentami "ŻĄDAMY PRAWA DO RYZYKA" czy oświadczenie sejmowe, w którym czytamy m.in., że:

Klub Parlamentarny Prawo i Sprawiedliwość z niepokojem przyjmuje zalecenia Komisji Nadzoru Bankowego tzw. Rekomendację S wprowadzające ograniczenia w dostępności do kredytów walutowych, których głównym skutkiem będzie zmniejszenie możliwości nabywania przez obywateli (szczególnie przez młode osoby) własnych mieszkań́ (…).

Taka była wówczas argumentacja polityczna. Ale dzisiaj narracja jest zupełnie inna, bo aby podeprzeć pozwy, prawnicy starają się udowodnić, że…

"Banki nie udzielały kredytu we frankach, tylko w złotówkach"

Banki muszą mieć po obydwu stronach bilansu (dla uproszczenia: po stronie aktywów – kredyty, a pasywów – kapitały i depozyty) zrównoważone pozycje. To znaczy, że jeśli przyjęły w umowie walutę kredytu CHF, to niezależnie, czy to był kredyt we franku, czy kredyt indeksowany do franka – po stronie pasywnej musiały zapewnić ekwiwalentne finansowanie bilansowe oraz pozabilansowe w tej samej walucie.

Podnoszone przed sądami argumenty prawne, że „frank w umowach był figurą retoryczną”, są bardzo łatwe do obalenia, gdyby tylko sądy chciały przeanalizować precyzyjnie bilanse banków. Tam widać dokładnie, w jakiej walucie miały przyjęte zobowiązania (depozyty i instrumenty pochodne we franku) od banków zagranicznych.

Dlatego propozycje przewalutowania „do tyłu” po jakimkolwiek kursie historycznym, a nie aktualnym, wiązałyby się z ogromnymi stratami.

Stąd żądania powrotu w umowach do kursu z dnia zaciągnięcia kredytu, albo przewalutowania po kursie tzw. sprawiedliwym (w którym to bank „sprawiedliwie” miałby wziąć całą stratę, a klient w części wycofać się z zakładu drugiego), czy politycznie, czy regulacyjnie, były praktycznie nie do przeprowadzenia. Chyba że przyjmie się tezę, iż…

"Banki zarobiły na kredytach, to teraz niech za to zapłacą"

Różne były strategie banków wchodzących na rynek hipoteczny. Dla największych z nich był to produkt pozwalający utrzymać już istniejącego klienta i niejako zakotwiczyć go na dekady w swoim portfelu.

Ale była też grupa banków średniej wielkości bądź zupełnie nowych na rynku, dla których ten trudny i ryzykowny kredyt stał się instrumentem „akwizycyjnym”, służącym do przyciągnięcia nowych klientów.

Dlatego praktycznie od samego początku rozpoczął się ostry wyścig: kto da więcej, taniej i szybciej. I banki obniżały marże, a kwota kredytu niejednokrotnie przekraczała 100 proc. wartości mieszkania ( tzw. kwota na wykończenie lokalu) i liczyły na to, że np. odbiją sobie zaniżone marże odsetkowe na kursie wymiany, czyli dzisiaj dobrze znanym „spreadzie”.

Te wszystkie kalkulacje wzięły w łeb po zmianie prawa bankowego w sierpniu 2011 r. i umożliwieniu kredytobiorcom spłaty bezpośrednio w walucie kredytu. Ale prawdziwa zmiana klimatu wokół kredytów frankowych nastąpiła 15 stycznia 2015 r., po uwolnieniu przez bank centralny Szwajcarii kursu franka (z jednodniowym wystrzałem na poziom 5 zł) i wprowadzeniu przez niego ujemnych stóp procentowych, co przyniosło w konsekwencji nałożenie przez KNF nowych regulacji m.in.: ograniczających spread i podwyższających drastycznie wymogi kapitałowe dotyczące kredytów walutowych.

Dzisiaj jestem przekonany, że każdy bank mający w swoim portfelu kredyty frankowe odsprzedałby je, po wartości kapitału należnego jeszcze do spłaty, z pocałowaniem ręki kupującego.

Często używanym skrótem myślowym w dyskusjach o kosztach przewalutowania kredytów frankowych była fraza: „banki za to zapłacą, bo mają pieniądze”. Brakuje tylko jednego słowa, aby ta druga część stwierdzenia była prawdziwa - … mają pieniądze klientów. Zatem pełne zdanie powinno brzmieć: "banki zapłacą z pieniędzy klientów". Jeśli spojrzymy na całkowity koszt dla polskiego sektora bankowego, to przymusowe przewalutowanie po kursie historycznym spowodowałoby kryzys finansowy, a w konsekwencji ekonomiczny, na ogromną skalę.

I wcale nie dlatego, że szacowana kwota 60 mld zł straty jest rzeczywiście tak ogromna.

Sektor bankowy to nie jeden „worek z pieniędzmi klientów”, tylko wiele połączonych ze sobą, ale oddzielnych instytucji, na których wpływ takiej operacji byłby różny.

Takie przewalutowanie mogłoby sprawić, że niektóre banki miałyby straty większe od posiadanych kapitałów, a tym samym nastąpiłaby trwała utrata zdolności działania. Operację „pomocy frankowiczom”, czyli odwrócenia zawartych przez nich umów, sfinansowaliby pozostali klienci, zarówno firmy, jak i osoby prywatne. Banki mają w bilansie tylko ok. 14 proc. swoich środków (kapitałów własnych), zaś pozostałe 86 proc. należy do klientów. Bo to ich środki są zgromadzone na depozytach i rachunkach bieżących banków.

Warto zdawać sobie sprawę, że nasz system gwarantowania depozytów, czyli Bankowy Fundusz Gwarancyjny (notabene: na który przez kilkanaście lat składały się tylko banki) dysponuje kwotą ok. 14 mld zł, przy sumie depozytów gwarantowanych w wysokości prawie 800 mld zł. A więc stopień pokrycia depozytów klientów zabezpieczeniem zewnętrznym to niecałe 2 proc.

Dlatego nikt przy zdrowych (ekonomicznych) zmysłach nie pozwoli na to, aby dla relatywnie wąskiej grupy kredytobiorców zburzyć równowagę tak kluczowego systemu. I wtedy deklaracje nawet najwyższych osób w państwie, że to „da się zrobić”, stają się tylko myśleniem życzeniowym i pustą obietnicą wyborczą. Chyba że uzna się, że…

"Państwo powinno pomóc frankowiczom, jak powodzianom…"

Tylko że frankowicze to nie powodzianie. Zawarcie umowy kredytu hipotecznego to jedna z najdłuższych i najbardziej zbiurokratyzowanych operacji bankowych, trwająca od 3 do 6 miesięcy. W tym czasie można wszystko kilkakrotnie przeliczyć i przemyśleć. Frankowicze nie są pokrzywdzeni jak powodzianie, którzy stracili swoje mieszkania czy domy. Oni mieszkają w swoich mieszkaniach czy domach kupionych na kredyt, płacą raty (podobnie jak kredytobiorcy złotowi), są z klasy średniej i wyższej, a w ostatnich 10 latach ich zarobki wzrosły o ponad 50 proc.

Tak, mają duży dług na swoich barkach, ale nie różnią się w żaden sposób od innych kredytobiorców, których jest w Polsce ponad 14 mln. Ta mała (5,2 proc,) grupa klientów spłaca lepiej kredyty niż ci, którzy się zadłużyli w złotych, bo tylko 2,41 proc. z nich przestało je regulować (dla złotowych kredytów odsetek ten wynosi 2,95 proc.).

Są za to grupą bardzo głośną, bo jest wśród nich proporcjonalna nadreprezentacja: ludzi wolnych zawodów, dziennikarzy, polityków, prawników czy nawet sędziów. Dlatego temat frankowy, mimo że strukturalnie wcale nie najważniejszy ani nie powodujący żadnych ekonomicznych bądź społecznych zawirowań, wraca jak bumerang w dyskusjach publicznych. Ostatnie „wzmożenie” wynikające z oczekiwania, że Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej da wykładnię polskim sądom, która unieważni umowę kredytu walutowego, a wtedy problem „sam się rozwiąże” - jest tego dobitnym przykładem.

W tej atmosferze nawet Rzecznik Praw Obywatelskich, ceniony zawsze za bezstronność, chce się dołączać do pozwów „pokrzywdzonych” kredytobiorców frankowych. A jak wygląda sytuacja czterokrotnie większej grupy kredytobiorców złotowych, którzy przez te same lata spłacali swoje kredyty, nie mogąc liczyć na jakiekolwiek ulgi czy zainteresowanie mediów?

Banki nie wprowadziły dla nich tzw. sześciopaku, nie zawieszają na wiele miesięcy płatności rat, nie wydłużają okresu kredytowania. Bo przecież oni mają „normalny” kredyt, a normalne kredyty trzeba zawsze spłacać.

Oni już i tak byli w poprzednich latach nazywani „frajerami”, którzy bali się zaryzykować i zagrać w zakładach o franka. Nie dość, że kupili mniejsze mieszkanie (bo mieli mniejszą zdolność kredytową w złotym), płacili przez poprzednie lata większe miesięczne raty (gdy zarobki były niższe), to teraz jeszcze będą świadkami pochwały ryzykanctwa w ramach „narodowej zrzutki na frankowiczów”.

Wyrok TSUE z 3 października br., tak wyczekiwany przez media i prawników zaangażowanych w sprawy frankowe, tylko z pozoru ułatwił sprawę polskim sądom. Dotyczy on jednostkowej sprawy i nie ma automatycznego wpływu na jakiekolwiek inne, istniejące lub przyszłe spory. W żaden sposób też nie stwierdza, że klauzula indeksacyjna bądź denominacyjna jest z definicji niedozwolona (abuzywna), a tym samym, że cała umowa kredytowa jest nieważna.

TSUE wręcz nakazuje „ratować” polskiemu sądowi umowę przed nieważnością w przypadku stwierdzenia abuzywności danej klauzuli i zastąpienie jej dopuszczalną. To do sądu krajowego, w każdym przypadku rozpatrywanym oddzielnie, będzie należało rozstrzyganie zapisów o ważności umowy.

Do tego sąd powinien to ustalić z klientem banku, na jakie rozwiązanie wyraża zgodę. A taka konstrukcja, znana w prawie anglosaskim, ale w polskim nigdy nie stosowana, otworzy pole długoletnim procesom. Zacierają więc ręce kancelarie prawne, bo widzą perspektywę lukratywnego biznesu. A że finalne wyniki będą mizerne, tego nikt dzisiaj ani nie powie, ani nie będzie uświadamiał klientów. Warto też wyobrazić sobie operacyjną część tej odsłony spektaklu – wszystkie te sprawy ze względu na kwoty i stopień skomplikowania muszą stawać przed 45 (zaledwie) sądami okręgowymi, które bardzo szybko zostaną zawalone następnymi sprawami frankowymi. Dzisiaj już w największym Sądzie Okręgowym w Warszawie ok. 50 proc. spraw na wokandzie to procesy frankowe. „Normalne” sprawy cywilne i apelacje poczekają więc w długiej kolejce na swoje rozpatrzenie.

======================

Autorem tekstu jest Piotr Czarnecki - były prezes zarządu, Raiffeisen Bank

WARTO WIEDZIEĆ