ΑΝΑΜΑΣΗΣΗ

ΜΙΑΣ ΠΑΡΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑΣ Το Istanbul

δεν προέρχεται

από το “Εις την Πόλιν”



Δεν είναι σωστή η ετυμολόγηση της «Ιστανμπούλ» από τη συναρπαγή της φράσης «Εις την πόλιν». (Συναρπαγή: Γλωσσικός όρος για τη διαδικασία δημιουργίας σύνθετης λέξης από τις λέξεις που αποτελούν μία φράση).



Η ονομασία «Κωνσταντινούπολις» είναι σύνθετη λέξη αποτελούμενη από το Λατινικό όνομα «Constantinus» και το ελληνικό «πόλις».





Stanbulus - Istanbulus - Istanbul



Οι Άραβες, που προϋπήρξαν των Τούρκων, την αποκαλούσαν για λόγους ευκολίας, λόγω του ότι ήταν μακρόσυρτη λέξη, με την ονομασία «Stanbulus» συντετμημένη ονομασία του «ConSTANntinuPOLIS», όπως μαρτυρείται και από γραπτά κείμενα του 8ου μ.Χ αιώνα. Σε πιο επίσημη γλώσσα οι Άραβες λόγιοι την έγραφαν «Qonstantiniya».



Οι Άραβες, το ελληνικό «πόλις» το αποδίδουν στη γλώσσα τους ως «bulus», διότι δεν έχουν στην ομιλία και στο αλφάβητό τους τον ήχο και το γράμμα «π». Έτσι το «π» το μετατρέπουν σε «b» πχ την πόλη «Νεάπολη» της Ιουδαίας την έλεγαν «Nabulus» (σήμερα Nablus), την πόλη «Τρίπολη» της Λιβύης την έλεγαν «Tarabulus» κ.ο.κ.. Και για να αντιληφθείτε ακόμη καλύτερα την ιδιαιτερότητα του «π» στα αραβικά, να σας θυμίσω και το γνωστό Αιγύπτιο χριστιανό κόπτη τέως Γ. Γραμματέα του ΟΗΕ Πέτρο (Boutros) Ghali.



Οι Τούρκοι, που άρχισαν να εμφανίζονται σταδιακά μετά τον 9ο αιώνα μ.Χ. στις ανατολικές περιοχές πέρα από τη Μικρά Ασία, βρήκαν στην καθομιλουμένη των περιοχών εκείνων την αραβική ονομασία «Stanbulus» και την προσάρμοσαν στη δική τους γλώσσα.



Το κλειδί λοιπόν για την ετυμολόγηση της λέξης ξεκινάει από αυτή την προσαρμογή της στην Τουρκική γλώσσα.



Η καθαρή Τουρκική γλώσσα δεν έχει λέξεις που να αρχίζουν από «S», το οποίο να ακολουθείται από άλλο σύμφωνο. Όσες λέξεις αυτής της μορφής υπάρχουν στο λεξιλόγιό τους, είναι δάνεια από άλλες γλώσσες και χάριν ευφωνίας προστίθεται υποχρεωτικά στην αρχή της λέξης ο ήχος «Ι».



Έτσι, όταν βρήκαν το αραβικό «Stanbulus», το προσάρμοσαν σε τουρκικό «Istanbulus», που σταδιακά μετεξελίχθηκε σε «Istanbul».





Η ιδιαιτερότητα της Τουρκικής γλώσσας



Να δούμε όμως, ορισμένα παραδείγματα τέτοιων λέξεων, για να κατανοήσουμε αυτή την ιδιαιτερότητα της Τουρκικής γλώσσας.



Έχουμε λοιπόν:



Islav - Σλάβος.



Izmir - Σμύρνη.



Istasion - station (σταθμός).



Iskandinav - Σκανδιναβός.



Istalaktit - σταλακτίτης.



Iskarpin - σκαρπίνι.



Isconto - σκόντο.



Istavroz - σταυρός.



Islovak - Σλοβάκος.



Istimbot - steamboat (ατμόπλοιο), και εκατοντάδες άλλες, που θα συναντήσετε αν ανοίξετε ένα Τουρκικό λεξικό

με πιο χαρακτηριστική το «Iskender», αλβανιστί Skender, ελληνιστί Αλέξανδρος.



Παρόμοια ιδιομορφία έχουν και οι Ισπανοί, που χάριν ευφωνίας σε ανάλογες λέξεις προτάσσουν τον ήχο «Ε», πχ. estéreo, estabilidad, espora, Eslovenia, estructura (structure) κ.ο.κ..





Είναι λάθος η άποψη ότι πριν από ονόματα Ελληνικών πόλεων οι Τούρκοι προσθέτουν το «I» αδιακρίτως.

Η Σαμψούντα έγινε Samsun κι όχι Isamsun κι αυτό γιατί αρχίζει με απλό «S», που δεν ακολουθείται

από άλλο σύμφωνο. Στη λέξη «Stanbulus» (Κωνσταντινούπολη) όμως, η οποία αρχίζει με «S»

κι ακολουθείται από άλλο σύμφωνο (το «t»), προστέθηκε το «I» κι έτσι προέκυψε το Istanbul. Γιατί οι Έλληνες εκείνης της εποχής (εκ των οποίων δήθεν οι Τούρκοι παρέλαβαν την ονομασία),

έλεγαν για την Πόλη «Εις την Πόλιν», ενώ για την Σμύρνη έλεγαν «Εις Σμύρνην» κι όχι «Εις την Σμύρνην»,

για να έχουμε λογικά κι εκεί «Istinzmir»;

Αποδυνάμωση της παρετυμολογίας



Να προσθέσω εδώ ακόμη δυο σημαντικές λεπτομέρειες, που αποδυναμώνουν ακόμα περισσότερο την παρετυμολογία.



• Η τουρκική γλώσσα σε αντίθεση με την αραβική χρησιμοποιεί τον ήχο «π» οπότε από το «Εις την Πόλιν» θα προέκυπτε η παραφθορά «Istanpul» και όχι «Istanbul», όπως πχ το συναντάμε στην, εκ της ελληνικής προερχόμενη, λέξη τους «ispinoz» (σπίνος), όπου βλέπουμε ταυτόχρονα και το ευφωνικό «i» στην αρχή και το «p» στη μέση της λέξης.



• Το ελληνικό «η» μετατρέπεται στα τουρκικά σε «i», όταν περιέχεται σε λέξεις που έχει δανεισθεί η τουρκική από την ελληνική. Εκείνο το «η» λοιπόν του άρθρου «την», του «Εις την Πόλιν» δεν μπορεί να μετατραπεί σε «ταν», εκτος κι αν οι Τούρκοι ήταν... Δωριείς και μας διέφυγε. Είναι άνευ λόγου και αιτίας η μετατροπή του «την» σε «ταν», που δεν συναντάται σε καμιά άλλη περίπτωση ελληνικών λέξεων που εκτουρκίστηκαν. Όσοι δεν αντιλαμβάνονται τι εννοώ, παραθέτω την Αττική εκδοχή του Σπαρτιάτικου ρητού: «Ή την ή επί της».



Άρα, με ακόμη περισσότερη ακρίβεια θα έπρεπε να είναι τελικά «Istinpol».



Πέραν όλων αυτών, θα ήταν εντελώς παράλογο να υιοθετήσουμε και την άλλη άποψη που έχετε ακούσει πολλές φορές, ότι το όνομα προέκυψε από τις ορδές του Μωάμεθ του Β΄, οι οποίες όταν επιτίθεντο στην Πόλη κραύγαζαν ελληνιστί και εις άπταιστον καθαρεύουσαν: «Εις την Πόλιν»!





«İskoçya» - Σκωτία κι όχι «Εις την Σκωτίαν»!





Θα μπορούσε κάποιος να μπερδευτεί και να υποστηρίξει, ότι με τον ίδιο μηχανισμό του «Εις την Πόλιν» ονομάζονται κι άλλες πόλεις στη σημερινή Τουρκία, όπως πχ «Εις Σμύρνην» - Ιζμίρ, «Εις Αμισόν» - Σαμσούν, «Εις Σπάρτην» - Ισπάρτα, «Εις Νικομήδειαν» - Ιζμίτ κ.λπ.. Αν αυτό ήταν σωστό, τότε, όταν οι Τούρκοι λένε «Iskandinav» εννοούν «εις Σκανδιναβό», όταν λένε «ispinoz» εννοούν «εις σπίνο», όταν λένε «istalaktit» εννοούν «εις σταλακτίτη» κ.λπ..



Δεν είναι έτσι. Η ιδιομορφία της τουρκικής —όπως εξηγήσαμε παραπάνω— προσθέτει τον ήχο και το γράμμα «Ι» μπροστά από ξένες λέξεις που αρχίζουν με «S» κι ακολουθούνται από άλλο σύμφωνο. Όχι από λέξεις που αρχίζουν με σκέτο «S», αυτές δεν παίρνουν «Ι». Μόνο αυτές που αρχίζουν με «S» κι ένα ακόμα σύμφωνο.



Αν η άποψη ότι πριν από το όνομα Ελληνικών πόλεων οι Τούρκοι προσθέτουν το «i», που αντιστοιχεί στο «εις», πού είναι αυτό το «εις» σε άλλες Ελληνικές πόλεις της τότε Οθωμανικής επικράτειας, όπως π.χ. στη Σαμψούντα (Samsun), στη Selanik (Θεσσαλονίκη), στη Silifke (Σελεύκεια), στη Sivas (Σεβάστεια), στη Sinop (Σινώπη); Δεν υπάρχει, γιατί αυτά τα ονόματα αρχίζουν με σκέτο «S», που δεν ακολουθείται από άλλο σύμφωνο, γι΄ αυτό δεν παίρνουν «I».



Και για να ξεφύγουμε από το αρχικό «S» και να το γενικεύσουμε, έχετε δει κανένα «Is» στη Gelibolu (Καλλίπολη), στην Efes (Έφεσο), στην Bergama (Πέργαμο), στην Foça (Φώκαια), στην Kayseri (Καισάρεια), στην Atina (Αθήνα), στην Konya (Ικόνιο, που μάλιστα αρχίζει και από I) και σε πολλές άλλες; Ασφαλώς και δεν βλέπετε, διότι δεν αρχίζουν από διπλό σύμφωνο με πρώτο το «S».



Κι αν έστω δεχθούμε ότι ενδεχομένως για κάποιες Ελληνικές πόλεις να προήλθε από το «Εις» (λάθος μεν, αλλά ας το δεχθούμε), για τις ξένες όμως περιοχές, πού κολλάει το ελληνικό «Εις»; Πώς λοιπόν δικαιολογείται τη Σκωτία να τη λένε «İskoçya», τη Σκανδιναβία «İskandinavya», τα Σκόπια «Üsküp»; (Το «Ü» ως γνωστόν προφέρεται ως κλειστό «İ»). Χρησιμοποιούν κι αυτοί το ελληνικό «Εις» και δεν το έχουμε αντιληφθεί;



[Ο όρος Σκανδιναβία δεν υφίστατο τον Μεσαίωνα. Προέκυψε για πρώτη φορά περί τα τέλη του 18ου αιώνα από μία περιοχή στη νότια Σουηδία (τότε Δανία) με την ονομασία «Scania». Τα Σκόπια επί Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας ονομαζόταν «Scupi» κι αργότερα επί Βυζαντινής «Σκούποι». Όταν τα κατέλαβαν οι Οθωμανοί άλλαξαν την ονομασία τους, την προσάρμοσαν στη γλώσσα τους και τα είπαν «Üsküp», βάζοντας στην αρχή το ευφωνικό γράμμα «Ü», λόγω του συμπλέγματος «Sk» στη αρχή της λέξης (προφανώς όχι από το Ελληνικό «Εις»)].





Τουρκική παρετυμολογία



Όμως, μη νομίζετε ότι και οι Τούρκοι από την άλλη πλευρά έμειναν με σταυρωμένα τα χέρια. Έφτιαξαν κι αυτοί τη δική τους παρετυμολογία, η οποία συνοπτικά λέει ότι η ονομασία προέρχεται από τη λέξη «istan» (τόπος) και τη λέξη «bol» (άνετος, ευρύχωρος) ή από τη λέξη «bulak» (πηγή υδάτων).



Είναι κι αυτή μια αληθοφανής μεν, αλλά όχι αληθινή προσέγγιση. Να εξηγήσω γιατί:



Η λέξη «istan» είναι δάνειο περσικής προέλευσης και χρησιμοποιείται μόνο ως β΄ συνθετικό για προσδιορισμό τόπων ή κρατών, όπως Αφγανιστάν, Τατζικιστάν, Γιουνανιστάν, Πακιστάν κ.ο.κ.. Το επίθημα αυτό ποτέ δεν προηγείται σε συνθέσεις λέξεων και ως εκ τούτου είναι αφελές και ανόητο να το χρησιμοποίησαν οι Τούρκοι μία και μόνο φορά για τη λέξη «Istanbul».





Το «Εις την Πόλιν» είναι παρετυμολογία του όρου. Οι Τούρκοι δεν την αποδέχονται και αντιπαραθέτουν μία δική τους, χωρίς όμως τα ανάλογα πειστικά γλωσσολογικά επιχειρήματα.

Σύμφωνα με αυτούς, το «Istanbul» δεν είναι «Κωνσταντινούπολη», αλλά... «Ευρύχωρος Τόπος».

Προκειμένου να αντιληφθείτε ακόμα περισσότερο την τουρκική ιδιαιτερότητα της γλώσσας, η ονομασία της Ξάνθης στα τουρκικά είναι «İskeçe» κι όχι «Skeçe».