Hij heeft de partij niet verlaten – de partij heeft hém verlaten. Zo ziet Mohamed Keskin zijn vertrek uit de PvdA. Tot twee weken geleden was hij raadslid voor de partij in Alkmaar. Een oudgediende is hij, al meer dan tien jaar lid van de gemeenteraad. Bekend in de wijken, actief in de moskee. Bij de laatste verkiezingen werd hij nog met voorkeurstemmen gekozen.

Het ging écht niet meer, zegt Keskin. De PvdA is „te hard” geworden voor migranten – moslims in het bijzonder. Hij kan zich niet inzetten voor een partij die de schuld voor moeizame integratie van moslims ten onrechte neerlegt bij mensen zoals hij, een „geboren Alkmaarder” en een „echte kaaskop”. Hij gaat verder als eenmansfractie.

Van Nederlanders met Turkse wortels in zijn omgeving hoorde Keskin de laatste jaren voortdurend: wat doe je nog bij de PvdA? „In de moskee, op straat – overal moest ik het uitleggen. Mensen begrepen het niet. En stiekem begreep ik het zelf ook niet meer.”

Er is een dubbele maat. Je moet integreren in Nederland, maar wordt aangesproken op wat Erdogan in Turkije doet Münire Manisa deelraadslid voor de PvdA in Amsterdam Nieuw-West

Keskin heeft de ultieme consequentie uit zijn onvrede getrokken: hij heeft de partij verlaten. Voor de meeste actieve PvdA’ers van Turkse komaf – volksvertegenwoordigers, partijbestuurders – geldt dat niet: zij zijn de PvdA vooralsnog trouw gebleven. Maar uit gesprekken met een tiental Turks-Nederlandse raadsleden in het land blijkt dat ze stuk voor stuk ongelukkig zijn met de koers van hun partij. De PvdA heeft „een ruk naar rechts” gemaakt als het om integratie, moslims en vreemdelingenbeleid gaat, vinden ze.

Al geabonneerd op onze nieuwe nieuwsbrief? Twee keer per week de beste stukken van onze Haagse redactie in je inbox. Schrijf je hier in voor NRC Binnenhof.

Dat onbehagen komt niet uit de lucht vallen. De PvdA nam na de Fortuynrevolte van 2002 al stapsgewijs afscheid van het multiculturalisme: de partij heeft tegenwoordig ook aandacht voor de schaduwkanten van gebrekkige integratie van minderheden. En Turkse Nederlanders stemmen al langer niet meer automatisch op de PvdA: bij de laatste gemeenteraadsverkiezingen kozen ze in groten getale voor D66. Maar oorlogen in het Midden-Oosten en de groeiende assertiviteit van Turkije onder president Erdogan hebben de relatie tussen PvdA en ‘Nederturken’ op scherp gezet.

Turks-Nederlandse kiezers keren de PvdA massaal de rug toe, zeggen de geïnterviewde raadsleden. Ze horen van hun achterban dat mensen van plan zijn te gaan stemmen op Denk, de partij voor assertieve Nieuwe Nederlanders van oud-PvdA’ers Tunahan Kuzu en Selçuk Öztürk. De lijst met verwijten die ze horen is lang: de PvdA biedt te weinig weerwoord aan de PVV, voert onder druk van coalitiepartner VVD een te hardvochtig vluchtelingenbeleid, probeert halal slachten te verbieden, komt te weinig op voor de vrijheid van godsdienst en te veel voor het recht om te beledigen. „Ik hoor van heel mensen: de PvdA staat niet meer aan de kant van de allochtone doelgroepen”, zegt Orkun Baytemir, raadslid in Tilburg.

Moskee onder curatele

Het breekpunt voor veel Turks-Nederlandse PvdA’ers zijn de gebeurtenissen van november 2014. Toen deed minister Lodewijk Asscher (Integratie, PvdA) twee dingen die veel kwaad bloed hebben gezet. Hij kondigde aan een viertal Turkse religieuze organisaties te gaan „monitoren” omdat ze door nauwe banden met Turkije mogelijk de integratie belemmerden. En hij bracht een enquête van bureau Motivaction naar buiten waaruit bleek dat onder jonge Turkse Nederlanders massale steun zou bestaan voor terreurorganisatie Islamitische Staat (IS). Dat onderzoek bleek ondeugdelijk, en het leidde tot het vertrek van Kuzu en Öztürk, die zich weigerden te conformeren aan de lijn van Asscher.

Veel Turks-Nederlandse raadsleden nemen Asscher die episode nog altijd kwalijk. De minister zwakte zijn ‘monitor-voorstel’ voor religieuze organisaties af en liet later vervolgonderzoek doen naar de IS-sympathieën. Maar bij veel Turkse Nederlanders bleef de indruk bestaan dat hij hun moskee onder curatele wilde stellen en hen trachtte af te schilderen als een stelletje geradicaliseerde moslims. „Ik heb een vreemd gevoel overgehouden aan wat er gebeurd is”, zegt Urkan Baytemir. „Asscher heeft nooit gezegd: ik heb een misstap begaan. Daar ben ik ontevreden over.”

De kwestie-Motivaction leidde tot oprichting van Turks-Nederlands Tegengeluid (TNT), een beweging van jongeren die de polarisatie over integratie zat zijn. Hun punt: Turkse Nederlanders worden in een hokje gestopt en moeten voortdurend bewijzen dat ze niet „de lange arm” van Ankara zijn. „Er is een dubbele maat”, zegt Münire Manisa, initiator van TNT en PvdA-volksvertegenwoordiger in Amsterdam Nieuw-West. „Aan de ene kant moet je integreren in Nederland, aan de andere kant word je continu aangesproken op wat Erdogan in Turkije doet. Maar ik hoef me daar toch niet voor te verantwoorden? Ik woon hier, niet dáár.”

De PvdA is te veel meegegaan in dit sentiment, vinden vrijwel alle ‘Nederturken’ in de partij. „Ik woon al 22 jaar in Nederland, maar ik vertegenwoordig nog altijd een groep”, zegt het Enschedese raadslid Cevdet Örnek. Hij is van Koerdische afkomst en „absoluut geen Erdogan-aanhanger”.

Electoraal opportunisme

De PvdA heeft de onvrede in de Turkse gemeenschap volledig aan zichzelf te danken, zeggen seculiere en progressieve PvdA’ers met Turkse wortels. Uit electoraal opportunisme rekruteerde de partij decennialang Turks-Nederlandse kandidaten die eigenlijk conservatief-religieus zijn. Via de moskee brachten ze een flinke achterban mee – en dat die kandidaten heel anders dachten over homoseksualiteit, vrouwen en de rol van religie, werd voor lief genomen. „Iedere Turk die zich meldde, kwam in de gemeenteraad”, zegt Cevdet Örnek. „Vierhonderd extra stemmen zijn mooi meegenomen.”

Die conservatief-religieuze kiezers, vaak Erdogan-bewonderaars, lopen weg nu de PvdA kritisch is over het regime in Ankara. Is dat erg? Nee, vinden sommige PvdA’ers. Het ook een teken van emancipatie dat Turkse Nederlanders niet meer automatisch op de PvdA stemmen, zegt het Haagse raadslid Bülent Aydin. „Veel van hen hoorden helemaal niet bij de partij. Neem Kuzu en Öztürk. Die jongens hadden nooit in de partij mogen zitten – ze zijn geen echte sociaal-democraten.”

Het wordt „tijd om te kiezen”, vindt Aydin. Als de partij blijft proberen conservatieve kiezers aan zich te binden, zegt hij, vertrekken ook de seculiere, Koerdische of alevitische ‘Nederturken’ die niets van Erdogan moeten hebben. Aydin: „De PvdA heeft te lang geprobeerd links en rechts in één tent onder te brengen. Die tent moest een keer omvallen.”

Partijvoorzitter Hans Spekman zegt dat PvdA’ers „er niet zijn om een doelgroep te bedienen, maar de samenleving als geheel”. Hij wijst erop dat de PvdA bij de komende verkiezingen kandidaten scherper gaat beoordelen op „links-progressieve waarden”, bijvoorbeeld op het gebied van homoseksualiteit en de gelijkheid van man en vrouw. „Mijn uitgangspunt: je komt op de lijst omdat je een goede volksvertegenwoordiger kan worden, niet omdat je veel stemmen haalt.”

Hij greep bij de laatste gemeenteraadsverkiezingen al in, zegt Spekman. „Het bestuur werd gewaarschuwd dat leden van de jongerenpartij van Erdogan probeerden op lokale lijsten te komen. Toen hebben we die afdelingen ingeseind: pas op, die jongens komen met andere bedoelingen. Ze zijn van de lijst gehaald.”

Denk heeft een punt

De vraag is of Spekman niet te laat is met zijn ingreep. Ook PvdA’ers die niets moeten hebben van de polariserende stijl van Kuzu en Öztürk, zeggen: Denk heeft een punt. Er ís een dubbele maat, er ís verborgen uitsluiting. Ze vergelijken de opkomst van Denk met die van de PVV. „Wilders kon groot worden omdat de VVD de zorgen van rechtse Nederlanders niet serieus genoeg nam”, zegt Münire Manisa. „Voor de PvdA gebeurt nu hetzelfde met Denk.”

Overstappen naar Denk is voor Manisa geen optie. Ze belandde via Turks-Nederlands Tegengeluid aan tafel bij minister Asscher en omschrijft hem inmiddels als „een heel fijne man”. Maar de meeste raadsleden van Turkse komaf worstelen met hun relatie tot de PvdA. „Ik wil niet zomaar weglopen na twintig jaar lid te zijn geweest”, zegt Cevdet Örnek uit Enschede. „Maar ik vraag me wel eens af: zit ik nog bij de goede partij?”

Mohamed Keskin uit Alkmaar beraadt zich de komende tijd op zijn politieke toekomst. Hij heeft „voor 95 procent” positieve reacties gekregen op zijn vertrek uit de PvdA, zegt hij. „Eindelijk, zeiden veel mensen. Dat je het nog zó lang hebt volgehouden.” Of hij zich bij Denk gaat aansluiten? Hij voelt zich „ergens wel aangesproken” door wat Kuzu en Öztürk zeggen. „Ik ga ze in ieder geval scherper in de gaten houden de komende tijd.”

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 1 juni 2016