Albert Einstein uważał, że należy mu się pokojowa Nagroda Nobla

Ludzie ocaleni przez Raoula Wallenberga nigdy nie mieli okazji, aby mu po wojnie podziękować. W styczniu 1945 r., gdy Armia Czerwona była o krok od zajęcia Budapesztu, wyrwał się z miasta i jechał do Debreczyna, aby rozmówić się z dowódcą sowieckich oddziałów. Wtedy widziano go po raz ostatni.

Sowieci raz twierdzili, że go aresztowali dla jego bezpieczeństwa, raz rozkładali ręce, twierdząc, że nie wiedzą, co się z nim stało. Rodzice Wallenberga czekali na powrót syna przez ponad 30 lat, by w końcu w rozpaczy odebrać sobie życie.

Zobacz także Męczeństwo pojednania. 75 lat temu zginął o. Maksymilian Kolbe Foto: Waldemar Kompała / Agencja Gazeta Więzień zaczął rozpaczać, że nie zobaczy już żony i dzieci. Wtedy z apelowych szeregów wystąpił ktoś inny, aby oddać życie za wywołanego.

Męczeństwo pojednania. 75 lat temu zginął o. Maksymilian Kolbe

Kilka lat temu wnuczka generała KGB Iwana Sierowa zleciła remont podmoskiewskiej daczy, którą dostała w spadku po dziadku. Robotnicy, burząc jedną ze ścian garażu, odkryli ku swojemu zdumieniu walizki.

"Myśleli, że znajdą tam pieniądze albo złoto, ale to były tylko papiery" – mówiła do dziennikarzy Wiera. Wśród tych "papierów" znalazły się dzienniki Sierowa. Niewykluczone, że jego fragmenty (całość ukazała się w Rosji w tym roku) rzucają odrobinę światła na tajemnicze zniknięcie Raoula Wallenberga.

Fałszywe papiery w szlachetnej sprawie

Wiosna 1944 r., Węgry, początek niemieckiej okupacji. W Budapeszcie pojawia się pułkownik SS Adolf Eichmann, który organizuje wywózkę węgierskich Żydów do Auschwitz i grabież ich mienia. Niebawem w ciągu paru tygodni w komorach gazowych Birkenau zginie blisko 440 tys. ludzi. W lipcu na żądanie rządzącego krajem admirała Horthyego deportacje zostają wstrzymane, ale zagłada dziesiątek tysięcy Żydów pozostałych jeszcze przy życiu – głównie w Budapeszcie –wydaje się kwestią czasu.

Do stolicy Węgier przybywa 32-letni Raoul Wallenberg. Zna już miasto – to biznesmen z międzynarodowymi kontaktami, świetnie mówi po niemiecku i rosyjsku. Jest potomkiem rodu niezwykle w Szwecji wpływowego, ale kariera przemysłowca, polityka czy bankiera go nie zadowala. Godzi się na pracę dla Komisji ds. Uchodźców Wojennych, która chce chronić niedobitki europejskich Żydów przed zagładą. Oficjalnie zostaje sekretarzem szwedzkiego przedstawicielstwa dyplomatycznego w Budapeszcie.

Ambasady krajów neutralnych oraz Międzynarodowy Czerwony Krzyż robią już wówczas, co mogą, aby zapewniać ocalałym Żydom schronienie lub chociaż dokumenty zapewniające nietykalność. Szwedzka placówka, w trosce o swoją wiarygodność, stara się wydawać papiery tym Żydom, którzy mogą dowieść minimalnych związków ze Szwecją, choćby i biznesowych.

Wallenberg szybko się orientuje, że to za mało w stosunku do potrzeb. "Nikt nie ma okazji, cierpliwości ani czasu, aby analizować, co jest nielegalne, gdyż wszystko, co naziści robią w imię prawa, jest nieludzkie, niesprawiedliwe. Najważniejszą rzeczą jest pomoc" – mówi. Wpada na pomysł masowego wyrabiania tzw. schutzpassów – swoistych paszportów. Taki dokument ma być informacją, że jego posiadacz jest chroniony przez ambasadę Szwecji, zwłaszcza: przed deportacją.

Pomysł okazuje się strzałem w dziesiątkę, bo odwołuje się do niemieckiej słabości do biurokracji i pieczęci. Schutzpass nie ma wprawdzie żadnej mocy urzędowej czy prawnej, ale wygląda oficjalnie: znajdują się w nim zdjęcia, dane osobowe, jest też szwedzkie godło państwowe i żółto-niebieskie barwy. Dokumenty zaczynają powstawać po cichu, lecz masowo. Pracuje nad nimi m.in. grupa Żydów, którzy dzięki oficjalnemu zatrudnieniu w ambasadzie nie muszą nosić na ubraniach obowiązkowej żółtej gwiazdy.

Objawiał się jak cudotwórca

Wallenberg dzięki środkom z Komisji kupuje za bezcen parę budynków, które stają się schronieniem dla kilkuset bogatszych Żydów. Ale pomaga na miarę możliwości wszystkim, także rozdając łapówki wśród SS i strzałokrzyżowców – węgierskich faszystów, którzy tylko czyhają na okazję do krwawej rozprawy z Żydami.

Spotyka się nawet z Eichmannem. Ten jest wściekły z powodu zatrzymania deportacji i coraz powszechniej krążących po BudapeszcieSchutzpassów, nazywa Wallenberga "żydofilem, który dostaje brudne dolary od Roosevelta" – ale przyjmuje od niego karton papierosów i whisky. Przy innej okazji "morderca zza biurka" cedzi Wallenbergowi, że w Budapeszcie może go spotkać coś złego mimo statusu dyplomaty.

Zobacz także Edelman. Takiego człowieka spotyka się tylko raz w życiu Foto: Materiały prasowe Marek zawsze był obrońcą słabszych. Mówił, że trzeba bronić słabszych, bo Żydem jest ten, kto jest słabszy. My jako Polacy powinniśmy być dziś dumni z takich ludzi jak Edelman – mówi w rozmowie z Onetem Witold Bereś.

Edelman. Takiego człowieka spotyka się tylko raz w życiu

Robi się jeszcze groźniej, gdy Niemcy pozbawiają władzy admirała Horthyego (kiedy ten przymierzał się do zawarcia pokoju ze Stalinem). Rządy obejmują strzałokrzyżowcy, zaczynając nową falę terroru. W Budapeszcie polują na Żydów, zabijając ich na ulicach czy rozstrzeliwując na nabrzeżach Dunaju. Im bliżej klęski i nadejścia Sowietów, tym bardziej są bezlitośni. Inne grupy Żydów są na rozkaz Eichmanna ładowane do nielicznych już pociągów albo pędzone w "marszach śmierci" w kierunku Rzeszy.

Wallenberg osobiście pojawia się tam, gdzie marsze się formują i rozdaje tyle schutzpassów, ile się da. Zatrzymuje wraz ze swoim konwojem transport na granicy z Austrią, chroniąc kilkaset osób przed wywózką i od razu rozdaje im lekarstwa i żywność. Organizuje szczepienia na tyfus i cholerę, gdy w oblężonym już przez Sowietów mieście szaleją epidemie. Wielu Żydom, którzy są o krok od śmierci, objawia się dosłownie jak cudotwórca.

Ryzykuje tym więcej, że strzałokrzyżowcy w przeciwieństwie do Niemców przestają respektować nietykalność zachodnich dyplomatów. Niektóre bojówki węgierskich faszystów krążą ponoć po Budapeszcie z jego zdjęciem – jest obiektem polowania, nie tylko jako "pomocnik Żydów", ale również jako świadek zbrodni.

"Ofiara wypadku albo bandytów"

Walki o stolicę Węgier jeszcze trwały, gdy Wallenberg postanowił przedrzeć się wraz ze swoim współpracownikiem do Debreczyna, gdzie stacjonował marszałek Rodion Malinowski – dowódca oddziałów oblegających Budapeszt. Chciał z nim ponoć rozmawiać o statusie zarówno "szwedzkich" kryjówek dla Żydów, jak i znaczeniu schutzpassów – tak, aby zagwarantować ocalałym Żydom bezpieczeństwo w obliczu wyzwolenia.

17 stycznia widziano go na Węgrzech po raz ostatni. Z Malinowskim się nie spotkał, bo został aresztowany – najprawdopodobniej przez NKWD – i wywieziony do Moskwy. Trafił do celi na Łubiance wraz z pracownikami jak na ironię, niemieckiej ambasady w Budapeszcie.

W lutym matka Wallenberga dowiedziała się od sowieckiej ambasador w Sztokholmie, że jej syn jest zdrów i cały, a areszt ma "charakter ochronny". Potem dyplomatka wycofała się z tej informacji – i to był początek jednej z największych tajemnic końca II wojny światowej.

Kilka tygodni potem kontrolowane przez Sowietów radio na Węgrzech ogłosiło, że Wallenberg zginął w drodze do Debreczyna – z rąk Gestapo albo strzałokrzyżowców. Co zdumiewające, niektórzy szwedzcy dyplomaci gotowi byli w to uwierzyć, choć wcześniej wiedzieli o jego aresztowaniu. Ustępujący szwedzki ambasador zadowolił się wyjaśnieniem Stalina, że Wallenberg zapewne padł ofiarą "wypadku albo bandytów".

Szwedzi nie kiwnęli palcem

Z pewnością w tamtym czasie Wallenberg jeszcze żył. Na Łubiance widzieli go dwaj świadkowie. Potem prawdopodobnie przeniesiono go do więzienia Lefortowo.

Amerykanie proponowali Szwedom pomoc w staraniach o uwolnienie Wallenberga, ale ci nie kiwnęli palcem. Błagalnego listu jego matki do Stalina nawet nie wysłano, a Dag Hammarskjöld (przyszły sekretarz generalny ONZ) miał powiedzieć, że "nie będzie wywoływać III wojny światowej z powodu jednego zaginionego".

Rodzina nie mogła tego szwedzkim władzom wybaczyć – latami czekała na jego zwolnienie, co jakiś czas łudząc się nadzieją, bo pojawiały się pogłoski, że Wallenberga widziano np. w którymś z obozów Gułagu. Nadzieja wróciła, gdy w latach 50. Sowieci zaczęli zwalniać jeńców wojennych i liczono, że odnajdzie się także Wallenberg.

Premier Szwecji już po śmierci Stalina zaczął rozmawiać o losie dyplomaty z premierem ZSRS, ale Nikołaj Bułganin dostał napadu szału. Kreml odpowiedział na apele Sztokholmu obłudnym i wewnętrznie sprzecznym oświadczeniem, że wprawdzie nie znaleziono dowodów, aby Wallenberg "kiedykolwiek przebywał w ZSRS", ale odnaleziono fragment dokumentacji medycznej mówiący, że umarł w więzieniu na atak serca. Tylko "wyrazy współczucia" wyróżniały to oświadczenie z sowieckiego katalogu matactw.

W latach 80. rodzeństwo Wallenberga odebrało w Moskwie parę jego rzeczy osobistych skonfiskowanych przy aresztowaniu, a rzecznik sowieckiego MSZ przeprosił za "tragiczną pomyłkę" swojego kraju. Dla Kremla sprawa była zamknięta.

Nie mógł pomagać, więc musiał być szpiegiem

To, że Raoul Wallenberg został zamordowany w sowieckiej niewoli, dla większości ludzi spoza jego rodziny było co najmniej prawdopodobne. Przez lata ukuto szereg teorii, które miały odpowiedzieć na jedno z kluczowych pytań: dlaczego?

Nie jest wykluczone, że NKWD od razu potraktowało Wallenberga jak szpiega lub kolaboranta Rzeszy. Przebieg późniejszych przesłuchań jego współpracowników przez sowieckie służby wskazuje, że potwierdzenie takiej tezy próbowano od nich wyciągnąć. Wallenberg był podejrzany nie tylko z powodu niemiecko brzmiącego nazwiska czy znajomości języków – w samochodzie, którym się poruszał, Sowieci znaleźli zapewne sporo złota i waluty (były mu potrzebne, aby w razie zagrożenia odwołać się do korupcji), co mogło sugerować, że jest Niemcem próbującym uciec z oblężonego Budapesztu.

W logice utrwalonej przez lata stalinowskiej szpiegomanii nie mieściła się w ogóle ewentualność, aby Wallenberg był tym, za kogo się podawał. Przedstawiciel neutralnego kraju, który zamiast wyjechać z oblężonego miasta, pomagał skazanym na śmierć Żydom z narażeniem własnego życia? To się enkawudzistom nie mieściło w głowie. A Wallenbergowi z pewnością nie pomogło to, że znaleziono przy nim kalendarz, a w nim harmonogram spotkań z nazistami działającymi na Węgrzech, w tym z Eichmannem oraz strzałokrzyżowcami.

Niewykluczone, że podejrzewano go też o współpracę z zachodnimi wywiadami i próbowano użyć w charakterze karty przetargowej (wiadomo o aresztowanych szwajcarskich dyplomatach, którzy z nim współpracowali w Budapeszcie i których potem Sowieci "wymienili"). Paweł Sudopłatow, znany generał sowieckiego wywiadu, twierdził, że Wallenberga szantażowano fałszywym zarzutem współpracy z Gestapo, by zmusić go do współpracy z sowieckim wywiadem – ale kiedy odmówił, musiał zostać zlikwidowany przy pomocy zastrzyku z trucizną. To z tego powodu ciało skremowano bez sekcji, bo ta mogła zostawić ślad (wraz z przyczyną zgonu) w dokumentach.

Pojawił się też w tej sprawie polski trop. Węgierski historyk postawił tezę, że Sowieci zgładzili Wallenberga, ponieważ ten za dużo wiedział o zbrodni w Katyniu. Miał się o niej dowiedzieć od eksperta medycyny sądowej, który uczestniczył w badaniu miejsca zbrodni w 1943 roku i którego raport w tej sprawie był zdeponowany w węgierskim banku centralnym.

Tajemnica, która przeżyła Związek Sowiecki

Niezależnie od motywu (motywów?), którym kierowali się Sowieci – nigdy w ujawnionych dokumentach ani publicznych deklaracjach nie pojawił się choćby ślad sugestii, że Wallenberg mógł zostać zamordowany. Choć już w XXI wieku okazało się, że dokumenty w tej sprawie były fałszowane lub niszczone – zagadka zniknięcia Wallenberga pozostawała niewyjaśniona.

To, co w ścianie podmoskiewskiej daczy znalazła wnuczka generała Sierowa, nie jest może źródłem definitywnie rozstrzygającym, ale z pewnością stanowi ważny trop. "Nie mam wątpliwości, że Wallenberga zlikwidowano" – napisał generał KGB w swoich notatkach.

Skąd mógł to wiedzieć? Twierdził, że dowiedział się tego podczas przesłuchania Wiktora Abakumowa w roku 1951.

Abakumow, który wypłynął na fali czystek w sowieckim aparacie bezpieczeństwa pod koniec lat 30., w latach wojny był zastępcą Berii i szefem kontrwywiadu wojskowego, z którego zrodził się osławiony Smiersz. Krótko po wojnie Abakumow pozostawał jeszcze w łaskach Stalina (jako minister bezpieczeństwa m.in. zbierał materiały na marszałka Żukowa i organizował kolejne kampanie terroru), ale sam niebawem trafił na tortury.

Jego miejsce w hierarchii zajął Sierow – zbrodniarz nie mniej zresztą odrażający, m.in. współodpowiedzialny za mord w Katyniu. Osobiście aresztował w 1945 r. przywódców polskiego państwa podziemnego, których potem osądzono w Moskwie.

Notatki Sierowa zostały ukryte w ścianie prawdopodobnie na początku lat 70. – były już wówczas szef KGB zorientował się wtedy, że może być śledzony. Od dawna był już zresztą odstawiony na bocznicę, bo obarczono go odpowiedzialnością za głośną sprawę szpiegowską pułkownika Pienkowskiego i za "utratę czujności" pozbawiono odznaczeń.

Jeden odważny, który działał w zgodzie z sumieniem

Z notatek Sierowa wynikają dwa istotne tropy. Pierwszy: Wallenberg został zamordowany z bezpośredniego polecenia Stalina i Mołotowa (to wynikało z zeznań Abakumowa). Drugi: ciało Wallenberga skremowano bez przeprowadzania sekcji, a raport ze spopielenia miał w rękach sam Sierow.

Wiadomo także, że w lipcu 1947 r. Abakumow wysłał do Mołotowa list, opisujący prawdopodobnie szczegóły śmierci szwedzkiego dyplomaty – w archiwach znaleziono ślady nadania i odebrania tej przesyłki, ale nie sam list. Grupa naukowców, która od lat próbowała rozwikłać zagadkę śmierci Wallenberga, zwróciła się w ubiegłym roku do rosyjskiej FSB z obszerną listą pytań o dodatkowe dokumenty w tej sprawie. Wniosek pozostał bez odpowiedzi.

Od 1945 roku bank zarządzający majątkiem Raoula Wallenberga nie uruchamiał procedur spadkowych. Nie było wszak przekonujących dowodów na to, że posiadacza majątku można uznać za zmarłego. Uczyniono to dopiero w ubiegłym roku. Wallenberg miałby 103 lata.

Ilu ludzi dokładnie uratował podczas swojej misji w Budapeszcie – nie sposób ustalić. Jeśli nawet zaufamy najostrożniejszym szacunkom, mówiącym o 20 tysiącach ocalonych (są i takie, które mówią o 100 tys.), wypada się zgodzić z prokuratorem Gideonem Hausnerem, który – podczas procesu Eichmanna – mówił o zapomnianym nieco bohaterze jako o "jednym odważnym człowieku, który miał dość siły, by działać w zgodzie ze swoim sumieniem". I ubolewał, że tak niewielu ludzi cywilizowanego świata zachowało się wobec Zagłady tak, jak Raoul Wallenberg.

(kg)