Cijfers kennen geen vooroordelen, mensen wel. Ik heb me er ook schuldig aan gemaakt. Aan schandelijke bevoordeling van mijn dochter, die sinds haar kleuterjaren dokter wilde worden. Haar examencijfers waren goed, maar als ze dat voor natuurkunde iets opkrikte, kwam ze in een gunstiger lotingscategorie bij geneeskunde. Na een paar weekenden examenstof stampen op een peperdure cursus haalde ze een hoger cijfer. Ze werd ingeloot. Kind dolgelukkig, wij blij. Het is niet fraai, en beslist oneerlijk, maar ik zou het zo weer doen.

Al eerder hadden we als tijgerouders onze dochter verdedigd. In groep 8 vond de juf haar, ondanks een hoge Cito-score, ‘een echt havomeisje’; in 3 vwo zag de klassenleraar, ondanks goede cijfers, ‘geen echte bèta’ in haar. Telkens waren harde cijfers haar redding. Cijfers kennen geen vooroordelen, mensen wel.

Opmerkelijk nieuws: loten mag weer. De Tweede Kamer heeft een motie aangenomen die het verbod opheft op loting als selectiemiddel in het hoger onderwijs, door minister Bussemaker in 2017 ingesteld. Als je selecteren overlaat aan de instellingen, blijkt nu, krijg je willekeur en kansenongelijkheid. Minister Van Engelshoven is dolblij en ‘gaat ermee aan de slag’.

Voortschrijdend inzicht. Vorig jaar vond ze nog dat ‘persoonlijkheidskenmerken’ moesten meetellen bij de selectie, onder het motto: ‘de juiste student op de juiste plek’. Ook zou het niet eerlijk zijn dat het blinde lot beslist over je toekomst. Toen al was er onderzoek dat aantoonde dat andere selectieprocedures in het nadeel werken van jongens, kinderen van migranten en uit arme gezinnen. Ook de Onderwijsinspectie waarschuwde – vergeefs.

Bestaat de ‘juiste’ student? De juiste mens? Critici, ook ik, voorspelden indertijd dat selectie op grond van motivatie en persoonlijkheid zou leiden tot de keuze van diegenen die lijken op de selectiecommissie. Waar mensen de persoonlijkheid van anderen beoordelen, is het oppassen geblazen. ‘Ons soort mensen’ lijkt vaak nét iets juister en slimmer. Goedgebektheid, geacteerde motivatie en ijverig cv-bouwen zijn onbedoeld de selectiecriteria. Cursussen om kandidaten door deze selecties heen te slepen schoten uit de grond. Uit een onderzoek van vereniging De geneeskundestudent bleek dat een op de vier eerstejaars geneeskunde zo’n dure cursus heeft gevolgd en dat eenderde ‘extracurriculaire activiteiten’ deed, puur voor het cv. Nare ontwikkeling.

En als het nu nog zou werken, maar nee. Geselecteerde geneeskundestudenten presteren niet beter dan ingelote studenten, blijkt uit onderzoek. Universiteiten voorspellen graag studiesucces – afhakers en treuzelaars kosten geld. Maar is dát een doorslaggevend criterium? Liever een kundige arts dan een stuntelaar die snel is afgestudeerd. Ook zesjesstudenten kunnen toegewijde dokters worden. Een dyslecticus die zich moeizaam door de tentamenstof worstelde kan een fantastische chirurg zijn.

Gelijke kansen zijn in de mode. Nu blijken andere vormen van selectie dan loten ‘oneerlijk’ te zijn – hetzelfde argument, voor het tegendeel. Waar je wiegje stond, hoeveel je ouders verdienen – ook dat is toeval. Loten is eerlijker, maar evenmin ideaal. Het ‘voelt’ onrechtvaardig om te worden afgewezen met een examenlijst vol negens, of als je bloedgemotiveerd bent.

Wellicht is gewogen loting, waarbij cijfers meetellen, eerlijker – maar dan doemt het spook van de bijles weer op. Mij lijkt het beste om studenten pas tijdens hun studie te selecteren, maar dat is bij grote aantallen moeilijk uitvoerbaar. Toch: iemand afwijzen op geleverde prestaties is rechtvaardiger dan op een onbetrouwbare voorspelling. Dit zwalkende beleid lijkt op het gejojo met het gewicht en het tijdstip van de Cito-eindtoets. Onderwijsministers zouden voortaan evidence based gegevens moeten kennen, voordat ze beslissen. Wat is de bewezen beste en eerlijkste manier van selecteren? Zoek dat eerst eens goed uit.