Brak obecności myśli Franciszka jest w wystąpieniach polskich księży widoczny i zdradza ich duży do niego dystans

Kryzys migracyjny był chyba tym dramatycznym wydarzeniem, które najdobitniej pokazało przepaść między sposobem myślenia papieża i naszych biskupów

Franciszek irytuje polskich biskupów, gdyż inaczej niż Jan Paweł II widzi zasadniczą oś sporu cywilizacyjnego

Czy Franciszek, ze swoją otwartością na ateistów i homoseksualistów, miłosierdziem wobec grzeszników i zagubionych, troskliwością wobec bezdomnych i ubogich, okazałby się miłym niezapowiedzianym gościem, gdyby zapukał do drzwi jednego czy drugiego pałacu biskupiego podczas wigilijnej nocy? Czy znalazłoby się dla niego wolne miejsce przy stole?

Zacznę od uchylenia rąbka tajemnicy. Rzecz dotyczy rozmowy, jaką przeprowadziłem w listopadzie ze znajomym księdzem. Fakt, dawno się nie widzieliśmy. Kolega nie tylko lekko przytył, ale także został zacnym proboszczem. Znajomy kapłan ma doktorat z teologii. Pisał swoją rozprawę – by było ciekawiej – na temat teologii Marcina Lutra. Zdawać by się więc mogło, że ekumenista pełną gębą. Takim go zresztą zapamiętałem. Jednak po krótkiej wymianie zdań zauważyłem, że otwarta postawa, którą pamiętałem, już nie istnieje.

Rozmowa zaczęła się niewinnie. A mianowicie od stwierdzenia, że papiestwo jest w kryzysie. Wziąłem to za dobrą monetę i powiedziałem, że to prawda – ani św. Jan Paweł II, ani pancerny papież Joseph Ratzinger nie uchronili Kościoła przed największym od lat kryzysem wiarygodności, który ma źródło w ukrywaniu przez Kościół i biskupów skandali pedofilskich. Tu miła pogawędka się skończyła. Kolega powiedział, że błądzę. Że kryzys papiestwa zawdzięczamy głównie papieżowi Franciszkowi. Dlaczego? Bo Franciszek rozmywa kościelną doktrynę, brata się z ateuszami, przesadza z miłosierdziem wobec osób rozwiedzionych. Ciągle prowadzi dialog. I akceptuje homoseksualizm. Jak widać, lista grzechów, które zdaniem znajomego księdza popełnia papież, jest długa.

Ale ta rozmowa uświadomiła mi coś jeszcze. Postawa, którą polscy duchowni przyjmowali wobec obecnego biskupa Rzymu – "przeczekamy" – już nie działa. Zbyt długi ten pontyfikat. Zbyt radykalne zmiany wprowadza Franciszek. Dlatego coraz częściej pojawia się inny rodzaj postawy: ten papież jest źródłem kryzysu w Kościele, dlatego jego nauczanie trzeba ignorować. Zobaczmy zatem, jakie są główne powody niechęci polskich duchownych i religijnej prawicy do papieża z Argentyny.

Franciszek zbyt irytujący

Po pierwsze, jest obcy. Znaczy, nie jest nasz. Nie jest Janem Pawłem II. A w zasadzie jest jego przeciwieństwem. Franciszkowi znacznie bliżej do Jana XXIII, papieża, który zwołał II Sobór Watykański, niż do papieża Wojtyły, który w tej swoistej rewolucji kopernikańskiej w Kościele widział również przyczyny jego kryzysu. Chyba najlepiej dystans polskich duchownych do Franciszka pokazuje to, że jest on de facto nieobecny w ich oficjalnym nauczaniu. Jeśli prześledzimy wypowiedzi księży czy biskupów, zobaczmy, że – szczególnie gdy żył Jan Paweł II – nieustannie powoływali się na nauczanie polskiego papieża. Dziś, choć Franciszek prowadzi aktywny pontyfikat, w wypowiedziach naszych duchownych wciąż jak na lekarstwo cytatów czy to z oficjalnych dokumentów papieża, choćby z "zielonej encykliki" Laudato si’, czy to z jego licznych przemówień, wystąpień i książek. Ten brak obecności myśli Franciszka jest w wystąpieniach polskich księży widoczny i zdradza ich duży do niego dystans.

Po drugie, Franciszek zawiesza na kołku fałszywą jego zdaniem alternatywę, którą przez lata głosił Jan Paweł II, sprowadzający oś sporu do kontrastu: cywilizacja życia versus cywilizacja śmierci. Jak wiemy, sprawy te – od aborcji przez środki antykoncepcyjne po in vitro – były znakiem firmowym nauczania Jana Pawła II i Benedykta XVI. Są też znakiem firmowym polskich biskupów, którzy z wielkiego dorobku papieża Wojtyły nauczyli się tylko tej jednej rzeczy. Nie usłyszymy, jak nasi hierarchowie rozwijają nauczanie Jana Pawła II dotyczące dialogu międzyreligijnego czy kwestii społecznych. Jeśli polski papież pojawia się w nauczaniu polskich biskupów, to jako niestrudzony "obrońca życia nienarodzonego".

Nie dziwi więc, że Franciszek irytuje polskich biskupów, gdyż inaczej niż Jan Paweł II widzi zasadniczą oś sporu cywilizacyjnego. Już nie cywilizacja życia kontra cywilizacja śmierci. Franciszek zmienia optykę – bardziej niepokoją go nierówności społeczne, niesprawiedliwość i ubóstwo niż spory bioetyczne. Dziś konflikt, jego zdaniem, rozgrywa się między cywilizacją chciwości a cywilizacją solidarności. Albo, by użyć jeszcze jednego określenia, kulturą czułości a kulturą odrzucenia. Papież Bergoglio słusznie podkreśla, że Robotnik z Nazaretu zasadniczo mówił w przypowieściach o biedzie i wykluczeniu, a nie o seksie, antykoncepcji i masturbacji. Dobre społeczeństwo poznaje się po tym – przekonuje – jak traktuje ono najbiedniejszych, poniżonych, zepchniętych na margines. Nie wolno nam tolerować kultury zbędnego – mówi papież – nikt nie jest zbędny. Wszyscy jesteśmy braćmi.

Dlatego tak mocno poruszyły świat przywołane przez Franciszka figury: z jednej strony banku, z drugiej bezdomnego. Gdy upada jakiś bank, natychmiast pojawiają się skandalicznie wysokie sumy na jego ratowanie, ale gdy przed drzwiami szpitala umiera bezdomny, nasze serca pozostają nieporuszone. Gdybyśmy jednak słuchali tylko wypowiedzi abp. Marka Jędraszewskiego, moglibyśmy dojść do przekonania, że Biblia w całości jest poświęcona tzw. ideologii LGBT, a nie biednym czy wykluczonym, jak pokazuje to Franciszek.

Franciszek zbyt krytyczny

Po trzecie, papież Bergoglio rozumie, że aby jego rewolucja, której istotą jest Kościół ubogi i dla ubogich, mogła być wiarygodna – musi ją zacząć od siebie. I od swoich braci w kapłaństwie. Dlatego zrezygnował z mieszkania w apartamencie watykańskim, obiekcie pożądania wielu rzymskich purpuratów. Dlatego obok placu św. Piotra otworzył dzienny ośrodek i noclegownię dla bezdomnych w należącej do Watykanu czteropiętrowej kamienicy o powierzchni 2 tys. m kw. I dlatego wymaga świadectwa także od księży.

Franciszek, co nie przysparza mu fanów wśród tutejszych duchownych (niektórzy nawet modlą się o jego "dobrą śmierć"), jest jednym z największych antyklerykałów w Kościele. Bo uważa, i słusznie, że najbardziej zatwardziałą grupą stojącą na przeszkodzie odnowie w Kościele są... księża. Jak bardzo krytycznie odnosi się do duchownych, którzy kwestionują jego wizję Kościoła i roli w pluralistycznym społeczeństwie, dowodzi słynna mowa wygłoszona do kardynałów kurii rzymskiej tuż przed Bożym Narodzeniem w 2014 r., w której Franciszek wymienił 15 grzechów ludzi Kościoła. Cierpią oni na patologię władzy, dotyka ich duchowy alzheimer, sprowadzają swoją posługę do biurokracji i księgowości, nie unikają "rozwiązłego życia". Gdybyśmy nie wiedzieli, że tak gorzkie słowa pod adresem księży padają z ust papieża, pomyślelibyśmy, że są to zarzuty zatwardziałego krytyka Kościoła.

Jeśli jednak Franciszek decyduje się na tak ostrą krytykę duchowieństwa, to dlatego, że nie bierze za dobrą monetę przekonania, którym wciąż próbuje się szantażować krytycznych katolików: Kościół jest matką, a matki się nie krytykuje. Jeśli widzisz zło, także w Kościele – zdaje się sądzić Franciszek – i nie reagujesz, stajesz się współsprawcą tego zła. Dlatego jeśli kochasz Kościół, krytykujesz go. Tym samym Franciszek zachęca laikat do piętnowania ewidentnych patologii w Kościele. Zachęca na tyle skutecznie, że obudził się rodzimy laikat, w ramach którego powstał ruch świeckich Odzyskajmy nasz Kościół. Świeccy katolicy mówią wprost: mamy dość patrzenia na twarz Kościoła w Polsce, który reprezentują właściwie wyłącznie biskupi i księża. Kościół to nie tylko oni!

To w końcu praktyczna próba zerwania z przedsoborowym podziałem na Kościół nauczający i Kościół słuchający. Ten pierwszy tworzą duchowni, ten drugi – świeccy katolicy. Ciekawe, że w Krakowie do protestujących wyszedł ksiądz, który na pytanie, kto jest Kościołem, mówił: "Kościół to jest hierarchia. To są biskupi, księża i kardynałowie".

Ta sytuacja pokazuje, że idee soborowe mocniej się zakorzeniły wśród świeckich niż wśród księży, którzy boją się utraty władzy i monopolu na głoszenie Ewangelii. Dlatego, jak sądzę, będą zwalczać ruch Odzyskamy nasz Kościół. Jednak dla polskich katolików Franciszek będzie sojusznikiem.

Franciszek zbyt otwarty

Po czwarte, Franciszek ceni dialog. Nie boi się tych, którzy myślą inaczej niż on. To odróżnia go od naszych biskupów i księży – oni, jeśli się z kimś nie zgadzają, nazywają go marksistą, ekoterrorystą lub czerwoną zarazą. Franciszek chce Kościoła wychodzącego do ludzi, a nie czekającego na ludzi. Kościół nie może tylko potępiać świata, ma również – może nawet przede wszystkim – troszczyć się o niego. A to znaczy podejmować rozmowę, czasem się zgadzając, czasem polemizując.

Dla Franciszka przykładem jezuity, który nie bał się świata, nie bał się ludzi o odmiennych poglądach, był jego współbrat Piotr Faber. Pytany przez Antonia Spadara w książce "Serce wielkie i otwarte na Boga", jakie cechy charakteru fascynują go u Fabera, papież wyznaje: "Dialog ze wszystkimi ludźmi, nawet z najbardziej zagorzałymi przeciwnikami; prosta pobożność i swego rodzaju naiwność; dyspozycyjność nieznosząca zwłoki oraz fakt, że w sposób stanowczy potrafił podejmować ważne i radykalne decyzje, a jednocześnie potrafił być bardzo łagodny".

Czy może więc dziwić, że Franciszek zaraz po zamieszkaniu w Watykanie, w Domu św. Marty, rozpoczął twórczy dialog z założycielem i byłym redaktorem naczelnym włoskiego dziennika „La Repubblica”, Eugeniem Scalfarim? Papież mówi o nim, że jest osobą niewierzącą, ale zarazem ciekawą wiary. Zaczęło się niewinnie – Scalfari napisał w "La Repubblice" tekst, w którym postawił Franciszkowi trzy pytania: o grzech, o wybaczenie, o prawdę i ludzkie przeznaczenie. Zaznaczył, że nie sądzi, by papież mu odpisał. I że pyta nie tylko jako dziennikarz, ale też jako człowiek niewierzący, którego od wielu lat intryguje wiara i osoba Jezusa Chrystusa. Jakież więc musiało być zdziwienie Włocha, gdy Argentyńczyk odpowiedział na jego pytania. Mało tego, zaraz potem doszło do spotkania i rozmowy między Franciszkiem i Scalfarim. Pokazała ona, jak papież widzi rolę Kościoła w twórczej dyskusji ze współczesną, ponowoczesną kulturą, której reprezentantem jest założyciel "La Repubbliki".

To spotkanie najlepiej pokazuje, jak może/ma wyglądać Kościół wychodzący do ludzi. Kościół, który nie tyle nawraca, ile chce się spotykać. Kościół, który nie tyle poucza, ile daje świadectwo. Bo zdaniem papieża prozelityzm jest błędem. "Nawracanie to głupota. Trzeba umieć się nawzajem poznać i wysłuchać. Zdarza się, że po jednym spotkaniu mam ochotę na kolejne, bo rodzą się nowe idee i odkrywa się nowe potrzeby. To ważne: poznać się, wysłuchać, poszerzyć krąg myśli. Na świecie pełno dróg, które to zbliżają się do siebie, to się oddalają, ale ważne jest, by prowadziły ku dobru".

A więc: dialog, który papież praktykuje, dając świadectwo własnym życiem, sprowadza się do trzech kroków: poznać się, wysłuchać, poszerzyć krąg myśli. Dlatego w optyce Franciszka nie ma odwrotu od dialogu ze współczesną kulturą. Nie ma alternatywy dla ekumenizmu. I nie może być mowy o zaniechaniu dialogu między religiami. Bo celem dialogu, jak konkluduje biskup Rzymu, musi być Dobro – pisane wielką literą. Nie prawda, ale Dobro. Raz jeszcze Franciszek pokazuje, że etyka jest ważniejsza niż metafizyka, miłosierdzie jest ważniejsze niż doktryna. Retoryka czułości, która od początku pontyfikatu zdominowała papieskie nauczanie – czułości, o której tak pięknie mówiła Olga Tokarczuk w mowie noblowskiej, przełożyła się na politykę solidarności. Parafrazując innego noblistę, Alberta Camusa, Franciszek swój nowy program dla Kościoła mógłby sprowadzić do wyznania: "Istnieje Dobro i istnieją upokorzeni: bez względu na to, jak byłoby to trudne, pragnę nie sprzeniewierzyć się ani temu pierwszemu, ani tym drugim". Czy wyobrażacie sobie, że abp Jędraszewski siada do jednego stołu, by rozmawiać z Olgą Tokarczuk albo prof. Zbigniewem Mikołejką?

Franciszek zbyt miłosierny

Po piąte, kryzys migracyjny był chyba tym dramatycznym wydarzeniem, które najdobitniej pokazało przepaść między sposobem myślenia papieża i naszych biskupów. Pierwszą podróżą, jaką odbył Franciszek po wybraniu go w roku 2013, była pielgrzymka na włoską wyspę Lampedusa. Nie do jakiegoś sanktuarium, nie na spotkanie z przywódcą innego wyznania czy religii. Wybrał wyspę będącą symbolem dramatu uchodźców. Kiedy już tam się pojawił, a za nim kamery światowych telewizji, mówił: "Prośmy Pana o łaskę płaczu nad naszą obojętnością, nad okrucieństwem, jakie jest w świecie, w nas, również w tych, którzy bezimiennie podejmują decyzje społeczno-gospodarcze, które otwierają drogę do podobnych dramatów".

Franciszek jako chrześcijanin robi to, co trzeba – gdy widzi człowieka cierpiącego, biegnie mu z pomocą. I tak należy czytać jego kolejną wizytę, tym razem na greckiej wyspie Lesbos, gdzie ramię w ramię z ekumenicznym patriarchą Konstantynopola Bartłomiejem oraz arcybiskupem Aten i całej Grecji Hieronimem odwiedził obóz uchodźców Moria. Przebywało tam wtedy ok. 2,5 tys. osób, oczekujących na azyl. To wizyta symboliczna, gdyż Lesbos stała się także znakiem "kultury obojętności", która toczy nas, szczególnie zachodni świat. Stała się miejscem, gdzie "składuje się" ludzi odpady, którymi nikt nie chce się zaopiekować. Jest "ludzkim śmietniskiem" omijanym szerokim łukiem przez wszystkich – ale nie przez Franciszka, który jeszcze przed wylądowaniem na wyspie mówił: "Ta podróż jest smutna. Lecimy zobaczyć tylu ludzi, którzy cierpią i nie wiedzą, dokąd iść".

A na Twitterze napisał: "Uchodźcy to nie liczby, tylko osoby: to twarze, imiona, historie życia i odpowiednio do tego należy ich traktować".

Jak na wezwanie Franciszka zareagował polski Kościół? Jak odebrała je religijna prawica? Uchodźcy stali się lustrem, w którym przegląda się każdy z nas – przegląda się polski Kościół i my, polscy katolicy. Przegląda się nasze człowieczeństwo. Tak przynajmniej sądził Franciszek, który w duchu chrześcijańskiej pokory i miłosierdzia w Wielki Czwartek 2016 r. obmył stopy uchodźcom – w tym kobietom. I nie tylko katolikom, bo wśród tych 12 osób znaleźli się, owszem, czterej katolicy z Nigerii, ale również trzy prawosławne koptyjki z Etiopii, jeden hinduista, trzech muzułmanów z Syrii, Pakistanu i Mali. Do 11 migrantów dołączyła jedna pracownica ośrodka – Włoszka, katoliczka. Papież przy tej okazji wygłosił krótkie kazanie. Powiedział, nawiązując do zamachu w Brukseli: "Jesteśmy świadkami dwóch gestów: dziś zgromadziliśmy się razem – muzułmanie, hinduiści, katolicy, koptowie, ewangelicy – jako bracia, dzieci tego samego Boga, którzy chcą żyć w pokoju, a trzy dni temu w europejskim mieście ujrzeliśmy gesty wojny i zniszczenia, dokonane przez ludzi, którzy nie chcą żyć w pokoju".

Ten gest obmycia nóg, będący gestem naśladowania czynów samego Jezusa, i słowa Franciszka stały się dla polskiej prawicy religijnej powodem do wyrzucenia z siebie sporych pokładów nienawiści. Oto kilka wpisów, jakimi "pobożni katolicy" postanowili skomentować pełen pokory i miłosierdzia papieski gest: "Papież (jeśli można go tak nazwać) zbezcześcił Wielki Czwartek", "Franciszku! Przykro mówić, ale tracisz szacunek wiernych przy każdym pojawieniu się", "Ten dziwny człowiek spowodował, że odchodzę od Kościoła", "Gest poddaństwa, słabości i głupoty", "Szkoda, że nie umył tym, którym islam nogi oderwał za pomocą bomb", "Jestem ciekaw, czy jak wysadzą Watykan, też będzie miłosierny".

Internetowym nienawistnikom wtórowali prawicowi katoliccy publicyści. Robert Tekieli przekonywał, że zachowanie Franciszka to zwyczajna uległość. "Myślę, że muzułmanie odebrali to w taki sposób, że Europa klęknęła przed nimi na kolana". Z kolei Paweł Lisicki, redaktor naczelny prawicowego tygodnika "Do Rzeczy", o geście papieża pisał: "Uważam, że w tym momencie jest niewłaściwy i nieroztropny. Być może wynika to z dobrych intencji, ale w konsekwencji może przynieść złe rezultaty". A teraz zapytajmy, co o naszej wierze, Kościele i człowieczeństwie mówią nam przytoczone tu reakcje religijnej prawicy na gesty i słowa Franciszka, które pokazują sedno chrześcijaństwa.

Foto: Materiały prasowe

Największym zagrożeniem dla religii są nie ateiści, bezbożnicy, ale ludzie, którzy mówią o sobie, że są głęboko religijni, i podkreślają, jak bardzo są "wiernymi synami Kościoła". To właśnie tacy ludzie skazali Jezusa z Nazaretu na śmierć. Co się stało z naszym Kościołem, że najlepiej czują się w nim ci, którzy z otwartą przyłbicą mówią, że są ksenofobami, nacjonalistami i rasistami? I mówię tu nie tylko o katolikach świeckich, ale również o rosnących w siłę ksenofobach w sutannach. Przesadzam? Oto życzenia, jakie czytelnikom "Gazety Polskiej" składał ks. Jarosław Wąsowicz: "Życzę Wam zmartwychwstania naszej ukochanej Ojczyzny, bez KOD-ów, fałszywych autorytetów, płatnych zdrajców. Zmartwychwstania chrześcijaństwa w Europie, która idzie ku samozagładzie. Europy bez multi-kulti, islamistów, lewaków i poprawności politycznej".

Co się stało z naszym Kościołem, że ten stary, pobożny i przyzwoity papież postrzegany jest przez wielu duchownych jako źródło kryzysu Kościoła, a nie jako ten, który stara się przywrócić mu ewangeliczne oblicze? Zresztą nie pierwszy i pewnie nie ostatni to prorok, który przychodzi do swoich, a swoi nie tylko go nie rozpoznają, ale jeszcze z premedytacją odrzucają.

(bp, mba)