Hoe houdt Eric Smit zijn eigen broek op zonder zijn moraal te grabbel te gooien? Karin Sitalsing interviewde hem over Follow the Money en ‘radicaal onafhankelijke onderzoeksjournalistiek’.



Foto: Linelle Deunk / Lumen





Het gaat lekker met Follow the Money. Ze hadden een dikke primeur, kregen een prestigieuze prijs en verdienden de titel Journalist van het Jaar 2017. De redactie van het online platform verhuisde en regionale vliegende brigades van eenentwintigste-eeuwse Woodwards en Bernsteins zijn in de maak, zowel in Nederland als daarbuiten. Als het aan frontman Eric Smit ligt, huivert straks elke goocheme graaier, elke zakkenvullende ceo, voor de klauwen van 'dit kleine kloteclubje’.

Neem nou de regio. ‘In Nederland hebben we 380 gemeenten’, zegt Smit, ‘en in negentig procent daarvan vindt de ranzigste handjeklap plaats. Ongezien, zonder enige vorm van journalistieke controle, want de kritische lokale journalistiek is dood. Niet dat er geen goede mensen zijn hoor, maar ze krijgen zelden de tijd die nodig is om helemaal in een dossier te duiken.'

Júist in de regio, voegt hij toe, spelen de affaires en de intriges, want daar zijn de lijnen korter, kom je als journalist de wethouder tegen op het schoolplein en dan ligt al snel lokaal cliëntelisme op de loer. 'Zo'n sfeertje van ons kent ons, van we regelen het wel. Jos van Reys heb je overal.'

Daarom zet hij nu samenwerkingsverbanden met regionale journalisten op, zoals hij eerder samen met RTV Noord de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) aanpakte. 'Het moeten een soort vliegende brigades worden, teams van lokale FTM'ers die opduiken als er ergens iets begint te stinken. Op termijn willen we een omvangrijk oeuvre hebben van lokale misstanden. Dat een wethouder in, zeg, Helmond vreest voor de wieken van deze brigade.' En, nu hij toch bezig is: wat uitbreiding buiten de landsgrenzen kan er ook wel bij, want 'geldstromen houden niet op bij Hazeldonk of Bourtange.’

Met vergelijkbare onderzoeksjournalistieke platformen in Duitsland, Frankrijk en Zwitserland voerde Smit al gesprekken. 'Ontzettend leuk om met een team te werken, samen iets moois te maken. Multinationals pak je niet in je eentje. Neem de fraude bij Volkswagen. Zo'n verhaal red je echt niet alleen vanuit Nederland. Dat soort bedrijven opereert vanuit verschillende landen, dus moet je ze ook op die manier aanpakken.'

‘Dit kleine kloteclubje’

Smit vertelt het achter een cappuccino in Vondel CS, waar Follow the Money op dat moment nog zetelt, maar een verhuizing naar 'een postindustriële woestenij in Amsterdam-Noord' is aanstaande. De ruimte werd te krap en bovendien, zo meldt de site: 'ruimte in Amsterdam is schaars en duur. En we springen zuinig, op het gierige af, om met onze fondsen.'

Hij heeft iets jongensachtigs, studentikoos’ ook; zijn voorkomen, zijn gebaren, hoe hij soms achteroverleunt, dan weer naar voren hangt en op tafel vingertrommelt. Hoe hij het winnen van de Tegel in 2013 vierde door 'compleet naar de tering te gaan' en halverwege de nacht ineens de prijs kwijt was - geen zorgen mensen, hij vond hem terug. Hoe hij zijn Follow the Money ontroerd ‘dit kleine kloteclubje' noemde toen hij samen met collega Kim van Keken in februari van dit jaar werd uitgeroepen tot Journalist van het Jaar.

‘We springen zuinig, op het gierige af, om met onze fondsen’

Doorzetterij

Fanatiek is hij ook, bevlogen, competitief, ongeduldig. Een doorzetter, zwart/wit. Ideale eigenschappen voor een topsporter - zonder had hij het vermoedelijk niet tot professioneel squasher geschopt. De parallel tussen topsport en onderzoeksjournalistiek dringt zich onvermijdelijk op: wie niet doorzet zal geen tegels lichten. En dat is wél waartoe journalisten volgens Smit op aard zijn: de macht controleren en zo de wereld veranderen. Of althans: dat zouden ze móeten zijn.

Het was die doorzetterij die Smit in 2013 zijn eerste Tegel opleverde, samen met collega Jesse Frederik, voor het artikel 'Het derivatendrama', dat in de Volkskrant gepubliceerd werd. Die hem in 2018 een Tegel-nominatie bezorgde, en eerder dat jaar de titel Journalist van het Jaar, samen met Kim van Keken. De twee wonnen de prijs voor hun primeur over Henry Keizer; ook de Tegel-nominatie was voor deze onthulling. De VVD-voorzitter nam in 2012 een begrafenisonderneming over. Niet alleen betaalde hij daarvoor veel minder dan de boekwaarde van het bedrijf, hij had ook nog eens verschillende petten op. Keizer was zelf de koper, maar adviseerde ook de verkoper. 'Goed journalistiek handwerk met tussen de regels door een rake schets van een man die misbruik maakt van zijn positie en charme', oordeelde de jury.

Wie niet doorzet zal geen tegels lichten

Onwrikbare principes

Het was óók die doorzetterij die in 2010 leidde tot het ontstaan van Follow the Money. Of eigenlijk: een combinatie van die doorzetterij en onwrikbare principes. Sommige journalisten kiezen voor het vak als middel, omdat ze mooie dingen willen maken en verliefd zijn op schrijven. Anderen gaan voor het doel: zij willen de wereld verbeteren. Smit valt onder die laatste categorie. Het irriteert hem, nee, het is sterker dan dat, het maakt hem razend, hoe mensen zich laten misleiden zonder dat ze daar ook maar het vaagste idee van hebben. ‘Neem nou die sleepwet’, zegt hij. 'Niemand snapt precies waar het over gaat. Er wordt een referendum over gehouden, maar niemand begrijpt het!'

Dat is exact de ellende met wat hij 'die financiële naaierij' noemt: de enorme kenniskloof tussen de professionals en de klanten. 'Zeker in de financiële wereld is de integriteit vaak ver te zoeken. Kijk, als je geneukt wordt, wil je ook een kusje. Als het je eigen verantwoordelijkheid is, je je bij je volle verstand laat belazeren: prima natuurlijk. Maar de meeste mensen hebben geen idéé dat het gebeurt. En zo zijn ze ontzettend makkelijk te flessen.’

‘Moet jij eens opletten’

Dat is zijn missie, zegt hij: voor die mensen opkomen. 'Ik kan slecht tegen onrecht. En werkelijk alles heeft met geld te maken. Politiek en geld hebben elkaar lang geleden al omarmd, die twee zijn totaal met elkaar vervlochten. Hele landen worden gefinancierd door kredieten van banken. De invloed van een kleine elite van politieke besluitvormers en topbestuurders van topondernemingen is enorm. Veel groter dan we weten. Het is ontzettend belangrijk om die te controleren. De arrogantie waarmee 'de macht' denkt: 'ik kan me dit permitteren.' Dan denk ik juist: 'O ja? Moet jij eens opletten.'

Veelbetekenende blikken

Net als in de regio - jij doet iets voor mij, dan doe ik iets voor jou - zit ook hier het venijn vaak in de subtiliteit, zegt Smit.