KIAM ŝia unua infano naskiĝis, antaŭ dudek tri jaroj, Marie-Luise Kristola vere konsciiĝis pri la graveco de la ekologia demando. „Kian mondon ni heredigos al li ?”, ŝi demandis al si, kaptita de forta maltrankvilo, kun la novnaskito en la brakoj. De tiam, tiu ĵurnalistino luktas por la respekto de la medio, dum la laboro same kiel en sia ĉiutaga vivo. Ĉiusemajne ŝi prezentas en la sveda publika radio Sveriges magazinon dediĉitan al la daŭrigebla disvolvado, „Klotet” („la globo”). Ĝis la lasta jaro ŝi faris ĉiujn veturojn bicikle, ankaŭ por iri al sia oficejo, dek kilometrojn for de ŝia hejmo. Antaŭ nelonge ŝi aĉetis elektran biciklon. Helpata per ŝtata subvencio, ŝia familio ĵus ankaŭ akiris elektran aŭtomobilon. „Jam delonge ni volis fari tion. Ni havis malbonan konsciencon kun nia malnova aŭtaĉo”, ŝi konfesas. La tuta familio manĝas „ekologie” kaj konsumas „ĉiam malpli da viando”. Se ili sekvus ŝian filinon, hodiaŭ studentino, ili manĝus jam „neniom da ĝi”. Ilia domo, en antaŭurbo de Stokholmo, estas hejtata ekskluzive per varmpumpilo en la kelo. En la urbocentro iliaj amikoj estas ligitaj kun varmreto provizata per ekologiaj energioj (esence ligno kaj defalaĵoj de la paperindustrio), same kiel ĉiuj en la svedaj urboj. Iliaj rubaĵoj ? Ili skrupule ordigas ilin, same kiel iliaj najbaroj, kio bezonas almenaŭ kvin rubujojn por ĉiu loĝejo.

Por Mona Mårtensson, instruistino pri sociologio ĉe la stokholma universitato, la ekkompreno okazis dum legado de Silentaj printempoj [1] de la usona biologino Rachel Carson. Tiu verko dediĉita al la danĝeroj de amasa uzado de ĥemiaj produktoj en la kampkulturo, kaj speciale de la DDT, kondukis al iom-post-ioma malpermeso de tiu insekticido kaj al apero de la ekologiista movado en la okcidenta mondo. „Tiu libro decide influis multajn el ni”, ŝi emfazas. Poste, Svedujo iris sian vojon. En surfaco ekvivalenta al du trionoj de Francujo, sed loĝata de nur dek milionoj da loĝantoj, sen gaso, petrolo nek karbo, sed riĉa je minejoj (fero kaj uranio), je arbaroj kaj riveroj, tiu malgranda lando estis inter la unuaj, kiuj komprenis la klimatajn problemojn kaj kiuj engaĝiĝis por pli daŭrigebla disvolvado. „Ne ekzistas media etiko en Svedujo, sed etikoj. Vi trovos la vegetaranojn, la mediistojn …, asertas Mona Mårtensson. Sed la svedoj havas ĉiuj la komunan trajton, ke ili estas en densa kontakto kun la naturo.”

Ankaŭ Alexander Crawford emfazas tiun rilaton „specialan, ĉieĉeestan, kvazaŭ panteisman”. „Ni iras en arbaron pli ofte ol en preĝejon. Ni ĉiuj konservas tre fortajn ligojn kun la naturo”, observas tiu analizisto ĉe la Global Utmaning, sendependa pensrondo bazita en Stokholmo. La multaj feridomoj, ofte meze de arbaro, borde de iu el la sennombraj lagoj aŭ ĉe la marbordo, aspektas pli kiel kabanoj ol kiel kasteloj. La kolektado de beroj, de fungoj, fiŝkaptado kaj ĉasado ritmigas la feriajn tagojn. „Sed ne en franca maniero – serĉado de trofeoj –, emfazas Alexander Crawford. Pli ĝuste kiel kultura ligo same kiel spirita kun la medio.”

Pluraj faktoroj favoris tiun fortan ekologian konscion, nome ekonomia teksaĵo bazita ekde la 19-a jarcento sur la naturresursoj de Svedujo, speciale sur ligno (la arbaroj kovras 68 elcentojn de la teritorio). Pioniroj ekde 1991, per iniciata starigo de progresa karbonimposto, la socialdemokratoj kunigis tiun disponon kun malaltigo de la laborimposto. [2] Post tio, la ellasoj de karbongaso, jam malkreskantaj ekde la 1970-aj jaroj, denove malaltiĝis, speciale pro la anstataŭigo de karbo per biomaso por la urbaj varmretoj. Specialisto pri medio kaj instruanta ĉe la universitato Chalmers de Göteborg, Christian Azar vidas en la karbonimposto „unu el la plej gravaj fundamentoj” de la ekologia transiro en Svedujo. Laŭ li, la sveda modelo ekzistas pro la konsciiĝo kaj pro la financa instigo, „la du elementoj reciproke fortigas sin.” Ĉio ĉi estas konstante akompanata de klarigoj fare de la ŝtataj energi-agentejoj kaj de la mediprotektantoj. Pro tio, la urba vojimposto, starigita en 2006 en Stokholmo (antaŭ ol enkondukiĝi en Göteborg en 2016) estis aplaŭdata de la ĉefurbaj loĝantoj post ses monatoj, kvankam komence ĝi estis forte kontraŭata. Tiuj disponoj, kiuj pezas same sur la plej modestaj enspezoj, estis pli facile akcepteblaj en lando, kie la malegaleco de riĉeco restas la plej malgranda de Eŭropo.

La foresto de fosiliaj energioj fariĝis beno

En sia bieno je 180 kilometroj sudokcidente de Stokholmo, s-ro Steffan Gustafsson bredas 70 laktobovinojn kaj 150 aliajn viandobovojn kaj samtempe kulturas iom da cerealoj. Li havas malfacilan vivon, sed li ne plendas. Same kiel multaj kampuloj de la regiono, li ne estas proprietulo de sia grundo, sed partfarmisto. En 1999 li decidis dediĉi sin al ekologia kampkulturo, kiel interesa „niĉo”. „Komence tio estis strategio, sed nun ĝi estas konvinko. Mi vidas ĉiam pli la avantaĝojn de la ekologio, kaj mi ne revenos malantaŭen, diras li. De jaro al jaro, la postulo por ekologia lakto kreskas, tiom ke mi jam ne sukcesas respondi al ĝi.”

Kelkajn kilometrojn de tie, s-ino Katarina Molitor diras same. Tiu kampkulturistino kun vikinga korpo – blonda ĉevalvosto kaj brakoj plenaj de lentugoj – kreskigas legomojn, tomatojn, laktukojn, cepojn kaj bredas centon da ŝafoj kaj da bovinoj. La bestoj dum la vintraj monatoj paŝas libere en la grandega stalo kaj somere en la ĉirkaŭaj kampoj. „Tiu ĉi bieno, tio ne estas laboro, nek tempopasigilo, sed ĝi estas mia vivo !”, diras s-ino Molitor. Post kiam ŝi vidis sian patron suferi pro alergioj, kiuj kun la tempo grandiĝis, tiu kvardekjarulino decidis rezigni pri ĥemiaj produktoj. Ankaŭ ŝi vidas la postulon kreski, kvankam kelkaj klientoj komence grumblis pro la prezo, kiuj „forgesis la kroman labortempon necesan por ekologiaj produktoj”. Dum longa tempo ŝi vendis sian lakton al la najbara kooperativo. Nun ne plu : „Estas pli kontentige vendi rekte al la konsumantoj. Ili parolas al vi pri la gusto de via lakto kaj de viaj produktoj, estas plezure aŭdi tion.”

Svedujo povis komenci sian transiron tre frue, unuavice ĉar ĝi havas „favoran sorton”, opinias Jannike Kihlberg : multajn naturriĉaĵojn, malmulte da loĝantoj, altan vivnivelon, solidan ekonomian kreskon kaj apenaŭ konfliktojn. Laŭ tiu ĵurnalistino ĉe la ĵurnalo Dagens Nyheter, la foresto de fosiliaj energioj estas beno por Svedujo, ĉar ĝi devigis ĝin inventi aliajn resursojn. Kun sia gaso kaj sia petrolo, la najbara Norvegujo estas vidata kvazaŭ suspektinda en sia oficiala transiro al ekologio.

Ju pli en Svedujo oni iras norden, des pli oni tamen sentas rompon en la lando. Eŭropa ĉefurbo de la kulturo en la jaro 2014, decide maldekstra, feminisma kaj akceptema al samseksamuloj, Umeå, universitata urbo de 110.000 loĝantoj, ne havas kompleksojn. Tamen ĝi koleras pro la patrisman konduton de la sudo – kie koncentriĝas naŭ dekonoj de la loĝantaro. „Ili ne scias ke ni ekzistas ! Ili akceptas niajn riĉaĵojn, profitas niajn riverojn, rabas niajn minejojn kaj nun eĉ akaparos nian venton !”, oni aŭdas amare diri, alude al la multaj akvobaraĵoj konstruitaj en la riveroj kaj al la aregoj da ventelektrigiloj [3] starigitaj en la kvazaŭ senhomaj spacoj de la nordo. La akvoenergio estas la unua elektrofonto en Svedujo, kun 45 elcentoj de la nacia produktado. La atomenergio liveras 41 elcentojn. La resto devenas el renovigeblaj energioj (biomaso kaj vento).

Aktivaj eĉ malproksime de la grandaj sudaj urboj, la ekologiistoj de Umeå organizas debatojn aŭ lanĉas bojkot-instrukciojn kontraŭ grandaj markoj de nutraĵo. Ĉar tiuj neglektas la rajtojn de siaj liverantoj en la evolulandoj, [4], ili konsideras ilin malutilaj al la medio. Ĉi tie oni emas moki pri la paniko, kiu kaptas la ĉefurbon kaj paralizas la cirkuladon ĉe ĉiu granda neĝblovado. En tiu ĉi urbo situanta je tri cent kilometroj de la polusa cirklo, la loĝantoj veturas bicikle vintre same kiel somere – la bicikloj havas najlizitajn pneŭmatikojn, kaj la urba administracio senneĝigas la biciklovojojn prioritate. Ili ankaŭ fieras pri la fakto, ke, la 1-an de februaro 2017, ili akceptis la unuan flugon de ATR-aviadilo funkciigata per agrobrulaĵo (miksaĵo el 45 elcentoj da recikligita kuireja oleo).

En sia laborejo de la sveda universitato pri kampkulturaj sciencoj de Umeå, Francesco Gentili senpaŭze laboras pri la dolĉakvaj algoj. „Ilia potencialo estas konsiderinda : ili kreskas rapide, enstokas la karbongason [CO2] kaj baldaŭ povos servi kiel bio-brulaĵo por aŭtoj kaj aviadiloj”, klarigas tiu italdevena esploristo. La algoj povus eĉ helpi en la recikligado de uzitaj akvoj. En la momento, Francesco Gentili, kun siaj svedaj, norvegaj kaj finnlandaj kolegoj, estas nur en la stadio de eksperimentado. Lia revo ? Fabriko kiu povas produkti „tunojn” da biomaso per algoj. „se ni volas akiri daŭrigeblajn energifontojn kaj daŭrigeblan socion, la naturo estas la solvo, ne nur la teĥnologio”, li insistas.

Lignaj dometoj kvazaŭ birdonestoj, tervarma pumpilo …

Male al multaj svedoj, s-ino Annika Rydman forlasis Stokholmon por revivi en la vilaĝo de sia infaneco, Granö, en la okcidenta Botnio, je cento da kilometroj nordokcidente de Umeå. Oni fermis la lernejon, pro manko de infanoj. En la perspektivo, la ekzisto de la vilaĝo mem – tri jarcentojn aĝa – estis en danĝero. Kion fari por altiri vizitantojn ? Proponi al ili la ĉirkaŭantan naturon, esceptan kaj komplete konservitan, sur la tero de la saamoj, [5] tiu nomada popolo, ofte bredistoj de boacoj, kiuj vivas en la nordo de Skandinavio kaj de Karelio. Do, antaŭ sep jaroj, helpe de sia patrino kaj de kelkaj amikoj, ŝi malfermis gastodomon, la Granö Beckasin Lodge. „Mi volis ke ni fariĝu loko de renkontiĝoj kaj de interŝanĝoj, kiu Granö iam estis, ponto kun la saamoj, sed ne koste de la naturo kaj de la loĝantoj, klarigas la junulino. Do ni adoptis sloganon : ekolo ! Kaj, kiam tio ne eblas, ni atentas pri prioritato al la lokaj produktoj.”

La originaleco de la loko tuj logas. Instalita proksime de rivero, en plena arbaro, la gastodomo grandiĝis je deko da lignaj domoj kaj je ses „birdonestoj” (komfortaj kabanoj alte lokataj en la arboj). Ĉiuj materialoj estas recikligeblaj. Tervarma pumpilo hejtas la loĝejojn kaj la akvon.

La sukceso venis rapide, kaj la lernejo de Granö … estis savita. La ok konstantaj dungitoj de la Granö Beckasin Lodge estas loĝantoj de la vilaĝo. Somere – kiam la suno neniam subiras –, la loko neniam malpleniĝas. Vintre, la vizitantoj kur-skias, promenadojn tra la arbaro, sur glitveturiloj tirataj de hundoj aŭ alko-ekskursojn. La klientaro estas 60-elcente sveda. La ceteraj vizitantoj venas el Belgujo, Irlando, Aŭstralio, el Dubajo … Ĉiuj pladoj estas ekologiaj. La legomoj estas sezonaj. La proksimaj riveroj kaj lagoj liveras ezokojn kaj perkojn. La salmoj siavice preskaŭ malaperis, pro la akvoelektraj baraĵoj en preskaŭ ĉiuj riveroj.

Alka viando poluita de la ĉernobila nubo

La viando ? Tiu estas tre ofte alka, ĉar s-ino Rydman estas ĉasisto. „Ĉi tie en la nordo, tio estas parto de nia kulturo. Oni povas ĉasi kaj respekti la medion”, ŝi emfazas. Kaj, kiam ŝi tediĝas je alka viando, ŝi iras al la saamoj kaj aĉetas aŭ interŝanĝas boacan viandon. „Nia vivmaniero, tiu estas nia maniero rezisti al urbanigo kaj batali kontraŭ la nuna ondo de unuformeco”, diras ŝi. „Kiam oni decidis pri ekologio, tio estas ĉiumomenta klopodado. La tegmento, la tapiŝo … Aŭ la ŝnuroj por kunligado, ĉu akiri ilin naturfibraj aŭ plastaj ?, aldonas Christopher Storm, ŝia ĉefa helpanto. Ankaŭ en la kuirejo necesas atentigi ĉion. La ekologiaj produktoj estas pli multekostaj ol la konvenciaj, ĉar ili estas malpli kutimaj, sed tio estas nia decido, kaj ni insistas pri ĝi. Ĉio dependas de tio, ke ni klarigas la kialojn de nia decido. Ĉar, se ne ĉiuj estas konvinkitaj, tiam tio ne funkcias.”

Super la tuta regiono de Granö kaj sur parto de Svedujo ŝvebas ombro, kiun la jaroj ankoraŭ ne tute forigis : Ĉernobilo. S-ino Elly-Marie Rydman, la patrino de Annika, kolektas fungojn. Ŝia kuirejo kaj ŝia kelo estas plenaj de bokaloj kun sekigitaj fungoj, kaj ŝia frostujo superplenas de boaca viando. Tamen ŝi ne forgesis la sekvojn de la katastrofo okazinta la 26-an de aprilo 1986 en Ukrainujo. Proksimume 55.400 kvadratkilometroj de la sveda teritorio estas tuŝitaj de la defalaĵoj de la ĉernobila nubo kaj restas sub kontrolado. „Dum la kvar aŭ kvin sekvaj jaroj ni ne povis kolekti fungojn aŭ berojn nek manĝi viandon de boacoj aŭ de alkoj. La bestoj estis poluitaj de la herbo”, ŝi rakontas.

Ankoraŭ nun la loĝantoj de la regiono devas ĉiuaŭtune sendi specimenojn de viando al la laboratorio por kontroli, ĉu la kvoto de cezio 137 ne superas certan sojlon. „Kelkfoje ni havas la malbonan surprizon, ke la animaloj estas poluitaj. Tiukaze ni metas ilin en paŝtejoj sen ajna radioaktiveco. Ĝenerale tio foriĝas en kelkaj semajnoj, kaj la analizoj refariĝas normalaj”, klarigas s-ino Margret Fjellström, saama boacobredisto.

Tamen tre malmultaj homoj ŝajnas emocii pro la naŭ funkciantaj atomreaktoroj (vidu „Inter energiaj suvereneco kaj modeleco”) Unue ili staras proksimume okcent kilometrojn sude, kaj la sudo, ĉi tie, ŝajnas malproksima. Krome, tiuj elektrejoj estas nun parto de la ĉiutaga vivo kaj alportas krom elektron ankaŭ laborlokojn. „Ni fariĝis pasivaj tiurilate. Se estas elektrejo, kiun ni rigardas kun malfido, tiam ĝi estas tiu de Pyhäjoki, konstruata en Finnlando. Tiu ŝajnas al ni danĝere proksima”, emfazas s-ino Annika Rydman. Certe ĉar tiu centralo estas konstruato de la rusa Rosatom, ĝi estas vidata atente.

„Nenio perdiĝas, nenio kreiĝas, ĉio transformiĝas.” En la bieno de s-ro Matthias Nilsson, tiu maksimo de la franca ĥemiisto Antoine Lavoisier alprenas sian tutan sencon. Jam de kvin jaroj tiu kvardekjara kampkulturisto produktas sian elektron kaj sian hejtadon ekskluzive el la fekaĵo de siaj 360 bovoj. Kolektitaj, tiuj ekskrementoj estas varmigataj al 38 celsiaj gradoj en kaldronoj por akceli ilian fermentadon per bakterioj ; per tio li ricevas biologian gason (esence konsistantan el metano). Tiu gaso poste estas bruligata en elektrigiloj. La efiko estas konsiderinda, ĉar la sveda kampkulturo respondecas pri 13 elcentoj de ellasita forceja gaso.

S-ro Nillson estas pri energio memproviza. Li povas eĉ vendi kromaĵon de elektro al siaj najbaroj. La komenca investo estis peza : 4,7 milionoj da svedaj kronoj (proksimume 480.000 eŭroj). La Eŭropa Unio subvenciis kvaronon de ĝi. „Mi bezonos dek ĝis dek du jarojn por rehavi mian komencan investon, sed mi ne bedaŭras tion. Tio estis la revo de mia patro, en la 1990-aj jaroj ; ni realigis ĝin, mia frato kaj mi, klarigas s-ro Nilsson. Mi emas pensi ke ni profitas el la plej triviala materialo … La alia avantaĝo estas, ke ni reprenas la ekskrementojn kaj faras el ili sterkaĵon por la kampoj. Ne povas okazi pli bone.”

Tamen estas fenomeno kiu maltrankviligas tiun kampulon : la klimata varmiĝo. Same kiel ĉiuj loĝantoj de la regiono, li vidas tion konkrete. La vintro daŭras multe malpli longe ol dum mia adolesko. Estas malpli da neĝo. La printempo komenciĝas en la sama momento, sed la aŭtuno estas multe pli longa. Ni faras nun plurajn rikoltojn. Mia patro ne ĉesas miri kaj alarmiĝi pri tio”, li rimarkigas.

Ĉu Svedujo sukcesos gajni sian veton pri la karbona neŭtraleco ĝis la jaro 2050 (eĉ 2040), kion ĝi promesis per sia leĝo pri energio kaj klimato en 2009 ? La CO2-ellasoj de la industrio (paperpasto, specialaj ŝtaloj, ŝarĝaŭtomobiloj, personaj aŭtoj …) kaj de la alta teĥniko (telekomunikado, bioteĥnologio, farmaciaj produktoj …) restas malfacile redukteblaj. La transportsektoro, la ege plej granda ellasanto de CO2 (je 45 elcentoj), estas multe pli malfacile solvebla problemo ol ĉiuj aliaj. Tio estas nun la atingenda „nova limo”. En la ĉefurbo ĉiuj busoj veturas per agrobrulaĵoj, kiu estas parta solvo ankaŭ kun multaj ĝenoj. [6] Kaj Stokholmo etendiĝas, sub la efiko de la formigrado el la kamparoj. La nombro de veturiloj daŭre kreskas, kaj la komunaj transportoj, kvankam sufiĉe efikaj, meritas plibonigon. Cetere, la svedoj facile uzas la aviadilon, eĉ por internaj vojaĝoj, ĉar la fervoja reto estas ne sufiĉe efika, kio ne pliboniĝis post la privatigo komencita en la jaro 2001.

S-ro Markus Wrake, ĝenerala direktoro de la Sveda Centro de Esploro pri Energio (Energiforsk), estas en zorgo pro la kreskanta diseco inter paroloj kaj agoj. La promesoj de la gepolitikistoj tro malofte realiĝas surloke. Stokholmo restas en blokitaj aŭtovicoj malgraŭ la pagejoj ĉe la urb-eniroj, kaj oni pli konstruas infrastrukturojn, male al la proklamitaj celoj. La verduloj, kiuj ekde septembro 2014 estas en registara koalicio kun la socialdemokratoj, perdis sian kredindon ĉar ili rezignis. „Ne ekzistas sufiĉe da politika kuraĝo. Oni devus pli sentemigi la konsumanton”, opinias s-ro Wrake. Pro tio la veto pri „nul karbono” en 2040 ŝajnas al li malfacile tenebla. „Mi estus agrable surprizita, se oni atingus tion !”, diras li.

Por Staffan Laestadius, la demando eĉ ne leviĝas. „Tiu celo ne nur atingeblas, sed ĝi atingENDAS !”, ekkrias li. Pro tio jam delonge tiu mondvaste konata esploristo kaj universitatano, membro de la Reĝa Instituto pri Teĥnologio (KTH), tiras la alarmsonorilon. La interkonsento atingita en decembro de 2015 en Parizo dum la konferenco pri la klimato (COP21) [7] estas liaopinie „tute ne sufiĉa”. Oni devas diri kaj marteli, insistas li, pri la urĝeco de la situacio, „multe pli ol ni akceptas aŭdi”. Pruvo : la drameca temperatur-altiĝo registrita planedvaste dum la lasta vintro.

Oni konstruas ĉiam pli da rapidvojoj por aŭtoj

„Mondvaste, 1,39 celsiaj gradoj pli ol ni havis antaŭ jarcento ! Konsciu tion ! La fandiĝo de la glaĉeroj akceliĝas, antaŭ ĉio en Gronlando. La akvo altiĝas, oni jam ne povas antaŭvidi je kia ritmo, ĉio iras pli rapide ol atendite, kun eksponenciala risko kaze de trorapidiĝo”, li avertas. En Svedujo, la politikistoj timas paroli kaj „ne plenumas sian mision” por la loĝantaro, akuzas li. La sveda ĉefurbo estas unu el la plej kreskantaj urboj de Eŭropo. „Oni iras en la malbonan direkton. Oni daŭre konstruas pli da rapidvojoj kaj da tuneloj por faciligi aŭtadon al Stokholmo, anstataŭ plibonigi la komunajn transportojn”, bedaŭras li. Ĉu oni alvenas ĉe la limoj de la „sveda modelo” ?

Staffan Laestadius, kvankam li rekonas la gravecon disvolvi la verdajn energiojn, speciale la ventan, kaj senprokraste aliri la problemon de la transportoj, li pledas unue por ŝanĝo de la vivmaniero, antaŭ ĉio por alvoki al mobiliziĝo. „Oni devas diri al ili la veron. La homoj devas scii, ke urĝas”, li ripetas kvazaŭ gvidmotivo. Eĉ malgranda lando kiel Svedujo en la mondo konsidereblas „kiel sekvinda modelo”, kun nur 31 elcentoj da fosilia primara energio [8] (kontraŭ 72 elcentoj en la Eŭropa Unio) kaj 36 elcentoj da renovigeblaj (kontraŭ mezume 14 elcentoj en la Unio). „Ni ne perdu tempon akuzante tiun aŭ tiun landon kulpi pli ol alia pri ellasoj de CO2. Ni ĉiuj estas en la sama boato. Ni devas agi kaj samtempe konvinki la homojn ke ili gajnos per partopreno en kolektiva klopodo, pledas Saffan Laestadius. Ili ne perdos ĉe la ŝanĝo, ni devas tion pruvi al ili. Eble ili vojaĝos malpli aviadile, malpli uzos sian aŭton, sed ilia vivo estos pli bona. Tio facile direblas, mi scias tion, sed ĝi estas la ŝlosilo de la problemo …”

Florence BEAUGÉ.