De 17.071 inwoners van het Brabantse Waalre maken zich niet zo gauw gezamenlijk ergens druk om. Of het moet de provinciale weg N69 zijn, die hordes vrachtwagens dwars door Aalst jaagt, een van de twee dorpskernen binnen de gemeente. Al jaren protesteren ze ertegen. Vooralsnog vergeefs.

Afgezien daarvan is het toch vooral fijn wonen in Waalre. Vlak onder Eindhoven, middenin het groen en met veel vrijstaande huizen. „Groenfontein Waalre”, luidt de slogan van de „woongemeente”, die behalve Aalst ook Waalre-dorp bestrijkt.

Maar sinds enige tijd beweegt er een gevaarte door de straten dat de gemoederen ernstig verhit, zodanig dat de gemeenteraadsverkiezingen van afgelopen maart vrijwel nergens anders over gingen. Het ding heet afvalfiets en heeft de vuilniswagen verdreven. Elke maandag en donderdag maakt het zijn rondjes door de wijk Voldijn-Oost om afval in te zamelen. Had niemand ingegrepen, dan waren binnenkort ook andere buurten aan de beurt geweest.

Zover lijkt het door fel protest en een slimme campagne niet te komen. Sterker nog: de fiets moet ernstig vrezen voor zijn voortbestaan. Jo Claessen, de 67-jarige voorman van de – sinds kort – grootste partij Aalst-Waalre Belang (AWB) en aanvoerder van het verzet, wil dat het ding „zo snel mogelijk in de shredder” gaat.

Waarom de afvalfiets zoveel protest heeft losgemaakt, blijkt moeilijk te achterhalen. Zeker is dat Waalre niet de enige plaats is waar verandering van de afvalinzameling tot een opstand leidt. Wijchen, Best, Ede, Utrecht, Apeldoorn, Raalte, Breda, Leidschenveen: door heel Nederland kwamen lokale besturen recent met bewoners in botsing omdat ze gingen morrelen aan het staande beleid.

De gemeenten moeten wel. Ze hebben van het Rijk de taak gekregen het restafval in 2020 met bijna tweederde terug te dringen en afvalscheiding te stimuleren. Hoe? Dat mogen ze zelf uitzoeken. Sommige gemeenten kiezen voor ontmoediging en vervangen kliko’s door een paar ondergrondse containers of introduceren een betaalsysteem voor het dumpen van restafval. In andere plaatsen komt de vuilniswagen gewoon minder vaak langs. Geen van de maatregelen geeft garantie voor een enthousiaste ontvangst.

Waar het precies is misgegaan, weet wethouder Van Liempd (PvdA) nog steeds niet. Foto Merlin Daleman

In de paniekstand

„Als je iets met afval doet, schieten mensen snel in de paniekstand”, weet Paul van Liempd (PvdA), bezig aan zijn laatste dagen als wethouder in Waalre en verantwoordelijk voor de afvalfiets.

Het vreemde is: juist in Waalre leek het een makkie te worden. De groene gemeente loopt graag voorop als het gaat om duurzaamheid. Bovendien is Waalre uiterst omzichtig te werk gegaan, vertelt Van Liempd.

Al in 2014 maakte de gemeente bekend dat de vuilniswagen minder ging rijden. Dat zou bewoners aanmoedigen minder afval te verzamelen. Vervolgens organiseerde Waalre een informatiebijeenkomst. Van Liempd: „We wisten natuurlijk dat we daar de wind van voren zouden krijgen. Dus hebben we die avond acht van de felste tegenstanders uitgenodigd om met ons een alternatief te bedenken.”

Als belangrijkste wens kwam naar voren dat het afval „hoogfrequent” werd opgehaald. Daarbij moest het allemaal niet te duur worden en natuurlijk wél duurzaam zijn. Zo ontstond het idee van afvalscheiding in combinatie met een grote elektrische fiets die het spul twee keer per week zou komen ophalen – uniek in Nederland. Regionale trots VDL ontwikkelde vervolgens een fiets die 500 kilo kan dragen. In de zomer van 2016 begon de proef in Volduin-Oost.

Waar het precies is misgegaan, weet Van Liempd nog steeds niet. De inwoners van Voldijn gaven de proef gemiddeld een 7, bleek afgelopen najaar uit een enquête. Het restafval was meer dan gehalveerd ten opzichte van de rest van de gemeente. Ook Roel van den Boom, voormalig postbode die de fiets vanaf het begin bestuurt, zegt overwegend positieve reacties te krijgen. Een rondje met de afvalfiets op maandag 30 april bevestigt die indruk. „Je bent je vuilnis lekker snel kwijt”, zegt bijvoorbeeld Voldijn-bewoner Martin van de Wal, die als het nodig is „zo een petitie tekent”. „Alleen de zakjes zijn wat slap.”

Toch moet er ook weerstand gesluimerd hebben in de gemeente. En toen de coalitie (VVD, CDA, D66, PvdA) drie maanden voor de verkiezingen aankondigde de fiets stapsgewijs in heel Waalre te introduceren, zag de oppositie haar kans schoon. „Ze hebben ons hét verkiezingsitem aangereikt”, zegt AWB-voorman Claessen met glimlach.

"Dit is toch de mooiste baan van de wereld?" Foto Merlin Daleman

‘Geldklopperij!’

Onder een kritisch opiniestukje in het huis-aan-huisblad vroeg hij Waalrenaren wat zij van de fiets vonden. De reacties stroomden zijn mailbox binnen. „Geldklopperij!”. „Nog meer bakjes +zakjes = nog meer ratten!”. „Rommelig aanzien in de straten”. „De containers voor het restafval zijn veel te klein.” En hoe representatief voor de rest van Waalre was die enquête in Voldijn-Oost nou helemaal?

Claessen: „Als er ergens rook is, is er vuur. En dat verspreidt zich heel snel in dit dorp. Wij hebben die individuele woede van al die mensen mooi samen laten komen in de campagne.”

Het anti-kamp werd geholpen door een fel tegenstander die de Facebook-pagina Afvalfiets oprichtte. Al snel deden wilde verhalen de ronde. Zo zou iedereen kunnen zien wie in de proefwijk incontinent was omdat de bak voor incontinentiemateriaal een eigen kleur had.

„Dat is niet waar”, zegt Van Liempd, „maar we hebben het niet uit de publieke opinie gekregen”. Datzelfde geldt volgens de wethouder voor de kosten. Invoering van de afvalfiets kost een huishouden 11 euro extra. „Per jaar”, zegt Van Liempd. „Niet per maand zoals ik steeds hoorde.” Hij is „verbijsterd” over de gang van zaken en spreekt van „fact free politics”. „Dit had ik nog nooit meegemaakt”.

Hoe het ook zij, Claessen heeft met zijn AWB de verkiezingen gewonnen en drie van de vijf beoogde coalitiepartijen zijn tegen het duurzaamheidsproject dat van Waalre een voorbeeldgemeente moest maken. „Voor ons is de afvalfiets een breekpunt”, zegt Claessen, die behalve lijsttrekker ook formateur is. Hij denkt dat uiteindelijk ook de berijder van de afvalfiets met afschaffing geholpen is. Want: „Je fietst je de blubber”.

Van den Boom ervaart dat anders. Hij vindt dat er „valse informatie” is verspreid en vreest voor zijn baan. Op het stuk tussen de stortplaats en Voldijn is hij met een gewone fiets nauwelijks bij te houden. „Dit is toch de mooiste baan ter wereld?”

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 7 mei 2018