Na het neerhalen van vlucht MH17 op 17 juli 2014 reisden tientallen Nederlandse ambtenaren af naar Oekraïne voor het strafrechtelijk onderzoek naar de ramp en het bergen van lichamen van de slachtoffers en hun bezittingen. Daarbij werd nauw samengewerkt met Oekraïne. Dat land is ook lid van het Joint Investigation Team (JIT), dat strafrechtelijk onderzoek doet naar de ramp.

Maar datzelfde land blijkt nu Nederlanders te hebben bespioneerd, met afluisterapparatuur op hotelkamers en spionagesoftware op elektronische apparaten. Een hoge bron erkent de gevoeligheid van de spionage door Oekraïne, maar wijst erop dat de spionage door Rusland structureler en omvangrijker zou zijn.

Speciale hokjes op ambassade

Omdat er op zo'n grote schaal werd afgeluisterd, kreeg iedereen die naar Oekraïne afreisde het advies voorzichtig te zijn en geen gebruik te maken van wifinetwerken en vertrouwelijke informatie altijd versleuteld te versturen, beschrijven bronnen. Overheidsfunctionarissen werd in vertrouwelijke briefings uitgelegd op welke risico's en gevaren ze moesten letten.

Het risico om te worden afgeluisterd was zo groot, dat geadviseerd werd vertrouwelijke gesprekken op de ambassade alleen in speciale hokjes te voeren. Alles daarbuiten werd als onveilig bestempeld, zeggen betrokkenen.

Leden van de bergingsmissie op de crashsite bij Grabovo. (Foto: ANP)

Apparatuur vernietigd

De waarschuwingen voor spionage bleken niet onterecht: in Oekraïne gingen camera's en microfoons van smartphones, tablets en laptops ineens aan en zochten apparaten ogenschijnlijk uit het niets verbinding met wifinetwerken. Op hotelkamers zou ook afluisterapparatuur zijn gevonden.

Bij het controleren van telefoons en tablets van mensen die terugkeerden, werd geregeld illegale software gevonden. Die apparaten werden vervolgens 'schoongemaakt' of vernietigd.

Geen verrassing

Dat de missie van verschillende kanten bespioneerd werd, is zeer aannemelijk, zegt terrorisme-wetenschapper Jelle van Buuren van de Universiteit Leiden.

Dat Oekraïne, partner in het strafrechtelijk onderzoek, dat ook deed, is voor hem geen verrassing: "In de inlichtingenwereld heb je geen vrienden, hooguit tijdelijke partners", legt hij uit. "Belangen komen soms overeen, staan soms haaks op elkaar en zijn soms een grijs gebied. Het is staande praktijk om alles te willen weten, zeker in zo'n politiek gevoelige kwestie."

GroenLinks eist opheldering

​"Ik vind het belangrijk dat nu dit boven water is gekomen, dat Nederland tegen Oekraïne zegt: dit kan eigenlijk niet. We staan aan dezelfde kant en we horen niet met een geheime agenda te werken", reageert GroenLinks-Kamerlid Bram van Oijk. ​"Ik ga ervan uit dat Nederland dan ook Oekraïne met deze bevindingen confronteert en om opheldering vraagt."

"Het is niet normaal", zegt Sjoerd Sjoerdsma van regeringspartij D66, "maar het gebeurt helaas wel. We moeten constateren dat spionage altijd en overal voorkomt, maar het is weinig fraai." Sjoerdsma's coalitiepartner Chris van Dam (CDA) wil van het kabinet weten of ​'onze diensten op dit gevaar destijds waren voorbereid'.

Politiek verslaggever Fons Lambie van RTL Nieuws was in november 2014 in hetzelfde hotel in Charkov waar de missie verbleef. Ook hij werd gewaarschuwd voor spionage, onder meer via het wifinetwerk van het hotel. Daar had de missie een complete verdieping in het hotel afgehuurd, onder meer vanwege de spionage.

Premier #Rutte over het nieuws dat missie #MH17 het doelwit was van spionage door #Rusland en #Oekraine: “We zijn niet naief.” VIDEO: pic.twitter.com/pCo6mGZ0t1 — Fons Lambie (@fonslambie) June 26, 2018

Geheime besprekingen

Of bij de afluisterpraktijken ook waardevolle informatie is uitgelekt, is niet bekend. Wel is duidelijk dat de Nederlandse overheid tot op de dag van vandaag rekening houdt met het ergste. De recente beslissing om Rusland aansprakelijk te stellen werd in het diepste geheim afgestemd, buiten bereik van mogelijke afluisterapparatuur en kwetsbare communicatiemiddelen. Alles werd in het werk gesteld om spionage en het uitlekken van gevoelige informatie te voorkomen.

ZIE OOK: MH17: zo werkten Nederland en Australië in het diepste geheim aan stap tegen Rusland

RTL Nieuws vroeg het Openbaar Ministerie, de politie en alle betrokken ministeries om een toelichting en commentaar op een reeks vragen over deze onthulling.

Reactie ministeries

In een gezamenlijke reactie (.pdf) bevestigen het OM, de politie en de ministeries van Justitie en Veiligheid, Algemene Zaken, Binnenlandse en Buitenlandse Zaken en Defensie – na afstemming met de veiligheidsdiensten – dat het 'voorstelbaar was dat andere partijen inlichtingen wilden verzamelen', mede omdat vlucht MH17 was neergestort in een 'conflictgebied waar grote geopolitieke belangen speelden'.

Om spionage door Oekraïne en Rusland te voorkomen 'werden politiemensen er voortdurend alert op gemaakt dat er iemand kon meeluisteren of meekijken'. "Het advies aan hen was dan ook: ga ervan uit dat dit gebeurt en pas daar je gedrag met telefoon en laptop op aan", staat in de verklaring. De ministeries, politie en het OM willen verder niet ingaan op de specifieke vragen die RTL Nieuws aan hen voorlegde.

Gevoelige kwestie

Dat Nederland met de spionagepraktijken van bondgenoot Oekraïne in zijn maag zit, blijkt wel uit het feit dat het voorval niet gemeld is in de twee onderzoeken die zijn gedaan naar het optreden van de overheid na de ramp.

In het onderzoek dat de Universiteit Twente deed in opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum wordt met geen woord gerept over de spionage. Waarom het niet in het rapport genoemd wordt, zegt hoofdonderzoeker René Torenvlied niet: "Het staat niet in het rapport, dus dan geven we er geen commentaar op."

Geen woord van de politie

Ook in de eigen evaluatie van de Nationale Politie staat geen woord over de spionage door Oekraïne. Ook de spionage door Rusland komt in beide evaluaties niet aan de orde.

De gevoeligheid rond de spionage blijkt ook als RTL Nieuws eerder dit jaar een WOB-verzoek (Wet Openbaarheid van Bestuur) doet bij de politie. Eventuele documenten over de spionagekwestie worden niet verstrekt en daarvoor zal worden geprocedeerd tot aan de hoogste bestuursrechter, de Raad van State.

Bergingsmissie Doel van de missie was om de lichamen van de slachtoffers en hun bezittingen naar Nederland te halen. Behalve de agenten en militairen voor de bergingsmissie werd minder dan een week na de ramp ook al OM-personeel ingevlogen voor het strafrechtelijk onderzoek. Daar werd een maand later het JIT officieel voor opgericht, met daarin behalve Nederland en Oekraïne ook Australië, België en Maleisië. Pieter-Jaap Aalbersberg. Foto: ANP De bergingsmissie, onder leiding van politiecommissaris Pieter-Jaap Aalbersberg, ging officieel op 27 juli van start. Het team bestond uit agenten van het Landelijk Team Forensische Opsporing (LTFO) en leden van de Brigade Speciale Beveiligingsopdrachten (BSB). Deze elitesoldaten van de Koninklijke Marechaussee waren mee ter bescherming van de missie. Hoofdkwartier in Charkov Aan het eind van de missie waren er 700 agenten en militairen in Oekraïne en was er in Charkov zelfs een veldhospitaal ingericht. Het team van de bergingsmissie was uiteindelijk tot in het voorjaar van 2015 in Oekraïne. Daar zaten wel onderbrekingen in, omdat het rampgebied vanwege de winter en gevechten tussen het Oekraïense leger en separatisten niet altijd toegankelijk was.

Oekraïne op eigen houtje

De spionage is niet het eerste incident waaruit blijkt dat de samenwerking tussen Oekraïne en Nederland niet altijd even soepel verloopt. Zonder medeweten van de Nederlanders zet de Oekraïense geheime dienst eind 2014 – het woord 'nepnieuws' is nog niet in de mode – een operatie op touw om Rusland in diskrediet te brengen.

De Oekraïners melden dat een aanslag op de Nederlandse delegatie, met daarin toenmalig minister Koenders van Buitenlandse Zaken, verijdeld is. Nederlandse geheime diensten doen het verhaal af als 'oorlogspropaganda' omdat er geen bewijs voor te vinden is.

Bij de ramp met de MH17 verloren 298 mensen het leven. Onder hen 196 Nederlanders. Het vliegtuig werd uit de lucht gehaald door een raket die afkomstig was van het Russische leger.

Meer op rtlnieuws.nl:

Afluisteren en malware op telefoons: zo bespioneerde Oekraïne de MH17-missie

Verantwoording: voor dit verhaal sprak RTL Nieuws met meer dan tien betrokkenen rond de missies, die vanwege de gevoeligheid van de kwestie alleen off the record wilden praten.