Voor ze gaat zitten, slaat Sharon Gesthuizen (41) midden in de koffiezaak nog wat stof van haar broek. Ze heeft net twee uur staan beeldhouwen in een atelier op een voormalig industrieterrein verderop in Den Haag. Maanden stond daar een blok marmer op haar te wachten. Nu ze afscheid heeft genomen als SP-Kamerlid, komt ze er eindelijk aan toe om het te vormen tot een massieve matroesjka. Een eerbetoon aan haar overleden moeder.

"Het klinkt heel gek voor een socialist, maar na tien jaar uit de staatsruif te zijn betaald, wilde ik mijn eigen broek wel weer ophouden", zegt Gesthuizen over haar besluit zich niet opnieuw te kandideren voor de Kamer. Ze is na haar vertrek begonnen als voorzitter van de Branchevereniging Maatschappelijke Kinderopvang en in de raad van toezicht gestapt van kunstcentrum Stroom, dat over kunstwerken in de Haagse openbare ruimte gaat. Daarnaast heeft ze weer een eigen bedrijf opgericht, dat is in te huren voor advisering, toezicht en spreekbeurten en werkt ze aan een autobiografisch boek.

De SP verloor in maart als enige oppositiepartij. De Kamerfractie ging van vijftien naar veertien zetels. Hoe moet het nu verder?

"Volgens mij moet de partij een grondige analyse laten uitvoeren door bijvoorbeeld een externe commissie, maar die gaat er niet komen. We gaan gewoon verder met de volgende campagne, las ik: op een miljoen deuren kloppen. De vraag is of je dan niet bezig bent met met slow burn, of je machine dat wel gaat trekken. Al die vrijwilligers hebben zich al helemaal het leplazerus gewerkt."

Waarom staat de partij niet open voor zo'n grondige evaluatie?

"Dat zit helaas niet in onze cultuur. Wij zijn niet zo'n open partij. Oud-partijleider Jan Marijnissen heeft twee jaar geleden gezegd dat hij vond dat je democratie ook kunt overdrijven. Dat is een analyse die helemaal de plank misslaat, want de SP wil juist alles democratiseren: de ziekenhuizen, de universiteiten en de bedrijven. Alles moet onder publieke controle. Het is totaal ongeloofwaardig dat je democratie in eigen gelederen kunt overdrijven."

In de bijna elf jaar dat Gesthuizen Kamerlid was, ontwikkelde ze zich tot een kundig, populaire en onbevreesde volksvertegenwoordiger. In haar eerste jaar presenteerde ze een initiatiefwetsvoorstel om het aantal koopzondagen te beperken met een verrassende partner: de orthodox-christelijke SGP-voorman Bas van der Vlies. Een paar jaar later bracht ze zes uur in de cel door nadat ze zonder vergunning met actievoerende postbodes een doodskist door Den Haag droeg. Daarnaast was ze was een van de weinige vaste gezichten in de roerige Kamercommissie asiel- en vreemdelingenzaken.

Gesthuizen trok zich als politicus niet alleen het lot van vluchtelingen en postbodes aan, ook dat van haar partij de SP. Ze kandideerde zich twee jaar geleden volkomen onverwacht voor het partijvoorzitterschap. Partijoprichter Jan Marijnissen had aangekondigd na meer dan 25 jaar de voorzittershamer neer te leggen. Ze was niet Marijnissens 'protegé', zei Gesthuizen er meteen bij. Daarvoor was haar agenda voor meer openheid, inspraak en verbreding in de partij ook te radicaal. Het partijbestuur, toen nog onder leiding van Marijnissen, wees FNV-campagneleider Ron Meyer aan als voorkeurskandidaat. Hij won.

Tegen de verwachtingen in wist Gesthuizen haar stempel op de eerste echte leiderschapsverkiezing binnen de SP te drukken. Ze ontwikkelde zich van ongevaarlijke outsider tot een serieuze kanshebber en kreeg op het congres uiteindelijk 41 procent van de stemmen. Daarmee maakte ze zichtbaar dat een aanzienlijk deel van de partij openstaat voor vernieuwing en verandering en de partijlijn niet langer voor zoete koek wil slikken.

Tot die zomer van 2015 had Gesthuizen nooit blijk gegeven van bestuurlijke ambities binnen de partij, maar ze vond het tijd, zegt ze nu ze voor het eerst uitgebreid terugblikt.

"Ik vond het mijn plicht om als werknemer van de partij, en ook gewoon als volksvertegenwoordiger die actief bijdraagt aan de democratie, te zeggen hoe ik denk dat het anders kan in de partij. Toen ik me kandideerde, was ik bijna tien jaar volksvertegenwoordiger. Dat schept verplichtingen. Als het anders kan, zeg het dan. Dat moet."

Was er destijds een directe aanleiding om mee te doen aan de verkiezing?

"Nee, het was een proces. Na elf jaar bij de partij had ik wel een goed beeld. Ik vond het heel bizar dat er altijd een bestuursverkiezing was die geen verkiezing was. De inner circle bepaalt welke personen wel en niet in het bestuur komen. Ik vond het bestuur te belangrijk om dat nog langer zonder slag of stoot zo gekozen te laten worden. Ik vond dat er wat te kiezen moest zijn. Er is veel te veel consensus binnen de partij."

Hoe vindt u dat uw kandidatuur is ontvangen door de partijtop?

"Ik weet vrij zeker dat de partijtop er niet op zat te wachten. Dat zag je wel aan de angst die Jan Marijnissen voordien heeft uitgesproken in de krant. Hij wees erop hoe de VVD is gespleten door de strijd tussen Mark Rutte en Rita Verdonk. Hij hield zijn hart vast."

Marijnissen noemde uw Kamerervaring 'volstrekt irrelevant' voor het voorzitterschap, Meyer zei dat de SP niet op een politica als voorzitter zat te wachten. Hoe keek u daarnaar?

"Als Marijnissen, zeer geliefd binnen de partij, zoiets zegt, is dat natuurlijk een duidelijk stemadvies. Het zegt mij vooral dat hij en Meyer een negatieve campagne aan het voeren waren. Ik had ook kunnen zeggen - dat heb ik niet gedaan - dat de partij niet zit te wachten op iemand vanuit de vakbond die gewend is campagne te voeren voor een eendimensionaal verhaal. Want als je dat doet, gaat je dat in verkiezingstijd geen winst opleveren."

Dergelijke stekelige reacties van prominenten als Marijnissen illustreerden ook uw kritiek op de SP als gesloten, onwrikbaar bolwerk.

"Nu doe je het weer, dacht ik dan. Nu doe je het weer. Je zaagt iemand bij z'n enkels af omdat die z'n mond opendoet. Houd daar eens mee op. Doe normaal. Ik heb me wel een breekijzer gevoeld, ja. Ik was er ook wel de goede persoon voor, want ik had ervaring en genoot enige bekendheid als Kamerlid. Zo iemand blaas je niet zomaar omver. Persoonlijk niet, maar ook niet omdat dat gewoon niet kan. Je kunt niet een van je Kamerleden die in de Kamer op de tweede rij net achter Emile Roemer zit een kopje kleiner maken."

Vindt u dat u een eerlijke kans heeft gehad?

"Van de leden wel. Die waren oprecht benieuwd, wilden de dialoog aangaan en zelf een afweging maken. Alleen jammer dat er dan maar negenhonderd mensen naar zo'n congres mogen (per vijftig leden mocht één afgevaardigde stemmen. Gesthuizen vindt dat elk lid moet kunnen stemmen, red.).

"Dat heeft Ron natuurlijk wel geholpen. Alle leden van het partijbestuur hebben stemrecht en het bestuur was voor Ron. Dan heb je het al over tientallen mensen. Uiteindelijk hadden er maar tachtig mensen anders moeten stemmen voor een andere uitslag."

Het lijkt niet echt te boteren tussen Marijnissen en u.

"Hij stond me wel samen met de fractie met bloemen op te wachten toen ik uit de cel mocht na die demonstratie met de postbodes. Dat was ontroerend. Ik heb ook heel veel geleerd van mensen zoals hij die lang in de SP rondlopen. Maar ik vond de politieke analyses van Jan Marijnissen twintig jaar geleden een stuk sterker dan nu."

Zoals?

"Ik zag het rondom de Tweede Kamerverkiezingen weer. Ik was het hartgrondig oneens met zijn analyse dat de verkiezingsuitslag laat zien dat de jeugd van tegenwoordig asociaal is. Er heeft ook een heel grote groep progressieve jongeren op GroenLinks en D66 gestemd. Niks volksmentaliteitsverandering. Mensen zijn juist superbetrokken, maar wel internationaler georiënteerd. De Nacht van de Vluchteling bestond in de jaren zestig en zeventig niet en naar Giro 555 voor de hongersnood in Afrika ging echt een gigantisch bedrag.

"Of neem zijn geouwehoer op Facebook laatst. ('Wel fijn als ook de Turkse Nederlanders Nederlands gebruiken in plaats van Turks. We zijn hier in Nederland!', schreef Marijnissen onder Turkse felicitaties aan het nieuwe SP-Kamerlid Cem Lacin, red.). Je kunt ook gewoon vragen: 'Goh, kan iemand hier misschien even iets vertalen want ik spreek geen Turks'. Of: 'Hoe werkt Google Translate eigenlijk?'

"Als je dat zo als directief stelt, mis je volgens mij de maatschappelijke ontwikkelingen waar we op dit moment in zitten. Het is een tijd van polarisatie. Daar hebben politici baat bij, maar uiteindelijk is de burger de gebeten hond, want de volgende dag moet iedereen wel weer met elkaar in de rij staan bij de kassa."

Nog geen halfjaar nadat u de strijd verloor, maakte u bekend zich niet opnieuw te kandideren voor de Tweede Kamer. Waarom?

"Wat een belangrijke rol heeft gespeeld, is de tweeslachtige opstelling van de partijtop in de vluchtelingencrisis. We helpen vluchtelingen, maar naar buiten toe willen we ons niet profileren als een partij die vluchtelingen met open armen ontvangt. Het bestuur durfde het pas medio 2016 aan om een partijkrantje met ons positieve vluchtelingenstandpunt te verspreiden. Toen was het te laat. De crisis was voorbij. Ik vind dat we op dat punt niet onze verantwoordelijkheid hebben genomen. We hebben in de fractie herhaaldelijk afgesproken dat we de deuren niet sluiten voor vluchtelingen. Emile was me altijd tot grote steun als het hierom ging. De leden hebben ons nooit teruggefloten. Dan moeten we dat standpunt ook uitleggen in de wijken. Van het partijbestuur mag het kennelijk een onsje minder. Dat is niet mijn visie."

Het kan u toch niet verrassen dat uw partij worstelt met het thema migratie?

"Voor de partijtop is het een worsteling, niet voor onze leden. In 2015 koos een groter deel van de SP-stemmers voor Jesse Klaver dan Geert Wilders als politicus van het jaar. Als de SP ervoor kiest om dicht tegen kiezers die tegen de asielstroom zijn aan te zitten in de hoop PVV-stemmers terug te winnen, loopt de partij echt het risico een groot deel van haar kiezers kwijt te raken. En ik weet ook zeker dat dat is gebeurd bij de afgelopen verkiezingen."

Luistert het partijbestuur genoeg naar 'uw' 41 procent?

"Die 41 procent is al geen 41 procent meer denk ik. Er zijn mensen opgestapt die voor een opener partij waren en het afgelopen jaar zijn teleurgesteld. Maar ja, ik kan toch ook niet van mijn 'opponent' verwachten dat hij vooral met mijn agenda aan de slag gaat? Nee, hij heeft er niets mee gedaan. Hij heeft niet voor verbreding gezorgd. We hebben juist gefocust op dat zorgfonds."

Blijft u SP-lid?

"Ja. Maar dat wil niet zeggen dat ik direct weer van alles ga doen. Ik ben juist bezig met andere nieuwe dingen en dat vind ik hartstikke leuk. Ik ben blij dat ik vanochtend twee uur heb kunnen beeldhouwen."

Sharon Gesthuizen (Nijmegen, 1976) groeide op in Millingen aan de Rijn als dochter van een scheepswerker en een schoonmaakster.

Na het gymnasium studeerde ze een paar jaar Engels en rechten, daarna vond ze haar plek op de kunstacademie in Arnhem.

Ze begon een foto- en videoproductiebedrijf. Toen de commissie-Dijkstal in 2004 voorstelde de ministerssalarissen te verhogen, werd ze lid van de SP. In 2006 werd ze gekozen als raadslid in Haarlem. Een halfjaar later belandde ze in de Tweede Kamer.

Daar hield ze zich elf jaar bezig met economische zaken, justitie en asielzaken. Sharon Gesthuizen heeft een vriend en een dochter en woont in Den Haag.