"Nie wydaje mi się, żeby to była ciężka praca. Dzieci nie muszą przecież pchać wózków pod górę".

To jedna z wypowiedzi w dyskusji o pracy dzieci w kopalniach. I nie był to wówczas, w XIX wieku, głos szczególnie odosobniony. Angielskie dzieci pchały wózki z węglem, wiązały nitki na fabrycznych krosnach, czyściły kominy. Co w tym złego? - pytało wielu. Przecież mają pracę, zarabiają, nie szwendają się po ulicach - zysk społeczny i zysk ekonomiczny są oczywiste.

Niewielu wówczas uważało, że praca dzieci jest czymś nagannym.

Należy pamiętać, że to były inne czasy i inna mentalność, dzisiaj dla nas niezrozumiała. Choć trzeba przyznać, że już wtedy pojawiły się w Anglii pierwsze osoby, które mówiły, że praca dzieci nie jest w porządku, że jest zbyt ciężka, w zbyt trudnych warunkach, że ma poważne konsekwencje zdrowotne dla małych pracowników.

Tylko jak do tego przekonać opinię publiczną?

To właśnie było najtrudniejsze, dlatego używano rozmaitych forteli, by skutecznie do tejże opinii trafić. Cytat, od którego zacząłeś, dotyczy sprawy związanej z jedną z kopalni. Wysłani do niej inspektorzy odkryli, że zatrudnieni tam chłopcy i dziewczynki pracują nadzy do pasa, co szalenie wszystkich oburzyło.



fot. Lewis Hine / Wikimedia Commons

Nie to, że kilkuletnie dzieci pracowały w kopalni, ale to, że dziewczynki miały odsłonięte piersi?

Dla konserwatywnego wiktoriańskiego społeczeństwa było to z moralnego punktu widzenia nie do przyjęcia.

Ciekawa moralność.

Moralność nakazująca w tej sytuacji zwolnienie wszystkich dziewczynek i kobiet z pracy. Kłania się tu nam nisko patriarchat, który nie nakazuje wszystkim - dziewczynkom i chłopcom - włożenia koszul, tylko pozbycie się dziewczynek, żeby nie uległy demoralizacji.

Pozbawiając je pracy, a co za tym idzie - pieniędzy.

Zwolnienie z pracy oznaczało utratę jedynego źródła utrzymania.

To w końcu dobrze, że dzieci pracowały czy niedobrze?

Odpowiedź jest skomplikowana, bo z jednej strony oczywiście musimy odpowiedzieć, że niedobrze, ale z drugiej - w tym konkretnym przypadku - mówimy o czasach, w których dzieci pracują, by przeżyć. Taka była mniej więcej ówczesna rzeczywistość, zbudowana na nierównościach i wyzysku, w której ludzie dokonują dramatycznych wyborów pod ekonomicznym przymusem.

Czyli musiały pracować?

Nie było tak, że okrutni rodzice bez serca wysyłają swoje pociechy do fabryk. To raczej zdesperowani rodzice, chcąc związać koniec z końcem, muszą podejmować tak trudne decyzje: albo dzieci też pójdą do pracy, albo rodzina będzie głodowała, a może nawet straci dach nad głową. Poza tym co zrobić z dzieckiem, kiedy nie ma przedszkola, a rodzice pracują od rana do nocy? Lepiej, żeby poszło do pracy, niż włóczyło się po ulicach, gdzie czyhają jeszcze większe niebezpieczeństwa. Tak wtedy myślała większość. Ale z szerszego punktu widzenia to był społeczny i ekonomiczny wybór motywowany chęcią zysku. Wybór dokonany przez tych na górze, którzy byli strażnikami i beneficjentami systemu.

Dzieci właściwie pracowały od zawsze, do dzisiaj pracują na wsi, pomagając rodzicom. Co od nich odróżnia twoje dzieci rewolucji?

Głównie oderwanie od rodziny, masowość i konieczność funkcjonowania w warunkach produkcji industrialnej. Nie bez powodu w tytule mojej książki jest słowo "rewolucja". To była naprawdę rewolucyjna zmiana. Anglia się przeobrażała, nastąpił gwałtowny przyrost naturalny, wielka migracja ze wsi do miast, a połowa ludności to były dzieci. Tu nie ma mowy o pomaganiu rodzicom na roli, ale o fabrykach, w których pracuje się szesnaście godzin na dobę w koszmarnych warunkach za bardzo niską zapłatę. I to zwykle bez rodziców, pod obcym nadzorem. Badania historyków pokazują jednoznacznie, że okrucieństwo wobec dzieci zdarzało się głównie ze strony nadzorców w fabrykach czy kopalniach, a nie rodziców.



fot. Lewis Hine / Wikimedia Commons

Dlaczego tak chętnie zatrudniano dzieci?

Bo były szybkie i zwinne. Bo łatwiej od dorosłych przestawiały się na fabryczny tryb pracy. Bo prościej było je uformować, dyscyplinować i karać. Bo się błyskawicznie uczyły prostych, powtarzalnych czynności. A przede wszystkim - były najtańsze.

I można z nimi zrobić, co się chce?

Właściwie tak, bo traktowano je po prostu jak surowiec. Chciałam "Dziećmi rewolucji" uświadomić czytelników, że w trakcie rewolucji przemysłowej dzieci traktowano jak węgiel, stal czy bawełnę. Postęp dokonał się w dużej mierze dzięki ich łzom i krwi. Warto o tym, zachwycając się cywilizacyjnym progresem, pamiętać.

Są jakieś szacunki o liczbie pracujących dzieci?

W czasach rewolucji przemysłowej dzieci i młodociani stanowili połowę wszystkich pracowników, więc skala była ogromna. Dzieci kopały węgiel, pracowały w fabrykach włókienniczych, czyściły kominy, sprzątały, obsługiwały maszyny. Kilkulatki trafiające do fabryk zostawały w nich potem często już jako dorośli pracownicy.

Były wręcz zawody, w których dzieci dominowały.

Małoletni pomocnicy kominiarzy byli na porządku dziennym, bo któż lepiej niż mały chłopiec zmieści się w przewodzie kominowym, który trzeba oskrobać z sadzy?

Nie dało się bez nich?

Dało, bo i wtedy, i dzisiaj nie było konieczne zatrudnianie dzieci. Można było produkcję organizować tylko z udziałem dorosłych, ale chęć ekspresowego zysku w imię postępu była silniejsza. I ubodzy rodzice nie mieli tu w związku z tym wiele do powiedzenia. Z badań jasno wynika, że kiedy rodzicom w wiktoriańskiej Anglii zaczynało się nieco lepiej powodzić, natychmiast zabierali dzieci z pracy i często wysyłali je do szkoły. Wystarczy podnieść pensje rodziców czy opiekunów, żeby znacząco ograniczyć pracę dzieci.

Dlaczego napisałaś tę książkę?

Bo to jest ważna historia, którą trzeba opowiedzieć. Ale też historia, która się właściwie nie skończyła, o czym doskonale wiedzą wszystkie organizacje zajmujące się wyzyskiem dzieci. Różnica jest tylko taka, że obecnie to się nie dzieje w Europie, ale w Azji, Afryce i Ameryce Południowej, gdzie dzieci pracują w warunkach niewolniczych, podobnie jak te w wiktoriańskiej Anglii. Różnica jest może taka, że ich eksploatacja jest dzisiaj paradoksalnie trudniejsza do zwalczenia niż kiedyś.



fot. Lewis Hine / Wikimedia Commons

Nie przeszkadza nam, kiedy kupujemy ubrania w światowych sieciówkach odzieżowych szyte przez dzieci. Oburzają nas tylko raz na jakiś czas wypadki w dziecięcych fabrykach, o których się dowiadujemy z mediów.

Dokładnie tak samo było dwieście lat temu. W książce piszę o wypadku w kopalni, po którym wydobyto na powierzchnię kilkadziesiąt ciał dzieci. I nagle wszyscy byli w szoku. Jak to możliwe? Skąd dzieci w kopalni? Zaczęły się tym interesować media, opinia publiczna, w końcu sama królowa Wiktoria, która wysłała specjalną komisję do zbadania sprawy. A dzisiaj? Kiedy kilka lat temu zawaliła się w Bangladeszu fabryka, nagle wszyscy byli wstrząśnięci informacją, że pracują tam dzieci szyjące dla globalnych odzieżowych marek.

Nikt nic nie wiedział, jak w twojej książce.

Znamy to doskonale: firma ma kontrahenta, a kontrahent kolejnego kontrahenta. Dlatego właśnie "Dzieci rewolucji" są opowieścią bardzo współczesną. Opowieścią nie tylko o eksploatacji dzieci, ale także o sile słowa, bo zmiana zaczyna się od głośnego mówienia o problemie, od domagania się swoich praw, od opowieści o swoim doświadczeniu. I może to mieć potem rozmaite reperkusje, jak historia jednego z bohaterów mojej książki, Roberta Blincoe, która najprawdopodobniej zainspirowała Charlesa Dickensa do napisania "Olivera Twista", mającego - z racji wielkiej popularności - niebagatelny wpływ na zmianę mentalności i postrzegania najbiedniejszych.

Wykorzystałaś w swojej książce pamiętniki i dokumenty historyczne, jednocześnie je fabularyzując. Dlaczego?

Kiedy zaczęłam szperać w źródłach, szybko się zorientowałam, że trudno mi będzie znaleźć w nich coś przemawiającego do współczesnego czytelnika, bo choć wiele pamiętników zawiera ciekawe historie, to są one dzisiaj ciężkostrawne. Dlatego zdecydowałam się na elementy fabularyzacji, na przykład wzbogacając historię jednego z bohaterów wypowiedziami kilkorga dzieci zachowanymi w raportach komisji królewskiej.

Trudno też jest znaleźć pamiętniki dziewczynek i kobiet z okresu rewolucji przemysłowej, można je właściwie policzyć na palcach jednej ręki.

Ty opowiadasz historię Lizzie.

Która swoje wspomnienia spisała już jako siedemdziesięcioletnia kobieta, kiedy ruchy feministyczne przybrały na sile, dzięki czemu kobiety stopniowo miały coraz silniejszy głos, choć nadal oczywiście nie tak silny, jak głos mężczyzn. I, co ważne, kobiety nie chcą mówić o swoich doświadczeniach tylko po to, by je opowiedzieć, ale po to, by dzięki nim coś zmienić. Są to więc narracje w ramach kobiecego aktywizmu.



fot. Lewis Hine / Wikimedia Commons

Kim byli ci, którzy próbowali zmienić beznadzieją sytuację dzieci?

Byli dziennikarzami, politykami, naukowcami, ale przede wszystkim - samymi robotnikami i robotnicami, bowiem to oni, zyskując z czasem większy dostęp do piśmiennictwa, zaczęli skutecznie komunikować różne postulaty, oparte na własnym doświadczeniu i przekonaniach. Byli wśród nich bardzo często robotnicy i robotnice pracujący wcześniej jako dzieci.

Przy czym trzeba zaznaczyć, że komunikacja między najniższymi warstwami społecznymi a tymi wyższymi często szwankowała, bo te grupy nadawały w zupełnie innych rejestrach. I też, o czym nie można zapominać, każda grupa miała swoje interesy, często sprzeczne. Budowanie mostów między nimi nie było wcale prostą sprawą.

Zadziwiający jest w twojej opowieści niemal całkowity brak Kościoła.

Kościół był o tyle ważny, że pewien dostęp do edukacji zapewniały początkowo głównie szkółki niedzielne i tam dzieci kształtowały swoją wrażliwość i wyobrażenia o świecie - zresztą jeden z moich bohaterów zostaje pastorem. Ale masz rację, Kościół nie występuje masowo w obronie uciśnionych, bo sam jest przecież częścią czerpiącego z wyzysku dzieci establishmentu. A poza tym jest z natury rzeczy instytucją bardzo konserwatywną, więc zmiana mentalności zachodzi w nim jeszcze wolniej.

Praca dzieci to jedno nieszczęście, ale jest jeszcze drugie - ich traktowanie, które dzisiaj zostałoby właściwie uznane za tortury, bo jak inaczej nazwać wbijanie gwoździ w stopy?

Rzeczywiście, ze współczesnego punktu widzenia to były tortury. Gwoździe, o których mówisz, wbijano dzieciom w stopy, żeby się nie ześlizgiwały podczas czyszczenia kominów.

Czyli dla ich dobra?

Tak to zawsze tłumaczono, wszystko niby było dla dobra dziecka, co oczywiście dzisiaj nas raczej szokuje. Ale nie można tu popaść w ahistoryczność. Ważne jest, aby opisywać daną epokę bez oderwania od jej praw, obyczajów i mentalności, co starałam się - jako historyczka - zrobić najrzetelniej jak mogę.

Dlaczego napisałaś akurat o angielskich dzieciach?

Mieszkam w Manchesterze i kiedy tu przyjechałam na studia doktoranckie, próbowałam zrozumieć, na czym wyrosła Anglia, dlaczego tak szybko się rozwinęła, jakim cudem tak mała wyspa opanowała tak wielki kawał świata. I to mnie właśnie doprowadziło do dzieci, na których nieszczęściu ta potęga została w jakiejś części zbudowana.



Książka Katarzyny Nowak ukazała się nakładem Wydawnictwa Znak Horyzont (fot. archiwum prywatne)

Potęga wiktoriańskiej Anglii kojarzona jest raczej z czymś innym.

Kojarzona jest z muzeami, zamorskimi wyprawami i pięknymi sukniami. Ale to jest połowa obrazka. Druga połowa to niewolnicza praca dzieci czy kolonializm. O tym też trzeba głośno mówić, także w kontekście współczesności, oddając głos tym najmniej słyszalnym.

Takie sobie postawiłaś zadanie?

Chciałam opowiedzieć o ważnym temacie z perspektywy osobistych historii zwyczajnych ludzi. Chciałam opowiedzieć o ich przeżyciach, bolączkach, trudnych wyborach, rodzinie i ambicjach. O wiele bardziej, można powiedzieć, skupiałam się na historycznym drobiazgu niż wielkiej historycznej panoramie. Chciałam spróbować spojrzeć na świat tak, jak oni go widzieli.

A widzieli go raczej w czarnych kolorach.

Zdecydowanie tak, bo mieli życie dla nas właściwie niewyobrażalne: wypełnione ciężką pracą, głodem i przemocą. Życie, które naznaczało nie tylko ich samych, ale także kolejne pokolenia równie mocno uwikłane w biedę, choroby, społeczne wykluczenie i brak perspektyw.

Stracone życia?

Na to pytanie nie umiem odpowiedzieć.



Dziękujemy, że przeczytałaś/eś do końca nasz artykuł. Jeżeli Ci się podobał, to wypróbuj nasz nowy newsletter z najciekawszymi i najlepszymi tekstami portalu.

KLIKNIJ, BY ZAPISAĆ SIĘ NA NEWSLETTER >>>

Mike Urbaniak jest dziennikarzem kulturalnym "Wysokich Obcasów", weekendowego magazynu Gazeta.pl i felietonistą magazynu "Vogue".