Het was het plan van VVD-fractievoorzitter Klaas Dijkhoff om misdrijven in arme wijken harder te bestraffen. Zijn idee om demonstraties bij de sinterklaasintocht te verbieden. En dan ook nog het VVD-voorstel over uitgeprocedeerde asielzoekers: de staatssecretaris zou geen uitzondering meer mogen maken voor ‘schrijnende gevallen’.

Twee burgemeesters, die van Assen en Purmerend, hadden er zo genoeg van dat ze hun VVD-lidmaatschap opzegden. Een derde, Koen Schuiling van Den Helder, komt in NRC nu ook met felle kritiek. Volgens hem verwoorden de twee ex-VVD-collega’s „een breed ongenoegen dat bij veel bestuurders met een VVD-signatuur leeft”. Het begint, schrijft hij, „met schaamte over de vele integriteitskwesties die hebben gespeeld”. Schuiling, die zijn lidmaatschap nog niet opzegt, ziet „een gebrek aan moreel besef” bij „mensen die de top van de partij hebben kunnen bereiken”.

Wat zegt dit over de VVD van premier Mark Rutte? En waarom komen die harde uithalen juist nu?

Als je de brieven van de drie burgemeesters precies leest: de concrete voorbeelden zijn de aanleiding, de echte onvrede ligt veel dieper. Ze missen de liberale waarden, het idee van persoonlijke vrijheid waar de VVD volgens hen voor stond en waarom ze ooit lid waren geworden – Don Bijl van Purmerend vijftig jaar geleden, Marco Out vijfentwintig jaar, Koen Schuiling zeker veertig jaar. In plaats daarvan zien ze een VVD waarin het vooral lijkt te gaan om de macht, zonder visie, maar met de neiging tot plat opportunisme. „Men viert wel een congres met bier en bitterballen”, schrijft Schuiling, „en laat proefballonnetjes op die, hoe zat het ook alweer met het milieu, de plastic soep vergroten. Het populistisch toontje doet de rest.”

Lees ook dit opiniestuk van VVD-burgemeester Koen Schuiling: VVD maakt foute keuzes en verbetering is niet in zicht

Het is, blijkt uit de voorbeelden, vooral Dijkhoff die bij de burgemeesters weerstand oproept. Onder zijn leiding komt de Tweede Kamerfractie met ideeën die als belangrijkste doel lijken te hebben om de partij rechtser en ‘volkser’ te maken, en Forum voor Democratie en de PVV minder populair. In de partij zijn er al een tijdlang zorgen over de aantrekkingskracht van Thierry Baudet op VVD-jongeren.

Jeuk van hoge cultuur

Andere partijen die jarenlang de minister-president leverden, maakten het ook mee: de PvdA onder Wim Kok, het CDA in de tijd van Ruud Lubbers en Jan Peter Balkenende. Dat je die positie hebt en wilt houden, lijkt vóór alles te komen – en niet meer wat je ook alweer wilde met Nederland.

VVD-bestuurders van buiten het Binnenhof zien een volgzame, weinig opvallende Tweede Kamerfractie. Als een Kamerlid wel opvalt, is het iemand als nieuwkomer Thierry Aartsen die „jeuk” krijgt van alle aandacht voor „hoge cultuur” en pleitte voor meer geld voor „volkscultuur”, zoals bloemencorso’s, schutterijen, carnaval.

Is dit de nieuwe VVD? „Steeds vaker betrapte ik me erop”, schreef burgemeester van Assen Marco Out in zijn opzeggingsbrief, „dat ik me niet meer vertegenwoordigd voelde door volksvertegenwoordigers die mede door mij waren gekozen en contributie betaalden bij dezelfde partij.” Hij begon zich ongemakkelijk te voelen wanneer zijn naam of functioneren werd genoemd samen met „de letters VVD”.

Dat het steeds nadrukkelijker gaat over het mogelijke vertrek van Mark Rutte naar Brussel zal zeker meespelen bij de openlijke kritiek. Ook als het niet Brussel wordt: elke VVD’er weet dat het Rutte-loze tijdperk nadert – en dus misschien het tijdperk-Dijkhoff op aanbreken staat. Niet alleen van deze burgemeesters, ook van andere VVD’ers op belangrijke posities valt te horen dat daar onrust over is. Is hij geschikt? Heeft hij genoeg gezag?

Door de telefoon begint Koen Schuiling uit Den Helder over het moment waarop hij dacht: ik moet wat met mijn zorgen. Dat was eind vorig jaar. „Wij hadden het als burgemeesters moeilijk met de sinterklaasintochten en het recht op demonstratie. Wij moesten een zorgvuldige afweging maken. En toen kwam Dijkhoff ertussendoor fietsen met zijn populistische gepraat.”

Voor ex-VVD’er Marco Out was Dijkhoffs uitspraak over een demonstratieverbod „de spreekwoordelijke druppel”. Schuiling zegt zijn lidmaatschap niet op, hij wil eerst met de partijtop praten. Daar komt bij: hij vindt Rutte geweldig. „Zoals Nederland er nu aan toe is… we kunnen ons geen betere minister-president wensen.”

Inspelen op angst

Al komt daarna toch kritiek. Rutte had volgens Schuiling meteen van zich moeten laten horen na de Nashville-verklaring: in Nederland kunnen homo’s en transgenders zijn wie ze zijn. „Rutte moet de liberale waarden uitdragen.”

VVD’ers houden er rekening mee dat de partij flink verliest als Rutte weg is. Meestal is dat voor politieke partijen het moment voor zelfreflectie. Het ‘Liberaal Manifest’ waar de VVD politiek op baseert, is uit 2005.

Geen gek idee om daar weer naar te kijken, zegt Bas Eenhoorn, oud-partijvoorzitter van de VVD, nu burgemeester van Amstelveen. „Het denken staat niet stil.” Hij begrijpt de kritiek wel. Eenhoorn ziet de VVD „worstelen”. Die wil volgens hem „positief en optimistisch” zijn, maar ook kiezers vasthouden die de wereld heel anders zien. „Dan ga je dus wat inspelen op angstgevoelens en onzekerheid.”

Maar als je je daar zorgen over maakt als VVD’er, vindt hij, moet je die principiële discussie in de partij zelf aangaan. „Ze hadden op de algemene vergadering het woord moeten voeren. Of anderen zoals mij bellen: jongens, voelen jullie dit ook zo.”

Waarom de collega’s uit Assen en Purmerend dat niet hebben gedaan? „Ik denk vanuit het idee: er wordt toch niet naar ons geluisterd, we zijn een minderheid.” Dat is iets wat hoort bij ‘echte liberalen’, zegt Eenhoorn: „Die denken altijd dat er niet zoveel echte liberalen zijn.”

‘De mens is uit beeld’ pagina O3

NRC De Haagse Stemming Het belangrijkste nieuws van het Binnenhof en een inkijkje in de politieke dag die komen gaat Inschrijven

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 12 januari 2019