NE PLU KALKULEBLAS la iniciatoj celantaj provizi Afrikon per elektro. En 2012 la Unuiĝintaj Nacioj inaŭguras la disponaĵon « daŭrigebla energio por ĉiuj », kiu celas provizi antaŭ 2030 universalan aliron al la modernaj fontoj de elektro, kun prioritato kompreneble donita al Afriko. En julio 2013, la usona prezidanto Barack Obama siavice lanĉas, okaze de vojaĝo en Tanzanio, la projekton Power Afrika (Energio por Afriko), partnerece kun la Afrika Banko por Disvolviĝo (ABD) kaj la Monda Banko. Tiu programo gvidata de la Usona Agentejo por internacia disvolvado (Usaid) proponas teknikan kaj juran ekspertizon, alpruntojn kaj financajn ilojn por disvolvi daŭrigeblajn projektojn... pere de usonaj entreprenoj. En oktobro 2015, ĵus antaŭ la Pariza Konferenco pri Klimato (COP21), la Dudeklanda Grupo (G20) organizas sian unuan kunvenon de la koncernaj ministroj, kiuj anoncas planon por aliro al energio en subsahara Afriko. La saman jaron, la franca eksministro pri ekologio Jean-Louis Borloo, kreas fondaĵon, Energioj por Afriko, kiu celas « konekti 600 milionojn da afrikanoj al ekektro antaŭ 2025 ». Prestiĝaj partneroj aperas sur ĝia retejo : Vivendi, Carrefour, JC Decaux, Bouygues, Electricité de France (EDF), Dassault, Eiffage, Engie, Orange, Schneider Electric, Total, Veolia, Vinci... Malantaŭ la malavaraj diskursoj... RELATIVE nerimarkita dum la COP21, kiu okazis fine de 2015, la Afrika Iniciato por la rehaveblaj energioj (AIRE) arigas la kvindek kvar landojn de la kontinento. La afiŝita ambicio de tiu koalicio gvidata de la Afrika Unio estas « atingi almenaŭ 10 gigavatojn [GW] da nova kaj aldona produkto-kapablo de energio el rehaveblaj energifontoj antaŭ 2020, kaj mobilizi la afrikan kapablecon por produkti almenaŭ 300 GW antaŭ 2030 ». Tio signifas multobligi per preskaŭ dek la nuna produktado de rehavebla energio (tiu pliigo devos kontribui je 50 % de la tuta kresko de la produktado ĝis 2040). Tio signifas ankaŭ kreskigi, sen helpo de fosiliaj energioj, la elektrizokvoton de la kontinento. Japanujo, la Eŭropa Unio kaj ok okcidentaj landoj (Germanujo, Kanado, Usono, Francujo, Italujo, Nederlando, Britujo kaj Svedujo) promesis dediĉi 9,4 miliardojn da eŭroj antaŭ 2020 al la financado de la Iniciato, inter kiuj 3 miliardoj da eŭroj estis anoncitaj de Parizo. Spite al la deveno de la financoj, la fonda kadro de la AIRE precizigas, ke la landoj de la kontinento devas havi eblecon elekti la projektojn financotajn kaj mastri ilian aplikadon ; la afrikaj entreprenoj devas esti prioritataj. La Iniciaton direktas konsilio el altfunkciuloj plimulte elektitaj de la afrikaj ŝtatoj. Tamen, en marto 2017, la profesoro Youba Sokona, vicprezidanto de la Interregistara Spertularo pri Klimata Ŝanĝiĝo (ISKŜ) taskita pri la projekto-fako de la AIRE, bruege demisias. La malia scienculo opinias, ke la financontoj « starigis strategion por trudi al la afrikanoj projektojn aŭtomate selektitaj de la eŭropanoj ». Kaj li citas la unuajn dek naŭ dosierojn validigitajn malgraŭ la rezervoj esprimitaj de la afrikaj membroj de la administra konsilio de la Iniciato. Paralele, preskaŭ ducent afrikaj asocioj subskribas malferman leteron kun titolo « Haltigu la devojigon de la AIRE fare de Eŭropo ». Ili akuzas plurajn eŭropajn landojn, kaj aparte Francujon, trudi projektojn favorajn al siaj energi-entreprenoj kaj ties studoficejoj. En raporto prezentita la 20-an de septembro 2016, s-ino Ségolène Royal, tiama ministro pri hommedio kaj prezidanto de la COP21, jam identigis 249 projektojn kaj programojn en diversaj produkt-sektoroj : hidraŭliko, geotermio, sunenergio, ventenergio [1]. Kial tiom da iniciatoj samtempe, kunmetitaj unu apud la aliaj ? Ĉiuj el ili kundividas tiun konstaton : la nesufiĉa provizado de Afriko per elektro malhelpas ties disvolviĝon (vd sube la art. « senĉesaj malabundoj »). Ĉiuj afiŝas la samajn bildojn de infanoj, kies rideton lumigas elektra ampolo. Ili ĉiuj proponas pli malpli la samajn ilojn : ejojn por negoc-diskutoj, invest-kapitalojn aŭ garanti-kapitalojn, pruntojn, ekspertizojn... Kaj precipe ili ĉiuj insistas pri la esenca graveco de la publik-privataj partnerecoj. La malavareco de la fondintaj tekstoj de tiuj platformoj kaŝas ofte tre trivialajn intencojn. De la 1980-aj jaroj, la okcidentaj landoj malfermas siajn elektro-merkatojn al konkurenco, estigante intensan komercan militon inter la grandaj kompanioj de la sektoro. Sed la elektraj sistemoj de la Malnova Kontinento kaj tiuj de Nord- Ameriko restas en situacio de troa produkto-kapablo. En tiuj regionoj la kresko-perspektivoj restas do relative malgrandaj. Estas tute malsame sur la merkatoj de sojlolandoj kiel tiu de Afriko. Por faciligi sian ekspansion, la eksterlandaj kompanioj profitas el la liberaliga procezo komencita de preskaŭ tridek jaroj sur la kontinento. Dum la 20-a jarcento, plimulto de la landoj kreis publikajn entreprenojn disponantajn pri monopolo de produkto, transporto kaj distribuo de elektro. Manke de sufiĉaj financaj rimedoj, tiuj naciaj servoj estas ofte senfortaj, nekapablaj garantii bonkvalitan provizadon. Prefere ol ilin subteni, la Monda Banko, la Internacia Mon-Fonduso aŭ la ABD instigis ilin adopti administro-metodojn de la privata sektoro kaj iom-post-iome malfermiĝi al konkurenco. La profitdoneco de la rehaveblaj energioj DU AKTIVAĴOJ estas tre profitdonaj : la produktado de elektro (elektro-uzinoj) kaj ĝia surmerkatigo. Male, transportado de elektro necesigas kostajn investojn kaj multe da prizorgado. Ĝi ne adaptiĝas al konkurenco. Tial oni parolas pri « natura monopolo ». Laŭ la liberalaj ekonomikistoj, tiuj tri aktivaĵoj devas do esti apartaj : produktado kaj surmekatigo devas esti privatigitaj kaj submetataj al konkurenco ; la reto devas resti monopolo (ofte publika). La sama logiko trudas, en Eŭropo, malmuntadon de publikaj entreprenoj tiaj kiaj EDF. En 1998, Eburbordo estas la unua afrika lando kiu aplikas tiun skemon, kun apogo de la Monda Banko. La publika nacia entrepreno Energie électrique de Côte d’Ivoire , kreita en 1952, estas likvidita kaj ĝiaj aktivoj transdonataj al la Compagnie Ivoirienne d’Electricité (CIE) (Eburborda Kompanio de Elektro), privata kompanio en kiu la ŝtato posedas nur 15 % de la akcioj. Nun la franca grupo Eranove regas la CIE [2]. La eburborda registaro koncedis al ĝi la ekspluatadon de la ilaro de produktado, transporto kaj distribuado, la surmerkatigon, la importadon kaj eksportadon de elektra energio sur la tuta nacia teritorio. La liberaligo en Eburbordo estis ekzemplo kaj, de post tiam, preskaŭ ĉiuj afrikaj landoj malfermis, tute aŭ parte, sian merkaton al la privata sektoro. En 2014, Angolo tiel lanĉis apogprogramon al la reformo de elektro-sektoro, subtenata de la ABD ĝis 800 milionoj da eŭroj. Ĝia celo estas « antaŭenigi la inkluzivan kreskon tra plifortikigo de la reformo de la elektro-sektoro, kaj kreskigi travideblon kaj efikecon en la administrado de la publikaj financoj ». Por tion fari, la raporto publikigita en aprilo 2014 de la ABD rekomendas « starigon de publik-privataj partnerecoj » [3]. Laŭ sufiĉe klasika logiko de privatigo de profitoj kaj socialigo de perdoj, la dokumento precizigas : « Kiam temas pri la sistemo de elektro-transportado, kiu estas natura monopolo, ĝi restos publik-sektora ento ». [4] En Niĝerio, La plej loĝata lando de Afriko - pli ol 186 milionoj da loĝantoj en 2016 -, la Usaid enkadrigas la liberaligan programon. Tiu laboro estis kondukata kadre de la aranĝaĵo Power Afrika starigita de s-ro Obama. Tiu metodo memorigas la praktikojn de la internaciaj financaj institucioj koncerne strukturajn alĝustigojn. La tiom atenditaj eksterlandaj kapitaloj kostas ofte... tre multe al la lando. En Ugando, la baraĵo de Bujagali, situanta sur la Blanka Nilo, proksime de lago Viktoria, provizas duonon de la nacie produktita elektro. La publik-privata tridek-jara partnereco subskribita de Kampala kun la kompanio Bujagali Energy Limited eksplodigis la prezojn. En 2015, la produktita elektro estas revendita al la ŝtato je 11 cendoj por unu kilovathoro, dum la produktado de elektro liverita de la ŝtataj baraĵoj kostas 2 cendojn. Bujagali Energy Limited estas posedata de la privata evoluad-agentejo de la ismaela religia ĉefo Karim Aga Khan la 4-a, kaj de la usona kompanio Sithe Global Power. Tamen, la malreguligo de la elektro-sektoro en Afriko ne ĉiam allogas la investistojn, forigatajn de la malbona stato de la distribu-reto, manko de politika kaj jura stabileco, duboj kaj malcertecoj rilate al la repago de la kreditoj... Necesas do ilin trankviligi. Unu el la rimedoj tion sukcesi estas disvolvo de rehaveblaj energioj. Danke al la delokado de la produktejoj de sunpaneloj kaj ventgeneratoroj en la landoj, kie la laboro malmulte kostas, iliaj instalkostoj estas pli kaj pli malgrandaj. Krome, la afrikaj ŝtatoj estis instigitaj de la internaciaj institucioj praktiki allogan aĉet-tarifon, laŭ la modelo de tiuj ekzistantaj en Eŭropo : la naciaj kompanioj de elektro-distribuo (preskaŭ ĉiam publikaj) proponas al la privataj produktantoj de sun-, vent- aŭ hidraŭlik-energio garantiitan prezon, superan al la meza prezo de elektro. Oficiale, tiu mekanismo celas subteni la energi-produktadon. Maloficiale, ĝi subvencias kaŝitan privatigon de energio. « La internaciaj kapitaloj finfine trovis taŭgan pordon por eniri Afrikon : la disvolvado de la rehaveblaj energioj,entuziasmis en 2015 Thierno Bocar Tall, tiama ĝenerala direktoro de la Afrika kompanio de biobrulaĵoj kaj de la rehaveblaj energioj (Akbre) (en la franca : Saber). La bezonoj pri investado estas grandegaj. Ili estas sekurigitaj per la publika aĉetado de elektro kaj per solidaj solvoj de risko-asekuro. Ilia profitdoneco povas nur kreski, laŭ la evoluo de teknologiaj progresoj » [5]. Multaj francaj entreprenoj de la CAC40 alkuras al la sektoro. En junio 2017, Senegalo tiel ligas al la reto la suncentralon de Senergy, 130 kilometrojn norde de Dakaro. Temas pri la plej granda tiutipa projekto en okcidenta Afriko. Apud la senegala suverena fonduso Fonsis, la prosedantoj de la centralo estas la franca invest-fonduso Meridiam kaj la konstruanto Solairedirect, filio de la grupo Engie. Aliaj francaj kompanioj intervenas sur la konstruejo : Schneider Electric, kiu provizas la ondumilojn kaj transformilojn, Eiffage aŭ Vinci. Por trankviligi la investantojn, oni ankaŭ povas kalkuli pri la karbono-financo. La Kioto-protokolo adoptita en 1997, metis la bazojn de aĉet- kaj vendo-sistemo de « karbon-ekvivalentaj tunoj » ; la industriistoj,kiuj transpasas certan nivelon de elsendo de forcejefikaj gasoj devas aĉeti rajtojn elsendi ; inverse, projektoj kiuj malmulte elsendas karbonon ricevas kreditojn, kiujn ili rajtas vendi [6]. Instigitaj de la internaciaj institucioj kaj privataj entreprenoj, la afrikaj landoj adoptas taŭgajn leĝojn kiuj ebligas disvolvadon de la karbon-merkato. La karbon-merkato carbon trading ekdisvolviĝas kaj, kun ĝi, promesplenaj ekfirmaoj. En 2009, juna franca diplomito pri juro kreas la entreprenon Ecosur Afrique. Establita sur la Maŭricio-insulo, ĝi havas tri aktivaĵojn : konsilado, disvolvado de projektoj kaj komerco de karbon-kreditoj. Kun nova nomo Aera, la kompanio nun translokiĝis en Parizon kaj anoncas 263 milionojn da eŭroj da karbon-kreditoj interŝanĝitaj depost ĝia kreado. Tio estas nur komenco, ĉar, laŭ ties fondinto, « Afriko estas rezervujo de karbon-kreditoj preskaŭ neŭzita » [7]. Konekti la naciajn retojn KROM TIUJ DISPONAĴOJ, tre malaltaj interezkvotoj kaj la multaj evoluado-fondusoj kaj garanti-fondusoj starigitaj de la ŝtatoj faciligas la mobilizadon de privataj investoj por « elektrizi Afrikon ». Sed necesas, ke la vendoj de eletro donu profiton. Du modeloj, respondantaj al du teknikaj elektoj, estas konsiderataj. La unua konsistas el disvolvi etajn lokajn retojn nekonektitajn al la nacia reto ; la dua volas eltrovi skalo-ŝparojn per kreado de gigantaj centraloj. En 2016, studaĵo de la brita internacia firmao Pricewaterhouse Coopers titolita « Elektro ekster retoj : akceli la aliron por ĉiuj » analizas la elektrizadon de Azio kaj Afriko. Ĝi konkludas, ke la plivastigo de la naciaj retoj ne ĉiam respondas al la bezonoj kaj rekomendas disvolvi aldonajn kompletigajn solvojn, « miniretojn » aŭ aŭtonomajn sistemojn. En la logiko de privatigo, tiuj sistemoj estas dekonektitaj de la publika servo, disvolvitaj kaj ekspluatataj de privataj konsorcioj. Malmultekostaj, ili ebligas rapidan investrepagon. Kerna problemo restas solvenda : kiel pagigi malriĉajn loĝantarojn ? De la 2000-aj jaroj, antaŭpagitaj nombriloj tre disvastiĝis en multaj afrikaj landoj. Anstataŭ pagi fakturon konsuminte elektron, la uzanto devas enigi kodon, kiu donas al li aliron al limigita kvanto da elektro. Danke al la cifereca teknikaro, la energifakuloj faras eĉ pli bone : partnerece kun Orange, la numero unu de poŝtelefonio en Eburbordo, la CIE lancis fine de 2015 pertelefonan sistemon de antaŭpago. Krom tio, ke ĝi evitas la pagomankojn, tiuj sistemoj ne bezonas dungitojn por kolekti la konsumkvantojn. Male al la malcentralizitaj solvoj, alia profitdona prienergia modelo konsistas en koncentri la produktadon en grandaj uzinoj por malpliigi la unuecajn kostojn. Sed la mallarĝeco de la naciaj merkatoj trudas disvolvi la interŝtatajn interkonektojn por plivastigi la klientaron. Tio estas la libermerkata principo adaptita al elektro : tiu ĉi devas cirkuli sen regularaj aŭ financaj obstakloj per la translandlimaj retoj. Inter la dek naŭ projektoj subtenataj de Francujo kaj la Eŭropa Unio kadre de la AIRE, oni trovas du interkonektajn projektojn, por entute 1 175 kilometroj da instalendaj elektraj linioj. Tiel klariĝas la tre diskutata baraĵo Grand Inga, en la Demokratia Respubliko Kongo [8]. En lando, kiu koncentras preskaŭ 40 % de la akvoelektraj resursoj de la kontinento (kio rezultigis ĝian kromnomadon « akvorezervujo de Afriko »), la projekto estas konstrui baraĵon duoble pli imponan ol la ĉina baraĵo Tri Gorĝoj, la plej granda en la mondo. La Monda Banko, la ABD kaj la Usaid kontribuas en la fareblo-studaĵoj de tiu projekto, kies kosto varias, laŭ la taksoj, inter 80 kaj 100 miliardoj da dolaroj. La G20 enmetis ĝin en sian liston de la dek unu grandaj laborejoj strukturigaj por la « internacia komunumo ». Nur 20 % de la produktado estos laŭdire destinata por provizi la nacian merkaton ; la cetero estos eksportata. La konstruo de Grand Inga necesigos ne nur inundi vastan areon da agrokulturaj teroj (22 000 hektarojn), sed ankaŭ konstrui 15 000 kilometrojn da tre alt-tensiaj elektraj linioj. Baraĵoj jam ekzistas en tiu regiono, sed ili neniam bone funkciis, manke de kohero en la investoj. Pluraj turbinoj estas nun haltigitaj. Du projektoj estas nun realigataj : modernigo de la ekzistantaj instalaĵoj kaj konstruo de la giganta baraĵo Grand Inga. Ĝiaj plej grandaj klientoj estos la minejoj de Katanga-provinco kaj tiuj de Sud-Afriko, ĉar en Pretorio estas de multaj jaroj grava manko de elektro. Fine de la 1990-aj jaroj, la sud-afrika registaro konsideras la privatigon de Eskom, la publika firmao kiu produktas kaj distribuas elektron. Malgraŭ la avertoj de la estraro, la aŭtoritatuloj ne plenumas la necesajn investojn por la kontentigo de kreskanta interna postulo. Multiĝas la elektro-interrompoj. En raporto publikigita en 2015, la Monda Banko pristudas « kiel kliento kun alta energi-intenseco, granda konsumanto de elektro, povus pliintensigi sian kontribuon al la disvolvado de la prienergia oferto, helpi plilarĝigi la aliron al elektro kaj altiri privatajn kapitalojn en tiun prienergian spacon [9] ». La Banko substrekas, ke la minejaj aktivaĵoj, kies pezo estas granda en la ekonomio de Afriko [10], konsumas multe da elektro. Tiu kategorio respondecas pri inter 10 % kaj 25 % de la ekspluatkostoj. La minejaj kompanioj ĝenerale povas elekti : provizi sin ĉe la nacia reto, aŭ produkti sian propran kurenton. Memproduktado, laŭ la prezo de unu produktita kilovathoro, kostas al ili pli (meze 25 cendoj, kontraŭ 6 por la elektro de naciaj retoj), sed finfine montriĝas pli ŝpariga, se konsideri la interrompojn de la nacia reto. Ili do ekipiĝas per termo-centraloj funkciantaj per karbo aŭ petrolo. Baldaŭ unua nuklea centralo ĈE LA MONDA BANKO, oni rekomendas kunan prizorgon de la mineja kaj elektra demandoj. La minej-sektoro ludus rolon de ĉefa aĉetanto, kapabla tiri alten la elektro-produktadon. Tio eĉ pli stimulus la privatajn investojn en la produktado kaj la transporto de kurento. La profito por la ekonomio estus duobla : la privataj energiproduktantoj ĝuus profitdonajn merkatojn en Afriko, kaj la minejaj kompanioj reduktus siajn ekspluat-kostojn. En la raporto aperas longperspektiva vizio : la plifortigo de la kapabloj pri elektro-produktado kondiĉigas intensiĝon de ekspluatado de la naturaj riĉfontoj de la kontinento, en kunteksto kie prezoj de metaloj kaj mineraloj kreskas. La internacia asocio Western Sahara Resource Watch (WSRW) publike mallaŭdas la instrumentigon fare de la maroka registaro de la rehaveblaj energioj profite al la mineja industrio. En ĝia raporto « Electrifier le pillage » (Elektrizi la rabadon), eldonita fine de 2016, oni ekscias, ke dudek du ventgeneratoroj konstruitaj de la germana grupo Siemens nun nutras la fosfato-minejojn de Okcidenta Saharo [11]. La sunenergio disvolviĝas en tiu regiono, kaj la sauda giganto de energio ACWA Power konstruas la centralojn. Sed la Unuiĝintaj Nacioj neniam agnoskis la suverenecon de Maroko sur la Okcidenta Saharo (rezolucio 1754 de la Sekurec-konsilio de la Unuiĝintaj Nacioj, adoptita en 2007). Longtempe ignorata, la afrika merkato de elektro ne revigas nur la okcidentajn internaciajn kompaniojn. Laŭ la kalkuloj de la Internacia Agentejo por Energio (IAE), Ĉinujo subskribis, nur por la jaro 2015, pli ol 13 miliardojn da kontraktoj en tiu sektoro. Proksimume 30 % de la novaj subsaharaj elektraj produkt-kapabloj profitas nun al ĝi. Ekster Sud-Afriko, la parto de la ĉinaj investoj altiĝis ĝis 46 %, tio estas preskaŭ unu el du instalitaj megavatoj (MV) [12]. Pekino specialiĝas pri la akvoelektra sektoro, sed ankaŭ progresas pri la sunenergio aŭ ventenergio. Kaj la ĉina registaro preparas la sekvan etapon : emerĝo de afrika nuklea elektro. En januaro 2017, dum ĝi anoncas ĝeneralan redukton de siaj investoj eksterlande, Ĉinujo precizigas, ke ĝi plu disvolvados strategiajn sektorojn, aparte tiun de atomenergio. La China General Nuclear Power Corporation subskribis printempe 2017 interkonsenton kun Kenjo, kiu planas ekfunkciigon en 2025 de unua nuklea centralo 1000-MW-potenca, kaj instalon de pliaj 4000 MW antaŭ 2030. La kompanio ekspluatas de 2012 la uranian kuŝejon de Husab, en Namibio, kaj la ĉinaj investantoj regas la kompanion de la Azelik-minejoj, en Niĝero. Naŭ afrikaj landoj (Egiptujo, Niĝerio, Alĝerio, Maroko, Ugando, Kenjo, Niĝero, Ganao, Tunizio) anoncis sian intencon ekekspluati la civilan nuklean industrion, kaj Ĉinujo ja intencas profiti el tio. Sur ĉi tiu kampo ĝi devos alfronti Rusujon, kiu poziciiĝis en Egiptujo kaj en Niĝerio, kaj, kompreneble, francajn aŭ eŭropajn kompaniojn, kiel EDF aŭ Areva. Aurélien BERNIER