De typische lezer van illegale e-books zou nóóit een boek uit de winkel stelen. Maar in boekenclubs, in Facebookgroepen worden ze massaal gedeeld. Waarom doen mensen dat? En hoe groot is het probleem?

Het was lief bedoeld van oma. Ze stuurde een mailtje door, met in de bijlage het net verschenen e-book van Otmars Zonen van Peter Buwalda, waarover we het die middag aan de telefoon hadden gehad. ‘Dames en heer, veel leesplezier’, schreef een eerdere ontvanger die het aan haar had doorgestuurd. Het was niet voor het eerst dat oma (in elk ander opzicht een onberispelijke burger) een epub-je van een hagelnieuwe bestseller bij de hand bleek te hebben, maar nu pas zag ik dat ze deel uitmaakte van een wijdlopig netwerk van e-bookcriminelen. Uit de stamboom van geadresseerden bleek dat het bestandje zo al bij 22 boekpiraten was beland: Greetje B., Els de K., Agaath V. – allemaal veelplegers uit het leesclubcircuit. ‘Toevallig had ik deze van Elly net al gekregen!’, schrijft Joke de B. – toevallig, ja.

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder vindt u de door Blendle ingesproken versie.

Peter Buwalda deed er acht jaar over om Otmars Zonen te schrijven, maar het duurde nog geen twee weken voor het in handen viel van deze gewetenloze bende, die met epubs strooit alsof het Albert Heijn-uitjeszegels zijn. Nou doet Buwalda’s boek het prima (hij verkocht zo’n 20 duizend e-books en 90 duizend papieren exemplaren), maar dat lot treft niet alle auteurs: de Volkskrant constateerde in 2018 dat steeds minder schrijvers kunnen leven van hun werk. Dat heeft te maken met een krimpende boekenmarkt, maar ook met illegale e-books.

Zo’n vijf jaar geleden maakten uitgevers en schrijvers zich daar behoorlijk druk om. Uit onderzoek van Gfk was gebleken dat maar 10 procent van de 1,28 miljoen boeken op e-readers betaalde boeken waren – mede daarom maakten e-books maar 4,5 procent uit van de boekenomzet. De boekenbusiness deed weleens een poging om een punt te maken, bijvoorbeeld met de actie ‘Ik lees legaal’. Maar hoe staat het er nu voor met de boekenpiraterij? Wie zijn eigenlijk de boekendieven van ons land?

De illegale lezer

Het lastige aan het onderwerp, zo blijkt na een telefoontje of tien: er is (nog steeds) geen idee van de omvang van dit moeilijk meetbare probleem. Niet bij het Centraal Boekhuis of de Auteursbond, niet bij Buwalda’s uitgeverij De Bezige Bij of bij Singel Uitgeverijen (van onder andere Nijgh & Van Ditmar en Querido). Alleen Tim Kuik, directeur van Stichting Brein, durft een schatting aan: ‘We moeten een ruime bandbreedte nemen, maar wij gaan uit van een schade van minimaal 50-, maar eerder tegen de 100 miljoen euro per jaar. ’ Hans Willem Cortenraad, directeur van het Centraal Boekhuis, vindt die schatting aan de hoge kant, maar durft er zelf geen getal op te plakken.

Toch valt er wel een beeld te schetsen van de ontwikkelingen in het boekenschimmenrijk en zijn er zelfs trends te ontwaren onder boekpiraten. Zo lijkt de gratis ‘ruil’ in huis-tuin-en-keukensferen, zoals de groepsmail van een leesclub, de gangbare bron voor de meeste illegale e-lezers te zijn. Daarnaast is er een bloeiende scene van Facebookgroepen.

Jeroen Dejaegere, beheerder van de Facebookgroep Meldpunt E-bookpiraterij, kreeg een goed beeld van dit type illegale lezer toen hij infiltreerde in besloten Facebookgroepen waarin dagelijks honderden recente boeken werden gedeeld. ‘Je ziet daar gebruikers vanaf 30 tot ongeveer 65 jaar, met name dertigers en veertigers, waarvan driekwart vrouw. Dat is logisch, want deze ‘middengeneratie’ is opgegroeid met internet, toen je makkelijk films en muziek kon downloaden via Napster en The Pirate Bay – zij doen nu hetzelfde met boeken.’

Dejaegere ziet dat het Nederlandstalige aanbod op torrentwebsites wat is afgezwakt; de tijd dat gewone consumenten daar hun slag sloegen en op Marktplaats usb-stickjes en dvd’s met tienduizend boeken probeerden te slijten, lijkt voorbij. Wel zijn er op Facebook en Marktplaats nog grote aanbieders van spotgoedkope illegale e-bookpakketten actief. Je vindt er zomaar 250 e-books uit 2019 voor 25 euro.

Ook Kuik van Stichting Brein ziet in de Facebooksferen vooral dertigers en veertigers. Brein infiltreerde, sloot en beboette in juli 2019 twee besloten Facebookgroepen waarin onder drieduizend leden illegale e-books werden gedeeld. Kuik ziet daarnaast dat de betalingsbereidheid voor boeken groter is bij de generatie onder de 30 – mogelijk omdat zij gewend zijn om te betalen voor films en muziek.

Opvallend: in 2016 schreef Gfk/KVB Boekwerk in een ‘verkennende conclusie’ dat 55-plussers een ‘kansrijk segment’ zijn voor e-bookverkopers. Zij lezen net als een kwart van de lezers e-books, maar vertonen ‘ander koopgedrag’. ‘Men leest ze wel maar verkrijgt ze op een andere manier. Mogelijk schaft een ouder iemand een e-reader aan, waarna een bekende of familielid allemaal titels op de e-reader zet.’

Normvervaging

Het is dus mogelijk dat ook de e-readers van 55-plussers uitpuilen van de illegale epubs. Het is dan ook verbluffend makkelijk om een e-book door te sturen. De overgang van de bij consumenten weinig geliefde DRM-beveiliging naar beveiliging met watermerk heeft dat in de hand gewerkt. In tegenstelling tot DRM ‘beveiligt’ het watermerk het e-book alleen door gegevens van de koper in het bestand in te sluiten: iedereen met een internetverbinding kan zijn epub delen met de leesclub.

Volgens critici is de boekenindustrie te laat in actie gekomen met een aanbod van aardig geprijsde, beveiligde e-books, en hebben zij zo normvervaging in de hand gewerkt. ‘Toen de eerste e-readers op de markt kwamen, was er heel weinig aanbod’, zegt informatiespecialist Raymond Snijders, die al sinds 2007 de ontwikkelingen rondom e-books bijhoudt op zijn vakblog. ‘Het werd voor de meer technologisch geavanceerde lezer normaal om zich tot torrentsites te wenden. Dat verplaatste zich later naar de voorkant van het internet: boeken downloaden werd normaal gevonden. Wat meespeelde: bij de eerste e-books rekenden uitgevers een prijs van 80 procent van het papieren boek en dat had de consument er niet voor over. De illegale beschikbaarheid groeide intussen zo hard, dat dat de waarde van het e-book permanent heeft beschadigd.’

Er heerst dan ook geen schaamte rondom het lezen van illegale e-books, eerder een sfeer van vrolijke burgerlijke ongehoorzaamheid. Delen wordt eerder gezien als gul, dan als fout. Naast de mensen die simpelweg geen 9 euro 99 overhebben voor een e-book, zijn er veel lezers die (liever) niet weten wat er precies wel en niet mag. Noora Lamers, digitale productmarketeer bij De Bezige Bij: ‘Er is een grote kans dat mensen in deze sfeer op een illegale manier aan bestanden komen, maar er niet per se kwade wil achter zit. Het kan achteloze onwetendheid zijn.’

Achteloze onwetendheid

Ik kan mijn oma aan de andere kant van de lijn haar schouders bijna horen ophalen als ik zeg dat haar e-book eigenlijk gestolen is. ‘Ik ben toch geen dief’, vindt ze, ‘hoogstens een heler.’ Iemand uit haar netwerk, hoe ver ook, heeft immers voor de boeken betaald. Ze schat dat 95 procent van haar e-books illegaal verkregen is. Maar die boeken had ze sowieso niet allemaal gekocht, ‘want ik lees van sommige maar een stukje’.

Ook dat is typisch de Nederlandse boekendief. ‘Voor een gedeelte van de boeken klopt dat’, zegt Kuik, ‘maar voor een deel niet. Uit onderzoek uit de film- en muziekindustrie weten we dat je voor elke tien illegale kopieën zo’n drie à vier verkopen misloopt.’ Veel piraten vergoelijken hun vergrijp met wat Kuik ‘onzindelijke argumenten’ noemt: ‘Voor alle tien illegale kopieën geldt: er is toename van de welvaart en daarvoor hoor je te betalen. Daarnaast geldt dat, als dit de heersende mentaliteit is, de betalingsbereidheid bij mensen die wél betalen afneemt. Die zeggen: ik ben onnozel als ik wél betaal.’

Ook is het voor veel lezers niet duidelijk wat legaal is: zo denkt 65 procent dat ze een e-book mogen delen als ze ervoor betaald hebben. Of ze vinden dat het zou móéten mogen, omdat je een papieren boek ook mag uitlenen – hoewel je een papieren boek natuurlijk maar aan één iemand tegelijk kunt lenen, en een e-book kopieert en veel breder verspreidt. De grens tussen wat wel en niet mag voelt voor veel lezers arbitrair. Zo mag je, als je enthousiast bent over je boek, wél je e-reader aan je echtgenoot uitlenen, maar níét het boek doorsturen aan de buren. Daarnaast is de ‘toegenomen welvaart’ veel lezers kennelijk niet groot genoeg; er wordt veel geklaagd over de prijs van e-books.

Iets minder illegaal

De hoop lijkt daarom gevestigd op abonnementsdiensten. Steeds meer lezers wenden zich tot abonnementen: eind 2018 gaf een kwart van de e-booklezers aan ze weleens te gebruiken. Ook Cortenraad denkt dat het de enige oplossing is voor illegaal lezen: ‘Het is een illusie dat we boeken zo kunnen beveiligen dat ze niet illegaal worden verspreid. Ik vrees dat dat een verloren zaak is. Wij zijn dus meer bezig met hoe we consumenten zo eenvoudig mogelijk toegang geven tot content. Een goed legaal aanbod helpt beter dan welke beveiliging dan ook.’

Bij veel abonnementsdiensten, zoals Kobo Plus en Amazon, is de beveiliging ingesloten in de app. ‘Daar kan je niets mee als consument’, zegt Cortenraad, ‘alleen als je je erop toelegt.’ Bij sommige diensten, zoals Bookchoice, kun je e-boeken overigens wel downloaden (en doorsturen).

In februari 2018 schreef Kobo Plus enthousiast dat hun e-book-abonnement piraterij terugdringt: vóór de introductie van Kobo Plus keerde 25 procent van de kopers van een e-reader terug om e-books te kopen, dat percentage steeg naar 45 procent. E-book-abonnementen hebben dus mogelijk een gunstige invloed op de omvang van het illegale circuit. Gfk stelde in zijn meting van september 2018 voorzichtig dat illegaal downloaden lijkt af te nemen. Toch valt op dat de topdrie verspreidingskanalen van e-books nog altijd gratis zijn: gratis uit legale bron, van iemand gekopieerd of geruild, of uit illegale bron gedownload. Daarbij zien de lezers mogelijk ook illegale bronnen voor legale aan.

Dejaegere heeft niet het idee dat abonnementen alle illegale boekenlezers over de streep kunnen trekken. ‘Zij vinden het aanbod niet recent genoeg. En aan de aanbodkant zie ik auteurs die bij ons zijn aangesloten zeggen: ik leen mij daar niet voor, want het levert mij niets op.’ Het is namelijk nog maar de vraag of schrijvers wier boeken beschikbaar zijn in abonnementen beter af zijn: veel van hen vrezen dat ze er weinig aan overhouden.

Abonnementsdiensten stillen de honger naar bestsellers in elk geval niet. Via Kobo Plus zijn 200 duizend boeken te lezen, maar daar zitten logischerwijs nauwelijks boeken uit de Bestseller top 60 tussen. Niet gek dus dat juist Otmars Zonen razendsnel de ronde doet in groepsmails. Snijders: ‘De Bestseller top 60 kun je gerust beschouwen als de Piraten top 60.’

Reprimandes zijn er zelden voor de gemiddelde boekendief, maar voor de gelegenheid wil Peter Buwalda wel reageren. Hij vindt het schokkend om te horen hoe het zijn boek is vergaan in mijn mailbox. Wat hij zou willen zeggen tegen zijn illegale lezers? ‘Als ik vanavond een pizza eet en het is een slechte, dan laat ik hem voor de helft staan en denk er nooit meer aan. Vergelijk dat eens met een cd voor hetzelfde bedrag, die ik al dertig jaar draai, of een boek. Het is sneu en bovendien ondankbaar om iets dat duidelijk een extreem goede prijs-kwaliteitverhouding heeft, te stelen. Mensen moeten afstappen van het idee dat ze iets waarmee ze drie weken zoet zijn en als het goed is over een jaar nog over nadenken, voor niks kunnen krijgen.’

Mag je een e-book uitlenen? Het strikte antwoord: nee. Als koper van een e-book koop je een licentie, het recht om het e-book te lezen. Als je het wilt uitlenen, zou je er zelf geen toegang meer toe moeten hebben. Hetzelfde geldt bij verkoop. Een papieren boek mag je doorgeven of uitlenen, maar niet kopiëren en verspreiden. Dat is wat je doet als je een e-book rondmailt; je brengt een extra exemplaar in omloop. Je mag wel je e-reader uitlenen. De bieb mag een e-book wél uitlenen, maar moet er daarbij voor zorgen dat het boek na de uitleenperiode niet meer door de lener te gebruiken is. Dit doen zij door middel van DRM-versleuteling (die te kraken valt).