Opeens is er ruzie. Maandagochtend, 11 november, zijn ze een uur eerder aan hun wekelijkse ‘coalitieoverleg’ begonnen dan anders: premier Mark Rutte (VVD), de drie vicepremiers, de fractievoorzitters van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie – op het ministerie van Volksgezondheid van Hugo de Jonge (CDA). En het gaat alléén over stikstof. Hoe krijgen ze voor elkaar dat er zo snel mogelijk weer huizen gebouwd kunnen worden? CDA, D66 en ChristenUnie zien op basis van berekeningen door het RIVM maar één oplossing: de maximumsnelheid moet op alle snelwegen naar 100 kilometer per uur.

D66 wil dat heel graag, de ChristenUnie vindt het prima. Bij het CDA was er de afgelopen weken nauwelijks een e-mail binnengekomen over die snelheid, maar wél over een ander idee dat ook al rondging: een autoloze zondag. Hoe breng je dan je moeder van negentig naar de kerk? Werden sommige mensen daar niet heel eenzaam van? CDA-fractievoorzitter Pieter Heerma verzet zich niet tegen een verlaging van de snelheid.

Maar fractievoorzitter Klaas Dijkhoff (VVD) zegt nee. Hij wil alleen een snelheidsbeperking op de wegen die minder dan drie kilometer af liggen van natuurgebieden waar de stikstof neerdaalt, en die van de rechter beter beschermd moeten worden. Dat het zo goed als zeker niet genoeg zal zijn om aan de juridische eisen te voldoen, weet Dijkhoff ook. Het is wel veel minder pijnlijk voor VVD’ers die graag hard rijden. Over een tijdje kan het kabinet wel weer verder zien.

Dan valt ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers fel tegen hem uit. Hij zegt dat hij de pijn van de VVD echt snapt, maar nu is hij er klaar mee. Je kunt toch niet serieus menen, zegt hij, dat je liever opkomt voor mensen die zo nodig hard moeten rijden dan voor werknemers in de bouw?

Ook Dijkhoff wordt boos, hij blaast en zucht. Aan tafel denkt iedereen: de VVD gaat dit verliezen en Dijkhoff weet dat net zo goed als wij. Maar die laat het niet zomaar gebeuren. Segers kan er klaar mee zijn, zegt hij. Jammer dan. Op de VVD duwen heeft geen zin. De VVD gaat het níet doen. Er wordt een paar keer geschorst, de VVD’ers trekken zich terug in een hoekje bij het koffieapparaat of ze staan bij de balie in de gang. De andere drie partijen praten met elkaar. Van dat groepje loopt fractievoorzitter Pieter Heerma het vaakst naar de VVD’ers toe. Zo hebben de fractievoorzitters het al een tijd geleden met elkaar afgesproken: als je je collega niet begrijpt, ga je hem eerst vragen stellen – volgens het NIVEA-principe dat communicatie-experts graag gebruiken: ‘Niet Invullen Voor Een Ander’.

Ruttes gezicht staat strak, hij is gespannen. Er hangt een crisis in de lucht.

Maar het is niet Mark Rutte die de partijen weer bij elkaar brengt.

Vicepremier Hugo de Jonge komt met een idee: waarom laten ze niet uitrekenen hoe het uitpakt als je alleen overdag op alle wegen een maximum stelt van 100 kilometer per uur?

Hij redt de bijeenkomst, en misschien zelfs het hele kabinet. Al zijn er ook betrokkenen die nu zeggen: als híj er toen niet mee was gekomen, had iemand anders dat vijf minuten later wel gedaan.

Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) wordt aan het werk gezet om uit te rekenen wat het effect is, voor verschillende ‘tijdvakken’ in de avond en nacht.

Zo gaan ze uit elkaar. Met het besef: als die berekeningen meevallen, als de uitstoot van stikstof nog steeds veel lager is dan bij een snelheidsverlaging die alleen geldt bij natuurgebieden, wordt dit de oplossing.

De Tweede Kamerfractie van de VVD houdt die maandagmiddag crisisberaad, in de Tweede Kamer. De volgende dag, als zeker is dat de snelheidsverlaging tot 100 kilometer per uur er komt, zal de partij die publiekelijk een ‘rotmaatregel’ noemen. Binnenskamers heeft Dijkhoff het steeds over ‘die shitmaatregel’.

De fractievoorzitters van CDA, D66 en ChristenUnie bellen elkaar die maandag nog. Ze spreken af: wij houden elkaar vast. Als het crisis wordt, moet de VVD maar uitleggen waarom je als land meer hebt aan hard rijden dan aan banen in de bouw.

De uitbarsting van Rutte

Bijna twee weken eerder, in de pauze van de Algemene Politieke Beschouwingen in de Eerste Kamer, is er ook al een woede-uitbarsting. Ook over stikstof. Mark Rutte heeft van minister van Landbouw Carola Schouten (ChristenUnie) gehoord dat ze al weken wacht op gedetailleerde berekeningen van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat over de stikstofuitstoot en het effect van een lagere maximumsnelheid. Schouten is ‘coördinerend minister’ in de stikstofcrisis.

Lees ook: Overdag maximaal 100 kilometer per uur rijden op de snelweg veroorzaakt zowel onrust als gelatenheid. ‘Flitsmeister krijgt er een hoop nieuwe gebruikers bij’

Rutte weet niet wat hij hoort: zijn partijgenoot Cora van Nieuwenhuizen, minister van Infrastructuur, geeft de gegevens niet die Carola Schouten zo hard nodig heeft? Hij wordt, waar ambtenaren bij zijn, heel boos op Van Nieuwenhuizen. Het moet afgelopen zijn, wat denkt ze wel? Ze moet wat dóén.

De stikstof laat hij daarna niet meer los, Rutte beseft dat er te veel op het spel staat. In zijn kabinet lijken de ministers elkaar al een tijdje wat minder te gunnen, er is ook al langer irritatie over het wekelijkse coalitie-overleg met de fractievoorzitters van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie op maandag: politiek ingewikkelde besluiten worden daar genomen, niet in de ministerraad op vrijdag.

Op die dinsdag 29 oktober, als het hele kabinet in de Eerste Kamer is voor de Politieke Beschouwingen, gaat ook vicepremier Hugo de Jonge zich met de stikstofcrisis bemoeien. Hij wil helpen, het duurt allemaal wel heel lang. In mei besliste de Raad van State al dat het stikstofbeleid van Nederland niet in overeenstemming is met Europese regels, vanaf die tijd zijn er zo’n 18.000 bouwprojecten tot stilstand gekomen. Ze krijgen geen vergunning. De Jonge stelt die middag aan Carola Schouten voor om samen te gaan bellen over de berekeningen die ze nog steeds niet heeft gekregen. Hij is als minister van Volksgezondheid verantwoordelijk voor het RIVM, hij heeft het directe nummer van de directeur-generaal.

In een zaaltje van de Eerste Kamer gaan De Jonge en Schouten zitten bellen. Schouten wil van het RIVM graag zo precies mogelijk weten wat de effecten zijn voor de stikstofuitstoot, en de mogelijkheid om huizen te bouwen, als je de maximumsnelheid verlaagt in heel Nederland of alleen dicht bij de beschermde natuurgebieden. De volgende dag krijgt ze daarover een presentatie van het RIVM. De dag daarna belt ze Mark Rutte.

De billboards van de VVD

Aan Nieuwsuur vertelde de premier deze week hoe dat was gegaan. Het idee was steeds geweest, zei hij, dat het aanpassen van de maximumsnelheid niet heel veel effect zou hebben. „Ik weet nog waar ik stond, bij de school waar ik op donderdag lesgeef. Carola Schouten belde mij en zei: Mark, het inzicht is anders. Je hebt niet alleen effect bij de natuurgebieden, maar ook nationaal breed.”

Vanaf dat moment, nu ruim twee weken geleden, is duidelijk wat er voor de VVD op het spel staat: hoe kun je vasthouden aan 130 kilometer per uur, als je met een verlaging van die snelheid de bouw kunt redden en misschien zelfs een economische recessie kunt voorkomen?

Maar in de Tweede Kamer-fractie ligt het ingewikkeld. VVD’ers hebben het gevoel dat ze in deze coalitie al het ene na het andere hebben moeten opgeven. De afschaffing van de dividendbelasting, hun verzet tegen het kinderpardon, de CO 2 -heffing voor bedrijven. En nu ook dit? Pikken hun kiezers het nog wel?

Bouwplaats op het Wijnhaveneiland in Rotterdam. Foto Walter Herfst

In de week na het telefoontje op het schoolplein wordt er druk overlegd, de coalitie komt bij elkaar, de fractievoorzitters met zijn vieren, de Tweede Kamerfracties onderling. De VVD voelt niks voor die 100 kilometer per uur. Toch belt de VVD al aan het eind van die week, en dus nog vóór het crisisoverleg waarin Dijkhoff ‘nee’ zegt, met het mediabedrijf dat voor de partij de advertenties regelt: is er nog ruimte vrij op billboards langs de snelweg?

Op woensdag 13 november, de persconferentie van Rutte over de verlaagde maximumsnelheid is nog net niet helemaal afgelopen, floepen VVD-advertenties aan op zes billboards – langs de A2, A12, A15, A30 en de A73. Er staat : ‘100 OVERDAG, Rotmaatregel. We doen dit voor bouwers, banen.’

Lees ook: Met stikstof beleeft Rutte ‘heftige crisis’

De advertentieruimte is gekocht op maandagmiddag, na het coalitieoverleg-in-crisisstemming op het ministerie van Volksgezondheid. De andere coalitiepartijen weten dan nog van niks, de berekeningen over de effecten van 130 kilometer per uur in de avond en nacht zijn ook nog niet klaar. Maar de VVD is om.

Bij het RIVM werken ze die maandag lang door, de cijfers zijn pas in de loop van de nacht klaar: als er tussen zeven uur ’s avonds en zes uur ’s ochtends nog steeds 130 kilometer per uur mag worden gereden op de wegen waar dat nu overdag kan, is het effect op de stikstofuitstoot nog steeds groot genoeg om de bouw uit zijn verlamming te halen.

Vrijheid van de autorijder

Als Klaas Dijkhoff op dinsdag 12 november in de ochtend belt met zijn collega’s van CDA, D66 en ChristenUnie, kennen ze de berekeningen nog niet. Die horen ze pas van Carola Schouten in hun extra coalitie-overleg later die ochtend. Maar aan de telefoon krijgen de anderen ’s ochtends vroeg al het idee: er komt geen kabinetscrisis over de maximumsnelheid.

Later die dag heeft de VVD een verhaal klaar voor de eigen kiezers. De ‘vrijheid’ van hard rijden wordt automobilisten niet helemaal afgepakt. Er kan weer worden gebouwd én er wordt extra asfalt aangelegd. Het kabinet komt ook met een noodwet die regelt dat de dijken verzwaard kunnen worden en de kust wordt versterkt. De VVD geeft de maximumsnelheid dus niet alleen op voor de bouwers, maar voor de veiligheid van heel Nederland – VVD’ers zullen dat later ook gebruiken.

Afgelopen weekend waren de vier fractievoorzitters al over de noodwet gebeld door Carola Schouten. Dáár waren de coalitiepartijen het snel over eens geweest.

De VVD kan met nog iets voor de dag komen: de Nederlandse regering zal aan de Europese Commissie in Brussel gaan vragen of de natuurgebieden niet anders kunnen worden ingedeeld. Het idee is dat kleine stukjes natuur kunnen worden opgegeven en andere gebieden uitgebreid.

De VVD vindt de Nederlandse braafheid over Europese regels al heel lang overdreven. Een land als Italië, zeggen ze in de Tweede Kamerfractie tegen elkaar, stuurt gewoon elk jaar een briefje naar de Europese Commissie: sorry, we hebben het niet gered.

Bij CDA en ChristenUnie was er de afgelopen weken wel begrip voor de kritiek van de VVD. Bij die partijen kon je horen dat er zelfs gebieden zijn die als doel hebben om „obscure kevertjes” aan te trekken die daar nooit eerder hebben geleefd. Pieter Heerma en Gert-Jan Segers hadden het samen al eens gehad over het idee om met de Europese Commissie te gaan praten. Segers komt ermee in het crisisoverleg op het ministerie van Volksgezondheid: misschien helpt dat de VVD?

D66-fractievoorzitter Rob Jetten doet niet moeilijk over zo’n bezoek aan Brussel. Bij D66 denken ze: dat is al eerder geprobeerd, er verandert echt niets aan de natuurgebieden.

In het coalitie-overleg op maandag moet Jetten zelf nog wel met iets anders komen. Op een D66-congres in het weekend hebben zijn leden geëist dat hij zijn best doet voor een nog lagere maximumsnelheid: 90 kilometer per uur. En al hangt er een crisissfeer over 100 kilometer, Jetten doet het toch, hij kan niet anders. Hij zegt dat de coalitie zich niet moet blindstaren op de 130-rijders. Er zijn ook mensen, is zijn punt, die de snelheid graag nog veel verder verlaagd zien.

Iedereen moet lachen, Rob Jetten zelf ook.

Op woensdag 13 november, als het nieuws over de snelheidsverlaging officieel is, zijn ze er bij de regeringspartijen druk mee: hoe valt het?

Er is vooral opluchting. De Telegraaf, die veel gelezen wordt door VVD’ers, zet op de voorpagina: ‘VVD slaat linksaf’. Maar de meeste ruimte op die pagina, zien ze in de coalitie van Rutte III, is voor Monique Westenberg, de ex-vriendin van André Hazes, die zegt: „Het gaat goed met mij.”

Dit artikel kwam tot stand na gesprekken met zes betrokkenen. Met medewerking van Rik Rutten.

NRC Klimaat De laatste ontwikkelingen rond klimaat, natuur en duurzaamheid Inschrijven

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 16 november 2019