Van een baken van progressieve politiek is het Nederland van vandaag een getraumatiseerd, boos en diep verward land geworden. Verdwenen is het zelfvertrouwen, samen met de Belgenmoppen en het gevoel van superioriteit ten opzichte van België, Duitsland en eigenlijk de hele wereld.

De steun voor immigratie en het zogenoemde Europese Project was nog nooit zo laag. Synagogen en joodse scholen worden beschermd tegen jihadisten van eigen bodem, de vrijheid van meningsuiting staat onder druk.

illustratie hajo

Toonaangevende columnisten en cabaretiers razen tegen ‘de’ islam zoals antisemieten tegen het internationale jodendom.

Hoe kan de situatie in een land zo omslaan? Ik ben van 1971 - gedurende de eerste dertig jaar van mijn leven gold mijn nationaliteit in het buitenland als synoniem voor tolerant, liberaal, open. Nederland stond aan de wieg van het Europese Project en had zich vanaf de jaren zeventig ontwikkeld tot een laboratorium voor culturele en sociale verandering: legale prostitutie, softdrugs, euthanasie en het homohuwelijk.

In die tijd dachten en spraken politici en opiniemakers zonder een spoortje ironie over Nederland als ‘gidsland’. Dit zelfbeeld beleefde zijn hoogtepunt in juni 1988, toen een etnisch gemengd team het Europees kampioenschap won, ten koste van het nog geheel blanke Duitse en daarna Russische elftal. De multiculturele samenleving is kampioen, zo voelde het.

Spoel dan 28 jaar vooruit en bovenaan de peilingen staat ‘politicus van het jaar 2015’ Geert Wilders en zijn PVV. Wilders is oprichter en enig lid van die partij, waarover hij even ondemocratisch heerst als de Arabische dictators die hij zo minacht. Hij wil dat Nederland de euro en de EU uitgaat, en hij was Donald Trump jaren voor met zijn pleidooi om een einde te maken aan alle immigratie uit islamitische landen. Een typische tweet: „Zolang we ‘leiders’ als Rutte, Merkel, Obama en Cameron hebben die ontkennen dat islam en terreur hetzelfde is, zullen er aanslagen zijn.”

Uiteraard was er racisme en intolerantie in Nederland in de jaren zeventig, tachtig en negentig, en het oude Nederland is ook niet opeens verdwenen. Een dunne meerderheid blijft stemmen voor pro-EU partijen die discriminatie van moslims verafschuwen. De populaire burgemeester van Rotterdam Ahmed Aboutaleb is openlijk en trots moslim. De in Marokko geboren Khadija Arib is voorzitter van de Tweede Kamer - formeel de hoogste functie in de Nederlandse democratie - en in 2007 verkozen lezers Het Huis van de Moskee van de uit Iran gevluchte schrijver Kader Abdollah tot het op een na beste Nederlandse boek aller tijden.

Maar de toon wordt gezet door de PVV en hun fellow travellers in de media, terwijl intussen de Socialistische Partij met een anti-EU en anti-immigratie programma de sociaal-democraten van de PvdA in de peilingen ver overvleugelt. En met iedere nieuwe aanslag, vluchtelingengolf of dure euro-reddingsactie worden deze regressieve krachten sterker.

Natuurlijk staat Nederland niet alleen in zijn ruk naar rechts. Nu de EU worstelt met jihadisme en grote aantallen vluchtelingen, is het logisch dat sommige kiezers op zoek gaan naar frisse gezichten met simpele oplossingen: deporteren en grenzen dicht. En terwijl de eurozone van paniek naar paniek strompelt, vragen steeds meer mensen zich af of de munteenheid überhaupt kan en moet worden gered.

Is ‘meer Europa’ echt het antwoord op iedere crisis?

Wilders kan het toneel verlaten, zijn vragen blijven

Deze vragen waren lang taboe maar worden nu in heel Europa fel bediscussieerd, een duidelijk teken dat het vertrouwen in de competentie en integriteit van de traditionele elites overal snel afkalft. Toch lijkt geen land zo gedesoriënteerd als Nederland en de reden moet zijn dat geen land zo’n grote afstand heeft moeten afleggen tussen het zelfbeeld van toen en de realiteit van nu.

Vergeet ook niet wat een ongekende serie rampen zich in de afgelopen vijftien jaar heeft voltrokken: Drie prominente politiek gemotiveerde moorden (Pim Fortuyn, Theo van Gogh, Els Borst), de eerste massale schietpartij Amerikaanse stijl, in een winkelcentrum in Alphen aan den Rijn, acht doden bij een aanslag op de toenmalige koningin Beatrix, in Apeldoorn. En natuurlijk het neergehaalde vliegtuig boven Oekraïne, nu bijna twee jaar geleden.

Dit zijn trauma’s – en dat voor een land dat zich decennialang in slaap suste met het sprookje dat ‘zulke dingen in Nederland niet gebeuren’. En net nu een angstige bevolking smacht naar leiderschap, ogen de traditionele Nederlandse elites uitgesproken incompetent en onmachtig. Nederland besloot mee te doen aan de verloren oorlogen in Afghanistan en Irak, en zag 25 landgenoten sneuvelen. De financiële crash van 2008 was een totale verrassing voor vrijwel het hele establishment – ABN Amro was ooit een oprechte bron van corporate trots. En dan was er het Griekse eurodrama.

Het waren drie enorme debacles, notabene op cruciale dossiers. Lang had de traditionele elite juist op deze onderwerpen beweerd de boel onder de controle te hebben. Nu vraagt diezelfde elite de kiezers om hen te vertrouwen als het gaat om de toekomst van de EU, de euro en immigratie. Niet voor niets is naast ‘gestoord’ het favoriete scheldwoord van Wilders ‘naïef’.

Sommigen in Nederland geloven dat het land de PVV maar gewoon moet ‘uitzitten’. Ze wijzen erop dat, anders dan eerder bij Pim Fortuyn, er zelfs geen tweederangs figuren in bestuur, bedrijfsleven of politiek zijn overgelopen naar de PVV. Anders dan Le Pen bouwt Wilders ook niet aan een serieuze politieke machine. Integendeel: zodra iemand in zijn partij iets van profiel krijgt, werkt Wilders hem eruit.

Maar het zou een ernstige vergissing zijn te denken dat zodra Wilders het toneel verlaat, hetzelfde zal gebeuren met de vragen die hij te midden van alle hitserige obsceniteiten op de agenda heeft gezet. Wat nu als het Europese Project wankelt omdat het een gebouw is met ondeugdelijke fundamenten? Moeten we er dan nog een verdieping bovenop zetten? En hoe houdt een open samenleving gebaseerd op gelijkheid stand wanneer het jaarlijks tientallen zo niet honderdduizenden immigranten opneemt uit landen zonder enige traditie op het gebied van openheid, gelijkheid of democratisch debat? Zeker wanneer die immigranten ook nog eens meer kinderen hebben dan de autochtone Nederlanders?

Ooit wuifden mainstream Nederlandse politici en opiniemakers zulke vragen weg met het argument dat de EU ‘werk in uitvoering’ is, en dat succesvolle integratie gewoon een generatie duurt: waarom zouden de kinderen van immigranten vasthouden aan hun culturele en sociale conservatisme als ze ook Nederlands konden worden?

Dat zelfvertrouwen is weg, net als het ongebreideld progressief optimisme en de daarbij horende eigendunk. Om dat laatste kun je vol leedvermaak gniffelen, zoals hier en daar in Vlaanderen gebeurt. Maar wat als Nederland op dit moment nog steeds een laboratorium en ‘gidsland’ is, alleen nu in nationalistische, rechtse richting?

Joris Luyendijk is schrijver. Hij schreef onder meer Dit kan niet waar zijn.

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 28 mei 2016