De kwaliteit van het Nederlandse onderwijs daalt al twintig jaar. Eén op de vier leraren heeft last van burn-outklachten. Al in 2007 Dat lees je in deze brochure van het ministerie van Onderwijs. wisten we dat het onderwijs op een gigantisch lerarentekort afstevende – maar niemand die er wat aan deed.

En er is nog nooit een minister van Onderwijs om gesneuveld.

Ik vraag me af of de 460 miljoen euro Lees hier de Kamerbrief van de ministers erover. die het onderwijs er nu bij krijgt, het onderwijs gaat helpen. Ook als dat geld er structureel bij komt. Het structurele probleem is in mijn ogen niet de hoge werkdruk, de hoeveelheid burn-outs, het achterblijvende salaris, of – met al die dingen samenhangend – het lerarentekort. Dat zijn symptomen.





Het échte probleem ligt dieper. De overheid kreeg de afgelopen dertig jaar steeds minder te zeggen over het onderwijs. Daardoor raakte het maatschappelijk belang van onderwijs uit het zicht, en werd het meer en meer een product dat aan de wensen van ouders en kinderen moest voldoen.

Wie gaat er over het onderwijs?

In 2018 had ik een ervaring die me de ogen opende. In een overvolle evenementenhal keek ik naar de presentatie van De Staat van het Onderwijs – een rapport dat de Onderwijsinspectie jaarlijks uitbrengt.

Een belangrijke conclusie van het rapport: de kwaliteit van het onderwijs daalt al twintig jaar. Het rapport kun je hier lezen.

Volgens onze twee ministers van Onderwijs, Arie Slob (ChristenUnie) en Ingrid van Engelshoven (D66), liet het rapport vooral zien dat scholen niet genoeg ambitie hebben. In een Kamerbrief reageerden de ministers: ‘Veel scholen lijken (...) tevreden te zijn. Voor de verbetering van de prestaties van onze leerlingen is meer ambitie nodig.’ Lees hier de Kamerbrief van Slob en Van Engelshoven.

Ook die scholen, ondergebracht in schoolbesturen, voelden zich niet verantwoordelijk voor de dalende resultaten. Meer daarover bij de NOS. De voorzitter van de PO-Raad, die de besturen in het basisonderwijs vertegenwoordigt, noemde de conclusie van de inspectie ‘zorgelijk, maar niet verrassend’ en zei dat ze hier ‘al jaren voor waarschuwde’.

De PO-Raad had daar zelfs al ‘een voorschot op genomen’, want de Raad had ‘vorig jaar met haar leden afgesproken de regie op onderwijs te pakken’.

Ho eens even.

Als het ministerie de kwaliteit van het onderwijs afdoet als een kwestie van ‘ambitie’ van schoolbesturen, en die besturen pas vorig jaar eens besloten ‘de regie op onderwijs te pakken’ – whatever that may be – wie zorgde er de afgelopen twintig jaar dan voor goed onderwijs?

Hoe schoolbesturen de regie op onderwijs kregen

Vanaf de jaren negentig werden allerlei publieke diensten geprivatiseerd. Het spoor, de telefonie, de post en de Postbank. De overheid besteedde een deel van haar taken uit aan het bedrijfsleven. Er bestonden grote, nieuwe ideeën Zoals te lezen valt in dit rapport van de WRR. over hoe de economie, de overheid en de samenleving zich tot elkaar zouden moeten verhouden.

Concurrentie tussen bedrijven zou tot betere resultaten leiden dan de overheid kon leveren. Burgers zouden meer te kiezen hebben en die keuzevrijheid zou ervoor zorgen dat ziekenhuizen, postdiensten en energiemaatschappijen beter aan de wensen van de klant konden voldoen.

Het onderwijs werd niet geprivatiseerd, maar die marktwerkingsgedachte kreeg er wel vat op.

Onderwijsminister Wim Deetman (CDA) vond halverwege de jaren tachtig dat scholen – basis en middelbaar – meer vrijheid zouden moeten krijgen om zelf hun onderwijs in te richten. Later schreef hij daarover: Lees hier meer over in het artikel van historicus Bram Mellink. ‘Op deze wijze kan (maar ook: moet) elke school, gebruikmakend van zijn eigen kenmerkende punten, “concurreren” met andere scholen op basis van het meest wezenlijke criterium: de kwaliteit van het onderwijs.’

De belangrijkste verandering was de ‘lumpsumfinanciering’ – in het voortgezet onderwijs in 1995 ingevoerd en in het basisonderwijs in 2006. Schoolbesturen, die steeds groter werden, kregen voortaan een zak geld gebaseerd op het aantal leerlingen en konden zelf bepalen hoe ze dat uitgaven.

Niet het ministerie maar het schoolbestuur ging bepalen welke leraar in welke loonschaal thuishoorde. Geld werd niet meer door de overheid geoormerkt voor specifieke doelen. Besturen werden vrijer dat geld naar eigen inzicht te besteden, zelf beleid te maken.

Het ministerie ging sterker sturen op de resultaten. Dat maakte van onderwijsministers leraren zonder lesboek. Leraren die geen les geven maar wel de toets afnemen. Die opgeven wanneer de toets is, zeggen op welke bladzijden de toetsstof staat, onduidelijke uitleg geven, geen orde houden en de klas gebrek aan ambitie verwijten als de toetscijfers tegenvallen.

Minder overheid, meer markt dus. Maar leidde die grotere rol van besturen ook tot meer kwaliteit? Dat weten we niet. Onderzoek uit 2017 concludeert: Dat onderzoek vind je hier. ‘Er is weinig empirisch bewijs gevonden voor het huidige beleid dat veronderstelt dat goed bestuur leidt tot goed onderwijs.’

Bedrijven concurreren met scholen

Wat we wel weten is dat het onderwijs steeds slechtere cijfers haalt. Dat onderwijs de sector is met de meeste burn-outs. Dat er te weinig leraren zijn. En dat dat al heel lang aan de gang is. Dat hoeft niet te verbazen als het ministerie schoolbesturen de schuld geeft en die besturen vorig jaar eens besloten de regie te pakken.

Het is veelzeggend dat allerhande bedrijven zich nu in het onderwijs beginnen te mengen. Het van belastinggeld betaalde onderwijs kon altijd goed concurreren met bedrijven die onderwijs aanboden. Het particulier onderwijs was in Nederland niet zo groot. Maar dat is aan het veranderen.

Steeds meer leerlingen krijgen bijles, huiswerkbegeleiding of examentraining via een particulier instituut – inmiddels één op de drie. Ouders gaven er vorig schooljaar zo’n 200 miljoen euro aan uit. Vorig jaar waren er ruim 600 bedrijven die bijscholing organiseerden.

Telde het basisonderwijs in 2015 nog 35 particuliere scholen, in 2018 waren dat er al 60. In het voortgezet onderwijs groeide het aantal particuliere scholen van 45 naar 50. Het gaat nog steeds om heel weinig leerlingen – 6.000 op een totaal van 2,4 miljoen – Die data komen van onderzoeksbureau Oberon. maar de groei is wel groot.

Leraren in het basis- en voortgezet onderwijs zelf zoeken ook naar particuliere alternatieven. Ze geven vaker les als zzp’er of laten zich op een school detacheren. In 2015 stonden er 199 docenten bij de Kamer van Koophandel ingeschreven als zelfstandige, in 2019 al 448. Dat schrijft Trouw. Ook het aantal bureautjes dat leraren als uitzendkracht of gedetacheerde aan scholen aanbiedt, is in een paar jaar explosief gegroeid.

En die bedrijven vinden ook steeds meer hun weg ín scholen. Als leraar maakte ik in zes jaar mee hoe snel dat ging.

Toen ik begon met lesgeven, acht jaar terug, volgden een paar leerlingen examentraining. In de jaren daarna gingen ze steeds vaker in groepjes naar bijlesinstituut Lyceo. In het laatste jaar mailde de schoolleiding rond dat leerlingen zich weer konden opgeven voor de Lyceo-examentrainingen – en dat die gewoon op school gegeven zouden worden. Op LinkedIn werd ik steeds vaker benaderd door uitzendbureaus voor leraren. Toen ik overspannen raakte, werd ik vervangen door zo’n gedetacheerde docent.

Marktwerking werkt! Toch?

Je kunt het zien als hét bewijs dat marktwerking werkt. De kwaliteit daalt, dus ontstaan er initiatieven die in die gaten in de markt springen.

Het is het logische gevolg van onderwijs dat is georganiseerd volgens vraag en aanbod, waarin onderwijs als voornaamste doel heeft aan de wensen van ouders en kinderen te voldoen. Als scholen meer op bedrijven moeten lijken die een product leveren, kun je het onderwijs net zo goed aan die bedrijven overlaten.

Maar publiek onderwijs is meer dan dat. Of in ieder geval: dat zou het moeten zijn. Het dient ook een collectief belang, een maatschappelijk doel. Het zou ongelijkheid en segregatie tegen moeten gaan, maar door de autonomie die scholen kregen zijn die juist toegenomen. Lees daar ook dit stuk van Anja Vink over.

De inspecteur-generaal van het Onderwijs, de baas van de Onderwijsinspectie, maakte zich vorig jaar zorgen. Het bewaken van dat maatschappelijke doel, het collectieve belang van onderwijs, noemde ze ‘misschien wel de grootste opgave’. Zie dit rapport van de Onderwijsinspectie. ‘De oplopende ongelijkheid, de grote schoolverschillen en de sterke segregatie tonen aan dat het maatschappelijk belang gemakkelijk ondergeschikt raakt aan individuele belangen.’

‘Kortom’, schreef ze in de inleiding van het rapport, ‘wie neemt verantwoordelijkheid voor het collectieve belang?’

Beter beleid maak je met betere ideeën

Het ministerie van Onderwijs en schoolbesturen in ieder geval niet, bleek toen de Onderwijsinspectie in 2018 haar rapport presenteerde. En juist doordat niemand daar meer verantwoordelijkheid voor neemt en onderwijs meer en meer een product is geworden dat aan de wensen van ouders en kinderen moet voldoen, is het onderwijs nu in crisis.

Want leraren nemen die verantwoordelijkheid wél, dag in dag uit in hun klas.

Ze staan niet alleen voor de klas om zo goed mogelijk aan de wensen van ouders en leerlingen te voldoen, ze zien dat ze ook een maatschappelijke taak hebben. Dat ze leerlingen met allerlei achtergronden met elkaar om moeten leren gaan.

Illustraties: Esther Aarts (voor De Correspondent)

Dat kinderen die het moeilijk hebben thuis soms wat extra aandacht nodig hebben, en dat dat ook weleens ten koste gaat van leerlingen die tussen de hockey en de pianoles door nog naar hun bijles moeten.

Maar in een wereld waarin scholen moeten concurreren, een wereld van vraag en aanbod, wordt die maatschappelijke rol niet gewaardeerd. Daarin is de leraar een resultatenmachine, of in de woorden van leraren René Kneyber en Jelmer Evers: ‘een gedresseerde aap die dan weer uit angst voor de stok en dan weer voor een handje nootjes dansjes doet voor het orgel’. Dat citaat haalde ik al eens aan in deze column.

Die wereld verandert niet met extra geld, niet met 460 miljoen en ook niet met 460 miljard.

Als de kwaliteit van het onderwijs al zo lang daalt, de sector al zo lang overwerkt is en het al in 2007 voorspelde lerarentekort niet op tijd kon worden tegengegaan, is het niet genoeg om het werk neer te leggen voor meer geld en nieuw beleid. Het is tijd dat leraren ook de ideeën achter het beleid dat dertig jaar terug werd ingezet bevragen.

Het idee dat concurrentie tot kwaliteit leidt bijvoorbeeld – zorgt dat niet ook voor werkdruk en burn-outs? Het idee dat ouders meer te kiezen zouden moeten hebben – leidt dat niet tot veeleisende ouders die vinden dat hun kind alle aandacht verdient, en dus tot overwerkte leraren en ontevreden vaders en moeders? Dat de minister geen verantwoordelijkheid neemt voor het collectief belang en dus scholen een gebrek aan ambitie verwijt – wat doet dat met de status van de leraar?

Als problemen in het onderwijs veroorzaakt worden door slechte ideeën, los je die niet op met extra geld. Dan los je die op met betere ideeën.