- Wagi tego sukcesu nie sposób przeceniać ze względu na znaczenie artylerii na nowoczesnym polu walki. - Jej rola może być w odpowiednich warunkach wręcz decydująca. Nadal zasługuje na swoje tradycyjne miano "boga wojny" - mówi Gazeta.pl Mariusz Cielma, redaktor naczelny miesięcznika "Nowa Technika Wojskowa". Pokazała to wyraźnie wojna na Ukrainie. Wojsko USA zareagowało na nią między innymi rozpoczęciem gwałtownego programu modernizacji i rozwoju artylerii, mocno zaniedbanej w ostatnich dekadach.

REKLAMA

Polskie Wojska Rakietowe i Artylerii (formalna nazwa części Wojsk Lądowych) swój program modernizacji ciągną z mozołem już od lat 90. Już wówczas zaczynały się niektóre z programów, które dzisiaj są w fazie produkcji seryjnej lub oczekiwania na dostawy. Największe i najbardziej znane nazwano jak skorupiaki - Krab, Rak, Homar i Langusta.

Skorupiak na gąsienicach

Pod kryptonimem "Krab", kryje się program haubicy samobieżnej kalibru 155 milimetrów. To duży pojazd na gąsienicach z obrotową wieżą mieszczącą działo o standardowym kalibrze dla dalekosiężnej artylerii NATO. Potrafi posyłać z dużą precyzją pociski na dystans około 40 kilometrów (stojąc pod Pałacem Kultury i Nauki krab byłby w stanie ostrzeliwać np. Mińsk Mazowiecki). Pozornie może wyglądać jak coś w rodzaju czołgu, ale to pojazd lekko opancerzony. Głównie na tyle, aby przetrwać uderzenia odłamków z wybuchających w pobliżu pocisków wrogiej artylerii i ewentualny ostrzał z lekkiej broni.

Krab jest produkowany w Polsce, ale to międzynarodowy składak. Wieża jest brytyjska, kadłub południowokoreański, a działo francuskie. Wszystkie te elementy są już jednak produkowane w Polsce w zakładach Huta Stalowa Wola należących do Polskiej Grupy Zbrojeniowej. Zaimportowanie większości rozwiązań koniecznych do budowy takiego nowoczesnego działa było konieczne, bo brakował ich w Polsce. Początkowo zakładano, że przynajmniej podwozie będzie polskie, ale po latach nieudanych prób jego stworzenia zdecydowano się na południowokoreańską licencję.

Zobacz wideo

Pierwsze przymiarki do stworzenia AHS Krab miały miejsce w pierwszej połowie lat 90. i zakładano, że dostawy zaczną się już w 2003 roku. Program szedł jednak jak po grudzie, a w pierwszej dekadzie XXI wieku niemal cały czas stał. Brakowało woli i pieniędzy. Dopiero po 2008 roku znów ruszył na dobre. Ostatecznie umowę na produkcję seryjną podpisano pod koniec 2016 roku i był to największy kontrakt zbrojeniowy skierowany do polskiej zbrojeniówki. Za 96 krabów i kilkadziesiąt towarzyszących im pojazdów dowodzenia oraz amunicyjnych, MON zapłaci 4,6 miliarda złotych. Dostawy mają trwać do 2024 roku. Nie jest przy tym wykluczone, że dokupione zostanie więcej krabów.

- Jest mało państw w Europie, które w ostatnim czasie wprowadziło do służby tyle ciężkich haubic. Choćby Duńczycy niedawno się chwalili wszem i wobec, że zamawiają cztery. W Polsce jest natomiast mowa o kilkudziesięciu w ciągu kilku lat - mówi Cielma.

Lżejsze wsparcie

Drugi udany "skorupiak" to moździerz samobieżny Rak. Podwozie dobrze znanego kołowego transportera opancerzonego Rosomak, a na górze duża wieża z krótką lufą. Podobnie jak w przypadku kraba, opancerzenie jest lekkie. Priorytetem nie jest odporność, ale ruchliwość.

Moździerz zamontowany w wieży raka ma kaliber 120 mm. Jest połączony z automatem ładowania, który sam wyjmuje granaty z magazynu i wsuwa do lufy. Pozwala to wystrzelić w ciągu minuty osiem razy. Zasięg maksymalny jest często określany jako 10 kilometrów, ale taki będzie, jak kiedyś w końcu zostaną przetestowane i kupione docelowe nowoczesne granaty. Na razie z powodu opóźnień w pracach nad nimi żołnierze trenują przerobioną starą amunicją pamiętającą konstrukcyjnie drugą wojnę światową. Mogą nią sięgnąć na nieco ponad osiem kilometrów. Nadal dobry wynik, ale jeśli chodzi o zasięg i celność daleko od reklamowych wartości.

Cała wieża raka jest na tyle zautomatyzowana, że teoretycznie można by z niej strzelać zdalnie. Dodatkową jego zaletą jest fakt zamontowania nowoczesnego systemu kierowania ogniem, nieco podobnego do tych montowanych w czołgach. Dzięki temu może niezależnie od pory dnia i pogody strzelać ogniem na wprost do celów w zasięgu widzenia, co może mieć dużą przydatność w obronie i wsparciu piechoty.

- Bardzo zapadła mi w pamięć rozmowa z jednym z oficerów 12. Brygady Zmechanizowanej ze Szczecina, która jako jedna z pierwszych dostaje raki. Stwierdził, że za ich sprawą wreszcie wyprowadzamy artylerię z XIX wieku - opisuje Cielma. Wcześniej standardem w kategorii ciężkich moździerzy były takie, których używało wojsko w czasie II wojny światowej, a nawet wcześniej. Ciągnięte za samochodem (kiedyś koniem), rozstawiane i obsługiwanie całkowicie ręcznie.

W porównaniu do kraba prace nad rakiem toczyły się w szybkim tempie. Zaczęto je w 2003 roku, a w 2016 podpisano umowę na dostawę 64 moździerzy oraz 32 wozów dowodzenia. Wyceniono ją na niecały miliard złotych. W tym roku podpisano dodatkowy kontrakt na 16 kolejnych moździerzy i 8 wozów dowodzenia za 275 milionów złotych. Dostawy mają trwać do 2021 roku. Mogą być kolejne umowy, bo te dotychczas podpisane są mniejsze niż formalnie potrzeby wojska. Mają być też raki na podwoziu gąsienicowym, ale to na razie plan.

Moździerz Rak z 21. Brygady Strzelców Podhalańskich na poligonie Fot. 21. Brygada Strzelców Podhalańskich

Nawała rakiet

Na polu artylerii rakietowej sukcesy są mniejsze. Kolejnym skorupiakiem miały być wyrzutnie rakiet dalekiego zasięgu Homar. Planowano zakup zagranicznego systemu i jego znaczne spolonizowanie, przez zastosowanie na przykład polskiego podwozia i systemu dowodzenia. Niestety finalnie zrezygnowano z ambitnego planu i w tym roku podpisano umowę na dostawę amerykańskiego systemu HIMARS. Dodatkowo tylko jednej baterii (18 wyrzutni bojowych+2 szkolne) zamiast trzech. Cały pomysł na umieszczenie większości produkcji w Polsce, oraz opanowaniu technologii wytwarzania nowoczesnych rakiet, został skasowany. Za amerykańską broń, która ma zostać dostarczona w 2022 roku, zapłacimy około 1,5 miliarda złotych.

- Można powiedzieć, że ten program modernizacyjny artylerii jest prowadzony najgorzej ze wszystkich. Na dodatek kompletna porażka dla naszego przemysłu zbrojeniowego - mówi Cielma.

Niezależnie od tego system HIMARS da artylerzystom możliwości, jakich nigdy nie mieli. Wchodzące w jego skład większe rakiety ATACMS mogą być używane do precyzyjnego atakowania celów odległych o nawet 300 kilometrów. Lżejsze rakiety GMLRS mogą precyzyjnie trafić cel odległy o 70 kilometrów. Ogólnie rzecz biorąc HIMARS będzie najdłuższym ramieniem polskiej artylerii i jej cennym wzmocnieniem, choć bardzo nielicznym. - Dzięki niemu, przeciwnik nie będzie mógł się czuć bezpieczny nawet 100 czy 200 kilometrów za linią styczności wojsk - stwierdza Cielma.

Miał być Homar, będzie HIMARS. Czym to się różni Fot. gazeta.pl

Czwartym i ostatnim skorupiakiem jest Langusta. To zakończony już właściwie program unowocześnienia starych radzieckich wyrzutni rakiet niekierowanych BM-21 Grad. Ich zadaniem jest wystrzelić masę prostych pocisków w jak najkrótszym czasie na niewielką przestrzeń odległą maksymalnie o około 20 kilometrów. Choć to broń niewiele różniąca się od słynnych Katiuszy z II wojny światowej, to nadal zabójczo skuteczna. WR-40 Langusta to stare wyrzutnie zdjęte z radzieckich ciężarówek, postawione na polskich Jelczach i wzbogacone o elementy nowoczesnej elektroniki.

Modernizację 75 wyrzutni przeprowadzono w latach 2007-2011, niestety zostawiono ją niedokończoną. Brakuje pełnego nowoczesnego systemu kierowania ogniem i docelowych rakiet o zwiększonym zasięgu. Dopiero w tym roku podpisano umowę na pociski Feniks, mogące przelecieć do 40 kilometrów, wobec 20 kilometrów standardowej radzieckiej amunicji. Niestety kupiono na razie tylko nieco ponad 800 rakiet, co jest liczbą wręcz symboliczną. Jeden dywizjon ogniowy WR-40 ma tysiąc luf. Czyli zakupiona z wielką pompą (i obecnością ministra Mariusza Błaszczaka) partia nowych rakiet nie wystarczy na jedną salwę całego dywizjonu. Program dalszej modernizacji langust o roboczej nazwie Langusta 2 pozostaje w sferze planów.

Salwa rakiet z wyrzutni WR-40 Langusta Fot. 23. Śląski Pułk Artylerii

Bezcenna informacja

Poza najbardziej widowiskowymi haubicami, moździerzami i wyrzutniami, wielkie znaczenie dla polskiej artylerii mają też trzy inne systemy. Choć są znacznie mniej widowiskowe. Chodzi o te, które umożliwiają ustalenie gdzie właściwie trzeba strzelać i przekazanie tej informacji do załóg kraba, raka, homara czy langusty.

Bezsprzecznie kluczowy jest Topaz. To system łączności i dowodzenia stworzony przez prywatną polską firmę WB Electronics, który jest montowany na krabach, rakach i w większości starszego sprzętu. - Wyprowadził naszą artylerię z realiów II wojny światowej i wprowadził do ery cyfrowej - mówi Cielma. Przed topazem artylerzyści musieli sobie przekazywać przez radio szczegółowe koordynaty celu, notować je, wrysowywać na papierowych mapach, dokonywać obliczeń matematycznych. Teraz cały proces może zostać skrócony do kilku kliknięć i naciśnięć. Informacja o tym, gdzie znajduje się cel automatycznie wędruje od rozpoznania przez dowództwo do poszczególnych dział i wyrzutni. Dodatkowo całą procedura wydania rozkazu zajęcia odpowiedniej pozycji i otwarcia ognia też jest zautomatyzowana.

Z systemem Topaz współpracują drony FlyEye, również z firmy WB Electronics. - O ile w całym wojsku z dronami jest biednie, to akurat w artylerii jest inaczej - mówi Cielma. Najnowsze wersje FlyEye (starsze drony kupione lata temu zostały zmodernizowane) są już w takim stopniu zintegrowane z systemem Topaz, że informacja z drona o położeniu celu automatycznie wędruje dalej do dowództwa i załóg dział/moździerzy/wyrzutni. W wojsku, nie tylko polskim, to jeszcze nadal bardzo zaawansowana funkcja. Co istotne FlyEye wykazały się w realiach prawdziwej wojny, ponieważ zakupili je Ukraińcy i wykorzystywali w Donbasie. Polskie drony miały sobie dobrze radzić nawet w warunkach intensywnego rosyjskiego zagłuszania i prób zdalnego przejmowania kontroli, co powodowało masowe straty wśród innych ukraińskich bezzałogowców (sięgają już około 200 maszyn).



Promocyjny film firmy WB Electronics pokazujący działanie systemu Topaz i drona FlyEye

Trzecie cenne wzmocnienie artylerii to radar Liwiec firmy PIT-Radwar z PGZ. To urządzenie mające za zadanie wykrywać wystrzelone przez wroga pociski, granaty czy rakiety, błyskawicznie wyliczać skąd zaczęły lecieć i gdzie upadną. Informacje o tym przez system Topaz wędrują do dowództwa, które może nakazać przeprowadzenie natychmiastowego ostrzału kontrbateryjnego. Dodatkowo przy pomocy liwca można korygować ogień swojej artylerii, bo radar wyliczy gdzie dokładnie ona trafi i czy wobec tego trzeba wprowadzić poprawki. - To naprawdę jest sprzęt w światowej czołówce. Niewiele jest państw, które produkują swoje własne radary artyleryjskie. Nasze liwce to naprawdę rzadka rzecz - mówi Cielma.

Możliwy między innymi dzięki liwcowi ostrzał kontrbateryjny, to polowanie artylerii na artylerię, będące dzisiaj dla niej śmiertelnym zagrożeniem. Z tego powodu w starciu nowoczesnych wojsk nie ma już dzisiaj miejsca na artylerię taką, jaką można oglądać na filmach dokumentalnych - rzędy dział ustawionych na polu, które godzinami czy dniami strzelają do wroga, nie zmieniając pozycji. W dzisiejszych realiach byłoby bardzo prawdopodobne, że w ciągu kilku minut spadłby na nie grad pocisków.

Właśnie dlatego tak duży nacisk jest kładziony na mobilność na przykład kraba czy raka. Haubica czy moździerz musi być w stanie jak najszybciej ustawić się na pozycji, oddać serię strzałów po czym uciekać jak najdalej, zanim wróg zdoła odpowiedzieć. W przypadku na przykład raka zajęcie pozycji i przygotowanie do otwarcia ognia to 30 sekund, potem w ciągu kolejnych 30 sekund może oddać cztery strzały (które dodatkowo można wystrzelić tak, że spadną na cel niemal w jednym momencie) a po kolejnych 15 sekundach już rusza do ucieczki. To najlepsze wyniki na świecie dla tego rodzaju pojazdów.

Czasy Układu Warszawskiego trzymają się mocno

Rzeczywistość polskiej artylerii to jednak nie jest świat idealny. Zwłaszcza w wojsku coś takiego nie istnieje.

Obok tych nowoczesnych i względnie nowoczesnych skorupiaków, topazów i liwców, polscy artylerzyści dysponują gamą sprzętu z czasów Układu Warszawskiego. Najliczniejszym ich uzbrojeniem są haubice samobieżne 2S1 Goździk. Opracowano ją w ZSRR pod koniec lat 60., ale w Polsce była produkowana na licencji od połowy lat 80. Na początku XXI wieku było ich ponad 500 sztuk, ale obecnie jest ich prawdopodobnie około 200. To prosta, tania i sprawdzona konstrukcja, a część zmodernizowano przez instalację elementów systemu Topaz. Niestety mają jedną kluczową wadę, mały kaliber działa (122 mm) i krótka lufa, przekładające się razem na mały zasięg (15 kilometrów). Na współczesnym polu walki to zdecydowanie za mało jak na broń o takich zadaniach.

Drugim najczęściej spotykanym w polskim wojsku systemem artyleryjskim są samobieżne armatohaubice Dana o kalibrze 152 mm. To udana czechosłowacka konstrukcja z lat 70., zakupiona przez PRL w kolejnej dekadzie. Duża obrotowa wieża z działem i automatem ładowania jest umieszczona na ciężkim kołowym podwoziu firmy Tatra w układzie 8x8. W służbie jest 85 sztuk zmodernizowanych przez dodanie systemu Topaz. Mają taką samą podstawową wadę jak goździki. Donośność to jedynie około 18 kilometrów. Miały zostać zastąpione przez kolejnego skorupiaka - kołową samobieżną armatohaubice Kryl o kalibrze 155 mm, ale po powstaniu mało udanego prototypu, program faktycznie zawieszono. Dany nie są sprzętem złym, ale bezsprzecznie przydałby się im następca w nieodległym czasie.

Haubica samobieżna Dana. Dobry sprzęt, ale jednak dość wiekowy i o niezadowalającym zasięgu Fot. MON

Do tego polscy artylerzyści mają około setki klasycznych "gradów", czyli radzieckich wieloprowadnicowych wyrzutni rakiet niekierowanych BM-21 oraz ich czechosłowackiej modyfikacji RM-70/85. To sprzęt reprezentujący standard lat 60. i już w fazie schyłkowej, jednak pozostający na uzbrojeniu. W odpowiednich warunkach "grady" mogą być jednak jak najbardziej groźne i skuteczne.

Luki w nowoczesności

Są też problemy innej natury. - Istotny brak mamy jeśli chodzi o nowoczesną amunicję - stwierdza Cielma. Pierwszym problemem w tej dziedzinie jest wspomniany brak docelowych grantów dla moździerzy Rak. Prace nad tymi nowoczesnymi trwają już od wielu lat, ale ciągle nie mogą się doczekać finału. Teoretycznie próby mają się zakończyć w tym roku, czyli być może w 2020 zostanie podpisana umowa na dostawy, ale to ciągle nic pewnego.

Brakuje też wspomnianych nowych rakiet kalibru 122 mm dla wyrzutni "gradpodobnych". Prace nad pociskami Feniks ciągną się już od ponad dekady i napotkały na wiele problemów. Podczas prób na zagranicznych poligonach miały na przykład latać dalej i nie tam, gdzie powinny, wywołując popłoch. Partię próbną zamówiono w 2013 roku a dopiero w tym roku pierwszą produkcyjną, a i tak bardzo skromną. Zwłaszcza, że mowa o broni, której cała filozofia działania opiera się na użyciu masowym.

Pocisk Feniks leżący na skrzyni transportowej. W tle wyrzutnia WR-40 Langusta. Zdjęcie z ceremonii podpisania zakupu 800 pocisków Fot. Wojciech Krol/MON, Flickr

Brakuje też polskiej amunicji dalekiego zasięgu dla krabów. Na maksymalne 40 kilometrów haubica może strzelać tylko przy pomocy pocisków z tak zwanym gazogeneratorem, czyli urządzeniu emitującym podczas lotu gazy, zmieniające opływ powietrza wokół pocisku i zwiększające jego zasięg. Dotychczas kupowano je zagranicą w niewielkich ilościach ze względu na cenę. Próby polskich odpowiedników zostały przeprowadzone w 2018 roku, ale jeszcze nie podpisano umowy na dostawy. Standardowa amunicja do kraba pozwala strzelać na 30 kilometrów.

Trwają też prace nad amunicją specjalistyczną, na przykład pociskami dla kraba z systemem naprowadzania, który jest w stanie skorygować lot tak, aby uderzyć precyzyjnie w cel podświetlany wiązką lasera. Odpowiedni system elektroniczny powstaje w firmie Telesystem przy współpracy z firmami ukraińskimi. Miał przejść udane testy, ale ewentualna produkcja seryjna to ciągle niesprecyzowana przyszłość.

Krótkowzroczność artylerzystów

Poza nowoczesną amunicją, drugą słabością polskiej artylerii jest rozpoznanie. A raczej jego brak. Jedynym jasnym punktem są tutaj dość liczne drony FlyEye (artylerzyści mają ich łącznie kilkadziesiąt), ale to sprzęt klasy mini, którego używa się na odległościach rzędu kilkunastu kilometrów. Większych dronów polskie wojsko praktycznie nie ma.

Nie ma też dedykowanych artyleryjskich wozów rozpoznawczych, co mocno ogranicza świadomość sytuacyjną artylerzystów. Każdy dywizjon krabów, raków czy langust powinien mieć swoje własne wozy rozpoznawcze, ale choć formalnie są one w planach, to faktycznie nie zostały jeszcze nawet opracowane. Całe polskie wojsko ma z tym problem, ponieważ prace nad nowymi pojazdami rozpoznawczymi wloką się niemiłosiernie i biją rekordy opóźnień. - Nie ma co ukrywać, że artyleria bez skutecznego rozpoznania jest ułomna - mówi Cielma.

Podobny problem jest z radarowym rozpoznaniem, czyli radarami Liwiec. Wojsko i specjaliści nie mogą się ich nachwalić, ale produkcja i zakupy są na niskim poziomie. W ciągu ostatniej dekady powstało raptem dziesięć liwców, z czego jeden to prototyp, a dwa to sprzęt próbny. - To zdecydowanie za mało i można na to narzekać. No ale chociaż jest te dziesięć - stwierdza Cielma. Wojsko wydaje się być jednak zadowolone, bo nie ma na razie mowy o kolejnych zamówieniach. Być może będą, kiedy przyjdzie czas formować nowy pułk artylerii dla tworzonej właśnie czwartej dywizji wojsk lądowych. Na razie nie ma jednak konkretnych planów.

Problemem jest też to, że nie zainstalowano wszędzie gdzie to potrzebne pełnego systemu Topaz. Ogranicza to zwłaszcza możliwości artylerii rakietowej, w tym jej spodziewanego najpotężniejszego oręża - amerykańskiego systemu HIMARS. Został on bowiem zamówiony z amerykańskim systemem łączności i dowodzenia. - Pojawia się wątpliwość, czy będziemy w stanie w pełni wykorzystać możliwości tego sprzętu - mówi Cielma.

Pomimo tych braków i pomimo faktu, że statystycznie w Wojskach Rakietowych i Artylerii liczebnie nadal dominuje sprzęt pochodzący z czasów Układu Warszawskiego, to i tak jak na polskie warunki jest dobrze.- Na tle całych Wojsk Lądowych to artyleria naprawdę się pozytywnie wyróżnia - mówi Cielma. Trwają duże dostawy nowoczesnego sprzętu i to w produkowanego niemal całkowicie w Polsce. Razem tworzy on prawie sprawny system (minus rozpoznanie). Za kilka lat po wypełnieniu obecnych kontraktów na kraby, raki i HIMARS, statystyka sprzętowa będzie wyglądała znacznie lepiej. W tej dziedzinie Polska naprawdę nie będzie miała się czego wstydzić w porównaniu do reszty NATO a wręcz będzie w czołówce.