Pro-Russische supporters in Donetsk. Beeld afp

'We moeten een lijn trekken tegen de expansiedrift van NAVO, VS en EU', schrijft een bezoek(st)er van volkskrant.nl die zich 'Annelore' noemt onder een opiniestuk over Rusland. 'Zij zijn degenen die alle oude Sovjetgebieden hebben ingelijfd. Nu willen ze het laatste stukje ook nog innemen. Poetin moet toekijken en zijn mond houden. Krijgt hij ook nog de gemeenste en valste sancties aan zijn broek.'



'Het is weer Poetin-time bij veel reaguurders', reageert ene 'haakaa' even later. 'Het liefst zouden ze in 's mans droomrepubliek intrek willen nemen. (...) Het is u gegund. En wij kunnen hier weer verder met ons leven en rouwen om onze doden zonder iedere dag weer getrakteerd te hoeven worden op uw idiote complottheorieën over het verdorven Westen. Zastrovje!'



Reageerders vliegen elkaar in de haren

Mogelijk is het u ontgaan - dat was het mij in eerste instantie ook: onder Oekraïnestukken op de site vliegen de reageerders elkaar in de haren. Het ene kamp wordt beschuldigd van pro-Kremlinpropaganda, het andere van westerse stemmingmakerij. Deze virtuele strijd is sinds het uitbreken van de crisis in de Krim al gaande, maar is veel heviger geworden na het neerstorten van het Malaysia Airlines-toestel. 'U zou eens het aantal Poetinbegrijpers moeten turven dat in uw lezersrubrieken opduikt', mailde een lezer. 'Dat overtreft dag in dag uit het aantal lezers dat er anders over denkt.'



Ik heb de suggestie ter harte genomen en de reacties onder diverse opinies over Oekraïne (op de Volkskrantsite kan alleen op opinie worden gereageerd) bekeken. Neem het artikel 'Europa moet een lijn trekken tegen Poetin'. Van de 123 reacties zijn er op het peilmoment zeker 54 pro-Poetin, anti-Amerikaans, anti-Brussel of anti-westers - deze sentimenten blijken vaak hand in hand te gaan. Commentaren op andere opiniestukken laten een soortgelijk beeld zien. Het aantal 'Poetinbegrijpers' vormt dus geen meerderheid, maar is wel bijzonder goed vertegenwoordigd en lijkt geen representatieve afspiegeling van Volkskrantlezers te vormen.



'Pro-Kremlintrollen'

Ook buitenlandse media hebben te maken met dit fenomeen. Al langer gaat het verhaal rond dat Moskou - na de behaalde propagandasuccessen in eigen land - uittest hoe de publieke opinie in Europa en de VS kan worden gemanipuleerd via nieuwssites en sociale media. Eind mei leken deze vermoedens te kloppen, getuige de onthullingen van Anonymous International. Dit activistische online-netwerk had de e-mailcorrespondentie tussen werknemers en hun superieuren van een internetbureau dicht bij Sint-Petersburg gehackt, waaruit bleek dat bloggers tegen betaling Russische propaganda verspreiden. De mailtjes bevatten onder meer instructies hoe deze 'pro-Kremlintrollen' (trollen zaaien onrust of verspreiden desinformatie op internet) zich moeten gedragen op westerse fora. Belangrijke 'doelwitten' waren vooral invloedrijke Amerikaanse media, zoals de The Huffington Post en Fox News.



Ook in de Duitse media duiken de Kremlinprotagonisten op, zo toonde Der Spiegel aan in 'Putin Gewinnt den Propaganda-Krieg'. Russische journalisten, betaald door Moskou, schuiven aan bij talkshows. Krantenredacties worden bestookt met 'explosieve informatie' over de extreemrechtse regering in Kiev en Poetinvrienden roeren zich op internetfora. Eind april - nog voor de onthulling van Anonymous International - waarschuwde de public editor (een soort ombudsman) van The Guardian zijn lezers ook al voor de pro-Kremlintrollen. De moderators (toezichthouders op reacties) konden de toestroom niet meer handhaven. Harde bewijzen dat het om een gecoördineerde actie ging, had The Guardian destijds niet. Wel aanwijzingen: bepaalde teksten werden steeds herhaald en er doken pro-separatistische commentaren in gebroken Engels op.



De moderators van de Volkskrantsite krijgen geen signalen dat betaalde pro-Kremlintrollen zich ook hier manifesteren. Die indruk heb ik evenmin. Het aantal 'Poetinsympathisanten' valt op, maar velen lijken te worden gedreven door idealisme, nationalisme of door anti-westerse gevoelens (het aantal reageerders dat westerse regeringen, instanties en media wantrouwt en zich laaft aan complottheorieën is altijd stevig vertegenwoordigd op fora).

Poetin Beeld afp

Eenzijdige berichtgeving

Het is voorstelbaar dat deze minderheid sterk de behoefte voelt een tegengeluid te laten horen. De reageerders klagen over de eenzijdige berichtgeving in de Volkskrant, die de schuld voor het conflict in Oekraïne bij Poetin legt en stelt dat er sterke aanwijzingen zijn dat separatisten de raket afvuurden. Honend wordt de vergelijking gemaakt met Colin Powell, die in 2003 zogenaamd 'overtuigend bewijsmateriaal' presenteerde dat Irak over massavernietingswapens beschikte. Nu loopt Europa weer blindelings achter de VS aan. Waar om stelt de krant daar geen Russisch perspectief tegenover?



De redactie is er niet voor om propaganda en wilde speculaties door te geven, zegt een oud-Ruslandcorrespondent die Russisch spreekt en veel commentaren en analyses over Oekraïne schrijft. 'Als een rebellencommandant beweert dat de passagiers al dood waren voordat het vliegtuig neerstortte omdat de lichamen nauwelijks bloedden, moeten we dat dan als serieus nieuws brengen? Ik heb het alleen aangehaald om aan te geven welke waanzinnige theorieën er rondgaan.' Ook de geruchten die van Oekraïense zijde komen, filtert hij uit het nieuws. 'Wreedheden die door de separatisten zouden zijn begaan, maar nergens worden bevestigd.'



Propaganda

Hoe een medium zelf propaganda-instrument kan worden, ervoer de Volkskrant eerder dit jaar. Bij een reportage over rechts-radicale Oekraïners op het Maidanplein in Kiev stond een foto van een gele armband met een op een hakenkruis gelijkend teken. De armband behoorde toe aan een Oekraïense ultranationalist, maar een eindredacteur had per ongeluk 'Russische ultranationalist' geschreven. Een evidente, stomme fout, gezien de context van de reportage. Toch verscheen de foto meteen op verschillende Russische nieuwssites (doorgestuurd vanuit Nederland?) als voorbeeld hoe tendentieus westerse media berichten. De oud-Ruslandcorrespondent plaatste onmiddellijk een rectificatie in het Russisch op de desbetreffende sites, niet in de laatste plaats om de correspondent ter plekke tegen eventuele agressie te beschermen.



De oud-correspondent komt vrijwel dagelijks voorbeelden van propaganda tegen op Russische sites en sociale media. Hij laat een verzameling tweets zien met exact dezelfde tekst, verstuurd op hetzelfde moment, maar door 45 verschillende gebruikers. De tweet gaat over een bejaarde vrouw die gewond raakte door een mortiergranaat van het Oekraïense leger. Hij gelooft overigens niet dat Moskou hier in Nederland bloggers betaalt.



De kans dat Nederlanders en masse het pro-Kremlinframe omarmen is natuurlijk niet zo groot. Maar hier en daar sijpelt de propaganda misschien wel door en wordt een kiem van twijfel gezaaid. Als Rusland belangen heeft, dan heeft het Westen die toch ook. Wanneer slaat gezonde achterdocht om in een nihilistisch wantrouwen, waarbij niets en niemand nog wordt geloofd? Aan de Ruslanddeskundigen van de Volkskrant de ingewikkelde opgave de lezer wegwijs te maken in deze wirwar van feiten, belangen en propaganda.



Annieke Kranenberg is Ombudsvrouw van de Volkskrant. De Ombudsvrouw behandelt vragen, klachten en opmerkingen over de inhoud van redactionele pagina's en journalistieke aanpak. Mail ombudsvrouw@volkskrant.nl.