Και ποια δεν είναι, θα πείτε. Αλλά το ερώτημα του τίτλου είναι εσκεμμένα παραπλανητικό, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι απαγορεύεται να το απαντήσετε στα σχόλια. Όμως αντικείμενο του σημερινού άρθρου δεν είναι ένα τόσο φλέγον θέμα. Το σημερινό μου σημείωμα είναι μικροφιλολογικό, διερευνά την ακρίβεια ενός αποφθέγματος.

Ειδικότερα, το ερώτημα του τίτλου ακριβέστερα (αν και λιγότερο συνοπτικά) θα διατυπωνόταν: «Ποιαν θεωρούσε μεγαλύτερη πληγή του τόπου ο Ροΐδης;»

To έναυσμα για το άρθρο μού το έδωσε πριν από μερικές μέρες ένας φίλος του ιστολογίου, ο οποίος μού έστειλε μέιλ, με ένα λινκ προς έναν ιστότοπο (δεν είναι ανάγκη να βάλω λινκ, υπάρχει σε πολλά σημεία) όπου υπήρχε το εξής απόφθεγμα του Εμμανουήλ Ροΐδη:

Έκαστος τόπος έχει την πληγήν του:

Η Αγγλία την ομίχλην, η Αίγυπτος τας οφθαλμίας, η Βλαχία τας ακρίδας και η Ελλάς τους Έλληνας

Εμμανουήλ Ροΐδης

«Είναι έτσι;» με ρωτάει ο φίλος, «εγώ το θυμάμαι αλλιώς, με πατριωτισμό στο τέλος»

Κι εγώ αλλιώς το θυμόμουν, αλλά, περιέργως, όχι με πατριωτισμό. Ευχαρίστησα τον φίλο μου και κάθισα να το ψάξω. Αν γκουγκλίσετε τη φράση «η Αίγυπτος τας οφθαλμίας» (δηλαδή τις παθήσεις, ιδίως τις φλεγμονές των ματιών) θα δείτε ότι η φράση του Ροΐδη παραδίδεται με πολλούς τρόπους, συγκεκριμένα σε τρεις παραλλαγές.

Σε πολλούς ιστότοπους, όπως στο Γνωμικολογικόν, δίνεται η παραπάνω μορφή του αποφθέγματος, «η Ελλάς τους Έλληνας».

Αλλού πάλι, όπως στο sansimera.gr, μπορείτε να βρείτε μια διαφορετική διατύπωση. Οι τρεις πρώτες χώρες έχουν τις ίδιες πληγές, αλλά για την Ελλάδα η πληγη αλλάζει:

Έκαστος τόπος έχει την πληγήν του: Η Αγγλία την ομίχλην, η Αίγυπτος τας οφθαλμίας, η Βλαχία τας ακρίδας και η Ελλάς τον πατριωτισμόν.



Δεν είναι ίδιο. Εδώ, ο Ροΐδης θεωρεί τον πατριωτισμό μεγάλη πληγή του τόπου, όχι τους Έλληνες. Έχει πιστεύω αρκετή διαφορά.

Για του λόγου το αληθές, ιδού η πρωτότυπη δημοσίευση, όπως εμφανίστηκε στην περίφημη σατιρική εφημερίδα Ασμοδαίος, στην οποία ήταν διευθυντής ο Ροΐδης κατά την πρώτη περίοδο της κυκλοφορίας της.

Για να δώσουμε και βιβλιογραφικά στοιχεία, είναι το τεύχος 78 του Ασμοδαίου (11.7.1876). Είναι ένα τεύχος σημαδιακό, διότι είναι το τελευταίο της πρώτης περιόδου του Ασμοδαίου, όταν τον εξέδιδαν ο Ροΐδης με τον Θέμο Άννινο. (Επανεκδόθηκε το 1880 και έως το 1885, αλλά, νομίζω, χωρίς συμμετοχή του Ροΐδη. Το σχετικό άρθρο της Βικιπαίδειας μου φαίνεται πως τα έχει μπλέξει).

Αν σας άνοιξε η όρεξη να διαβάσετε ολόκλητο το άρθρο του Ροΐδη, μπορείτε να διαβάσετε ολόκληρο το κείμενο εδώ, ή να το βρείτε ονλάιν στο σάιτ της Πλειάδας (μερικές φορές είναι πεσμένο). Κι αν απορείτε ποιος είναι ο «όνος πατριώτης» στον οποίο ρίχνει τα τσουχτερά του βέλη ο Ροΐδης, θα δείτε ότι πρόκειται για τον Θεόδωρο Αφεντούλη, που δεν ξέρω αν άξιζε τέτοια δριμεία επίθεση. Αν είστε Πειραιώτης, το όνομα θα σας είναι οικείο -και δεν πρόκειται για σύμπτωση, η Λεωφόρος Ακτή Αφεντούλη από τον Θεόδ. Αφεντούλη, τον «πατριώτη όνο» του Ροΐδη πήρε το όνομά της.

Υπάρχει όμως και τρίτη παραλλαγή!

Το ίδιο απόφθεγμα το είχε νωρίτερα διατυπώσει ο Ροΐδης, με ελαφρώς διαφορετική μορφή. Στο Αττικόν Ημερολόγιον 1871 του Ειρηναίου Ασώπιου, που κυκλοφόρησε στα τέλη του 1870, ο Ροΐδης δημοσίεψε τα «Σκαλαθύρματα», ένα μπουκέτο από πανέξυπνους αφορισμούς, ανάμεσα στους οποίους και τον εξής:

Έκαστος τόπος έχει την πληγήν του· η Αγγλία την ομίχλην, η Αίγυπτος τας οφθαλμίας, η Ελβετία τους περιηγητάς και η Ελλάς την Μεγάλην Ιδέαν.

Όπως βλέπετε, αντί για τη Βλαχία και τις ακρίδες έχει την Ελβετία με τους περιηγητές (τους προγόνους των τουριστών) και στην περίπτωση της Ελλάδας αντί για τον πατριωτισμό θεωρεί πληγή τη Μεγάλη Ιδέα. Ως προς την Ελλάδα, η διάγνωση δεν διαφέρει πολύ, αφού πατριωτισμός και Μεγάλη Ιδέα ήταν συναφείς έννοιες.

Αν έχετε καιρό κι αν δεν τα έχετε διαβάσει, αξίζει να διαβάσετε όλα τα «Σκαλαθύρματα», είναι απολαυστικά. Δεν θα σας παραπέμψω στο Αττικόν Ημερολόγιον, ούτε στα Άπαντα (Τόμ. 2, σελ. 26 πάντως), διότι ευτυχώς το κείμενο υπάρχει ονλάιν στη Βικιθήκη.

Επαναλαμβάνω τις τρεις παραλλαγές του αποφθέγματος:

Έκαστος τόπος έχει την πληγήν του: Η Αγγλία την ομίχλην, η Αίγυπτος τας οφθαλμίας, η Βλαχία τας ακρίδας και η Ελλάς τους Έλληνας.

Έκαστος τόπος έχει την πληγήν του: Η Αγγλία την ομίχλην, η Αίγυπτος τας οφθαλμίας, η Βλαχία τας ακρίδας και η Ελλάς τον πατριωτισμόν.



Έκαστος τόπος έχει την πληγήν του· η Αγγλία την ομίχλην, η Αίγυπτος τας οφθαλμίας, η Ελβετία τους περιηγητάς και η Ελλάς την Μεγάλην Ιδέαν.

Την πρώτη παραλλαγή δεν την έχουμε ακόμα ταυτοποιήσει, αλλά δεν είναι δύσκολο. Προέρχεται από τα «Ερανίσματα εξ ανεκδότου έργου περί των σήμερον Ελλήνων», που είναι μια συλλογή από αποφθέγματα του Ροΐδη που κυκλοφόρησε το 1885 και υπάρχει και στην Ανέμη. Υπάρχει και ονλάιν στη Βικιθήκη, απ’ όπου το μεταφέρω εδώ:

Κατά τας ημέρας των στηλιτικών ήκουσα ξένον, γηράσαντα παρ’ ημίν, να εκφράζη την ακόλουθον γνώμην: «Έκαστος τόπος έχει την πληγήν του, η Αγγλία την ομίχλην, η Βλαχία την ακρίδα, η Αίγυπτος τας οφθαλμίας και η Ελλάς τους Έλληνας».

Το ίδιο υπάρχει βέβαια και στα Άπαντα του Ροΐδη σε επιμέλεια Άλκη Αγγέλου (Τόμ. Ε’, σελ. 365):

Βλέπουμε δηλαδή ότι η συχνότερη παραλλαγή του ροϊδικού αποφθέγματος παραδίδεται στις περισσότερες ιστοσελίδες (Γνωμικολογικό κτλ.) ελαφρώς πειραγμένη. Αφενός έχει αλλάξει η σειρά των χωρών, και αφετέρου παραλείπεται η αρχή του αποφθέγματος, ότι δηλαδή το ρητό αυτό υποτίθεται ότι το είπε ξένος, την εποχή των στηλιτικών. (Για την ιστορία, τα Στηλιτικά ήταν μεγάλη πολιτική κρίση που συντάραξε τη χώρα το 1874, όταν η ομάδα βουλευτών (ας πούμε κόμμα) του Δ. Βούλγαρη επιχείρησε να πάρει αποφάσεις χωρίς να έχει πλειοψηφία -για περισσότερα, εδώ).

Οπότε, ενώ και οι τρεις μορφές του αποφθέγματος του Ροΐδη είναι αυθεντικές, θεωρώ ότι μένουμε πιστότεροι στο πνεύμα του Ροΐδη αν προτιμήσουμε την μορφή με τον πατριωτισμό, εφόσον η συχνότερα παρατιθέμενη μορφή, που θεωρεί πληγή τους Έλληνες γενικώς, παραλείπει την αρχή του αποφθέγματος, όπου η ρήση αποδίδεται σε κάποιον (φυσικά ανύπαρκτον) αλλοδαπό.

Προσωπικά μάλιστα, βρίσκω ότι βάζοντας στο στόχαστρό του τον πατριωτισμό (ή τη Μεγάλη Ιδέα) ο Ροΐδης κάνει μια τολμηρή και ουσιαστική καταγγελία, αφού θεωρεί τους πατριδοκάπηλους, όσους κηρύσσουν πατριωτισμό, πληγή του τόπου. Με το να θεωρούνται υπεύθυνοι γενικώς και αορίστως όλοι οι Έλληνες η αιχμηρή καταγγελία κινδυνεύει να μετατραπέι σε καφενειακή αμπελοφιλοσοφία, του τύπου ‘δεν βαριέσαι αδερφέ’.

Αλλά αυτό είναι προσωπική άποψη που δεν είναι υποχρεωτικό να τη συμμερίζεστε. Θα επαναλάβω πάντως τη μορφή του ροϊδικού αποφθέγματος που θεωρώ πιο έγκυρη:

Έκαστος τόπος έχει την πληγήν του: Η Αγγλία την ομίχλην, η Αίγυπτος τας οφθαλμίας, η Βλαχία τας ακρίδας και η Ελλάς τον πατριωτισμόν.

