Powstanie warszawskie to nie tylko krew, pot, łzy i śmierć. Dla młodych żołnierzy był to także wielki i wszechogarniający głód, który powoli gasił w nich siły i nadzieję.

Dla setek tysięcy zwykłych warszawiaków wybuch powstania stanowił absolutne zaskoczenie. W mieście wrzało, ale mało kto mógł przewidzieć, że zryw rozpocznie się akurat 1 sierpnia. Cywilom, wybiedzonym pięcioma latami okupacji, dotkliwie brakowało żywności. Armia Krajowa była w lepszej sytuacji.

Reklama

Przewidywano, że walki potrwają nie więcej niż kilka dni. I postarano się, by przez ten czas żołnierze nie musieli martwić się o zaopatrzenie.

Osoby powiązane z podziemiem już na długo przed godziną „W” zaczęły skrupulatnie gromadzić zapasy. Z dużą pomocą podwarszawskich dworów ziemiańskich, ale też lepiej sytuowanych mieszczan, magazynowano worki z kawą, herbatą, cukrem. Zwłaszcza zaś ziemniaki, kapustę, przetopiony tłuszcz i inne artykuły konieczne do przetrwania w oblężonej stolicy.

Przywódcy powstania przewidywali, że zryw potrwa zaledwie kilka dni – na tyle mieli zaopatrzenie. Fot. Eugeniusz Lokajski (domena publiczna).

Każdemu trzy kawałki mięsa

Powstanka Halina Regulska w czasie walk pracowała w żołnierskiej kuchni. Opowiadała później, że frontowa stołówka zapełniała się zawsze około godziny czternastej. Pierwsze dni walk były pełne optymizmu. Młodzi żołnierze przychodzili w dobrych nastrojach i żartowali.

My czekałyśmy na nich z gotowym obiadem. Uzbrojone w miski, łyżki i chochlę rozlewałyśmy zupę. Uważałam, żeby nalewać sprawiedliwe porcje i każdemu do miski włożyć trzy kawałki mięsa. Oni – zgłodniali – wodzili oczami za ruchem mojej ręki. Siadali, gdzie popadło, na ławkach, na stołach, na podłodze. Zupa smakowała im bardzo.

Regulska nazywała swoją stołówkę gospodą. I w owej gospodzie, razem z innymi paniami w mundurach gotowała w kotłach zupę dla, bagatela, trzystu powstańców. „Chłopcy” przybiegali tam prosto z pierwszej linii, by napełnić burczące brzuchy i czym prędzej wrócić do boju.

Reklama

Kobiety robiły zacierki, krajały zwały mięsa (zwykle takiego, po które przed wybuchem wojny mało kto by się schylił…) i gotowały fasolę. Z tego wychodził treściwy płyn, dający krzepę potrzebną do walki.

Mówiono, że przez pierwsze dwa tygodnie zupa była – nie przymierzając – „wspaniała”. Walki jednak przeciągały się, a magazyny zaczynały świecić pustkami. Z każdą dobą konieczne były coraz większe kompromisy i wyrzeczenia.

Jedna ze stołówek powstańczych funkcjonowała w „Adrii”. Fot. Eugeniusz Lokajski (domena publiczna).

Plantacje na czarną godzinę

Wzdragasz się na myśl o jedzeniu końskiego mięsa? Powstańcza rzeczywistość nie pozostawiała miejsca na sentymenty, a już tym bardziej na wybredne podniebienia.

Początkowo koń służył w walczącym mieście jako zwierzę pociągowe. Ciągnąc wóz, transportował po Warszawie np. rannych do szpitala czy kartofle bohatersko wykopywane przez powstańców pod ogniem nieprzyjaciela.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Podróże nie były dalekie. I nie musiały być. Cała Warszawa w czasie wojny została pokryta ogródkami działkowymi, które żywiły mieszkańców stolicy. Poletka wyznaczono w miejskich parkach, na skwerach, nawet obok Zamku Królewskiego. Słowem, na każdym wolnym pasie ziemi. Szczęście w nieszczęściu: okres powstania to jednocześnie czas zbiorów, więc te małe plantacje uratowały od głodu niejednego powstańca.

Wiozący zebrane z trudem zaopatrzenie koń nie potrafił skryć się pod osłoną murów, piwnic i wnęk. W pewnym momencie dosięgała go kula „gołębiarza” (snajpera) przyczajonego na dachu. Wobec braku alternatyw, nawet po śmierci koń służył oddziałowi. Pod osłoną nocy żołnierze zabierali go z ulicy i zjadali.

Reklama

Jedliśmy od przypadku do przypadku

Około 15 sierpnia kryzysu zaopatrzeniowego nie dało się już ukryć. Najpierw skończyło się mięso, potem kolejne wypełniacze, dodawane do żołnierskich zup. Na koniec kucharkom została już tylko kasza, niejednokrotnie zepsuta.

Powstańcom z każdym dniem trudniej było zdobyć jedzenie. Fot. Wiesław Chrzanowski (domena publiczna).

Coraz większej liczbie osób głód zaglądał w oczy. Właściciele psów ze zdwojoną czujnością strzegli swoich czworonogów, wiedząc, że dla wygłodniałych sąsiadów ich pudel czy buldożek może stanowić posiłek pozwalający przetrwać chwile desperacji.

W stołówkach następowały przestoje. Kucharki robiły, co mogły; gotowały niemal z niczego, byle pomóc chłopcom w zagłuszeniu dotkliwego uczucia ssania w żołądku. Niestety w żaden sposób nie były w stanie przezwyciężyć jednej przeciwności – ostrzału artyleryjskiego. Gdy Niemcy strzelali, wszystko waliło się, paliło i sypało na głowę, a w konsekwencji… i do gara z zupą.

Reklama

Niejednokrotnie kucharki zaczynały pracę po kilka razy. Wylać zawartość kotła, wypłukać i wyrzucić z niego gruz, rozpalić ogień, postawić na nim gar, napełnić go wodą i gotować od nowa… Wielu żołnierzy cierpliwie czekało na strawę. Inni jednak w ogóle nie mieli dostępu do „gospód”, do zbiorowego żywienia. Musieli radzić sobie sami.

„Jedliśmy od przypadku do przypadku” – wspominała członkini AK, Halina Wołłowicz. – „Gdy zajmowaliśmy mieszkania i domy, to często tam znajdowaliśmy jakieś zapasy. Czyli na ogół kaszę pół na pół z robakami, czasem suchary, w wyjątkowych przypadkach konserwy. Pamiętam, że raz uśmiechnęło się do mnie szczęście i znalazłam butelkę z topionym masłem”.

Więcej informacji na temat życia codziennego w okupowanej Polsce znajdziecie w książce Aleksandry Zaprutko-Janickiej „Okupacja od kuchni” (Znak 2015).

Piętno monotonii

Tylko z rzadka powstańcom udawało się zdobyć większe zapasy. Kiedy walczyli na Mokotowie, trafili na cały niemiecki magazyn przecieru pomidorowego! Kucharz oddziału, do którego zniesiono cenny łup odtąd gotował na przemian: albo zupę pomidorową z makaronem, albo… makaron z dodatkiem sosu pomidorowego.

Z kolei na Powiślu udało się zająć składy zbożowe, z których powstańcy wynosili nieoczyszczone ziarno w workach. Z niego gotowali zupę, ochrzczoną mianem zupki-pluj.

Reklama

To bodaj najbardziej znana (czy wręcz niesławna) powstańcza potrawa. Swoją nazwę wzięła od tego, że zmuszała do nieustannego plucia. Szczegół bardzo zapadał w pamięć zwłaszcza młodym, dobrze wychowanym ludziom z inteligenckich domów…

Szczyt desperacji

„To było niesamowite świństwo, co tam mówić” – stwierdził powstaniec Jerzy Radzikowski. Inny żołnierz, Stanisław Leon Luft dopowiadał, że nawet płynnego „rarytasu” stale brakowało. Zupa była cienka, wydawano ją ledwie raz dziennie, tylko z rzadka towarzyszyły jej porcja zeschniętego chleba…

Początkowo kuchnie polowe działały sprawnie. Im dłużej jednak trwało powstanie, tym skromniejsza stawała się zawartość garnków… Fot. domena publiczna

Gdy nie było już jęczmienia ani koni, jedzono absolutnie wszystko. Z ulic zniknęły koty, obsesyjnie wyłapywano ostatnie gołębie. Dzieciom dawano ołówki i gazety, by choć na moment poczuły, że mają coś w żołądkach…

Strzelec Jerzy Borowski podsumował krótko i po żołniersku:

Ale właściwie, co my jedliśmy? My w ogóle nie dostawaliśmy żadnego jedzenia, chodziliśmy głodni jak psy.

Przeczytaj również o tym dlaczego powstanie warszawskie wybuchło właśnie w sierpniu 1944 roku?

Reklama

Bibliografia: