Budynki szkół z charakterystycznymi oknami na stałe wtopiły się w polski krajobraz. Można je spotkać w dużych i małych miastach, w centrum i na przedmieściach. Łatwo je rozpoznać, bo wszystkie wyglądają podobnie - to tysiąclatki.

REKLAMA

Tysiąclatki na milenium

W latach 50. ubiegłego wieku stało się jasne, że idzie wyż demograficzny, a szkół po wojennej zawierusze po prostu brakuje. W czasie wojny zniszczeniu uległo ponad 60 procent majątku trwałego szkół podstawowych i średnich. Jednocześnie, zbliżały się dużymi krokami obchody tysiąclecia chrztu Polski, co ówczesnej władzy było nie na rękę. Jak się okazało, rozwiązaniem obu tych problemów był program "Tysiąc szkół na Tysiąclecie Państwa Polskiego".

Znalazłem mieszkanie, znalazłem dom. Znalazłem serwis, na którym są.

Po raz pierwszy nazwa programu (choć ówcześnie był to raczej "czyn społeczny") pojawiła się w wypowiedzi Władysława Gomułki w 1958 roku, a rok później otwarto pierwszą ze szkół (Szkoła Podstawowa nr 7 im. gen. Karola Świerczewskiego w Czeladzi).

Szkoła Podstawowa nr 10 w Tarnowskich Górach wikipedia

Liczba budowanych szkół szybko rosła i w 1965 r. (rok przed uroczystymi obchodami) otwarto tysięczną placówkę. Szkół tysiąclatek wybudowano dużo więcej niż planowano. We wspomnianych latach powstało 1423 szkół (1288 podstawówek, 75 szkół zawodowych, 41 liceów, szkoły specjalne i internaty). Co ciekawe, za zebrane na ten cel pieniądze konstrukcje dla oświaty wznoszono jeszcze do 1971 roku. Łącznie powstało 2791 szkół o 21 tysiącach sal lekcyjnych.

Szkoły, które każdy zna

Jak się okazało po latach, pomysł budowy szkół nie został rzucony ot tak przez I sekretarza KC PZPR. Rok przed jego słynną deklaracją Komitet do spraw Urbanistyki i Architektury zdecydował o objęciu budynków oświaty nowoczesną wówczas ideą prefabrykacji. Podobnie uczyniono wcześniej również z mieszkalnictwem.

Prefabrykacja i normalizacja były nowoczesnymi ideami modernizmu i projektanci szkół korzystali z dostępnych modeli oraz prefabrykowanych materiałów budowlanych podczas planowania szkół. Twórcy korzystali z kilkunastu przyjętych przez ministerstwo projektów i adaptowali je do konkretnych lokalizacji i warunków zabudowy.

Zespół Szkół Integracyjnych nr 71 im. Edmunda Bojanowskiego w Warszawie wikipedia

Każda ze szkół z tego okresu wygląda podobnie, ale tak naprawdę powstała cała gama różnych projektów, które miały wspólne elementy. Pawilonowy charakter, maksymalnie trzy piętra, składały się z kilku połączonych brył, by łatwiej wkomponować w teren szkoły boiska czy plenerowe strzelnice (potrzebne do lekcji Przysposobienia Obronnego). Projektanci nie zapominali również o odpowiednim doświetlaniu klas oraz korytarzy. Na terenach szkół sadzono także wiele drzew, które miały komponować się prostymi bryłami budynków.

Szkoły jak szpitale polowe

Wiele z wybudowanych szkół posiadało między innymi schrony przeciwlotnicze (np. Szkoła Podstawowa nr 14 w Przemyślu), duża ich część miała umywalki w wybranych klasach. Uwagę zwracają również szerokie drzwi do pomieszczeń oraz duża liczba instalacji sanitarnych i przyłączy.

Część ekspertów zwraca uwagę, że te wszystkie zabiegi miały na celu przygotować budynki szkół do wykorzystania ich jako szpitale polowe w razie ewentualnego konfliktu zbrojnego. Szerzej pisze o tym zagadnieniu Krzysztof Wałaszewski w książce "Tysiąc szkół na Tysiąclecie: Szkoły Tysiąclecia". Autor sugeruje, że w 1957 Ministerstwo Oświaty porozumiewało się z Departamentem Wojskowym Ministerstwa Zdrowia w celu „zwiększenia liczby szkół, które miałyby być wykorzystane na prowizoryczne szpitale”.

Miała wtedy powstać instrukcja dotycząca tego, jak powinny powstawać obiekty szkolne. Wśród zaleceń miały się znaleźć szczegółowo opisane szerokości drzwi dostosowane do noszy, wykorzystanie umywalek w prowizorycznych salach operacyjnych czy szybka możliwość montażu aparatu rentgenowskiego (np. w salach, gdzie za pomieszczeniem znajduje się dodatkowy pokój dla nauczyciela).

Ta hipoteza jest jednak podważana argumentami, że wszystkie te wspomniane rozwiązania wpisują się po prostu w nurt projektowania modernistycznego. Takiego zdania jest, chociażby architektka Magdalena Milert, autorka bloga pieing.cafe oraz kanału na Instagramie o architekturze i urbanistyce.

Czy można przekształcić szkoły w szpitale?

Pytanie, czy można przekształcić szkoły tysiąclatki w szpitale polowe, pozostało jednak otwarte. W kryzysowej sytuacji budynki będzie można wykorzystać w dowolnym celu, tak samo jak prywatne nieruchomości, o czym pisaliśmy w materiale poniżej.

Już teraz pojawiają się głosy prywatnych firm, które oferują swoje nieruchomości pod szpitale. Z taką inicjatywą wyszli właściciele znanego podwarszawskiego centrum targowego PTAK WARSAW EXPO. - Oferujemy polskim władzom nasze obiekty, zaplecze techniczne i częściowe wyposażenie. Propozycja Zarządu PTAK jest całkowicie niekomercyjna i jeśli zaistnieje taka potrzeba ze strony władz, oddamy obiekty do dyspozycji nieodpłatnie - brzmi treść oświadczenia przesłanego do redakcji Onetu.

Pytanie dotyczące tego, czy szkoły tysiąclatki można przekształcić w szpitale polowe bądź szpitale zakaźne, wysłaliśmy do Ministerstwa Oświaty, Ministerstwa Obrony Narodowej oraz Ministerstwa Zdrowia. Do tej pory otrzymaliśmy odpowiedź jedynie z Ministerstwa Obrony Narodowej oraz MZ.

Ministerstwo Obrony Narodowej póki co nie planuje wykorzystywania szkół na potrzeby wojska. - Wojsko Polskie swoje zasoby medyczne opiera na istniejących szpitalach wojskowych oraz ewentualnie na budowanych doraźnie szpitalach polowych. - czytamy w odpowiedzi dotyczącej tysiąclatek.

Planów co do szkół nie ma również Ministerstwo Zdrowia.

Uprzejmie informuję, że nie ma takich rozważań. W każdym województwie, decyzjami wojewodów, zostały utworzone jednoimienne szpitale zakaźne, czego nie wprowadziły inne kraje - oświadcza rzecznik prasowy ministra, Wojciech Andrusiewicz.