Het was een onverwacht sms’je dat op zondag 1 oktober binnenkwam bij de initiatiefnemers van een referendum over de nieuwe wet op de veiligheidsdiensten. De satiricus Arjen Lubach raadde hun aan die avond naar zijn programma Zondag met Lubach te kijken. En ook om hun website, sleepwet.nl, technisch voor te bereiden op een groot aantal bezoekers. Op dat moment hadden ze 120.000 handtekeningen verzameld, en leek het er niet meer op dat ze het vereiste minimumaantal op tijd zouden binnenhalen.

Ruim een week na het item van Lubach is het de vijf Amsterdamse studenten echter gelukt de benodigde 300.000 handtekeningen te verzamelen. Als de Kiesraad ze heeft gevalideerd, krijgt Nederland een raadgevend referendum over de nieuwe Wet op de inlichtingen en veiligheidsdiensten (Wiv).

Update

Dit artikel is dinsdagochtend om 11:22 uur bijgewerkt vanwege de actualiteit rond het regeerakkoord.

De Kiesraad verwacht dat het referendum in maart 2018 wordt gehouden, tegelijk met de gemeenteraadsverkiezingen. De vijf studenten hebben nog een week voor de officiële deadline en hopen voor de zekerheid, op minstens 350.000 handtekeningen.

Om mensen gerust te stellen, is er een zin over de nieuwe wet opgenomen in het nieuwe regeerakkoord, zo laat D66 weten. Er mag geen sprake zijn van het massaal en willekeurig verzamelen van gegevens van burgers. Een onafhankelijke commissie zal vervroegd evalueren of de geheime diensten zich hieraan houden.

Lees ook: Met een sleepnet door het internet op zoek naar terroristen

D66 stemde in beide Kamers tegen de wet, die wel een meerderheid behaalde met steun van onder meer VVD, CU, PVV, PvdA en het CDA. De wet gaat op 1 januari in, vóór het referendum. De juristen van het ministerie van Binnenlandse Zaken lijken een vooruitziende blik te hebben gehad en dekten zich in: een eventueel referendum mag het ingaan van de wet niet vertragen, aldus de wettekst.

In de nieuwe wet worden de bevoegdheden van de geheime diensten AIVD en de militaire MIVD uitgebreid. Zo mogen zij straks op grote schaal verkeer dat via internetkabels loopt aftappen. Daar komt de term ‘sleepnet’ vandaan, een bijnaam waar de AIVD niet gelukkig mee is. Er zijn namelijk voldoende waarborgen aan de bevoegdheid verbonden, stelt de dienst. Zo moeten de minister en een toetsingscommissie toestemming geven om de data binnen te halen, en nog een keer om de gegevens te doorzoeken. Ook moet het binnenhalen van gegevens gebonden zijn aan een bepaalde regio en tijd.

‘Dan doen we het zelf’

Het begon met een vraag op de discussiesite Reddit: „Kan er een raadgevend referendum worden afgedwongen over de sleepnetwet?”. De 23-jarige Marlou Gijzen, student logica bij de Universiteit van Amsterdam, las het en zocht uit hoe het zou werken. Toen ze enthousiast op het forum over haar bevindingen schreef, leek niemand er daadwerkelijk mee aan de slag te willen gaan. Daarop vroeg ze medestudenten in een appgroep om hulp. De vrienden kennen elkaar van de studievereniging Natuurwetenschappelijke Studievereniging Amsterdam – afgekort NSA. „Net als de Amerikaanse geheime dienst, dat is dan wel weer grappig”, aldus Gijzen.

Vrij snel sloten privacyorganisaties zich erbij aan en deed GeenStijl een oproep, waarna Amnesty International en de SP volgden – en de belangenverenigingen voor journalisten en artsen, omdat de beroepsgroepen vrezen niet meer in het geheim te kunnen communiceren. Het item door Arjen Lubach had het grootste effect: ervoor tekenden dagelijks gemiddeld 4.500 mensen, erna wel 22.000 per dag, aldus de initiatiefnemers.

Lees ook: Referendum over ‘sleepnetwet’ dichtbij

Ben jij crimineel?

De wet is omstreden. De Raad van State was er kritisch over, evenals de toezichthouder op de geheime diensten CTIVD. Ook spraken 29 experts zich in een brandbrief uit voor meer toezicht, onder wie terrorismedeskundige Beatrice de Graaf.

Tegelijk sluipen er ook overdrijvingen in het debat. De Piratenpartij twitterde bijvoorbeeld: „Ben jij vanaf 1 januari 2018 crimineel? Wel als het aan de overheid ligt.” Op Facebook werd een video veelvuldig gedeeld waarin een interviewer op straat aan onbekenden vraagt of hij hun Whatsappjes mag lezen, omdat de AIVD dit binnenkort ook zou kunnen. In werkelijkheid zijn geheime diensten – voor zover bekend – nog niet in staat om de versleuteling van Whatsapp te kraken. Dat blijkt onder meer uit het bericht dat de Duitse geheime dienst vele miljoenen investeert om deze chatberichten op termijn wel te kunnen meelezen.

De initiatiefnemers zijn niet tegen de hele wet. „Wij snappen ook wel dat de oude wet aan een update toe is”, zegt Gijzen. De vorige wet stamt uit 2002. „Maar we zijn bijvoorbeeld tegen het sleepnet, daar is te weinig toezicht op”, zegt de studente. „Ook de nieuwe bevoegdheid om te hacken via een onschuldig persoon, om zo bij de server van een doelwit te komen, vinden wij niet nodig.” Ook Gijzen is het opgevallen dat het debat over de wet wat de feiten betreft soms uit de bocht schoot. „Komende maanden hebben we rustig de tijd voor een genuanceerde maatschappelijke discussie.”

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 10 oktober 2017