‘Politiek gaat over meer dan fractiediscipline. Het gaat ook over authenticiteit, over koers houden. Zonder last of ruggespraak.’

Het zijn dinsdag de laatste woorden van de politicus Zihni Özdil. Eerder die dag heeft de voormalig universitair docent en columnist te horen gekregen dat de andere GroenLinks-Kamerleden hem niet langer in de fractie dulden. In een genadeloze email aan de achterban somt partijleider Jesse Klaver de gebreken op: Zihni kwam afspraken niet na, Zihni schond de onderlinge vertrouwelijkheid, Zihni vertoonde ontoelaatbaar gedrag.

Exit Zihni.

De afrekening met het Kamerlid veroorzaakt ook binnen GroenLinks rumoer. Özdil was niet bij iedereen geliefd, maar de ‘snelheid en heftigheid’ waarmee Klaver hem afserveert, leidt tot verhit whatsapp-verkeer onder partijleden.

Zihni Özdil (GroenLinks): ‘Ik heb vaak het gevoel gehad in een keurslijf te zitten.’ Beeld Freek van den Bergh

De partijleider lijkt met zijn kille email onbedoeld eerdere kritiek van Özdil te bevestigen: alles draait bij GroenLinks om Klaver, tegenspraak is niet welkom. Het is een gevoel dat breder leeft binnen de partij. Eerder vertrokken al kritische geesten als Linda Voortman en Liesbeth van Tongeren uit de Kamer. ‘Alles is ondergeschikt aan het imago van de grote leider’, zegt een GroenLinkser die anoniem wil blijven. ‘Inhoudelijke kritiek wordt meteen opgevat als kritiek op Klaver. Het wordt gewoon niet op prijs gesteld, ook intern niet.’

Inmiddels is er al weer enige heimwee te bespeuren naar de tijd dat GroenLinks nog ‘een ideeënpartij op zoek naar macht’ was. Nu is er de permanente campagne, ‘meer vorm dan inhoud’, aldus een partijgenoot. GroenLinks begint op andere partijen te lijken. Uit op regeringsdeelname, eerder gedisciplineerd dan vrijzinnig.

Zeker is dat andere partijen er niet van opkijken dat Zihni Özdil in de problemen komt. Het Kamerlid had zijn partijleider eerder deze maand overvallen door in een interview met Trouw scherpe kritiek te uiten op het sociale leenstelsel, een systeem dat mede door Klaver is bedacht. Toen viel al bij andere partijen te horen dat Klaver de soloactie van Özdil onmogelijk over zijn kant kon laten gaan. Zoiets zou geen enkele fractievoorzitter toestaan.

Discipline is belangrijker geworden nu partijen in steeds wisselende coalities overeenkomsten sluiten die vaak gebaseerd zijn op flinterdunne meerderheden. Iedere zetel telt. Andere partijen worden huiverig om akkoorden te sluiten met iemand als Klaver, als die vervolgens zijn Kamerleden niet onder controle heeft.

Niet voor niets eiste de GroenLinks-leider dat Özdil zich voortaan zou neerleggen bij het partijstandpunt. ‘Wat dat ook is.’ Het Kamerlid weigerde en bezegelde daarmee zijn lot, al heeft Klaver ook zware publicitaire schade opgelopen door zijn hardvochtige mail.

Voor Özdil is er meer sympathie. De publicist, die Klaver nog hielp met zijn boek De empathische samenleving, is volgens medestanders slachtoffer geworden van de verstikkende politieke cultuur in Den Haag. Een vrij geest heeft het afgelegd tegen de grijze muizen, zo is de teneur. ‘Goede mensen met goede ideeën… kunnen beter niet de politiek in gaan,’ aldus NRC-columniste Rosanne Hertzberger, die bevriend is met Özdil.

Myrthe Hilkens (PVDA) wilde strafbaarstelling van illegaliteit niet verdedigen. Beeld ANP

Nieuw is die verzuchting niet. In de jaren negentig kwam de voorman van Artsen zonder Grenzen, Jacques de Milliano, als een grote ster de Tweede Kamer in. Hij weigerde zich neer te leggen bij fractiestandpunten en vertrok na een half jaar al weer gedesillusioneerd. In de vorige kabinetsperiode stapte ex-ambassadeur Désirée Bonis na een korte periode uit de PvdA-fractie, omdat ze zich niet kon vinden in de Israëlpolitiek van haar partij. Ex-journaliste Myrthe Hilkens verdween uit de Kamer, omdat ze de strafbaarstelling van illegaliteit niet wilde verdedigen ondanks massieve druk vanuit de partijtop.

De buitenwereld mag sympathie hebben voor de principiële eenlingen, in de binnenwereld van het Binnenhof zijn de oordelen vaak onverbiddelijk. Een Haagse insider spreekt van ‘mislukte Kamerleden’. Ze slagen er intern niet in om hun fractiegenoten of partijleider te overtuigen, weigeren dat te accepteren en blazen zichzelf vervolgens op door de publiciteit te zoeken. Zo vergooien ze al hun kansen om in de toekomst nog iets van hun ideeën te verwezenlijken. Wat heeft de kiezer daaraan?

Veel partijen zijn al langer huiverig om nog onervaren buitenstaanders als Özdil binnen boord te halen. Ze vullen hun fracties liever met voormalige medewerkers en andere partijsoldaten die hun loyaliteit hebben bewezen.

Zelfs bij een voormalige dwarsdenker bestaat er enig begrip voor die aanpak. ‘Ik zou een buitenstaander eigenlijk alleen nog aanraden om Kamerlid te worden als hij de brandende ambitie heeft om uiteindelijk staatssecretaris of minister te worden’, aldus een voortijdig vertrokken Kamerlid. ‘Dan is het makkelijker op te brengen om je voortdurend te schikken. Anders wordt het heel moeilijk.’

Ybeltje Berckmoes (VVD): ‘Onze kerntaak: stemmen wat ons werd ge-sms't.’ Beeld Nederlandse Freelancers

Dat het Kamerlidmaatschap zwaar is, blijkt ook uit het aantal afhakers. Twee jaar na de verkiezingen heeft ruim 10 procent van de Kamerleden al weer zijn heil elders gezocht. In de vorige zittingsperiode was dat percentage nog hoger. Ook Kamerleden die wel de rit uit zaten, kijken geregeld verbitterd terug. ‘Het is een slangenkuil’, oordeelde afzwaaiend SP-Kamerlid Tsjitske Siderius in 2017. ‘Het gaat soms meer over macht en posities dan over inhoudelijke thema’s.’ VVD-Kamerlid Ybeltje Berckmoes schreef een heel boek over haar deprimerende bestaan als backbencher. ‘Onze kerntaak: stemmen wat ons werd ge-sms’t.’

Niemand op het Binnenhof ontkent dat de fractiediscipline alleen maar is toegenomen de afgelopen jaren. De meerderheden zijn kleiner, de ruimte voor dwarsliggers nihil. Partijen opereren daarnaast met het voortdurende besef dat electoraal succes van de ene op de andere dag kan verdampen. De kiezer is wispelturiger dan ooit en op sociale media kan de kleinste misstap een rel worden. Een partijleider vangt de meeste klappen op. Van de fractie wordt dan steun en loyaliteit verwacht.

In het verleden kregen Kamerleden meer ruimte om hun eigen plan te trekken. De VVD staat nu bekend als een van de partijen met kadaverdiscipline, maar in het pre-Rutte-tijdperk was dat heel anders. Onder VVD-fractievoorzitter Jozias van Aartsen mochten kleurrijke parlementariërs als Henk Kamp, Ayaan Hirsi Ali, Geert Wilders en Hans van Baalen vrijuit de publiciteit zoeken met eigen ideeën en voorstellen. Intern debat werden volop aangemoedigd.

‘Kamp en ik waren het destijds bijvoorbeeld openlijk oneens over de sluiting van vliegveld Valkenburg’, zegt ex-Kamerlid Hans van Baalen terugblikkend. ‘We hielden daar samen spreekbeurten over bij afdelingen. Hij voor, ik tegen. Nu wil geen enkele fractie zoiets nog. Het zou meteen worden uitgelegd als heibel. De standpuntbepaling moet intern gebeuren, daar kun je niet meer vrijuit over filosoferen. Ik begrijp dat wel, maar het lastige is dat je daardoor helemaal niet meer met je achterban kunt discussiëren over dilemma’s.’

De vrijheid die Van Aartsen aan zijn Kamerleden bood, ontspoorde in 2004. VVD-Kamerlid Wilders weigerde nog in te binden en splitste zich uiteindelijk af. Volgens fractiegenoten was Wilders in die tijd ‘dronken van alle publiciteit’. Rutte haalde later de teugels aan. Hij wil geen gedoe. Voor Wilders geldt nu hetzelfde: hij leidt de PVV-fractie met straffe hand.

Is het überhaupt nog mogelijk om de fractiediscipline te versoepelen? Weinig wijst erop nu zelfs het ooit zo vrijzinnige GroenLinks geen types als Özdil meer duldt. ‘Partijen zijn bemoeizuchtig en bureaucratisch geworden,’ meent politiek veteraan Hans Wiegel. ‘Als een Kamerlid iets over de platvis wil zeggen, moet dat eerst in de viscommissie van de fractie worden besproken. Zo is politiek niet leuk.’

Wiegel hoopt dat partijen de angst laten varen en vertrouwen op het verstand van individuele Kamerleden. ‘Ik hoefde als fractievoorzitter nooit te weten wat ze precies gingen zeggen. Als er politiek gedoe van kon komen, moesten ze het even melden zodat ik me kon voorbereiden. Dat had Özdil ook moeten doen voor zijn interview over het leenstelsel, maar waarom zou een Kamerlid dan niet een keer mogen zeggen dat hij het ergens niet mee eens is?’

Voor Özdil komt het te laat. Zijn politieke loopbaan zit er al weer op. Helemaal rouwig is de GroenLinkser er niet om, zo liet hij al doorschemeren. ‘Ik heb vaak het gevoel gehad in een keurslijf te zitten.’