Afrikaanse schoonmaaksters vegen de stoep voor de Apple-winkel in Amsterdam, 1 maart 2012. Beeld Joost van den Broek / de Volkskrant

Dit jaar vieren we 500 jaar reformatie. Nou ja, 'we?' Slechts een klein groepje richt zich nog expliciet naar het gedachtegoed van Maarten Luther, die in 1517 zijn stellingen op de slotkerk van Wittenberg spijkerde. Maar de kerngedachte dat wij schuldige wezens zijn, blijkt springlevend. Alleen wordt die tegenwoordig uitgedragen door een ander vakgebied dan de theologie: de sociale psychologie.



De laatste jaren heeft het vak nogal wat te verstouwen gekregen. Eerst 'Diederik Stapel', toen de ontnuchterende uitkomst van een onderzoek in Science eind 2015. Slechts bij 25 procent van de sociaal-psychologische onderzoeken bleken de belangrijkste resultaten reproduceerbaar. Een flinke knauw voor het vakgebied, zou je zeggen, maar nee. De populariteit blijft groot.



Die blijkt vooral als er maatschappelijke verschillen verklaard moeten worden. Waar komen die vandaan? De sociaal-psycholoog schuift aan voor duiding. Of er verschijnen krantenartikelen die beginnen met: 'Sociaal-pychologisch onderzoek heeft uitgewezen dat...' - waarna een serie vooroordelen volgt waartoe het veronderstelde onrecht herleid moet worden.



De sociaal-psycholoog als kenner van het onbewuste. Hij of zij weet wat we zelf niet beseffen: hardnekkige biases - een lievelingswoord uit het vakgebied - sturen ons gedrag. Daardoor discrimineren we, zonder daar erg in te hebben, dat het een aard heeft. Soms heten die processen onbewust, dan weer institutioneel. Ook populair: alledaags en subtiel. Of, als de sociale psychologie een alliantie aangaat met het marxisme: structureel.

Catch-22

Ik kan me een gesprek herinneren van socioloog Willem Schinkel (Erasmus Universiteit) met de vorig jaar overleden Wim Brands. Misschien denken we niet te discrimineren, legde hij uit aan de gastheer, maar dan missen we de geniepige variant die werkzaam zou zijn: het structurele racisme. Als bewijs wees hij op de schoonmakers op zijn universiteit. Die waren allemaal zwart (en vrouw).



Zo is het vrijwel onmogelijk het vignet 'racist' níet opgespeld te krijgen. Immers, wie zich van geen kwaad bewust is, bevestigt onbedoeld hoe ernstig de situatie is. Dat geeft nu juist aan dat de problemen zich op onbewust niveau afspelen. Catch-22, zou de logicus zeggen. Of altijd zondig, in theologische termen.



Er voltrekt zich ongetwijfeld van alles onder de oppervlakte waarvan we nauwelijks weet hebben. Maar er kleeft een risico aan deze fixatie op het onbewuste: er ontstaat al snel een blinde vlek voor de prozaïsche verklaring. Zo ook als de samenstelling van het schoonmaakpersoneel aan de Erasmus Universiteit verklaard moet worden. Gerede kans dat het bestaat uit laagopgeleide immigranten die een paar woordjes Nederlands spreken. Met zo'n cv kom je nu eenmaal niet in aanmerking voor een professoraat.



In één zin: er is een prima sociaal-economische verklaring voorhanden. De aantrekkingskracht hiervan is echter beperkt. Emancipatie is weliswaar mogelijk, is de implicatie, maar kost tijd. Wie weet lopen de kinderen van de Rotterdamse schoonmaaksters straks op de universiteit rond als student - en mogelijk bekleden hún kinderen daar ooit een leerstoel. Je bent zo twee of drie generaties verder.

Social engineering

Maar ja, wereldverbeteraars zijn ongedurig. Wie haast heeft, wendt zich liever tot het onbewuste. Op dat niveau zouden zich obstakels bevinden die de vooruitgang in de weg staan. Als deze maar uit de weg geruimd worden... Bijvoorbeeld via quota die zeggen hoe een personeelsbestand eruit moet zien als dit niet naar wens is.



Social engineering dus - en meteen begrijp je waarom de overgrote meerderheid van de sociaal-psychologen (89 procent) links is, zoals Martin Sommer recent schreef. Daar is het ongeduld en de bereidheid om de samenleving een duw in de goede richting te geven altijd al het grootst geweest.



Nog een voorbeeld dat laat zien hoe gemakkelijk de prozaïsche verklaring het aflegt tegen de vaste overtuiging dat het alledaagse racisme welig tiert. Afgelopen zomer (11 juni 2016) stond er in dagblad Trouw een artikel over dit onderwerp, onder meer memoreerde de auteur een recente ontmoeting met een vroegere docent, meester Arend Klos. Destijds gaf hij haar een vmbo-advies, uiteindelijk werd het kunst en cultuurwetenschappen. Klos bij het weerzien: 'Ben je naar de universiteit gegaan?'



Niet uitgesproken aanname: kennelijk ging de docent ervan uit dat gekleurde mensen niet studeren. Dat er geen sprake was van racisme bleek daags na het artikel. Meester Klos had zijn oud-leerlinge opgebeld. Woedend. Hij had geen laag advies uitgebracht wegens haar huidskleur. Waarom dan wel? 'Omdat je zo stil was in de klas. Afwezig. Ik kreeg geen contact met je. Dan is het voor een leraar lastig om te zien wat past.'



Mooi dat er nadien een rectificatie kwam, maar al die tijd werden iemand troebele motieven toegeschreven waarvan hij zelf niet op de hoogte was. We mogen leven in seculiere tijden, maar dit klinkt heel erg als Luther. Vijf eeuwen terug zei hij: 'Want God wenst ons niet te redden door ons eigen oordeel en inzicht, maar door een ons vreemd oordeel, door een oordeel dat niet uit onszelf voortkomt en niet uit onszelf ontspringt, maar dat tot ons komt van elders.' Schrap de verwijzing naar God en je hebt het program van de sociaal-psychologie.



Sebastien Valkenberg (1978) studeerde filosofie in Amsterdam en Leuven. Hij schreef de boeken Het laboratorium in je hoofd (2006), Geluksvogels (2010) en Op denkles (2015).