Casper Thomas heeft Russisch bloed in de aderen en belt en appt regelmatig met een nicht in Rusland: zelfde leeftijd, hoogopgeleid, ook in Londen gestudeerd, welvarend, kortom: met een identieke achtergrond. Maar zij is een aanhanger van president Vladimir Poetin. Thomas: “Dat iemand die je op alle fronten voor de liberale democratie zou moeten winnen, toch op een autoritaire leider kan stemmen... Ja, dat fascineert me.”

Zes jaar geleden vestigde hij zich als correspondent in India, de grootste democratie ter wereld, en zag daar hoe Narendra Modi de verkiezingen won en zich eveneens tot een autoritair leider ontpopte. Dezelfde verschijnselen deden zich voor in Turkije (Erdogan) en Hongarije (Orbán), landen die Thomas als journalist bezocht. Sinds een jaar is hij correspondent in de VS. En warempel: daar is ook een politicus aan de macht gekomen, Donald Trump, die nou niet direct bekendstaat als een democraat in hart en nieren.

Thomas: “Ik bespeurde een democratische trend: in al deze vijf landen is de leider democratisch verkozen, ze hebben geen staatsgreep gepleegd. Het zijn stuk voor stuk sterke persoonlijkheden met autoritaire trekken die in eigen land erg populair zijn.”

Thomas vraagt zich in zijn onlangs verschenen boek ‘De autoritaire verleiding’ af waar hun aantrekkingskracht vandaan komt. De vijf leiders hebben wat gemeen. Ze lopen niet over van enthousiasme voor democratische instituties en verworvenheden, zoals een onafhankelijke rechtspraak en een onafhankelijke pers. De oppositie staat evenmin hoog in aanzien. Ze mogen zich graag op het glorieuze verleden van hun land beroemen en daarnaar terugverlangen. De rechten van de individuele burgers staan niet voorop, maar eerder die van een gelijkgestemde groep. “De Hongaarse premier Viktor Orbán gebruikt voor zijn land graag de term ‘illiberale democratie’, als contrast tot de liberale democratie die wij in het Westen kennen.”

U voert Verenigde Staten op in het rijtje van illiberale democratieën. Maar dat land is al 250 jaar een gerespecteerde rechtsstaat met een grondwet om je vingers bij af te likken!

“Maar president Donald Trump past qua leiderstype precies in het rijtje. Zijn retoriek komt overeen, zijn aanvallen op de pers, zijn kijk op de onafhankelijke instituties. Amerika heeft inderdaad een robuust democratisch bouwwerk, Trump zit daarin stevig ingekaderd. Hopelijk komt het allemaal goed, maar ik maak me er wel zorgen om.”

Trump gaat inderdaad tekeer tegen de pers. Maar de enige concrete maatregel tot nu toe is het ontnemen van de accreditatie van een CNN-verslaggever, wat op last van een onafhankelijke rechter weer ongedaan is gemaakt. Dat is toch heel wat anders dan wat Erdogan doet die tientallen journalisten in de bak heeft gegooid?

“Ja, natuurlijk. Maar Erdogan is ook ooit begonnen met verbale aanvallen op de pers. Dat is de eerste stap. De volgende is een journalist z’n accreditatie ontnemen. Gelukkig vecht de Amerikaanse pers goed terug, ik heb daar enorme bewondering voor.

Maar laten we heel alert zijn op wat Trump doet. Hij heeft nog veel ruimte voor verdere autoritaire politiek. Kijk naar dat Rusland-onderzoek: hij kan veroordeelde mensen gratie verlenen, of weigeren mee te werken, of aanklager Robert Mueller ontslaan. Wie houdt hem tegen? En hij kan over twee jaar zo weer herkozen worden. Wat voor stempel gaat hij in acht jaar presidentschap op zijn land drukken? Een geruststelling is wel dat een Amerikaanse president gebonden is aan twee termijnen.”

Beeld Patrick Post

Dat hij misschien een tweede termijn krijgt, ligt ook aan de Democraten die nog geen aansprekende kandidaat hebben.

“Een zwakke oppositie is ook een kenmerk van een illiberale democratie. De Democraten hebben nu wel een ruime meerderheid in het Huis van Afgevaardigden. Ik denk dat de rechtsorde bij hen nu in veiliger handen is dan bij de Republikeinen. Hoewel Obama ook graag via presidentiële orders mocht regeren. Dus misschien is die democratische erosie in Amerika al langer gaande dan we nu denken.

“Wat zorgelijk is, is dat Republikeinen en Democraten zo onverzoenlijk en fel tegenover elkaar staan. Polarisatie vreet uiteindelijk aan een democratie, het maakt politici en kiezers bereid een loopje te nemen met rechtsstatelijke procedures, met normen ook, omdat ze de ander zo verschrikkelijk vinden. Het gaat beide kanten op, Republikeinen én Democraten. Polarisatie is trouwens ook een kenmerk van illiberale democratie.”

We maken ons in West-Europa grote zorgen over illiberale tendensen in Oost-Europa. Maar wij hebben na de val van de Muur geprobeerd de landen daar ons liberaal-democratische model op te dringen.

“Opdringen vind ik een te groot woord. We zijn wel veel te gemakzuchtig geweest. We gingen er vanuit dat die landen in Oost-Europa en ook Rusland ons stelsel zouden overnemen. Bij mijn onderzoek heb ik jaargangen van de Moscow Times doorgenomen: rond de eeuwwisseling stond die krant bol van de ontmoetingen tussen Poetin en de Britse premier Tony Blair. Die waren toen heel dik met mekaar. Voor mij is dat de ultieme illustratie van het denken in die tijd: voor Blair, de westerse democraat, was er geen enkele twijfel dat Poetin hem in zijn politieke opstelling blindelings zou volgen. Dit was pure liberale zelfoverschatting.”

De Amerikaanse politicoloog Francis Fukuyama had een paar jaar eerder ‘het einde van de geschiedenis’ aangekondigd: met het einde van de Koude Oorlog was de westerse democratie universeel geworden. Dat pakte anders uit.

“Die arme man is z’n hele leven achtervolgd door die uitspraak. Terwijl hij zoveel fantastische boeken heeft geschreven. Hij is verkeerd begrepen, en zijn woorden waren ook verwarrend. Hij bedoelde niet ‘einde’ maar ‘einder’, de horizon, waar iets zich naartoe beweegt. Voor mijn boek heb ik hem geïnterviewd. Wat hij nu voorstaat, is een liberaal-democratisch nationalisme. Als inwoners van een land zou je trots moeten zijn op je rechtsstaat en alles wat daarmee samenhangt. Zonder een gedeeld idee van wie we zijn, gaat het niet, geeft Fukuyama toe. Daar gaan nu die autoritaire leiders mee aan de haal, maar dat zou je ook in een concept van burgerschap kunnen vatten. Dat is lastig, want zoiets leent zich niet voor vlag-gezwaai, standbeelden, borstklopperij en liederen waar nationalisten al gauw mee schermen.”

Dus geen Wilhelmus leren op scholen?

“Dat heeft geen enkele substantie. Ons volkslied heeft natuurlijk geen fluit met de democratie te maken. Maar in het regeerakkoord staat óók dat scholieren een keer naar de Tweede Kamer moeten. Dat vind ik wél een goed idee. En laten ze ook naar de Eerste Kamer gaan, en wat mij betreft naar de Raad van State. Laat maar zien dat je trots kunt zijn op de democratische instituties in ons land, hamer erop dat je die moet verdedigen en koesteren.”

Beeld Patrick Post

Autoritaire leiders als Orbán en Erdogan, die noemen wij toch populisten? Die term kom ik in uw boek nergens tegen.

“Dat is bewust: populisme is een politieke tactiek die niet voorbehouden is aan illiberale leiders over wie dit boek gaat. Je kunt populistisch zijn in het hele politieke spectrum.”

Waarom slaat ons politieke model momenteel niet aan in de illiberale democratieën?

“Voor een deel is het model nooit populair geweest. Kijk naar Rusland, daar is de smaak van het liberalisme nooit echt geproefd; voordat de gelegenheid zich voordeed, was het al weg. Een andere, economische verklaring is dat een liberale democratie blijkbaar alleen kan bestaan bij vooruitgang, van perspectief. Niet voor niets zie je de illiberale democratieën opkomen na 2008, het jaar dat de bankencrisis begon en er een instabiele wereld ging ontstaan. Dat is echt een trigger geweest. Net als een paar jaar later de migrantencrisis, daardoor voelden mensen zich in hun bestaan bedreigd; ze zochten steun bij sterke leiders die beloofden de grenzen te zullen sluiten. Wat ook meespeelt, is dat de illiberale democratie iets biedt wat de liberale democratie niet kan bieden: het verhaal van de gezamenlijke identiteit, het afzetten tegen de ander, het wij tegen zij-gevoel.”

De vijf landen staan op zichzelf, ze zijn niet georganiseerd zoals de Europese Unie bijvoorbeeld.

“Nee, nog niet. Maar wat niet is, kan nog komen. Het is lastig voor dit soort landen om samen te werken, want hun nationalisme en wij/zij-tegenstelling houden dat tegen.”

“Toch zie je wel voorzichtige toenadering. In retoriek bijvoorbeeld: vaak spreken ze gunstig over elkaar, kijk naar Trump en Poetin, en Modi in India trekt ook erg naar de Amerikaanse president toe. Turkije en Rusland proberen altijd weer een vergelijk te vinden, hoe moeilijk dat soms ook gaat. En ze hebben natuurlijk wel een gedeeld ideeënveld waar ze uit putten, hun niet-democratische opstelling, hun hang naar het verleden, hun politieke opvattingen over macht, dat zien ze allemaal wel als een zielsverwantschap in deze wereld.”

Wordt de club nog uitgebreid?

“Brazilië sluit zich per 1 januari 2019 aan, als de extreemrechtse Jair Bolsonaro wordt beëdigd als president. De Filippijnen met Rodrigo Duterte passen er ook naadloos in. En dichter bij huis: van Polen is het de vraag welke kant het opgaat, Roemenië idem dito; in die twee landen zie je duidelijk illiberale trekken. Het wordt zo langzamerhand een eenzaam verhaal, onze liberale democratie, we zijn hier in West-Europa zo’n beetje het laatste bastion.”

De omslag van Thomas’ boek ‘De autoritaire verleiding’ Beeld Atlas Contact

Moeten we ons erg zorgen maken?

“Ja. Ik denk dat de wereld er niet stabieler en veiliger op wordt. En het levert ook geen rechtvaardiger wereld op. Wat deze landen namelijk ook met elkaar verbindt, is dat er een klasse van kleptocraten zit die de politieke macht gebruiken voor het eigen gewin: licenties aan elkaar gunnen, aanbestedingen in de eigen familiekring houden, en ook pure corruptie. India, Turkije, Hongarije, Rusland, al die landen scoren slecht op de corruptie-index. Amerika doet het wat beter, maar hoe lang? Waarom heeft Trump zijn belastingaangiftes nog niet openbaar gemaakt zoals alle presidenten de afgelopen vijftig jaar hebben gedaan?”

Nog even terug naar uw Russische nicht: het fascineert u dat zij op Poetin stemt. Kunt u het na het schrijven van dit boek ook begrijpen?

“Zeker. Dat zij dat doet, maakt haar nog geen kwaad figuur. Het is een legitieme, democratische keuze van haar en binnen het Russische systeem ook voorstelbaar.”

Casper Thomas (1983) studeerde liberal arts in Maastricht en Europese geschiedenis in Londen. Sinds 2010 werkt hij voor het weekblad de Groene Amsterdammer. In 2012 vestigde hij zich voor een jaar als correspondent in India; sinds een jaar werkt en woont hij in de Verenigde Staten.

Casper Thomas, De autoritaire verleiding. Over de opmars van de illiberale wereldorde, Atlas Contact;304 blz, € 21,99

Akeel Bilgrami

Akeel Bilgrami, die vorige week op deze plek aan het woord kwam over populisme, is op 8 december te gast in Den Bosch, op een symposium over de relatie tussen populisme, christendom en democratie (toegang gratis).

Info: thijmgenootschap.nl

Lees ook:

Fascisme is terug (maar dan anders)

Is het taboe op fascisme 73 jaar na Auschwitz uitgewerkt? Filosoof Julien Benda en politica Madeleine Albright bieden inzichten in verwarrende tijden.

Welk plan heeft de almachtige Xi met China?

De verlenging van het presidentschap van de Chinese leider Xi Jinping is een hamerstuk op het Nationale Volkscongres, maar wie wil weten wat de koers wordt van het land moet tussen de regels door proberen te lezen.