Ο Σπύρος Γεωργίου γεννήθηκε το 1958 στην Αθήνα. Αγνώστου πατρός και με μητέρα η οποία είχε νοητική υστέρηση. Βάσει του ιστορικού του, βαπτίστηκε από κάποια μέλη της κοινωνικής υπηρεσίας του Ψυχιατρικού Νοσοκομείου Αττικής. Στα 13 του έτη εισήχθη, πιθανότατα μαζί με τη μητέρα του, στο Ψυχιατρείο της Λέρου όπου παρέμεινε για έναν χρόνο. Πέρασε μια ζωή σε ιδρύματα. Πρώτα στο Νταού Πεντέλης, όπου διαγνώστηκε με παιδική ψύχωση, μετά ξανά στο ΨΝΑ. Ώσπου το 2005 μεταφέρθηκε στο οικοτροφείο «Γαλήνη Β΄» στο Ζευγολατιό Κορινθίας. Εκεί θα τον βοηθούσαν να αποτινάξει τα σημάδια του ασύλου.

«Όταν ήρθε σε εμάς δεν μπορούσε να συντηρηθεί. Είχε συχνές εξάρσεις. Δεν μπορούσε να πιάσει το κουτάλι για να φάει, δεν μπορούσε να κάτσει», θυμάται η Σοφία Τσεσμετζή, υπάλληλος της δομής που επί πέντε χρόνια ήταν το πρόσωπο αναφοράς για τον κ. Σπύρο, δηλαδή παρατηρούσε την εξέλιξή του.

«Του έλειπαν η αγάπη, η φροντίδα, οι αγκαλιές», λέει.

Αυτή η έλλειψη κοινωνικών δεξιοτήτων που είχε τότε ο κ. Σπύρος παρατηρείται σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό στους ψυχικά ασθενείς που επί χρόνια παρέμεναν κλεισμένοι σε ιδρύματα. Ειδικά όσοι στάλθηκαν τις δεκαετίες του ’60-’70-’80 στη Λέρο ήταν απομονωμένοι από την κοινωνία, με ελάχιστα εξωτερικά ερεθίσματα και καταδικασμένοι στην απραξία. Σα να τους έριχναν σε μια αποθήκη.

Στο πλαίσιο της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης αυτοί οι άνθρωποι επέστρεψαν σταδιακά στους τόπους καταγωγής τους και εντάχθηκαν σε ανοιχτές δομές. Η «Κ» ταξίδεψε στην Κορινθία και στην Εύβοια για να συναντήσει δύο πρώην τροφίμους της Λέρου, μελέτησε ιστορικά ασθενών και μαρτυρίες ειδικών που συμμετείχαν από τους πρώτους στις προσπάθειες αποασυλοποίησης και παρουσιάζει πώς με κόπο και φροντίδα κάποιοι άνθρωποι έμαθαν να ζουν από την αρχή.

«Αποικία Ψυχοπαθών»

Η πρώτη επωνυμία ήταν «Αποικία Ψυχοπαθών Λέρου». Αυτός ο τίτλος είχε επιλεγεί το 1958 όταν ιδρύθηκε με βασιλικό διάταγμα το Ψυχιατρείο στο μακρινό νησί του Ανατολικού Αιγαίου. Το 1987 μετονομάστηκε σε «Κρατικό Θεραπευτήριο - Κέντρο Υγείας Λέρου». Σε παλιούς στρατώνες, που είχαν κατασκευαστεί κατά τη διάρκεια της ιταλικής κατοχής των Δωδεκανήσων, κατέληγαν επί δεκαετίες καραβιές ψυχικά ασθενών από κάθε άκρη της Ελλάδας. Κάποιοι είχαν μεταφερθεί ακόμη και με αρματαγωγά του Πολεμικού Ναυτικού. Εκεί τους περίμενε ανειδίκευτο στην πλειονότητά του προσωπικό. Ντόπιοι, πρώην ψαράδες ή αγρότες, αναλάμβαναν τη φύλαξη των τροφίμων. Tο 1989 για 1.138 ασθενείς υπήρχαν μόλις δύο ψυχίατροι και ένας παθολόγος.

Το δημοσίευμα του Observer το 1989.

Οι άθλιες συνθήκες νοσηλείας στη Λέρο είχαν επισημανθεί στην Ελλάδα από μέλη της ιατρικής κοινότητας. Ωστόσο, ένα αποκαλυπτικό δημοσίευμα της βρετανικής εφημερίδας Observer το 1989, με τις φωτογραφίες γυμνών και εξαθλιωμένων τροφίμων, αποτέλεσε τη βασική αφορμή για ριζικές αλλαγές. Οι πύλες της Λέρου σταδιακά θα άνοιγαν στο πλαίσιο της αποασυλοποίησης. Σε πρώτη φάση θα μεταφέρονταν σε ξενώνες σε Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Αμφισσα, Ιωάννινα, Χαλκίδα, Λάρισα και Αλεξανδρούπολη περισσότεροι από 100 ασθενείς. Θα ακολουθούσαν και άλλοι. Τα κριτήρια για τη μετακίνηση των πρώτων ασθενών ήταν η εντοπιότητα, η ύπαρξη ή μη οικογένειας, η ηλικία, η ψυχοπαθολογία.

Οι ειδικοί που έφτασαν στη Λέρο για να τους προετοιμάσουν αντίκρισαν σοκαριστικές εικόνες. Ενδεικτικό είναι το αρχείο της Εταιρείας Κοινωνικής Ψυχιατρικής και Ψυχικής Υγείας με μαρτυρίες μελών της (πρόκειται για μη κερδοσκοπικό σωματείο που είχε ιδρύσει ο καθηγητής Παναγιώτης Σακελλαρόπουλος, ο «πατέρας της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης» στην Ελλάδα). Λογοθεραπεύτρια θυμάται ότι οι ασθενείς ζούσαν σα φυλακισμένοι, ουρούσαν όπου έβρισκαν, πλένονταν το πρωί με μάνικα ανά 40 άτομα στη σειρά με κρύο νερό, χωρίς σαπούνι. Κουρεύονταν και ξυρίζονταν μαζικά, έτρωγαν με τα χέρια, είτε όρθιοι είτε στα κρεβάτια τους. Καμία εξατομίκευση. Κάποιοι επί δεκαετίες δεν είχαν κοιτάξει τον εαυτό τους σε καθρέφτη.

Τραγικές ιστορίες συνόδευαν και το προσωπικό. Σύμφωνα με μαρτυρία ειδικού, μία εργαζόμενη τον πρώτο καιρό μετά τον διορισμό της επέστρεφε σπίτι της άρρωστη. «Εκλαιγε, έκανε εμετό και παρακαλούσε τους γονείς της να μην την ξαναστείλουν. Δεν υπήρχε όμως άλλο εισόδημα στην οικογένεια και ήταν αδιανόητο να αφήσεις τότε μια σίγουρη και σταθερή δουλειά στο Δημόσιο».

Η έξοδος

Τον Φεβρουάριο του 1967 σε αυτές τις αρρωστημένες συνθήκες θα βρεθεί ένας νέος από χωριό της Ηπείρου. Στον ιατρικό του φάκελο από τη Λέρο που είναι σε γνώση της «Κ» αναγράφεται ως διάγνωση «ολιγοφρένεια-επιληψία». Εισήχθη στο Ψυχιατρείο γιατί τα παιδιά του χωριού τον πείραζαν «με αποτέλεσμα να δημιουργούνται πολλαπλά προβλήματα λόγω της ευερεθιστότητάς του».

Στην πρώτη του συνέντευξη μόλις έφτασε στο νησί τον ρώτησαν εάν γνωρίζει την αιτία του εγκλεισμού του και εκείνος απάντησε ότι ήρθε «για να κάμει ενέσεις», να μην τον «πιάνει η σκοτούρα». Ευχή του τότε ήταν να επέστρεφε στον τόπο του για να ασχοληθεί με τα κτήματα. Τελικά παρέμεινε στη Λέρο 24 χρόνια.