W ramach naszej nowej kampanii "Prawda" przypominamy wybrane teksty Onetu, które wpłynęły na otaczającą nas rzeczywistość. W najbliższych miesiącach na stronie głównej Onet.pl będą prezentowane kolejne artykuły z serii #WybieramyPrawdę.

Po transformacji w byłych już PGR-ach panował głód, który najbardziej dotykał dzieci. Zostały one pozbawione możliwości wyjścia poza granicę swojej wsi. Żyły jak w getcie

„Ówczesny rząd powtarzał, że nie należy dawać ludziom ryby, a wędkę. Tylko tę wędkę trzeba było umieć obsłużyć, wiedzieć, jak założyć przynętę. Ludzie z pegeerów dostali wędkę i zupełnie nie wiedzieli, co z nią zrobić” - mówi Dominik Rutkowski

Dominik Rutkowski wspomina, że w jego wsi w 1995 roku bezrobocie wynosiło 95 proc., w Szczecinku – najbliższej większej miejscowości – 50 proc. Jak i gdzie byli pracownicy PGR-ów mieli znaleźć pracę?

„Nie winię tych ludzi, winię system. PGR to największa aberracja komunizmu”

Artykuł powstał w ramach akcji #jestemzPGRu

Jak to się stało, że zamieszkałeś w wiosce popegeerowskiej?

Wyprowadziłem się tam z głupoty. To oczywiście żart. Był 1995 rok i czas, kiedy Warszawa bardzo męczyła. Niektórych pewnie męczy także i dziś, ale przemiany lat 90. sprawiły, że to miasto było trudne do mieszkania. Od jakiegoś czasu nosiłem w sobie pomysł, żeby przenieść się na wieś. Bo dlaczego nie? Tak się złożyło, że jeździliśmy do rodziny do Koszalina, więc siłą rozpędu kupiliśmy dom nad jeziorem, we wsi, która leży między Szczecinkiem a Białogardem. Dom był poniemiecki. Długo go remontowaliśmy, ale jak pojechałem tam na wakacje, tak zostałem. Nieistniejący już wtedy PGR był postpeerelowskim garbem narosłym na pięknych okolicznościach przyrody, bo miejsce jest niezwykle urokliwe. Wytrzymałem na wsi pięć lat, ale do dzisiaj wracam.

Co tam robiłeś?

Pojawiła się szansa wydzierżawienia po byłych PGR-ach 400 hektarów ziemi i budynków, które właściwie przylegały do mojego domu. Postanowiłem, że będę uprawiać zboża.

W 1995 roku zastałeś wieś, w której zaledwie kilka lat wcześniej zlikwidowano miejsca pracy dla wszystkich jej mieszkańców. Co zastałeś na miejscu oprócz opuszczonych budynków?

Dzieci. Te pamiętam najbardziej. Do moich kilkuletnich wówczas dzieciaków przychodziło ich ze wsi około piętnaścioro, pobawić się. Były codziennie. Z moją żoną otoczyliśmy je opieką. To były czasy, kiedy naprawdę w upadłych pegeerach panował głód i dotykał przede wszystkim dzieci. Karmiliśmy je, ubieraliśmy w miarę możliwości. Pamiętam, jak dziesięciolatce dałem czekoladę, okazało się, że jadła ją pierwszy raz w życiu.

W Warszawie zostawiłem mieszkanie, żeby móc od czasu do czasu ukulturalnić się w mieście, zwłaszcza zimą. Iść do teatru, do kina. Dzieciom z PGR-ów organizowałem ferie w stolicy, zabierałem je do siebie.

Dlaczego?

Dlatego że wtedy świat był dla nich tak zamknięty, że nie miały najmniejszej szansy zobaczyć niczego więcej poza swoją okolicą. Ich rodziców nie było stać na wycieczki. Te dzieci zostały pozbawione możliwości wyjścia poza granicę swojej wsi. Żyły jak w getcie. Chciałem, żeby zobaczyły inny świat, chciałem pokazać im, że jest o czym marzyć, do czego dążyć. Wlać w nie trochę nadziei na lepsze jutro.

Myślałem: ci, wychowani w PGR-ze, są pokoleniem straconym, głębokie rysy w ich mentalności są już nie do wypolerowania. Dlatego postanowiłem inwestować w dzieci. Różnie potoczyły się ich losy, ale część z nich – w naszym pojęciu – poradziła sobie w życiu. Jeden chłopak, teraz już mężczyzna, kochał zwierzęta. Poszedł do szkoły leśnej i dzisiaj na lotnisku w Gdańsku ma swoje sokoły, które oczyszczają niebo z wróbli i innych drobnych ptaków niebezpiecznych dla samolotów. To jeden z moich podopiecznych.

Foto: Materiały prasowe

Wyjeżdżasz z Warszawy, widzisz głodne dzieci i rodziców, którzy absolutnie nie potrafią poradzić sobie z zastaną rzeczywistością…

I do tego dołóż opowieści o raju utraconym. Od dojarki, przez pracujących w polu, w biurach, na dyrektorze skończywszy - każdy ci mówi, że PGR-y to był raj, który utracili. I musimy pamiętać, że przede wszystkim był to raj socjalny. Z tego, co słyszałem, nikt głodny w pegeerach nie chodził. Była stołówka, gdzie karmiono dzieci, a pracownicy dostawali zupę regeneracyjną. W szkole na każdego czekało mleko i bułka. Tyle że miał tam miejsce obrót bezpieniężny. Wszystkie dobra pracownicy PGR-ów dostawali, ale ich wartość potrącano później z pensji, więc przy wypłacie zostawało troszeczkę… na przepicie. Zresztą, wśród części mieszkańców mojej wioski do dziś panuje powiedzenie, że pieniądz nieprzepity, to pieniądz zmarnowany.

I teraz wyobraź sobie, że kiedy w latach 90. upadają PGR-y, ci ludzie muszą wszystko sami sobie zagwarantować. Obojętnie, czy dostaną pieniądze z gminy, czy zapracują, muszą zapłacić prąd, wodę, mieszkanie, ubrać się, kupić jedzenie. Tymczasem przez 40 lat uczono ich, że to, co mam w kieszeni, mogę wydać na alkohol, bo całą resztę i tak dostanę. I teraz jak to odwrócić? Dla tych ludzi to było okrutne zderzenie się z rzeczywistością, której kompletnie się nie spodziewali. Ówczesny rząd powtarzał, że nie należy dawać ludziom ryby, a wędkę. Tylko tę wędkę trzeba było umieć obsłużyć, wiedzieć, jak założyć przynętę. Ludzie z pegeerów dostali wędkę i zupełnie nie wiedzieli, co z nią zrobić.

Nikt nie miał oszczędności. W końcu PGR-y miały być zawsze, tak im powtarzano.

Tak. Nie potrzebowali niczego, nawet ubrań. Garnitur na ślub i tyle, bo na co dzień każdy miał robocze ubranie, a jak się zniszczyło, dostawał następne. Do tego jeszcze deputaty – na mleko, na mięso. PGR dawał im wszystko.

Pamiętasz, w latach 90. był taki film „Arizona”...

Tak, oburza mieszkańców byłych pegeerów.

Czym?

Tym, że w tym filmie nie padło pytanie: „dlaczego”. Dlaczego ci ludzie znaleźli się w takiej, a nie innej sytuacji. Uważano, że dokument powstał tylko po to, żeby pokazać reszcie społeczeństwa, że ludziom z byłych PGR-ów nic się nie należy, bo i tak wszystko przepiją.

Pamiętam premierę tego filmu, mieszkałem już wtedy w mojej wiosce. Ten dokument był bardzo głośno dyskutowany, ale nikogo w mieście nie oburzał, wszyscy się śmiali. Tylko we mnie narastał bunt, że tak nie można, że to nie jest cała prawda o tych miejscach i ludziach. Okazało się jednak, że najłatwiej było skrytykować świat zastany, a nie zastanowić się nad tym, skąd się wziął. Dlaczego ci ludzie tak żyją, czym jest gen PGR-u? Przecież on nie wykształtował się dlatego, że ci ludzie z natury byli źli. Coś sprawiło, że spotykamy ich z tą „Arizoną”, w takim, a nie innym miejscu.

Jacy byli ludzie z byłych pegeerów, ci, których po 1995 roku spotkałeś?

PGR wyczesywał ze wszelkiej ambicji. Uczył złodziejstwa i nicnierobienia. Tam było jak w starożytności. W PGR-ach wytworzył się świat niewolnictwa, nie fizycznego, ale mentalnego - wiem, że to mocne, ale prawdziwe. Ci ludzie pracowali jak niewolnicy u pana, który nie za wiele od nich wymagał, a gdy zmarł, powiedziano im – róbcie, co chcecie, ale oni nie mieli pojęcia, czego chcą. Urodzili się w klatce, więc nie było w nich tęsknoty do czegoś innego, a świat nie dawał im żadnych możliwości.

W 1995 roku w mojej wsi bezrobocie wynosiło 95 proc., w Szczecinku – najbliższej większej miejscowości - 50 proc. Nie było żadnej pracy, a dotychczasowi pracownicy PGR-ów nie mieli żadnego przygotowania. Każdy był wyspecjalizowany w wąskim zakresie. Nawet jak dostali ziemię do uprawiania, nie potrafili się nią zająć, bo jak jeden jeździł traktorem, to nie umiał robić przy zwierzętach, a jak mu się traktor zepsuł, to nie naprawił, bo ktoś innych w PGR-ach od tego był. Jak kobieta była dojarką, to już cielętami się nie zajęła. I teraz jak oni mieli siać, zbierać polony na małym areale, kiedy kompletnie się na tym nie znali?

Pomijam, że nie mieli sprzętu, nawet pieniędzy na zasiew. Okazało się też, że mieszkania, w których mieszkali, nie są ich, że wszystko jest własnością państwa, że za wywóz śmieci trzeba zapłacić, a skoro ich nie było na to stać, to najłatwiej było wyrzucić do lasu. Ciepło w rurach przestało lecieć, skończył się deputat drewna, więc wycinali drzewa, bo przecież wszystko było nasze. Jak jeden dostał wyrok za wycięcie stuletniego buka, to kolejni podczas burzy podpalali drzewa, mówiąc, że piorun w nie uderzył. Drzewo się przewracało i znikało w ciągu kilkunastu minut. Ci przynajmniej jakąś inicjatywę wykazali, bo inny siedział i marzł, albo rozgrzewał się alkoholem.

Kolegowałem się z nimi, grałem w drużynie piłkarskiej, dawałem pracę, a oni mnie okradali. Może nie tak, jak PGR-y, bo próbowałem z tym walczyć, byli jednak sprytniejsi ode mnie. Przyłapani, podczas rozmów w ogóle nie mieli poczucia, że robią mi krzywdę. To im się kompletnie nie łączyło. Nigdy, mieszkając tam, nie spotkałem się z określeniem, że ktoś coś ukradł. Było, że wyniósł albo wziął – śrubkę, wąż, wkrętak, mydło.

PGR dawał im na to przyzwolenie.

Właśnie. Wtedy wszyscy kradli i nikt nie widział w tym niczego złego. Pracownicy kradli na małą skalę, a dyrektor szedł już w całe krowy. Nieustannie im powtarzano, że wszystko jest nasze, a skoro nasze, to biorę. Potem przestało być nasze, więc czyje jest? Twoje?

Czekali na to, że coś się zmieni, że jednak rząd sobie o nich przypomni?

Kiedy przeprowadziłem się na tę moją wieś, w powietrzu czuło się wyczekiwanie. W 1995 roku, przed wyborami prezydenckimi, we wsiach popegeerowskich pojawiał się gość, który jechał PKS-em. Wysiadał, szedł po coś do sklepu, słyszał narzekania, dołączał się do rozmowy, po czym mówił: „Jak przyjdzie Kwaśniewski, wrócą PGR-y”. Wsiadał w PKS i odjeżdżał. Nic więcej, żadnej agitacji. Kwaśniewski na tym terenie zebrał 100 proc. głosów. On był stamtąd, ludziom wydawało się, że zna ich problemy. Kiedy okazało się, że ani myśli pamiętać o byłych PGR-ach, przyszło ogromne rozczarowanie.

Co robili?

Utrzymywał ich las, przynosili z niego to, co akurat brał skup: grzyby, jagody, dziurawiec, korę wierzbową, żołędzie, buczynę, nawet winniczki, a zimą szukali rogów. Zbieractwo jak w średniowieczu. Nie mieli szans na rynku pracy, nie byli mobilni. Zakisili się w tych byłych PGR-ach. Ten, kto mógł, uciekał, najczęściej za granicę. Ci, którzy byli gotowi do ciężkiej pracy, jechali do Niemiec i wracali, będąc przykładem dla innych. To był pierwszy krok do zmian. Pamiętam faceta – ojca tego chłopaka od sokołów - który w Niemczech pracował w cyrku czy wesołym miasteczku, zajmował się zwierzętami, rozstawiał, ustawiał namioty, karuzele. Coraz więcej sąsiadów prosiło: załatw mi też robotę i załatwiał. Poza tym, z biegiem lat, zaczęły pojawiać się oferty pracy na lokalnym rynku. Powstawały przedsiębiorstwa, w których ci ambitni pracowali.

Dzisiaj, z perspektywy czasu, twoim zdaniem wiele się zmieniło?

Na pewno. Co prawda na mojej wsi wytrzymałem pięć lat i wróciłem do stolicy, ale dom został, nadal tam jeżdżę, spędzam czas.

Co widzisz?

Dzisiaj kto chce, to pracuje. Oczywiście jest grupa, którą możemy nazwać menelami. I ci w mojej opinii sami są sobie winni, bo oni dorastali już w wolnej Polsce. Dostali szczepionkę na gen PGR-u, i jeśli ona się nie przyjęła, to raczej jest już ich wina, a nie systemu.

To, co widać gołym okiem, to dbałość o otoczenie. Jeśli podwórka są posprzątane, okna umyte, ludzie czysto ubrani, to znaczy, że nie jest źle, że nie ma tragedii. Oni już nie siedzą, nie czekają. Pracują. Młodzi się kształcą, choć start nadal mają dużo trudniejszy niż wszyscy inni w tym kraju, ale ten start się w końcu pojawił. Mają marzenia.

Pamiętam rozmowę z pewną dziewczyną, jedną z tych, która sobie nie poradziła i zapiła się na śmierć. Wtedy, te ponad 20 lat temu, mówiła: „Kiedy tak sobie chodzę z tym moim synkiem na spacer, staję z nim na mostku i wrzucam kamyki do wody, marzę sobie, żeby on nigdy nie był głodny”… To pokazuje, jak wiele się zmieniło…

Jakie emocje budzą w tobie mieszkańcy wsi? Wkurzają? Śmieszą? Jest ci ich szkoda?

Wszystkiego po trochu. Zależy od sytuacji. Jak coś mi zmajstrują, to mnie irytują. Jak siadam i piję z nimi kawę, jest mi ich żal i chyba jeszcze bardziej teraz niż wtedy widzę brak ich winy. Oni gdzieś, kiedyś znaleźli się w złym miejscu i to ich skrzywiło. Czasami bawią i śmieszą, kiedy opowiadają te swoje historie z pegeerów.

A oni? Mają duży żal, że tak się stało?

Wtedy, te niemal 25 lat temu, gdy tam zamieszkałem, mieli ogromny. Nie potrafili zaakceptować rzeczywistości. Dzisiaj minęło sporo lat, wspomnienia i emocje się zatarły. Żal wygasa, choć PGR nauczył ich roszczeniowego podejścia do świata.

A całe społeczeństwo nauczył tego PRL.

To prawda. Pamiętam bardzo dobrze PRL. Najprościej jest opowiadać, że w sklepach niczego nie było, a z drugiej strony, że było bezpiecznie, były wczasy pod gruszą, kolonie z zakładów pracy. Dla mnie najgorsze było to, że PRL narzucał, jak masz myśleć, co wolno mówić, a czego nie wolno, jak masz żyć, co robić. Brak wolności po prostu. Ten, kto tego nie przeżył, nie zrozumie. I te przetrącone stanem wojennym kręgosłupy, szarzy ludzie, którzy chodzili po ulicy i warczeli na siebie. Tymczasem ludziom z PGR-ów to nie przeszkadzało, nie doskwierało. Wolność? Po co komu wolność? Im było dobrze. To też gen PGR-u, w którym ludzi zredukowano do przewodu pokarmowego, do mięśni, które muszą coś zrobić, by napełnić brzuch. Nie winię tych ludzi, winię system. PGR to największa aberracja komunizmu. Tam, jak w soczewce, skupiało się wszystko, co było najgorsze w komunie. To nieudany eksperyment na ludziach. Albo właśnie udany, zależy, z której strony patrzeć.