Diverse anticonceptiemiddelen. Sinds 2011 moeten vrouwen anticonceptie zelf betalen. Beeld Hollandse Hoogte / Frank Muller

Het bureau voert het proces namens zevenduizend mede-eisers, onder wie Dokters van de Wereld, WomenInc, Verenigde Nederlandse Apotheken, het Humanistisch Verbond en individuen als tv-presentator Tim Hofman en actrice Thekla Reuten. Zij vinden dat alle vrouwen kosteloos over anticonceptie moeten kunnen beschikken om zich te beschermen tegen een onbedoelde zwangerschap. Uit een onderzoek van Dokters van de Wereld twee jaar geleden bleek dat voor 8 procent van de Nederlandse vrouwen geldgebrek een reden is in de voorgaande tien jaar geen anticonceptie te gebruiken.

Sinds 2011 moeten vrouwen anticonceptie zelf betalen. Het toenmalige kabinet haalde het als bezuinigingsmaatregel uit het basispakket van de zorgverzekering, met als argument dat er geen sprake is van een medische noodzaak. Jaarlijks scheelt dat rond de 20 miljoen euro op de begroting. Onder de 18 jaar is anticonceptie wel gratis en vrouwen van 18 tot 21 jaar kunnen pil of spiraal nog wel vergoed krijgen, maar in de praktijk moeten de meesten de kosten toch uit eigen zak betalen, omdat het onder het eigen risico van de zorgverzekering valt.

Er mogen geen financiële belemmeringen zijn voor vrouwen om zich te beschermen tegen zwangerschap, vinden de eisers in de rechtszaak. Dat druist in tegen hun reproductieve rechten en zelfbeschikkingsrecht, stelt Bureau Clara Wichmann op grond van het VN Vrouwenverdrag, het Europees Verdrag voor de rechten van de mens en tal van andere verdragen. Zo zijn staten verplicht vrouwen toegang te bieden tot veilige en moderne voorbehoedsmiddelen.

Maatschappelijke noodzaak

Die toegang wordt belemmerd door de kosten, zegt directeur Anniek de Ruijter van Clara Wichmann. ‘Voorbehoedsmiddelen zijn dan misschien geen medische, maar wel een maatschappelijke noodzaak, en een recht. Anticonceptie stelt vrouwen in staat onderwijs te volgen en volwaardig deel te nemen aan de maatschappij en economie. Het is een kwestie van gelijke rechten als vrouwen niet alleen voor de kosten hoeven opdraaien.’

Ongeveer 1,8 miljoen Nederlandse vrouwen gebruiken anticonceptie, waarvan de meesten het goedkoopste middel, de pil kiezen, voor gemiddeld 50 euro per jaar. Mannen betalen in slechts 2 procent van de gevallen mee aan de kosten van anticonceptie.

Er zijn geen aanwijzingen dat sinds 2011 meer vrouwen onbedoeld zwanger zijn geraakt, stelt het Kenniscentrum seksualiteit Rutgers. De abortuscijfers zijn stabiel gebleven. Onder tieners, die wel over gratis anticonceptie kunnen beschikken, is het aantal abortussen al een paar jaar dalende. Ook is de morningafterpil niet vaker gebruikt. Uit de Leefstijlmonitor van Rutgers uit 2017 blijkt dat het vooral vrouwen met een lage sociaal-economische status en geringe financiële draagkracht zijn die zich geen anticonceptie kunnen veroorloven.

‘Een zaak voor iedereen’

Hoe de overheid gratis anticonceptie gaat regelen, maakt de eisers in de rechtszaak tegen de Staat niet uit. In de Tweede Kamer is er momenteel geen meerderheid om deze weer op te nemen in het basispakket. Een motie van PvdA-Kamerlid Lilianne Ploumen met die strekking kreeg in oktober vorig jaar geen meerderheid in de Tweede Kamer. Ze werd gesteund door tal van medische en maatschappelijke organisaties en 55 duizend ondertekenaars van een petitie van ‘Een zaak voor iedereen’. Daarop besloot Bureau Clara Wichmann de kwestie voor de rechter te brengen.