De mogelijkheid dat de PvdA de komende weken vanwege onenigheid over de begroting voor 2018 uit het demissionaire kabinet stapt, ligt nadrukkelijk op tafel. In dat geval nemen de VVD-ministers in het nieuwe rompkabinet Rutte-III de honneurs waar zolang de formatie van Rutte-IV loopt.

Oorsprong van het conflict is de eis die vicepremier en PvdA-leider Asscher voor de zomer neerlegde: de begroting voor 2018 moet een salarisverhoging bevatten voor leraren in het basisonderwijs, en ouderen en lage inkomens moeten erop vooruit gaan.

Dat betekent schuiven met veel overheidsgeld. Onderwijs heeft al een gat van 400 miljoen: er zijn meer studenten dan verwacht.

Dat de VVD en andere formerende partijen weinig voelen voor de wensen van Asscher was al bekend. Zij regelen de uitgaven voor volgend jaar liever zelf. Volgens de Haagse mores dient een demissionair kabinet een begroting in zonder nieuwe plannen. Deze week zette VVD-fractievoorzitter en onderhandelaar Zijlstra de verhoudingen met Asscher nog eens op scherp in een gesprek met De Telegraaf. "Dat had hij misschien best kunnen regelen, maar dan had hij zijn mond moeten houden", zei hij.

Breuk

Daarmee plaatsen de liberalen hun ijdeltuiterij tegenover de politieke truc van Asscher die zich in het kabinet als linkse oppositieleider profileert. Geld voor de leraren valt best te regelen, maar niet met een PvdA-sticker erop.

PvdA-Kamerlid en financieel woordvoerder Nijboer probeerde deze week nog een positieve draai aan de uitspraken van Zijlstra te geven. "Er is een Kamermeerderheid voor en ik begrijp uit de woorden van Zijlstra dat hij nu ook niet meer tegen hogere lerarensalarissen is, dus dan moet het volgens mij snel geregeld kunnen worden." Maar zo had de VVD het niet bedoeld. De liberalen hinten op een breuk met de PvdA in de nadagen van het kabinet.

Andere formerende partijen stellen in de wandelgangen dat zij er ook weinig voor voelen om achter de schermen vast akkoord te gaan met wensen van vertrekkende ministers. Als je bij de lerarensalarissen het geld optelt voor een evenwichtig koopkrachtbeeld volgens PvdA-normen, en dan ook alvast Defensie en de Marechaussee versterkt, 'heb je de financiële kaders voor een regeerakkoord al grotendeels geschetst', aldus een van de formatiepartners. Dat moet toch echt aan de formatietafel gebeuren, en niet door een demissionair kabinet van VVD en PvdA, waarna CDA, D66 en ChristenUnie in een achterkamertje nog even groen licht geven, zo klinkt het.

Aanlokkelijk perspectief

Voor de formerende partijen is het eventuele opstappen van de PvdA ook best een aanlokkelijk perspectief. De overgebleven VVD-ministers kunnen dan een begroting indienen die de vaste uitgaven dekt, maar geen nieuwe plannen bevat. Een nieuw kabinet maakt vervolgens in het regeerakkoord plannen voor 2018 en na Prinsjesdag wordt de al ingediende begroting nog gewijzigd. Die ligt dan ten slotte ter goedkeuring bij de Tweede Kamer, waar de formerende partijen een meerderheid hebben.

De apotheose van het coalitieconflict is in de week van maandag 21 augustus te verwachten. Die week moet de begroting echt worden afgerond, zodat hij op 1 september voor advies bij de Raad van State ligt. Komen PvdA en VVD er niet uit, dan zijn de laatste dagen van augustus dus een logisch moment voor een breuk.

In dat geval kan minister Hennis van defensie zich opmaken voor een lang weekend Tallinn. Estland organiseert als tijdelijk voorzitter van de Europese Unie binnenkort een flink aantal bijeenkomsten. Van woensdag 6 september tot vrijdag 8 september vergaderen eerst de defensieministers en daarna die van buitenlandse zaken. Als Hennis dan beide portefeuilles heeft, kan ze wellicht een weekendje in de pittoreske stad blijven om maandag haar dan inmiddels voormalige PvdA-collega Ploumen te vervangen bij de EU-gesprekken over ontwikkelingssamenwerking.