Troch Henk Wolf

Juster stie der op dit plak in kollum fan Jehannes Elzinga. Yn syn stik sprekt er út dat it “te gek voor woorden” is dat der yn Fryslân Steateleden binne dy’t it Frysk net behearskje. De oanlieding is in stikje yn ‘e Ljouwerter fan ien dy’t him drok makket oer Frysktalige Steatestikken en de muoite dy’t Steateleden dwaan moatte om in Nederlânske oersetting te krijen.

Ik bin it fierhinne mei Elzinga iens dat Steateleden de twa talen beide behearskje moatte, al is it ek mar passyf. Der giet lykwols wat mis yn de redenaasje yn de kollum. Elzinga syn redenaasje hinget op in ferliking fan Fryslân mei it twatalige België. Hy freget: “Yn België wurdt dochs ek fan lanlike politisy ferwachte dat se sawol Flaamsk as Frânsk ferstean en lêze kinne?”

Ik tink dat dy fraach retoarysk bedoeld is, mar it antwurd is oars as Elzinga en in soad oaren miskien tinke ‘nee’. En omdat de fraach steld wurdt yn de kontekst fan in debat oer de taal fan de Fryske folksfertsjintwurdigers is it namste belangriker om oan te jaan dat folksfertsjintwurdigers yn België net twatalich hoege te wêzen.

Sterker noch: yn it nasjonale (‘federale’, sizze se sels) parlemint fan België sit elk lid net allinne foar in partij, mar ek foar in taalgroep. De taalgroep bepaalt yn hokker taal oft it lid de eed ôfleit. Dêrnei is de taal frij, mar de praktyk is dat de leden oer it generaal de taal prate fan de taalgroep dêr’t se offisjeel diel fan útmeitsje. Dat folget logysk út it saneamde territorialiteitsprinsipe yn België, dat derfan útgiet dat België foar it grutste part bestiet út ientalige gebieten: in Frânsktalich en in Nederlânsktalich gebiet.

Frânsktaligen yn België ha deroan wenne moatten dat har taal net altyd fanselssprekkend mear wie, sa’t dat mei Nederlânsktaligen yn Fryslân ek sa wie – en blykber noch is. Der hat heel wat debat west oer ‘ûnfetsoenlike’ (net myn wurden) parlemintariërs dy’t Nederlânsk praten, ek al hienen se formeel dat rjocht. Begjin tweintichste ieu binne sels ferskate kearen Frânsktalige Keamerleden út protest de seal út rûn, as in Flaming yn it Nederlânsk begûn. Dêrom is yn 1936 simultaanoersetting ynfierd yn it Belgyske nasjonale parlemint. Alles wat sein wurdt, wurdt fuortendaliks oerset. It is ûndertusken wol in soarte fan statussymboal wurden om gjin gebrûk te meitsjen fan dy oersetting.

Foar bestjoerders leit it wat oars. Nasjonale ministers binne formeel amtners yn België en moatte dêrom twatalich wêze. Yn ‘e praktyk falt dat wat ôf. De kennis fan it Nederlânsk by Frânsktalige ministers is bytiden beroerd. Twataligens is net altyd in funksje-eask. Oarsom is it probleem sa grut net. Nederlânsktalige ministers prate oer it generaal foldwaande Frânsk om funksjonearje te kinnen.

Fryslân hat gjin territorialiteitsprinsipe. In Belgysk model soe hjir dan ek net wurkje. Dat ferskate Steateleden op Fryske kursus geane, is in goed teken: se sjogge de needsaak dêrfan. Yn ‘e Steaten sels liket it probleem ek net sa grut. Elzinga syn lulkens ûntstie net út protesten fan Steateleden. Hy waard benammen oanjage troch in ynstjoerd stik yn ‘e Ljouwerter Krante fan ien dy’t krekt sa tocht as de Frânsktaligen dat hûndert jier lyn yn België dienen. Sok tinken is der grif noch wol, mar it is sa stadichoan in konservative hâlding wurden dy’t yn ‘e politike praktyk amper mear ynnaam wurdt. Troch op it stikje yn ‘e Ljouwerter yn te gean fiere jo in diskusje op ‘e nij dy’t al lang ta in útdragen saak kaam is, yn it foardiel fan twataligens yn ‘e polityk. De prinsipiële lykweardigens fan Frysk en Nederlânsk dy’t yn 1985 mei de nota Fan geunst nei rjocht fêststeld waard is der fansels noch net, mar it rjocht om Frysk te praten en te skriuwen wurdt ek net mear oanfochten.

Just yn ‘e polityk giet it goed mei dy twataligens en mei it plak fan it Frysk. De striid is op oare mêden te befjochtsjen, mei it ûnderwiis miskien wol as foarnaamste.