Een nieuwe belasting levert zelden applaus op. Het bijzondere van de vliegtaks die het kabinet vanaf 2021 wil invoeren is dat de kritiek van twee kanten komt.

De luchtvaartsector, aangevoerd door KLM-topman Pieter Elbers, waarschuwt voor nadelige economische gevolgen. Minder omzet voor luchtvaartbedrijven, verlies van misschien wel 5.000 banen. De planeet wordt er niet beter van, zegt de sector: er zal nauwelijks minder worden gevlogen, en de opbrengsten van de belasting – 200 miljoen euro per jaar – gaan naar de schatkist en niet naar verduurzaming van de luchtvaart.

Milieuorganisaties, politieke partijen en burgers die grenzen willen stellen aan groei van de luchtvaart zijn evenmin tevreden. Een toeslag van 7 euro per ticket is te laag om het vliegen te laten. Zij willen voor Europese reizen een eerlijke concurrentie tussen de tarieven van vlieg- en treintickets en verwachten meer milieuwinst van, bijvoorbeeld, accijns op kerosine.

Worsteling

Dat het kabinet worstelt met de vliegtaks, blijkt uit de tussentijdse aanpassingen. Bij de aankondiging in het regeerakkoord, oktober 2017, was sprake van een drietrapsraket. De eerste keuze was een Europese belasting. Optie twee was een belasting per vliegtuig (hoe viezer hoe duurder), optie drie een nationale tickettaks. Er waren drie tarieven: 7 euro voor Europa, 22 euro voor vluchten tot 6.000 kilometer, 40 euro voor de wereld. Luchtvracht was uitgezonderd.

Deze zomer kwam staatssecretaris Menno Snel (Financiën, D66) met nieuwe tarieven: 3,80 euro voor passagiers binnen Europa, 22 euro voor intercontinentale vluchten. Zijn verklaring voor de aanpassing was laconiek: „De berekening in het regeerakkoord klopte niet.” Vertrekpunt is het – bescheiden – gat in de begroting, de invulling is een afgeleide daarvan.

Vrijdagochtend werd via RTL Nieuws bekend dat Snel in zijn wetsvoorstel kiest voor één tarief: circa 7 euro per ticket voor vertrekkende passagiers vanaf Nederlandse luchthavens, ongeacht de bestemming. Optie twee en drie worden gecombineerd: naast de passagiers worden ook vieze en lawaaiige vrachtvliegtuigen belast. Op Schiphol overstappende passagiers worden niet belast. Die variant had voor KLM en Schiphol grote gevolgen gehad.

CO 2 -effect is klein

Dat het kabinet de vliegtaks presenteert als onderdeel van ‘fiscale vergroening’ wekt verbazing. Onderzoeksbureau CE Delft concludeerde in juni dat een vliegbelasting niet tot minder vluchten zal leiden. „De effecten op de CO 2 -emissies, geluid en fijnstof zijn dan ook klein.” Het debat over de ontwikkeling van Schiphol na 2020 dat nu wordt gevoerd is belangrijker voor het milieu.

Lees ook: Schiphol neemt voorschot op groei

Vreemd zijn ook de schijnbewegingen in dit dossier. Invoering van een Europese belasting per 2021 was op voorhand kansloos, al was het maar door de wisseling van de Europese Commissie volgend jaar. Eilandstaten als Malta en Cyprus zullen bovendien nooit instemmen. De internetconsultatie in juli en augustus werd gekaapt: 67 procent van de reacties met een bedrijfsnaam kwam van KLM of KLM’ers. Bruikbare conclusies leverde de consultatie niet op.

Op één punt kan Menno Snel de kritiek op zijn nieuwe belasting pareren. Critici wijzen graag op de mislukte invoering in 2008, toen passagiers de vliegtaks ontliepen door vanuit het buitenland te vliegen. Dat is inmiddels een stuk lastiger. Vliegen wordt nu belast in Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, Italië, Duitsland, Oostenrijk, Noorwegen en Zweden. Uitwijken naar België kan nog, maar het vervoer naar Brussel of Charleroi kost meer dan 7 euro, zelfs voor een gezin.

Snel heeft waarschijnlijk gelijk als hij zegt dat het maatschappelijke draagvlak voor een vliegtaks de laatste jaren is toegenomen. Het besef dat vliegen het milieu belast en vliegtickets te goedkoop zijn, leeft breed. Dat de meest vervuilende vorm van vervoer het minst wordt belast, leidt tot groeiend protest. Dat neemt niet weg dat de nu voorgestelde vliegtaks vooral symbolisch van aard is. Deze belasting is bedoeld om geld op te brengen, niet om vliegen te verminderen.

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 8 december 2018