- Przy opracowaniu własnego modelu samorządności będziemy korzystać z doświadczeń Polski – ogłosił w 2014 roku Wołodymyr Hrojsman, dziś premier, wówczas minister rozwoju regionalnego Ukrainy. Hrojsman, który karierę w samorządzie rozpoczął jako 24-latek, cieszył się taką popularnością jako mer Winnicy, że na drugą kadencję wybrano go 80 procentami głosów. Gdy obejmował tekę ministra w rządze Arsenija Jaceniuka, zapowiedział, że jego głównym celem będzie przeprowadzenie decentralizacji.

O pomoc zwrócił się do polskich władz. Z inicjatywy prezydenta Komorowskiego powołano grupę ekspercką ds. reformy samorządowej na Ukrainie, która działała do końca 2015 roku. - Zespół zajmował się przeglądem zaawansowania reform na Ukrainie, jak również pomocą w przygotowaniu tych reform. Dzieliliśmy się swoimi uwagami i doświadczeniem – mówi Onetowi poseł Marcin Święcicki, który był koordynatorem grupy.

Co się podoba w naszych samorządach?

"Reforma samorządowa w Polsce zakończyła się wielkim sukcesem" - to zdanie ma status aksjomatu zarówno w ukraińskiej prasie, jak i analizach ekspertów. Ukraińcy patrzą na Polskę jak na krewnego, któremu się powiodło, pomimo że pochodzi z tej samej patologicznej rodziny.

Zobacz także Samorząd tylko na dwie kadencje? "Przez pierwszą to burmistrz dopiero się uczy" Foto: Shutterstock

undefined

Pytany o atrakcyjność polskich rozwiązań dla ukraińskich partnerów, Marcin Święcicki potwierdza, że jedną z przyczyn jest wspólne doświadczenie postradzieckości. - Po pierwsze, wywodzimy się z tego samego systemu – mówi. - Po drugie, atrakcyjne było to, że to bardzo głęboka reforma. Powstał samorząd z własnymi kompetencjami, z samodzielnością finansową i majątkową, a jednocześnie pozostający w ramach unitarnego państwa – tłumaczy.

"Pozostał silny centralny aparat państwowy, który ma swoje przedstawicielstwo w regionach, jednak koncentruje się na ustanawianiu "zasad gry" i kontroli nad dotrzymywaniem prawa i standardów" - pisze o współpracy wojewodów z samorządem Markijan Żeljak, Ukrainiec i szef kijowskiego biura Fundacji Solidarności Międzynarodowej. To, by władza wyższego szczebla kontrolowała i koordynowała, a nie decydowała za organy miejscowej władzy, jest jednym z głównych celów ukraińskiej reformy.

- Nie występowaliśmy z pozycji mentora, raczej konsultanta. Dyskutowaliśmy choćby o tym, czy łączenie jednostek administracyjnych przy tworzeniu nowego podziału terytorialnego powinno przebiegać dobrowolnie, czy centralnie – mówi Marcin Święcicki. Polska wybrała model centralny, na Ukrainie przyjęto zasadę dobrowolności. Z ponad 11 tysięcy gromad (najmniejsza jednostka administracyjna) docelowo ma powstać 1500-2000. Olbrzymie rozdrobnienie to jeden z głównych problemów w efektywnym działaniu władz lokalnych na Ukrainie. Dla porównania, w Polsce istnieje obecnie 2478 gmin.

Marzenie o subsydiarności

- Innym problemem jest pokrywanie się kompentencji różnych organów oraz ich ogólnikowość – mówi Marcin Święcicki Przykładem choćby oświata – praktycznie każdy szczebel jest powołany do zajmowania się szkołami. Efekt jest taki, że wyposażenie szkół w małych miejscowościach często pochodzi jeszcze z czasów radzieckich.

A w Polsce? "Szkoły w małych miejscowościach bywają nawet bardziej nowoczesne i lepiej wyposażone, niż w dużych miastach" - czytamy w artykule z "Ukraińskiej Prawdy", w którym autor dzieli się wrażeniami z pierwszej wizyty w Polsce. Pisze, że najbardziej uderzyły go czyste, odśnieżone i jasno oświetlone ulice, sprawnie działająca komunikacja publiczna. Wszystko to, jego zdaniem, zasługa prężnie działających samorządów lokalnych, które mają swoje kompetencje i, przede wszystkim, własny budżet i majątek.

Zobacz także Samorządowcy przeciwko zmianom w wyborach. "Jarosław Kaczyński samorządów nie rozumie" Foto: istock

undefined

Na Ukrainie problemem jest to, że władze lokalne musiały każdorazowo negocjować swój budżet z władzą wyższego szczebla. Nie sprzyja to lokalnej inicjatywie, nie mówiąc już o podejmowaniu długoterminowych projektów. - Teraz wprowadzono zasady, że o środkach dla samorządów będą decydować deputowani. To absurd – uważa Marcin Święcicki.

Co dalej z ukraińską reformą?

31 sierpnia 2015 roku Rada Najwyższa Ukrainy przyjęła w pierwszym czytaniu projekt zmian konstytucji, umożliwiający przeprowadzenie reformy samorządowej. Jednak drugie czytanie, niezbędne do przyjęcia nowelizacji, nigdy się nie odbyło. W ukraińskim parlamencie wybuchła awantura, a Petro Poroszenko został oskarżony o zdradę interesów narodowych. Według radykałów od Ołeha Liaszki i Batkiwszczyny Julii Tymoszenko przekazanie większych kompetencji lokalnym władzom "ugięcie się" wobec żądań Donbasu i przyznanie DRL i ŁRL autonomii.

Krytycy zmian nie ograniczyli się do słów sprzeciwu – doszło wówczas do próby szturmu Rady Najwyższej, życie straciło trzech żołnierzy Gwardii Narodowej, a ponad 130 osób było rannych. Opinia publiczna na Ukrainie również niechętnie odnosi się do "specjalnego statusu" Donbasu, co powstrzymuje rządzących od forsowania zmian.

To jednak nie oznacza końca reformy samorządowej. Na stronie decentralization.gov.ua pojawiają się informacje o nowych lokalnych inicjatywach, spotkaniach i seminariach, podejmowanych z myślą o reformie. Również strona polska dalej wspiera sąsiadów. - Teraz prowadzone są programy cząstkowe – mówi Marcin Święcicki. - Polscy eksperci pomagają w przygotowaniu konkretnych programów, szkoleń, organizowanych przez ministerstwa lub same samorządy.

"Zamach na samorządy" - czy przestaniemy być wzorem?

Mówiący o "zamachu na samorządy" przywołują przykład wprowadzania reformy edukacji bez oglądania się na zdanie przedstawicieli samorządów, czy zmiany w Wojewódzkich Funduszach Ochrony Środowiska. Odtąd do ich rad nadzorczych mają być desygnowane osoby delegowane przez wojewodę, a nie, jak dotąd, przez Sejmik i zarząd województwa. Potwierdza to przewidywania Ludwika Dorna, który jeszcze w lipcu ubiegłego roku pisał w "Polityce" o planach PiS dotyczących przekazywanie powoływanym przez premiera wojewodom kompetencji przynależnym pochodzącym z wyborów bezpośrednich Sejmikom.

Czy zatem pozostaniemy przykładem dla innych państw, które efektywność zarządzania upatrują w decentralizacji? - To, co się obecnie dzieje, to jest zamach na samorządy - uważa Marcin Święcicki. Dodaje jednak: - Dla Ukraińców to nadal będzie wzorcowy samorząd. Nadal są daleko od naszego modelu, który, co prawda, jest obecnie nadwerężany. Ale Ukraińcy chcieliby mieć takie problemy z samorządem jak my.