Nederland en België vechten om een elektriciteitscentrale, en het lijkt erop dat de Belgen onbedreigd gaan winnen. De strijd gaat om de Clauscentrale bij Maasbracht, met zijn 1.300 megawatt de op één na grootste centrale van Nederland.

De eigenaar van de Clauscentrale, RWE, kondigde een jaar geleden aan een kabel van 13 kilometer te zullen leggen naar het Belgische stroomnet, en dan de connectie met het Nederlandse net door te knippen, waarmee de gascentrale in feite een Belgische installatie zou worden.

De Nederlandse regering is nijdig over dat plan. Minister Wiebes van Economische Zaken en Klimaat schreef er zijn Belgische ambtgenoot van energie, Marie-Christine Marghem, een boze brief over. Hij maakt zich zorgen over de leveringszekerheid op het Nederlandse stroomnet, als in de toekomst steeds meer stroom van weersafhankelijke installaties zoals windmolens en zonnepanelen komt. Een woordvoerder van Wiebes bevestigt dat de brief is gestuurd, maar wil er geen details over kwijt. En een antwoord ligt er nog niet.

De Clauscentrale staat al jarenlang stil, omdat stroom opwekken met gas niet kan concurreren met de veel goedkoper draaiende kolencentrales. Dat was voor RWE een grote strop. Maar het bedrijf ziet alsnog een mooie toekomst voor de centrale door in te spelen op de nood van de Belgen.

België heeft een groot elektriciteitsprobleem. De opwekcapaciteit in België schiet nu al tekort. Dat komt vooral doordat de kerncentrales, die in het land bijna de helft van het opgestelde vermogen vertegenwoordigen, veel te vaak uitvallen. Wegens haarscheurtjes in de reactorvaten bijvoorbeeld. Afgelopen winter leidde dat tot semi-paniek, waarbij zelfs werd overwogen om ‘stroomboten’ in te huren, drijvende elektriciteitscentrales.

Kernuitstap

De kerncentrales zijn deel van een probleem dat nog veel groter wordt als ze in 2025 dichtgaan, zoals in de Belgische wet is vastgelegd. Hoogspanningsbedrijf Elia, de Belgische zuster van het Nederlands-Duitse Tennet, schreef deze zomer dat sluiting van de kerncentrales over zes jaar een tekort aan ‘regelbaar vermogen’ zou opleveren van 3,9 gigawatt. Dat is eenderde van het totale opgestelde opwekvermogen in België, inclusief windmolens en zonnepanelen.

Of de ‘kernuitstap’ doorgaat zoals bij wet is vastgelegd, is nog de vraag. De wet is sinds zijn aanvaarding in 2003 al drie keer ingrijpend aangepast. De baas van Engie Electrabel, het energiebedrijf dat de kerncentrales van Doel en Tihange exploiteert, pleitte enkele weken geleden voor een vierde, nog ingrijpender aanpassing: hij wil dat de helft van de kernreactoren openblijft. België heeft sinds enkele dagen met Sophie Wilmès een nieuw premier, maar een nieuw regeerakkoord waarin de visie op de kerncentrales wordt verduidelijkt, ligt er vooralsnog niet.

Ondanks de aanstaande kernuitstap maakt nog geen enkele energiemaatschappij aanstalten om nieuwe centrales te bouwen. De Belgische regering besloot daarom om investeringen uit te lokken met een zogenoemd ‘capaciteitsmechanisme’: eigenaren van regelbare centrales kunnen geld krijgen voor het beschikbaar hebben van capaciteit.

Dat capaciteitsmechanisme past slecht in de Europese stroommarkt. Europa wil dat stroomproducenten alleen worden betaald voor geleverde stroom. Betalingen voor het paraat houden van fossiele installaties vindt de Europese Commissie marktverstorend.

De Belgen zijn met name bang voor de windloze weken met bewolking, waarin er niet genoeg energie wordt opgewekt via groene centrales. Beeld Arie Kievit

Dunkelflaute

Waar de Belgen bang voor zijn, zijn de periodes dat de wind niet waait en de zon niet schijnt. De Duitsers noemen dat soort perioden de Dunkelflaute: decemberse windloze weken met veel mist en lage bewolking. Voor een stroomnet dat goeddeels draait op wind- en zonnestroom, is dat een groot probleem. Landen als Italië, Ierland en het Verenigd Koninkrijk hebben al een capaciteitsmechanisme ingevoerd, Duitsland denkt erover. België heeft zijn wet klaar, maar moet nog met de Europese Commissie in overleg of het systeem wel door de beugel kan.

Met het invoeren van het capaciteitsmechanisme hebben de Belgen alvast één grote vis binnengehaald: de Clauscentrale. Maar juist daarover is Nederland verbolgen: ook voor Nederland is op termijn 1.300 megawatt regelbaar vermogen in die regio van groot belang. Daar komt nog een groot nadeel bij: de CO 2 -uitstoot komt op rekening van Nederland, dat toch al niet aan zijn verplichtingen kan voldoen.

De vraag is of de ‘transfer’ van de Clauscentrale een probleem wordt. ‘Op korte termijn niet’, zegt Machiel Mulder, hoogleraar energiemarkten aan de Rijksuniversiteit Groningen. Maar tegen 2030 moeten alle kolencentrales dicht, en dan wordt het een ander verhaal. ‘Als dan wind en zon het laten afweten, hebben we alle gascentrales hard nodig.’

De constructie met een capaciteitsmechanisme kan in zijn ogen geen genade vinden. ‘Als je energiebedrijven vergoedingen geeft voor het in stand houden van capaciteit, zal de prijs van stroom nooit zo hoog worden tijdens schaarstemomenten. En dus komen investeringen voor nieuwe centrales niet makkelijk op gang.’

Verhoogd risico

Het Nederlandse hoogspanningsbedrijf Tennet waarschuwde van de zomer al dat er problemen in aantocht zijn. Als Nederland en omliggende landen echt werk maken van het verminderen van de CO 2 -uitstoot, zo stelt Tennet, leidt dat tot ‘meer situaties van lagere reserves in de regio, met een verhoogd risico voor leveringszekerheid tot gevolg’. Door het vertrek van de Clauscentrale worden Limburg en een stuk Brabant kwetsbaar.

Het verdwijnen van de Clauscentrale van het Nederlandse net kan een echt probleem worden, denkt Mulder. Maar hij kan er ook wel de voordelen van inzien. Nederland heeft met alle omliggende landen, tot en met Noorwegen toe, fikse stroomverbindingen, zodat rond 30 procent van de stroombehoefte uit het buitenland kan worden betrokken. ‘Als buurlanden dan regelbaar vermogen in stand houden, kan ook Nederland daarvan profiteren.’ Dan betalen die buurlanden voor reservecapaciteit die tijdens Dunkelflautes ook voor Nederland beschikbaar is.