Van Rijn maakt korte metten met competitiemodel in hoger onderwijs | Concurrentie en internationalisering hebben de financiële positie van instellingen onnodig onder druk gezet. Dat stelt de commissie onder leiding van Martin van Rijn die in opdracht van OCW de bekostiging van het hoger onderwijs heeft doorgelicht. Daarnaast moet hbo-onderzoek meer (financiële) aandacht krijgen en moet er geld van NWO overgeheveld worden naar de eerste geldstroom.







Martin van Rijn Foto: Martin Hoogeboom

De bekostiging van het hoger onderwijs kraakt in zijn voegen. De rek is eruit, zo constateert de Commissie Van Rijn. De commissie die de minister adviseert over de herziening van de bekostiging van het hoger onderwijs vindt dat deze knelpunten het meest zichtbaar worden bij de bètatechnische opleidingen in het wo. Daarom moet er op korte termijn geld overgeheveld worden vanuit de andere vakgebieden naar deze opleidingen. Het rapport van de commissie Van Rijn Wissels om In totaal gaat het om een bedrag van €250 miljoen voor het hele wo, dat ten gunste moet komen van de bètatechnische opleidingen. In deze reallocatie moeten de jonge universiteiten relatief het meeste inleveren (gemiddeld 4,8%) maar ook binnen instellingen – met name algemene universiteiten – zal dit een forse herverdeling betekenen. In het hbo moet er €260 miljoen overgeheveld worden naar instellingen die bekostiging mislopen omdat zij studenten in huis hebben die al op een andere hbo-instelling hebben gestudeerd maar daar zijn uitgevallen. Voor deze zogenaamde tweedekansstudenten krijgen instellingen minder bekostiging dan voor studenten die niet van opleiding wisselen. Een aantal hogescholen, voornamelijk de hogescholen die gekort werden bij de prestatieafspraken, krijgen daardoor in het nieuwe bekostigingsvoorstel juist meer geld. De belangrijkste aanbevelingen van de Commissie Van Rijn op een rij: Er moet meer geld naar bètatechnische opleidingen in het wo, maar het studiesucces bij deze opleidingen moet omhoog, dit moet onder andere door een vorm van selectie in te voeren;

Instellingen met relatief veel studenten die gewisseld zijn van opleiding moeten eenmalig (in 2020) naar rato worden gecompenseerd;

De groeiprikkel in het bekostigingssysteem moet kleiner, de variabele bekostiging per student moet omlaag en het moet moeilijker worden om nieuwe opleidingen te starten;

Een herverdeling van €100 miljoen uit de tweede geldstroom (NWO) naar de eerste geldstroom;

Het collegegeld van niet-EER studenten moet kostendekkend worden Al met al betekenen de aanbevelingen, die gezien de opdracht hoogst waarschijnlijk zullen worden overgenomen door OCW, een meevaller voor instellingen met veel tweedekansstudenten en de technische universiteiten. Voor (jonge) universiteiten met een historisch lage vaste voet aan onderwijs- en onderzoeksbekostiging is het een aderlating. De vaste voet van universiteiten is historisch gegroeid door een opeenstapeling van beleidsmaategelen. Van een algehele ophoging van de vaste voet profiteren de jonge universiteiten daarom minder. In combinatie met het feit dat deze universiteiten weinig of geen technische opleidingen hebben, moeten zij het meeste geld inleveren. Forse verschuivingen op instellingsniveau Het mag gezien de opdracht geen verrassing zijn dat de commissie onder leiding van oud–staatssecretaris van VWS Martin van Rijn zou adviseren dat er meer geld naar de bètatechnische opleidingen moest gaan. Vandaag wordt bekend op welke manier deze overheveling plaats moet vinden. De commissie adviseert om de vaste onderwijsbekostiging van universiteiten met bètatechniekopleidingen te verhogen. Dit is de meest concrete en ook de meest ingrijpende financiële maatregel van Van Rijn. “Om op de korte termijn maatregelen te kunnen treffen, stelt de commissie voor om per 2020 de verschuiving van middelen van het variabele onderwijsdeel naar het vaste onderwijsdeel grotendeels te realloceren naar instellingen met bètatechniekstudenten. De commissie stelt voor om de naar het vaste onderwijsdeel verschoven middelen te realloceren naar rato van het aandeel studenten bètatechniek per instelling in 2018.” De commissie stelt voor om vijf zesde van deze herlocatie van de vaste voet, ten gunste te laten komen van universiteiten met bètatechnische opleidingen. Dat komt neer op een herverdeling van €250 miljoen, hoofdzakelijk naar rato van het aantal bèta-studenten. De voorgestelde herverdeling van de Rijksbijdrage kent vanzelfsprekend winnaars en verliezers, omdat de herverdeling budgetneutraal moet plaatsvinden. De technische universiteiten waaronder ook Wageningen, verenigd in de 4TU gaan er fors (4-8,5%) in bekostiging op vooruit, terwijl de jonge universiteiten zoals Universiteit Maastricht, de Open Universiteit, de EUR en Tilburg University 5% tot bijna 7% van de bekostiging moeten inleveren.

De effecten van de herverdeling op instellingsniveau (wo) - ALG (algemeen), 3JU (drie jonge universiteiten), LB (levensbeschouwelijk), 4TU (technische universiteiten)

In het hbo zijn de verschillen minder groot. Daar krijgt Hogeschool Inholland er 5,5% extra bekostiging bij, maar de Design Academy, Saxion Hogeschool, Hogeschool Zuyd en Hogeschool Zeeland moeten 2,5 tot 3% van hun bekostiging inleveren. In de praktijk betekent dit dat Saxion in twee jaar tijd €4 miljoen moet inleveren, terwijl Inholland, bijna €9 miljoen extra Rijksbijdrage tegemoet kan zien.

Herverdelingseffecten in hbo. ALG (algemene hogescholen), BIJZ (bijzonder onderwijs), Groen, Kunst en Pabo.

Voor zowel universiteiten als hogescholen zal deze herverdeling negatieve consequenties hebben. Daarom adviseert de commissie om de herallocatie over twee jaren te spreiden. Bovendien wordt aanbevolen om de studievoorschotmiddelen naar voren te halen. Iets waarvan de minister onlangs nog stelde dat dit niet mogelijk was. Race to the bottom In de bekostiging van OCW is er steeds minder geld beschikbaar voor de vaste voet en het budget voor universiteiten en hogescholen is steeds meer afhankelijk geworden van de studentenaantallen en het diplomarendement, zo stelt de commissie. “De combinatie van een grote component studentgebonden financiering in het verdeelmodel en een niet-meebewegende vaste bekostiging moedigt instellingen aan om zoveel mogelijk te groeien. Of in elk geval om zo hard te groeien dat het eigen aandeel in de rijksbijdrage minimaal gelijk blijft.” Van Rijn constateert dat de bekostiging in het hoger onderwijs hierdoor helemaal uit het lood is geslagen. Er gaat teveel aandacht uit naar de studentgebonden financiering, wat heeft geleid tot een race to the bottom. “Een instelling die niet kiest voor groei, snijdt zichzelf in de vingers. Tegelijkertijd bezorgt de forse groei van studentenaantallen universiteiten financiële en capaciteitsproblemen.” Die capaciteitsproblemen worden door de instellingen opgelost met verschillende maatregelen, zo constateert de commissie. “[…] kruissubsidiëring binnen onderwijs (tussen faculteiten en opleidingen) en tussen onderwijs en onderzoek; beperking van de opleidingscapaciteit; het accepteren van hoge student-stafratio’s; het opvoeren van de onderwijstijd bij het personeel, ten koste van het onderzoek. Dat zet de kwaliteit van het onderwijs en de verwevenheid van onderwijs en onderzoek onder druk.” Een gevolg van deze manier van bekostigen is een toenemende werkdruk en verslechtering van de kwaliteit van het onderwijs. Een ander punt waaruit de concurrentieslag tussen instellingen blijkt is de manier waarop met name universiteiten inzetten om vooral buitenlandse studenten aan te trekken. Deze perverse prikkel moet op zeer korte termijn uit het systeem zegt Van Rijn. “Het voornemen van de minister om het instellingscollegegeld wettelijk te maximeren en niet-EER-studenten van deze maximering uit te zonderen, ziet de commissie als belangrijke maatregel. Instellingen kunnen dan het collegegeld voor niet-EER-studenten verhogen tot (minimaal) integraal kostendekkend.” Dit voorstel om het collegegeld voor niet-EER studenten hangt al langer boven de markt, en sommige instellingen zijn hier al toe overgegaan. De commissie noteert daarbij dat deze studenten niet vanuit commercieel oogpunt moeten worden aangetrokken, dat legt namelijk een nog groter beslag op de schaarse capaciteit van docenten en infrastructuur. Meer aandacht voor doelmatigheid Volgens de commissie is het voor instellingen momenteel te verleidelijk om zoveel mogelijk nieuwe opleidingen te starten in een poging nieuwe studentenpopulaties aan te boren. Een soortgelijke ontwikkeling heeft de voorzitter van de commissie ook gezien in de zorg. “Verder is het voor instellingen verleidelijk om opleidingen te beginnen die meer studenten trekken doordat ze net iets anders zijn dan de bestaande, door een andere inkleding – en soms door de nodige marketing. Het lijkt op de vele zorgpolissen (‘poliswoud’), die verschillende namen en prijzen hebben, maar inhoudelijk amper verschillen.” Om deze vermeende wildgroei tegen te gaan stelt de commissie dan ook voor om doelmatigheid een grotere rol te laten spelen. “De commissie is van mening dat de CDHO Commissie Doelmatigheid Hoger Onderwijs. meer mogelijkheden zou moeten krijgen om niet alleen nieuwe opleidingen te toetsen maar ook het bestaande opleidingsaanbod te toetsen op doelmatigheid.” Bovendien geeft Van Rijn de minister ter overweging om nieuw opgerichte opleidingen in het eerste jaar niet te bekostigen. Zodoende ligt het risico bij de instelling en niet bij de overheid. Een ander pijnpunt dat Van Rijn aansnijdt is de mismatch tussen arbeidsmarkt en onderwijsaanbod in het hbo. Er zijn simpelweg te veel studenten die kiezen voor een opleiding in de economie en sociale studies, en te weinig in de techniek. Dit tekort neemt alleen maar toe, en de commissie verwacht dat de tekorten met de energietransitie in de toekomst alleen maar verder op zullen lopen. In het wo is dit beeld niet anders, bovendien is zowel in het hbo en wo het studierendement in vergelijking met andere sectoren erg laag. Van Rijn en zijn commissie uitten hun zorgen over deze mismatch. “De commissie vindt de mismatch tussen opleidingscapaciteit en -aanbod en de vraag van de arbeidsmarkt zorgelijk, met het oog op een doelmatige overheidsbekostiging. Zij beseft dat er geen eenvoudige remedie is, maar vindt dat moet worden gezocht naar mogelijkheden om de aansluiting van de beschikbare bekostigde opleidingscapaciteit op de vraag van de arbeidsmarkt, zowel op korte als op lange termijn te verbeteren.” Historisch scheefgegroeid De bekostigingssystematiek in het hoger onderwijs en in het bijzonder bij universiteiten is al met al verouderd stelt Van Rijn. Er zijn bekostigingsregels op regels gestapeld waardoor er geen eerlijke bekostiging meer is. “Het bekostigingssysteem is achterhaald en zal beter moeten aansluiten bij actuele studentenaantallen en kosten.” Een groot probleem volgens de commissie is dat de onderzoeksbekostiging in het wo niet meebeweegt met de ontwikkeling van studentenaantallen. “Niet alleen schuift de verhouding binnen het onderwijsdeel op, maar ook de verhouding tussen het onderwijsdeel en onderzoekdeel. In 2009 was de verhouding tussen het onderwijsdeel en het onderzoekdeel van de rijksbijdrage 45% tegen 55%. In 2019 is die verhouding omgeslagen naar 52% onderwijs- en 48% onderzoekdeel.”