



Groza głębokich, ciemnych lasów północno-mongolskiej tajgi jest uzasadniona. Kryją w sobie tajemnicze obrzędy owianych legendą szamanów, których prawdziwość istnienia potwierdzają lokalni Caatani, czyli zamieszkująca w strefie tajgi etniczna mniejszość hodująca renifery. Skoro potwierdzają, należy ich odnaleźć.

Jedna z wielu osławionych szamanek – Caatanek sezonowo koczowała nieopodal miejscowości Chadgal nad bajecznie czystym i największym w Mongolii jeziorem Chubsuguł, położonym w odległości niespełna 200 km do Irkucka. Jezioro, gromadzące 2% słodkiej wody na ziemi, zwane jest Małym Bajkałem, choć w porównaniu do Bajkału to kropla w morzu. Dotarcie do szamanki nie było trudne, wszak większość z okolicznych mieszkańców potrafi wskazać kierunek do szamańskiego obozowiska, gdzie stacjonują członkowie rodziny, uczniowie oraz zwierzyna: renifery i konie. Usytuowanie szamańskiej jurty w szczycie sezonu blisko straganów rozłożonych na skraju drogi w turystycznej okolicy nie może być przypadkowe. Dla turystów i Mongołów ten największy zbiornik wodny w kraju, nazywany potocznie Oceanem, jest nie lada atrakcją i częstym celem wypraw. Na pływających po jeziorze statkach wycieczkowych tłumnie zgromadzeni Mongołowie, w uniesieniu i w modlitwie, znajdują się na tak wielkiej wodzie z pewnością po raz pierwszy, a może ostatni raz w życiu. Nie wiadomo, czy odprawiane przez nich na pokładzie statku modlitwy ze wzniesionymi w górę otwartymi dłońmi to ślad praktyk buddyzmu tybetańskiego (lamaizmu), szamanizmu, wierzeń ludowych, czy wreszcie lokalnej mieszanki wszystkich trzech.

W Mongolii kwestia wyznań jest kwestią umowną. Od 1990 roku kraj jest oficjalnie wolnym wyznaniowo, a jego mieszkańcy, choć w większości deklarują buddyzm tybetański, nie należą do narodów ani specjalnie religijnych, ani do ateuszy. Wpływ mogła na to wywrzeć legenda samego Czyngis-chana, który zainteresowany był wszystkimi religiami i jednocześnie żadną z nich, pomimo, że sam podobno wyznawał szamanizm. Wierzenia te, dominujące w Mongolii do końca XVI wieku, z czasem zostały wyparte przez nauki buddyzmu tybetańskiego, który przyczynił się do znacznej redukcji analfabetyzmu oraz rozkwitu budownictwa porozrzucanych po rozległych stepach buddyjskich świątyń i klasztorów. Jednym z nich jest najokazalszy i najstarszy w kraju klasztor Erdene Dzuu (1586) w Karakorum, w Mongolii Środkowej, odwiedzany przez Mongołów tak chętnie, jak przez Polaków odwiedzany jest Wawel.

Mongołowie to wielcy eklektycy czerpiący z wierzeń i religii to, co wydaje się być dla nich najbardziej wygodne. Mongolską przestrzeń organizują świątynie buddyjskie harmonizujące z kamiennymi usypiskami zwanymi owoo, pierwotnie należącymi do praktyk szamańskich, następnie przejęte przez buddyzm. Udział w rytuałach szamańskich w żaden sposób nie stoi w sprzeczności z obrazem nowoczesności wniesionym do jurt poprzez telewizję satelitarną, telefon oraz internet. Łączność ze światem nie stanowi ekwiwalentu łączności z duchami. W tej dziedzinie szamanizm, najstarszy w Mongilii system wierzeń i praktyk o nieznanym prapoczątku, wykształcił wiele lokalnych kodów porozumiewania się pogrążonego w ekstatycznym transie szamana z trzema sferami świata, połączonymi osią kosmiczną: strefą podziemną (świat dolny), środkową (ziemia) i nieba (świat górny). Spójnikiem dla lokalnych odmian szamanizmu jest animistyczna wiara w obecność duchów materii ożywionej i nieożywionej, z którymi szamani nawiązują kontakt odprawiając w transie rytuały. Stan pobudzenia osiągają najczęściej po spożyciu wywarów z roślin posiadających związki psychoaktywne. Wszystko po to, aby chronić przed demonami i chorobami, udzielać porad wszelakich lub odprowadzać duszę zmarłego do podziemnego świata zmarłych.

Szamani nie spełniają roli wróżbitów przewidujących przyszłość, wszak ich naczelną właściwością jest mediacja z duchami. Szamańska wiedza, dotąd nie spisana i z pokolenia na pokolenie przekazywana z ust do ust, dotyka szeregu aspektów życia duchowego, przyrody, ziołolecznictwa, lokalnych mitów i legend. Szamanizm wykształcił kult przodków i kult ognia przybierający postać ogniska domowego zamieszkiwanego przez opiekuńczego ducha. Stąd wywodzą się zwyczaje niezaśmiecania ognia ani wody. Zupełnie jak w wierzeniach ludowych, czcią otaczane są zwierzęta obdarzane symboliką mitologiczną, np. bóstwa końskie uważane są za patronów łowców i myśliwych. Kult zwierząt uzasadniony jest wiarą w reinkarnację, szamańską zdolnością wcielania się w zwierzęta w transie oraz ich doniosłą rolą podczas ceremoniałów pogrzebowych. Dzikie zwierzęta stają się niejako sprawiedliwymi sędziami, gdyż uważa się, że najszybciej zjadają natarte tłuszczem ciało tego zmarłego, który za życia był dobrym człowiekiem. Można zaryzykować złotą regułę: im będziesz lepszym człowiekiem, tym szybciej zostaniesz zjedzonym. Od wieków czczona jest także potęga przyrody, czego dowodzi otoczony kultem Modrzew o Stu Konarach, rosnący niedaleko przełomu rzeki Czuluud Gol na terenie Parku Narodowego Terchijn Cagaan Nuur. Pod drzewem z gałęziami obwiązanymi niebieskimi modlitewnymi szarfami składane są przez Mongołów ofiary. Miejscowa tradycja głosi, że ten, kto stracił cenną rzecz, w intencji odnalezienia zguby powinien spędzić noc w pobliżu świętego drzewa.

Niebieskie szarfy modlitewne, na stałe wtopione w mongolski krajobraz, powiewając na wietrze odpędzają demony. Wieszane są na znakach przydrożnych, a przede wszystkim na każdym kopcu owoo, najczęściej usypywanym z kamieni lub ułożonym z drewnianych palików i gałęzi. Owoo spotyka się na rozstajach dróg, w przełęczach, na szczytach wzniesień, gdzie prawie nikt nie dociera lub na szczytach, do których docierają prawie wszyscy.

Owoo to swoisty rodzaj przydrożnej kapliczki i jednocześnie magicznego miejsca obrzędów ku wybranym duchom z całego panteonu duchów niższych i wyższych. Przez buddyjskich lamów odprawiane są przy owoo obrzędy wypędzania złych duchów i chorób lub obrzędy błagalne o pomnożenie stada bydła, dobrą pogodę, ochronę okolicy lub opiekę nad podróżnymi. Ten ostatni rytuał zdaje się być szczególnie mocno zakorzeniony w świadomości mongolskich kierowców, którzy mijając owoo zawsze z lewej strony, trąbią lub zatrzymują się, aby móc w modlitwie trzykrotnie obejść je zgodnie z ruchem wskazówek zegara i wrzucić ofiarę dla opiekuńczego ducha danego miejsca. Rytuał ten, analogicznie do rytuału skrapiania mlekiem lub alkoholem, odprawiany jest także przed wyruszeniem w podróż.

Prawdopodobnie nie istnieją ograniczenia co do rodzaju składanej ofiary, skoro bywają nimi małe kamyczki, patyki, a również puste plastikowe butelki po napojach, papierki po cukierkach i zwierzęce kości. Pozostawiane za zabudowaniami i domostwami resztki zwierzęce wabią gromady drapieżnego ptactwa, które zdążą je rozszarpać, zanim porozrzuca i zniszczy je wiatr lub porwą watahy psów. O ile w przypadku kości następuje naturalna utylizacja, o tyle w przypadku ofiarowania butelek PET głęboki szacunek do przyrody i starania na rzecz jej ochrony wydają się gubić sens.

Urozmaiceniem kolorytu obyczaju ofiarowania bywają słodycze spotykane przy bramach lub wejściach do buddyjskich świątyń, jak przy wejściu do świątyni Zajayn Churee w Cecerleg – najładniejszej stolicy ajmaku według tutejszego kanonu piękna. Wielce prawdopodobne, że pochodzą z Polski, wszak to polskie słodycze triumfują na sklepowych półkach.

Niedaleko jeziora Chubsuguł znajduje się jedno z największych w regionie, a może nawet największe w kraju owoo będące swoistym miejscem mocy dla szamańskich rytuałów, które mogą być odprawiane przez jednego lub kilkoro szamanów w zależności od rangi wydarzenia. Pośród modrzewiowo-świerkowo-limbowego (z przewagą modrzewi syberyjskich) lasu nad brzegiem jeziora stoi potężny szkielet z pni i gałęzi upstrzony kolorowymi, modlitewnymi wstęgami, kryjący w sobie niewielkie ołtarzyki z kielichami, kadzidłami i naczyniami ofiarnymi.

Swoje nadprzyrodzone zdolności manifestuje również szamanka koczująca nieopodal miejscowości Chadgal. Względnie łatwe odnalezienie jej obozowiska to dopiero początek ścieżki prowadzącej do szamańskiej jurty, bowiem spotkanie z szamanką wymaga logistycznej organizacji: uprzedzenia, umówienia spotkania o określonej porze następnego dnia oraz wniesienia opłaty przez zainteresowanych w wysokości ok. 10 Euro za osobę przed wejściem. Kto wie, czy wstęp wolny przysługuje wyłącznie okolicznym wyznawcom szamanizmu… Szamańska jutra w formie wigwamu wewnątrz pełna jest zwierzęcych skór do siedzenia, suszonego mięsiwa i sera, przyrządów do gotowania i naczyń, narzut i poduszek do spania. Zapach sera przywodzi na myśl zapach kadzideł wymieszanych z intensywnym zapachem serów i jaczego lub kobylego mleka ofiarowanych lamom za modlitwę odczytywaną z buddyjskiej sutry. Dla europejskiego powonienia unosząca się woń w buddyjskich świątyniach lub w gerach (jurtach) pełniących funkcję świątyń to spore wyzwanie.

Siedząca na skrzyżowanych nogach szamanka o pogodnej, uśmiechniętej, przyjaznej twarzy bezwzględnie obala wyobrażenia o wizerunku tajemniczej, przeszywającej wzrokiem, pełnej powagi i grozy, niedostępnej postaci otoczonej wianuszkiem posępnych strażników. W trakcie rozmowy co chwilę do wigwamu zagląda jej wnuczek, aby zakraść się do miski z ciasteczkami.

Niespodziewanie pojawia się ktoś nieznajomy oczekujący na swoją szansę spotkania. Wkraczając do jutry wyraża niezrozumiały dla Europejczyka (albo zwykłego sceptyka) gest dłońmi skierowany w kierunku szamanki. Prawdopodobnie to gest pozdrowienia lub symbol zbliżony do powszechnego w religii chrześcijańskiej znaku przeżegnania się. Po chwili wykonuje kolejny gest zagarniania do siebie szlachetnego dymu i tajemnych mocy z płonącego w jurcie świętego ogniska. Turystów utwierdza to w przekonaniu o niezwykłej sile i wielkim autorytecie, jakim szamanka cieszy się wśród Caatanów i lokalnej społeczności. Wielki autorytet nieodzownie wiąże się z bogactwem prezentów i datków, w tym kwot pieniężnych, które pozwalają szamanom utrzymywać swoje rodziny. Dodatkowe drobne opłaty w wysokości 5 Euro umożliwiają zrobienie zdjęcia z reniferem, a po dopłacie ok. 60 Euro od osoby szamanka oferuje w miejscu mocy indywidualne spotkanie z każdym śmiałkiem, który poważnie traktuje nadprzyrodzone moce szamańskie, a może jest tylko na nie podatny. Do indywidualnych spotkań, podczas których turystę oblewa zimy dreszcz emocji, dochodzi po odprawieniu wstępnych rytuałów wprowadzających szamankę w stan transu lub uniesienia. Proceder ten z całą pewnością porusza wyobraźnię uczestników, którzy po obrzędzie skłonni są interpretować bieżące fakty i sytuacje w sposób racjonalnie niewytłumaczalny. Wzrasta nadmierna ostrożność wobec, zdaje się, wszystkiego i skłonność do nabywania amuletów z kości zwierzęcych i kamieni oraz wszelkich innych ozdób odstraszających złe duchy, wystawionych na straganach nieopodal wigwamu. Wprawdzie kości dinozaurów, z których słyną Płonące Klify (Bajandzag) w ajmaku południowo-gobijskim, nie można nabyć ze względu na zakaz wywozu, za to powszechnie dostępne są kości wilków. Ale jak tu sprawdzić autentyczność wilczej kości, aby nie nabyć kości „domowego” bydła?

Mongołowie to wytrawni eklektycy. Wyznawcy szamanizmu lub innych wierzeń na wszelki wypadek zakręcą buddyjskim młynkiem modlitewnym wprawiając w ruch wyryte na nim i spisane na wepchniętych w środek karteczkach słowa sutry, dzięki czemu nie trzeba odmawiać modlitwy. Mogą też uczestniczyć w obrzędach buddyjskich przypominających dożynki, odprawianych między innymi w jednym z czterech największych klasztorów Amarbajasgalant, w ajmaku selengijskim, o ile pokonają do niego setki kilometrów mongolskiej drogi.

Wyznawcy buddyzmu lub wielu innych religii na wszelki wypadek okrążą owoo, złożą ofiary lokalnym duchom albo pokropią alkoholem przed drogą i pokonają setki kilometrów mongolskiej drogi, aby odwiedzić najprawdziwszych szamanów. Wszyscy, w tym sceptycy, na wszelki wpadek chętnie skorzystają ze sposobności nabycia magicznych amuletów i wisiorków, które pomogą w pokonaniu kolejnych setek kilometrów eklektycznej Mongolii z wzajemnie przenikającymi się wierzeniami.

Tekst i zdjęcia: Katarzyna Miłek.

Polecamy również:

