Problem z antyszczepionkowcami jest już na tyle poważny, że do zwalczania ich pomysłów włączają się najwyżsi urzędnicy UE – do akcji włączył się nawet niespodziewanie Donald Trump

48 procent mieszkańców Unii wierzy, że szczepionki są szkodliwe, bo przynoszą efekty uboczne

W USA odnotowano tylko w tym roku niemal 700 nowych przypadków odry – największy taki przyrost, odkąd dwie dekady temu ogłoszono, że choroba znikła

Niechęć opinii publicznej do szczepień to "tykająca zdrowotna bomba zegarowa" – badanie UNICEF wykazało, że w latach 2010-2017 pół miliona dzieci nie dostało szczepionki na odrę

Fakt, że odra jest w wysokim stopniu zaraźliwa oznacza, że jest to zazwyczaj pierwsza choroba, jaka pojawia się wśród niezaszczepionych dzieci

Z właśnie opublikowanego raportu UE wynika, że niemal połowa ludności Europy wierzy w fałszywe informacje o szczepionkach. Wiceprzewodniczący Komisji Europejskiej Jyrki Katainen podczas konferencji prasowej określił ten trend jako niepokojący.

Odra szerzy się w całej unii, Bruksela zatem działa wielotorowo, próbując skłonić kraje unijne, aby ujednoliciły kalendarze szczepień, tępiły dezinformację i poprawiły dostęp do szczepionek.

Po drugiej stronie Atlantyku do działań na rzecz szczepień włączył się nawet prezydent Donald Trump, który w piątek namawiał Amerykanów, by się szczepili, mimo że dawniej był w tej sprawie raczej sceptyczny.

W USA uznano, że mają kryzys, kiedy w pierwszych trzech miesiącach 2019 r. odnotowano w kraju 695 przypadków odry – najgorszy wynik, odkąd 20 lat temu uznano tę chorobę za wyeliminowaną.

– Trzeba się szczepić – powiedział Trump dziennikarzom. – Szczepienia są tak ważne. To dzieje się teraz. Trzeba się szczepić.

Polecamy: POLITICO w oryginale - O wysokim zwycięstwie socjalistów w Hiszpanii i możliwych kłopotach z utworzeniem rządu

Jak reaguje Europa

Według ogłoszonego w piątek badania Eurobarometru, ludzie rozumieją, jak ważne są szczepienia, jednak większość respondentów w ponad 16 krajach sądzi, że wiążą się z nimi poważne efekty uboczne. Ponad jedna trzecia badanych twierdzi, że szczepienia mogą wywoływać choroby, przed którymi mają chronić. Obie te tezy są nieprawdziwe.

A tymczasem antysystemowi politycy, sprzeciwiający się obowiązkowi szczepień, a niekiedy wprost podsycający lęki przed zastrzykami, wciąż zyskują coraz większe poparcie.

– Walczymy nie tylko z mylnymi przekonaniami ludzi w sprawie szczepień. Mamy do czynienia z całym systemem poglądów na to, jak działa świat w ogóle oraz na rolę, jaką odgrywają elity i eksperci – mówi Jonathan Kennedy, wykładowca zdrowia publicznego na Queen Mary University w Londynie, który badał związek między wzrostem populizmu a oporem przed szczepieniami.

– Dopóki nie zajmiemy się tymi ogólniejszymi czynnikami politycznymi i ekonomicznymi i dopóki ludzie nie poczują, że zajmują godne miejsce w społeczeństwie i mają wpływ na jego sprawy, to nie wyobrażam sobie, jak będziemy w stanie zwalczać te poglądy, powiedział Kennedy.

Niektóre kraje, w tym Francja i Włochy, chlubią się sukcesem obowiązkowych programów szczepień – tzn. rosnącymi wskaźnikami szczepialności – ale z sondażu wynika, że robią niewiele, aby zwalczać dezinformację. 60 proc. Francuzów uważa błędnie, że szczepienia wywołują poważne skutki uboczne – jest to czwarty najgorszy wynik wśród krajów unijnych za Cyprem, Chorwacją i Maltą.

Emilie Karafillakis z londyńskiej Szkoły Higieny i Medycyny Tropikalnej, która była współautorką raportu dla Komisji w sprawie zaufania do szczepień, twierdzi, że obawy we Francji są związane z "ogólnym brakiem zaufania dla instytucji zdrowotnych" oraz barierami kulturowymi, np. popularnością homeopatów odradzających szczepienia. Wskazuje również na to, że rodzice chcący zaszczepić dziecko muszą pokonać problemy skomplikowanych regulacji systemu zdrowotnego.

Po tym jak władze w Paryżu zwiększyły w 2018 r. liczbę obowiązkowych szczepień, wstępne dane z resortu zdrowia pokazują zwiększenie wskaźnika immunizacji. Członkowie skrajnie prawicowego Zgromadzenia Narodowego byli przeciwko tym zmianom, głosili, iż ludzie powinni mieć prawo do podejmowania samodzielnych decyzji w sprawie opieki zdrowotnej.

W Wielkiej Brytanii władze prowadzą intensywną kampanię na rzecz szczepień po tym, jak ostatecznie zdyskredytowano teorię brytyjskiego lekarza Andrew Wakefielda łączącą szczepionkę MMR (odra, różyczka, świnka) z autyzmem. Ale i tak 54 proc. ludzi wierzy, że szczepienia często wywołują poważne skutki uboczne.

Szef brytyjskiej publicznej służby zdrowia ostrzegł w czwartek, że niechęć opinii publicznej do szczepień to "tykająca zdrowotna bomba zegarowa". Badanie UNICEF wykazało, że w latach 2010-2017 500 tys. dzieci nie dostało szczepionki na odrę.

Eksperci uspokajają jednak, że ogólne ryzyko epidemii odry jest wciąż niskie, władze zdrowotne wskazują na pojawienie się "dużych ognisk chorobowych ze skutkami śmiertelnymi w krajach, które wcześniej wyeliminowały endemiczną transmisję choroby".

W Europejskim Obszarze Gospodarczym zanotowano w zeszłym roku ponad 12 tys. przypadków, a w tym roku znaczne wzrosty liczby zachorowań we Francji, Polsce, Czechach, Belgii, Bułgarii i Irlandii. Zachorowania w Niemczech spowodowały, że ministerstwo zdrowia obiecało przygotować na maj program szczepień.

Fakt, że odra jest w wysokim stopniu zaraźliwa oznacza, iż jest to zazwyczaj pierwsza choroba, jaka pojawia się wśród niezaszczepionych dzieci.

Internetowy szum

– Mamy coraz więcej dowodów, że niektóre organizacje używają sprawy szczepień jako sposobu na zasianie nieufności do instytucji publicznych – mówi Martin McKee, profesor zdrowia publicznego w londyńskiej Szkole Higieny i Medycyny Tropikalnej.

Badania w USA wykazały działanie rosyjskich botów, które generowały przekazy zarówno za, jak i przeciw szczepieniom, aby stworzyć szum informacyjny w okresie przed wyborami prezydenckimi w 2016 r. – To zaostrza problem, jaki mamy w Europie z powszechnym stanem wiedzy o nauce – komentuje McKee.

Choć większość ludzi po informacje o szczepionkach zwraca się do lekarzy, ok. 20 proc. badanych mówiło, że rad szukają na stronach internetowych i w mediach społecznościowych.

– Sęk w tym, że mnóstwo przekazów w internecie działa podprogowo. Chodzi o stworzenie klimatu, bo potem ludzie nie wiedzą, gdzie daną rzecz zobaczyli, ale tyle tego krąży, że wpływa na naturę debaty – mówi McKee.

– Platformy takie jak Facebook i YouTube ułatwiają rozsiewanie fałszywych informacji – mówiła podczas debaty w Brukseli we czwartek Reagan MacDonald, zajmująca się kontaktami z UE w Mozilli, firmie odpowiedzialnej m.in. za przeglądarkę Firefox.

– Ponieważ racją bytu platform społecznościowych jest wciąganie ludzi w interakcje, najbardziej sensacyjne treści mogą łatwo się rozpowszechniać. W tym świecie tak się mierzy sukces. Nie chodzi o to, co jest realne, naukowo udowodnione, co stanowi solidną informację – dodała.

Wiele platform zobowiązało się niedawno do niepromowania treści antyszczepionkowych. Brytyjski minister zdrowia Matt Hancock planuje w tym tygodniu spotkać się z firmami prowadzącymi media społecznościowe, żeby przedyskutować, jak zatrzymać rozpowszechnianie w internecie haseł antyszczepionkowych.

Katainen oznajmił, że KE również zwraca uwagę na problem, chociaż jej wysiłki na rzecz zwalczania dezinformacji koncentrowały się ostatnio na treściach politycznych w obliczu nadchodzących wyborów do Parlamentu Europejskiego.

Komisja pracuje wraz z Europejską Agencją ds. Leków i Europejskim Centrum Zapobiegania Chorobom nad stworzeniem portalu z informacjami o szczepieniach, żeby "monitorować treści pojawiające się w sieci".

Ale sam Katainen przyznaje, że nie ma żadnej "czarodziejskiej różdżki" ani prostego sposobu, żeby prostować błędne informacje.

65 proc. respondentów sondażu Eurobarometru stwierdziło, że ich lekarz rodzinny jest najbardziej zaufanym źródłem wiedzy o szczepionkach. Z ogłoszonego w zeszłym roku studium Komisji Europejskiej wynika jednak, że w wielu krajach wielu lekarzy nie jest przekonanych do szczepień.

W Czechach tylko dwie trzecie a na Słowacji trzy czwarte lekarzy uważa, że szczepionka na odrę jest bezpieczna. We Włoszech i Estonii ok. 20 proc. lekarzy nie zgadza się z twierdzeniem, że szczepienia są kompatybilne ze światopoglądem religijnym. W Polsce wskaźnik ten jest bliski 30 proc.

Robb Butler, naukowiec badający na zlecenie UNICEF kwestię popytu na szczepionki, opowiadał podczas czwartkowej debaty w Brukseli, że pewien lekarz ze Szwecji narzekał niedawno, iż studenci medycyny mają tylko 40 minut zajęć z immunologii i szczepień.

– To wstrząsające. Lekarze pozostają najbardziej zaufanym źródłem informacji, a my ich zaniedbujemy u progu kariery – stwierdził.

Redakcja: Michał Broniatowski