Stine Jensen: ‘Je doet mensen tekort als je ze reduceert tot één aspect van hun identiteit.’ Beeld Ivo van der Bent

Oude standpunt

‘Je sekse, kleur, religie, leeftijd en sociale klasse zijn bepalend voor je identiteit. Ik was een radicale identiteitsdenker, activistisch en geëngageerd.

‘Op mijn 17de leverde ik heel strijdlustig een leeslijst in bij Engels met alleen maar vrouwelijke auteurs. Als student heb ik in de VS women’s studies gedaan en wilde ik ook black studies doen, maar daarvoor kregen zwarte studenten voorrang. Ik ben gepromoveerd op theorieën van de feministische socioloog Donna Haraway, dus ik zat helemaal in de postkoloniale feministische studies. Later ben ik ook nog betrokken geweest bij de Beperkt Houdbaar-beweging, vooral om me actief te verzetten tegen het eenzijdige vrouwbeeld in de media.’

Het kantelpunt

‘Anousha Nzume, programmamaker en schrijver, zat in 2017 met Thomas van Elst, die met de PVV sympathiseert, bij De Wereld Draait Door voor een debat over Zwarte Piet. Van Elst was beschaafd, best redelijk en erkende meteen dat institutioneel racisme bestond, maar je zag aan Nzumes houding dat ze niet bereid was tot een gesprek, want: PVV, wit en man. Eigenlijk ligt mijn sympathie bij degenen die last hebben van Zwarte Piet, maar door haar afwijzing op grond van zijn kleur en sekse voelde ik afstand.

‘Het jaar daarna was ik in Hilversum, waar zo’n vijftien à twintig mensen een brug bezetten uit protest tegen de NTR, die volgens hen nog niet genoeg beleid had gevoerd op Zwarte Piet. Er was ook politie aanwezig, een divers korps van mannen en vrouwen, zwart en wit. Later zag ik een filmpje op Facebook waarin een witte agent een van de demonstranten opzijduwde. Het was zo duidelijk geframed als de witte agent die de demonstratie belemmerde en gericht op het onbegrip van de mensen die er niet langs konden. Ik heb daaronder geschreven hoe ik het heb ervaren: dat de media-aandacht nogal groot was gelet op het geringe aantal demonstranten, dat ik een divers korps heb gezien en dat ik graag was geïnformeerd in plaats van dat er alleen naar me geschreeuwd werd. Dat heb ik geweten: ik was meteen van ‘het andere kamp’.

‘Ik heb ook een proces van yoga en spiritualiteit doorlopen. Door meditatie leerde ik met een afstandje naar mezelf kijken: er is ruimte mogelijk tussen het identiteitsverhaal dat jij of de maatschappij over je vertelt en de ervaring van het zijn. Dat klinkt best zweverig en abstract, maar het maakt alles wat lichter. Je kunt met grotere nieuwsgierigheid een kwestie van alle kanten bekijken.’

Nieuwe standpunt

‘Radicaal identiteitsdenken brengt ons nergens. Zoals de Noorse schrijver Johan Harstad het mooi zegt: laten we opener over identiteit nadenken, voordat we elkaar kwijtraken en veranderen in iets dat we nooit waren. Je doet mensen tekort als je ze reduceert tot één aspect van hun identiteit, zoals ‘man’ of ‘vrouw’, begrippen die ook veel meer fluïde zijn geworden. Ik pleit voor een ‘vederlichte identiteit’, zoals de filosoof Kwame Appiah het omschrijft. Een mooi voorbeeld is Nasrdin Dchar die in djellaba voor een kerstboom poseerde. De foto veroorzaakte veel ophef, terwijl we die speelsheid met identiteit juist als een bevrijding zouden kunnen zien.

‘Het identiteitsdenken in Nederland is veramerikaniseerd en gepolariseerd: we delen de wereld op in de termen ‘wit’ en ‘zwart’, ‘man’ en ‘vrouw’, ‘slachtoffers’ en ‘daders’. Dat zie je ook bij een politieke partij als Denk, die zeer sterk één aspect van identiteit benadrukt, vooral ‘van allochtone afkomst’, en dat voortdurend in termen van onderdrukking.

‘Identiteiten liggen niet kant en klaar, maar worden geproduceerd door conflicten en kampen. Van dat kampengebeuren moeten we echt af. Zihni Özdil, toen nog GroenLinks-Kamerlid, kon niet op de foto met de (uiterst) rechtse denker Sid Lukkassen, terwijl daar juist gebeurt wat je hoopt: dat mensen met elkaar in gesprek gaan. Zelf zat ik onlangs naast de Turkse ambassadeur bij een diner van het corps diplomatique. Ik dacht: de selfie die hij nu maakt, kan ik beter niet online zetten, want hij is als een van de oprichters van de AK-partij het verlengde van Erdogan. Terwijl we een heel leuke avond hebben gehad en in alle openheid over de Turkse en Nederlandse politiek hebben gesproken.’

Het effect

‘Ik probeer anders naar conflicten te kijken, door niet alleen in emotie te blijven hangen en niet altijd partij te kiezen. Toen mijn dochter, die in groep 6 zit, moest leren voor een toets over slavernij, ontstond een discussie tussen de ouders via WhatsApp. Een Surinaamse moeder was van de kaart door wat ze las en reageerde emotioneel. Een andere ouder reageerde op precies de goede toon: fijn dat je dit inbrengt, wat kunnen wij doen? Zou je een gastles willen geven? Zo word je uit de emotie gehaald en geactiveerd, blijft het gesprek gaande en ontmoet je elkaar.

‘Als ik programma’s maak, let ik op diversiteit. En ik word echt nog wel wakker en activistisch als iets structureel scheef zit – zoals bij #MeToo –, maar als er dan bijvoorbeeld toch een keer vier mannen in één aflevering zitten, vind ik dat minder erg. Ook die mannen zijn onderling verschillend.’