Beeld Rein Janssen

William (18) gaat stemmen en hij weet al op wie: Geert Wilders, PVV. De student mechatronica zegt het een tikje trots in de warme kantine van het ROC Tilburg, locatie Stappegoor, waar hij hangend tegen een hoge tafel de pauze doorbrengt met een paar bevriende klasgenoten. Hij lacht er ondeugend bij, zijn hoofd omsloten door de bontkraag van zijn donkerblauwe parka. Niet iedereen durft voor deze keuze uit te komen op school, maar hij wel.

En waarom zou hij zich ook schamen? Volgens de meeste peilingen zal ten minste 20 procent van de kiezers op 15 maart PVV stemmen. Van de 18- tot 25-jarigen was ruim een kwart eind vorig jaar overtuigd van hun stem voor Wilders, blijkt uit onderzoek van I&O Research. Het bureau bracht de opvattingen van jongeren over democratie in kaart. Tien jaar geleden liet het ministerie van Buitenlandse Zaken zo'n zelfde onderzoek uitvoeren, het onderzoek Jonge burgers en democratie.



Jongeren zijn pessimistischer over de richting waarin Nederland zich ontwikkelt, concludeerde I&O Research. Ook zien ze zichzelf als rechtser dan in 2007. Dat vertaalt zich naar hun voorgenomen stemgedrag. Neigden 25-minners destijds het meest naar de SP (26 procent), tegenwoordig is de PVV het populairst (27 procent, tegen 7 procent in 2007). Nog maar 5 procent is van plan SP te stemmen. De vraag is wat er aan die verschuiving ten grondslag ligt.

William reist elke dag 120 kilometer met de trein, van het Gelderse dorpje Est naar het ROC en weer terug. Nu woont hij nog bij zijn ouders, maar als hij straks zijn mbo-opleiding heeft afgerond, verwacht hij een probleem. Hij ziet het zo: 'Als ik een eigen huis wil, is dat heel moeilijk, maar vluchtelingen krijgen wel zomaar een huis.'



In Est wonen 600 mensen, onder wie volgens William één vluchtelingengezin. Een paar kilometer verderop ligt Geldermalsen, waar in december 2015 geprotesteerd werd tegen de mogelijke komst van een asielzoekerscentrum. William was erbij, omdat hij het belangrijk vond zich uit te spreken. Rellen werden het, dat was niet de bedoeling natuurlijk, maar hij staat nog steeds achter de demonstratie.



'Dit land is te vol', zegt hij. 'Er wordt een nieuwe woonwijk gebouwd bij ons in de buurt en daar zit ook weer een grote moskee bij. Dan krijg ik het gevoel dat wij worden weggedrukt. We moeten de Nederlandse cultuur behouden. Als je hier komt, pas je je maar aan.' Denken zijn ouders er hetzelfde over? 'Nee', zegt William. 'Die stemmen GroenLinks of PvdA. Zij vinden asielopvang juist wel goed.' Zijn vrienden? Lang niet allemaal.

Beeld Rein Janssen

Niels (19), een blonde jongen die ook de opleiding mechatronica doet, hapt naast William een panini weg. De vader van Niels werkt als jobcoach met vluchtelingen. 'Ik hoor van hem dat er ook veel hoogopgeleide mensen naar Nederland komen. Ze willen graag de taal leren, werken, meedoen in de maatschappij.' Niks mis mee, vindt Niels. 'Als vluchtelingen een gratis huis krijgen, is dat wel apart', gaat hij verder. 'Maar ik weet niet of dat echt zo is. Je hoort van alles, online en op tv, maar je weet niet of het klopt.'



In Vrij Nederland, dat I&O Research de opdracht gaf voor het onderzoek naar de democratische opvattingen van jongeren, werden de uitkomsten alarmerend genoemd. Jongeren vinden politiek ingewikkeld, hebben weinig vertrouwen in politici en pers en zijn vergeleken met ouderen een stuk banger dat er gedurende hun leven oorlog uitbreekt.



Peter Kanne, een van de onderzoekers, staat er niet van te kijken dat deze leeftijdsgroep weinig goede hoop heeft voor de toekomst. Ze zijn volwassen geworden in een angstiger wereld dan tien jaar geleden, stelde hij in Vrij Nederland. Meer dan andere leeftijdscategorieën laten ze de dreiging van terrorisme meewegen in hun politieke keuze. Verklaart dat hun uitgesproken voorkeur voor Wilders?

'Het zal te maken hebben met zijn overzichtelijke boodschap', zei Kanne eerder in de Volkskrant. Maar, licht hij desgevraagd aan de telefoon toe, het blijft voor hem gissen en interpreteren. I&O Research heeft de overwegingen en onderliggende motivaties van jongeren niet kwalitatief onderzocht.



Zeker is dat de ongeveer 850 duizend jongeren die deze maand voor het eerst mogen stemmen deel uitmaken van een generatie die is opgegroeid met terrorisme en polarisatie. Aanslagen in New York, Madrid en Londen, de moorden op Pim Fortuyn en Theo van Gogh en de opkomst van Geert Wilders - wie eind jaren negentig is geboren, maakte dit mee voor hij of zij naar de middelbare school ging.

Eenmaal wat bewuster van de wereld zag die generatie hoe de aanslagen steeds dichterbij kwamen: Parijs, Brussel, Berlijn. Ondertussen verhardde het publieke debat zich; de vluchtelingenstroom uit het Midden-Oosten werd in het nieuws en op sociale media een crisis en een 'tsunami' genoemd: een invasie van mensen die Nederland zou veranderen. In hoeverre beïnvloedt dat hun politieke denkbeelden?



Een rondgang langs jonge mensen in verschillende delen van Nederland leert dat er veel desinteresse is in de politiek, en weinig vertrouwen - politici doen toch niet wat ze zeggen, dus waarom zou je stemmen? En ook dat veel jongeren nieuws van sociale media halen, en dat ze daar een meningenstrijd zien - een voedingsbodem voor polarisatie, zeggen ze geregeld.



Een deel vindt dat ze te weinig kennis van politiek hebben om te stemmen. Is D66 die partij voor mensen van boven de 66? Wat is eigenlijk het verschil tussen de PvdA en de SP? Geert Wilders, ja, die kent iedereen wel - de meesten kunnen de speerpunten van de PVV wel oplepelen.

Theo van Gogh: Nederlandse filmmaker vermoord, 2 november 2004 Beeld reuters

Zeker, je komt ook uitgesproken en politiek geëngageerde jongeren tegen wanneer je een week door het land reist en in Tilburg, Nijmegen, Hoogeveen en Spijkenisse met in totaal zo'n honderd jeugdige stemgerechtigden spreekt. Ze maken zich zorgen over de toekomst van Nederland, of over hun eigen toekomst.



Vind ik straks wel een baan of een huis? Kan ik mijn studie betalen zonder basisbeurs? Is de zorg voor mijn oma toereikend? Is Nederland nog wel veilig? Hoe moet het met de haat en het onbegrip tussen verschillende bevolkingsgroepen? En wat gebeurt er met Nederlandse tradities als Zwarte Piet? Dat zijn vragen die jongeren bezighouden. Niemand begon uit zichzelf over langetermijnonderwerpen als het klimaat, de pensioenen of ontwikkelingshulp.

Nice: truck raast over Boulevard io Quatorze Julliet 2016: 86 doden Beeld afp

'Door de onzekere en bedreigende tijden ontstaat er een grote behoefte aan een groepsidentiteit', zegt sociaal psycholoog Kees van den Bos, die aan de Universiteit Utrecht onderzoek deed naar radicalisering en extreemrechtse jongeren. 'De EU is voor veel jongeren te vaag om zich mee te identificeren. Nederland komt dus op de eerste plek.'



Gevoelens van angst leiden tot nostalgisch gedrag, zegt Van den Bos, zelfs bij jongeren. 'Dat zit in ons allemaal. Als het niet goed gaat, hunker je naar wat je kent. Dat versterkt zwart-witdenken: wij tegen zij. Daarom verlangt een grote groep mensen ook weer naar dichte grenzen, die dienen een psychologische functie.'



Er heerst bij veel mensen een fundamenteel gevoel van oneerlijkheid en onrechtvaardigheid, volgens Van den Bos. 'De regeringspartijen die de status quo willen behouden, wordt verweten de problemen te negeren.'

PVV-stemmers willen niet per se dat het partijprogram precies wordt uitgevoerd, zegt politicoloog Kees Aarts, die aan de Rijksuniversiteit Groningen onderzoek doet naar kiesgedrag. 'Het gaat ze om een algemeen protestsignaal. In de jaren zeventig en tachtig was er ook veel onzekerheid en verdeeldheid: vanwege terrorisme, economische crises en woningnood. Toen was de logische tegenstem voor jongeren links.'



Het is bovendien een bekend fenomeen, zegt Aarts, dat trends in de publieke opinie eerder en sneller doordringen bij jongeren. Dat jongeren van nature progressiever zijn is een misvatting, volgens de meeste experts; ze zijn vooral extremer in hun politieke voorkeuren. 'Jongeren stemmen altijd al radicaler', zegt Peter Kanne. 'Naarmate mensen ouder worden, schuiven ze vaak wat meer op naar het midden.'

Beeld Rein Janssen

In de gangen van het Alfacollege in Hoogeveen zit een stel jongens en meisjes in handhavingsuniform: een donkerblauwe trui over een wit overhemd en een felblauwe das. De studenten van de opleiding handhaving, toezicht en veiligheid wijzen meteen naar Amber (18), de enige in de klas die serieus geboeid is door politiek. 'Háár moeten jullie hebben!' Op de middelbare school deed ze mee aan een debatwedstrijd, op het provinciehuis in Assen. Daar werd de interesse aangewakkerd.



Thuis gaat het ook weleens over politiek, maar Amber is het meestal niet eens met haar ouders. Zij vergelijkt de programma's van de SP en D66, haar ouders nemen ook de PVV in overweging. 'Ze zouden het liefst zien dat Nederland uit de EU stapt, zodat we geen verplicht aantal vluchtelingen meer hoeven op te nemen. Ik vind dat iedereen een kans verdient. Niemand kiest zelf voor de plek waar hij of zij wordt geboren.'



Naast Amber zit klasgenoot en vriendin Danique, die veiligheid als belangrijkste thema noemt en PVV gaat stemmen. Ze komt uit Ter Apel, waar het aanmeldcentrum voor asielzoekers is gevestigd. 'Het is een en al ellende in ons dorp: winkeldiefstallen, tasjesdieven. Ik krijg een onveilig gevoel als ik de vluchtelingen zie lopen.' Een Syrische man ging een keer naast haar zitten in de bus, die verder zo goed als leeg was. Raar vond Danique dat, en 'best eng', al vroeg hij daarna gewoon in gebrekkig Engels de weg.

Als je je laat leiden door angst, denkt Amber, kom je al gauw uit bij de PVV. 'Maar kijk ik naar dat partijprogramma van één A4'tje, dan kan ik alleen maar denken: wat is dit joh, dit kán je toch gewoon niet uitvoeren?'



Met idealen heeft het extreme stemgedrag van jongeren weinig te maken, denkt onderzoeker Chris Aalberts, die promoveerde op een onderzoek naar het effect van popularisering van politiek op jongeren. 'Onder jongeren vind je niet meer idealisten dan onder ouderen. Wel zijn ze meer geneigd tot zwart-witdenken. Nuances zijn ingewikkeld. Klaver en Wilders zijn goed te volgen, de rest is niet helder genoeg.'



Gepolariseerde tijden ontketenen niet per se meer engagement onder jongeren, denkt Aalberts. 'Er is al meer dan tien jaar een stabiele lijn van desinteresse in, en weinig kennis van politiek. Het is nu net zo makkelijk de politiek te negeren als voorheen, daar veranderen Trump en Wilders weinig aan.'

Uit zijn onderzoek bleek dat alleen een kleine groep jongeren geboeid is door politiek en er actief bij betrokken, en dat de meerderheid totaal niet politiek geëngageerd is. Die tweede groep wordt amper bereikt door initiatieven die politiek voor jongeren toegankelijk proberen te maken, zoals De Stembus 2017; dat geldt ook voor programma's als Zondag met Lubach of De Wereld Draait Door. 'Dat kunnen ze simpelweg niet volgen, het gaat te snel en is te moeilijk voor ze.'



Wie op schoolpleinen naar politieke voorkeuren vraagt, ziet telkens hetzelfde verschijnsel: de groepjes jongens en meisjes wijzen meteen naar die ene leerling die zich wél met politiek bezighoudt en in de klas dus vaak het woord voert.

Zo iemand is Fekke (23), een student sound and vision (podiumtechniek) aan het ROC Tilburg, met rossig haar en een brilletje. Hij twijfelt tussen twee middenpartijen die maar weinig jongeren lijken aan te spreken: de VVD en het CDA. 'Als zzp'er wil ik niet opgezadeld worden met de verplichte arbeidsongeschiktheidsverzekering. Een reden om op de VVD te stemmen. Aan de andere kant ben ik voor de maatschappelijke dienstplicht voor jongeren die het CDA wil invoeren. Mijn generatie heeft veel te weinig discipline.'



Over vrijwel elk maatschappelijk onderwerp heeft Fekke een mening, vaak ook onderbouwd. Belastingen? Te hoog. Subsidies? Verspilling. 'Kijk naar die band De Staat, die 2,5 ton per jaar krijgt.' Uitkeringen? Een bron van misbruik. 'Ik ken een meisje dat niet als receptionist wil werken, omdat ze meer verdient met haar Wajong-uitkering.' Fekke is voor de politiek een ideale burger: hij gelooft in hard werken en zelfredzaamheid, leest veel nieuws uit tal van bronnen, is beschaafd, welbespraakt en maatschappelijk betrokken. Maar hij is ook een uitzondering.

Gangbaarder zijn radicale meningen die niet of nauwelijks worden onderbouwd of beargumenteerd. Geregeld krijg je het idee dat jongeren kreten kopiëren die ze in de media horen. Als je ze vraagt of ze zich zorgen maken over het behoud van de Nederlandse identiteit schudden ze bijvoorbeeld nee, maar even later klinkt het: 'We moeten ons niet laten verdringen!' Of, veel gehoord: 'Hoe komen vluchtelingen aan die mooie telefoons die ik niet kan betalen?'



Veel jongeren gebruiken het woord 'buitenlanders' als een parapluterm voor alles wat niet oer-Hollands is: oorlogsvluchtelingen, gelukzoekers, Marokkaanse tweedegeneratie migranten, Surinaamse-Nederlanders. Een beetje doorvragen - wat bedoel je precies met 'buitenlanders zoeken gedonder in de stad'? - levert vaak gestamel op. Of een redenering als: niet alle buitenlanders zijn slecht, hoor, ik heb een Turkse kapper en daar kan ik het hartstikke goed mee vinden.

Brussel: aanslagen op vliegveld en metro, 22 maart 2016 Beeld reuters

De meeste witte jongeren die dit soort uitspraken doen, zeggen in hun dagelijks leven in contact te komen met Nederlanders met een gemengde afkomst, of zelfs bevriend te zijn met hen. Maar in de kantine van het ROC Tilburg, waar een typisch lome hangsfeer heerst en de meesten over hun beeldschermpjes zitten gebogen, valt vooral de segregatie op: de jongeren van kleur zitten vanmiddag overwegend in groepjes bij elkaar, er is nauwelijks iets van een mengeling zichtbaar.



Abdel (19) en Hasan (18) zitten ook op hun telefoon te kijken, maar reageren alert als ze gevraagd wordt wat ze gaan stemmen: Denk, geen twijfel over mogelijk. Beiden doen de opleiding mechatronica. Hasans ouders werden geboren in Turkije, die van Abdel in Algerije. De slogan van Denk spreekt Hasan aan: 'Nederland is van ons allemaal.' Hij zit in een racistische klas, zegt Hasan. 'Driekwart gaat PVV stemmen. Ik ben de enige allochtoon.'

Hasan - modieus opgeschoren haar, zwart bomberjack - heeft Denk-lijsttrekker Tunahan Kuzu persoonlijk ontmoet, ze hebben een selfie gemaakt. 'Toen heeft hij me overtuigd. Iedereen is gelijk bij Denk: christenen, moslims, maakt niet uit.' Bovendien wil Denk weer de basisbeurs, met studiefinanciering, invoeren, als een van de weinige partijen.



Zoals zoveel jongeren hebben Hasan en Abdel weinig vertrouwen in de mainstreammedia. Ook het nieuws dat ze op Facebook zien, nemen ze niet voor waar aan. Sterker nog: sociale media zijn een bron van polarisatie, zegt Abdel. 'Elke dag zie je wel een filmpje voorbijkomen met een tekst erbij als: moslim slaat Nederlandse vrouw in elkaar. Of het klopt weet je niet, maar ik denk dan wel: hup, dat is weer een stem voor de PVV.'



Ook Dennis (20), nog een mechatronicus in spe, vindt dat het nieuws soms polariserende effecten heeft. 'Ik ben heel erg tegen racisme. Over racisme wordt zoveel gepraat in de media, dat versterkt de verdeeldheid alleen maar.' Het NOS Journaal kijkt hij niet meer: 'Te eenzijdig.' Hij weet nog niet op welke partij hij gaat stemmen, maar hij wil zich graag goed informeren; debatten kijken, de Stemwijzer doen. 'Mag ik jullie ook wat vragen?', zegt hij dan. 'Wanneer moeten we eigenlijk stemmen?'