In Nederland word je niet zomaar door de politie vastgezet. Dat was de eerste gedachte van voormalig huisarts Henk-Maarten Laane toen hij hoorde dat Dick van L. was opgepakt vanwege moord op de vrouw bij wie hij in huis woonde omdat hij haar verzorgde. Het was 1983. En Laane (72) wist nog niet wat hij nu weet. Volgens hem werd Dick - zoals hij hem consequent noemt - onterecht veroordeeld voor moord. Sinds Laane zich 36 jaar geleden vastbeet in het dossier, heeft hij niet meer losgelaten. En geen haar op zijn hoofd die nu denkt te stoppen.

De zaak, die bekendstaat als de 'butlermoord', is een opzienbarende. Volgens het gerechtshof, waar Dick in 1985 tot twaalf jaar cel werd veroordeeld, vermoordde Dick de vrouw door zeer sterke drank door haar soep te roeren en haar die avond veel sterke drank te geven. Dat werd haar in combinatie met haar medicijnen fataal. Het motief: haar vermogen. De homoseksuele Dick en de rijke en ruim dertig jaar oudere vrouw waren vijf weken ervoor in het geheim getrouwd.

Maar volgens Laane, en met hem vele andere artsen, stierf de vrouw aan een hartinfarct. Een natuurlijke dood dus, waardoor er helemaal geen sprake kan zijn geweest van moord.

Toch werden de zeven herzieningsverzoeken om het dossier te heropenen stuk voor stuk afgewezen. Niet dat Laane zich daarbij neerlegt. Op dit moment wordt er hard gewerkt aan een achtste verzoek. "Laaiend was ik na die laatste afwijzing", zegt Laane. Hoe dat eruitziet? "Dan val ik stil."

De volharding waarmee hij zich blijft inzetten voor een oude moordzaak die in het geheugen van de meeste mensen inmiddels is weggezakt, fascineert: wat drijft hem? Waarom spendeert hij al zo lang een aanzienlijk deel van zijn tijd om op te komen voor een man die volgens meerdere rechters schuldig is aan moord op een oude vrouw?

"Ook ik heb momenten dat ik denk: waar ben ik mee bezig?", zegt Laane. "Maar dit is het meest schrijnende geval van onrecht dat ik ooit heb gezien. Ik ben geen echte rebel. Wel heb ik de eed van Hippocrates afgelegd toen ik arts werd. Als ik mensen kan helpen dan doe ik dat."

Lijkschouwer

Eerst terug naar 1983. Dat Dick in zijn leven kwam, was min of meer toeval. Dertiger Laane werkte als anatoom bij de Universiteit van Amsterdam en was gemeentelijk lijkschouwer in die stad. Het was zijn werk om overlijdensgevallen die gecontroleerd moesten worden te onderzoeken. Daarnaast werkte hij parttime in een huisartsenpraktijk in Zuidoost.

Dick was niet Laane's patiënt, maar die van zijn collega, toen hij de praktijk belde omdat hij slaappillen wilde. Het was een paar dagen na de dood van de 72-jarige vrouw. Omdat zijn eigen huisarts met vakantie was, kwam het verzoek bij Laane terecht. "Ik liet hem langskomen. Ik geef nooit zomaar slaappillen zonder iemand gezien te hebben."

Er volgden meer consulten. "We raakten aan de praat, hij deelde zijn levensverhaal. Dick was overstuur, verdrietig." Maar dat was nog niets vergeleken wat Laane anderhalve week later zou aantreffen in de politiecel. Dick was inmiddels verdachte van moord en een week lang verhoord. "Hij zat daar in elkaar gedoken, was angstig. Hij maakte afwerende bewegingen als er iemand binnenkwam. Ik zei: 'Dick, ik ben het, dokter Laane'. Toen pas herkende hij me en barstte hij in huilen uit." Wat volgde is een van de meest indrukwekkende gesprekken die hij in zijn leven zou voeren, zegt Laane. "Hij was tot op zijn ziel beledigd dat hij beschuldigd werd."

Daar in de cel vroeg Dick hem om hulp. "Ik zei: dat doe ik, maar als ik iets tegenkom wat in je nadeel is, schrijf ik het ook op."

Maar hij vond niets. Zo ging hij rekenen. Met de hoeveelheid alcohol in haar bloed - 1,76 promille - kon volgens hem de theorie van 'grote hoeveelheden sterke drank, waaronder zeer sterke rum' niet kloppen. Dan zou je veel hoger uit moeten komen. "Ze dronken veel die dag, maar dat was niet anders dan anders."

Beeld Maartje Geels

Ook maakte Laane zelf soep met een scheut rum met 80 procent alcohol. "Nou, het is niet te consumeren. Het heeft een afschuwelijke smaak. Ik denk dat zij de soep naar Dicks hoofd had gegooid. Ze wist precies wat ze wilde, die vrouw. Dat blijkt ook uit de vele verhoren van de politie met mensen uit haar omgeving."

Veel waarschijnlijker is het volgens Laane dat ze stierf aan de gevolgen van een hartinfarct. In de loop der jaren onderschreven ook vele andere artsen die conclusie van een natuurlijke dood. Dikke medische rapporten werden aan herzieningsverzoeken toegevoegd. Laane: "Dat de Hoge Raad de veroordeling toch in stand laat, is zo bizar onjuist. Niemand, ook geen journalisten, heeft kritiek geuit op de uitspraken van rechters. Dat heeft me echt verbaasd."

Juridisch monstrum

De Hoge Raad had verschillende redenen de verzoeken af te wijzen. Zo is Dick niet alleen veroordeeld op basis van het bewust toedienen van veel alcohol, maar ook omdat hij geen hulp inriep toen er, volgens het hof, duidelijk tekenen waren dat het niet goed ging met de vrouw. En dat laatste blijft staan, ook als dat eerste wegvalt, aldus de Hoge Raad.

Maar het belangrijkste argument voor afwijzing is dat het gerechtshof in 1985 al op de hoogte was van twijfels over een onnatuurlijke dood. En wie in Nederland een zaak die al is afgedaan door de hoogste rechter wil heropenen, moet iets nieuws, een zogeheten 'novum', indienen. Sinds 2012 hoeft dat niet alleen om een nieuw feit te gaan, het kan ook een nieuw inzicht van deskundigen zijn. Zolang rechters daar ten tijde van de veroordeling nog niets van wisten. Dat is volgens de Hoge Raad dus niet het geval bij de butlermoord.

Een juridisch monstrum, noemt Laane die conclusie. "Je kunt in Nederland dus veroordeeld worden voor moord, waarbij er sprake is van een natuurlijke dood."

Tijdens het gesprek in zijn werkkamer met uitzicht op het Muiderslot, staat de oud-huisarts verschillende keren op om een van de dikke mappen van een plank te trekken. Het is het volledige dossier van de butlermoord. Laane kent de inhoud uit zijn hoofd. Hij kan alles wat hij zegt onderbouwen met bewijsstukken, zegt hij verschillende keren. Hij is gekke henkie niet, lijkt hij er vooral mee te willen aantonen.

Heeft hij dan nooit getwijfeld dat Dick mogelijk toch iets op zijn kerfstok heeft? "Ik heb hem gevraagd naar dat huwelijk, want dat was toch vreemd. Hij zei tegen me: 'Denk eens met me mee. Ik trouw, en ik had de volgende dag kunnen scheiden. Dan had ik ook de helft van haar vermogen gekregen. Zou ik haar hebben vermoord, dan zou ik de helft, plus het kindsdeel hebben gekregen. Ik zou dit dus allemaal voor dat kleine stukje extra hebben gedaan?'"

Allemaal haar idee

"Ik ben toen gaan nadenken over de betekenis van het huwelijk. En de juridische betekenis is dat twee meerderjarige mensen afspraken aangaan. Dat is wat er hier is gebeurd. Het was geen liefdesrelatie. Twee volwassen mensen hebben gebruikgemaakt van de wet om vermogen over te kunnen hevelen en hebben hiermee successierechten voorkomen. En dat allemaal was haar idee. Dat heeft ze zelf laten vastleggen bij de notaris."

Hij klinkt erg rationeel, erkent Laane. Meestal lukt het hem ook goed zijn emoties te onderdrukken, al kwam er een hoop langs de afgelopen 36 jaar. "Frustraties: verwondering, verbijstering. Ik heb overal waar ik kon bedenken contacten proberen te leggen. Bijna alle Tweede Kamerleden hebben brieven en e-mails van mij gehad. Ik weet zo langzamerhand niet meer waar ik het zoeken moet." Maar stoppen? "Ja, als ik dood ben", zegt Laane.

Nog steeds zoekt hij Dick regelmatig op. "We zijn om Dick gaan geven, mijn vrouw en ik. We geven een stukje mantelzorg. Hij heeft geen directe familie. Als ik me niet om hem bekommer, wie dan wel?" Sinds Dick vrijkwam uit de gevangenis na 7,5 jaar vast te hebben gezeten, is hij er eigenlijk nooit meer echt bovenop gekomen, zegt Laane. "Dick zei een keer: 'Ik voel me net een vuilniszak'. Hij zei letterlijk: 'Vuilnisman, mag deze zak ook mee?'"

Inmiddels woont Dick in een verzorgingstehuis en gaat zijn geheugen snel achteruit. Eigenlijk, zegt Laane, is Dick de enige persoon die hij kent bij wie geheugenverlies een zegen is. "Hij is eindelijk van zijn nachtmerries en slapeloosheid af."

'Innocence Project'

Advocaat Geert-Jan Knoops, sinds 2002 betrokken bij de zaak van Dick van L., is wat minder stellig over dat achtste herzieningsverzoek dan Henk-Maarten Laane. Er hebben zich nu al meer dan twintig 'internationaal vermaarde medische deskundigen' over de zaak gebogen, die allemaal tot de conclusie kwamen dat de oude vrouw een natuurlijke dood is gestorven, aldus de advocaat. "Het zal dus moeilijk zijn om in deze zaak nog een nieuw gegeven te traceren."

Het kantoor van Knoops zet zich met het zogeheten Innocence Project in voor onterecht veroordeelden in Nederland. Volgens de advocaat is het hier bijna onmogelijk om iemands onschuld aan te tonen als er eenmaal een veroordeling is geweest. De zaak van Dick van L. toont dat opnieuw aan. "Een veroordeling op basis van dit ontluisterende dossier had nooit mogen plaatsvinden", zegt Knoops. "Maar helaas is de juridische realiteit vaak anders."

Voor het achtste herzieningsverzoek is Knoops momenteel uitgeweken naar de Verenigde Staten. Via het Innocence Project daar probeert hij een allesomvattende medische analyse te laten maken van de zaak. Daarvoor moet wel eerst de financiering rondkomen. Maar ook dan blijft het de vraag of dat onderzoek nieuwe gegevens oplevert.

Toch zegt Knoops absoluut nog niet op te geven: in het belang van de rechtsstaat, maar vooral in het belang van Dick. "Ook wij hopen dat hij nog tijdens zijn leven een eerherstel mag meemaken."

Lees ook:

Nieuwe wet zorgt nauwelijks voor de vrijspraak van gestraften

Een nieuwe wet heeft de mogelijkheden verruimd om opnieuw naar oude rechtszaken te laten kijken. Juristen noemen de uitbreiding geslaagd, ook al leverde die veroordeelden tot nu toe weinig op.