Mike Parker sydd yn dewis ei hoff fapiau o gasgliad y Llyfrgell fel rhan o ymgyrch #CaruMapiau

View from Graigorddle viewpoint 3 - an artist's impression of the town Plate 16: Locations - showing sites considered for the new town Plate 19: Master plan - showing the designated area of the new town Prev 1of3 Next

Tref newydd yng Nghanolbarth Cymru, 1966

“Bron dau ddegawd yn ddiweddarach, ac mae Llafur yn ôl mewn llywodraeth, Harold “gwres gwyn technoleg” Wilson yn benderfynol o godi lle’r oedd Clem Attlee wedi gadael. Arhosai diboblogi gwledig yn broblem, a chrybwyllwyd datrysiadau mawr. Ni ddaethant yn fwy na’r ddogfen gynhwysfawr Gorffennaf 1966 , Tref newydd yng Nghanolbarth Cymru, a fanylodd ar gynlluniau am ddinas newydd linellol yn nadreddu ar hyd dyffrynnoedd Hafren a Thrannon, gyda Llanidloes a’r Drenewydd fel ei therfynau a chanol dinas sgleiniog , dyrog yng Nghaersws (y rheswm y cadwodd y pentref ei orsaf rheilffordd, tra collodd Trefaldwyn, Carno ac eraill ar hyd y llinell eu rhai hwy). Byddai’r blerdwf newydd yn gartref i tua 100,000 o bobl, y rhan fwyaf yn orlif o Orllewin y Canoldir.

Mae’r mapiau yn drewi o feddwl sgleiniog a thechnotronig y chwedegau. Yr agoriad llygad mwyaf efallai yw’r ffotograffau a dynnwyd i ddangos Milton Keynes Sir Drefaldwyn o olygfannau amrywiol uwchben dyffryn Hafren. Mae map y cynllun meistr yn dangos y stadau diwydiannol a thai newydd a gynlluniwyd, prif ffyrdd a ffyrdd cysylltiol a hyd yn oed maes awyr, ynghyd â’r llynnoedd newydd a ddyluniwyd i helpu’r ddinas i anadlu. Roedd yr uchelgais yn enfawr; yn ôl yr adroddiad, gallai dinas newydd Caersws “ymhen amser ddod yn brifddinas weinyddol Cymru”.

Roedd cryn symbyliad gwleidyddol y tu ôl i’r cynllun, ond roedd yn farw o fewn blwyddyn. Roedd yr hinsawdd wedi newid. Roedd boddi cwm Tryweryn ger y Bala am gronfa dd?r arall i Lerpwl wedi ysgogi protestiadau enfawr, ac er bod y llyn a ddaeth o ganlyniad wedi agor yn 1965, un consesiwn o’r helynt oedd y byddai’n rhaid i brosiectau isadeiledd mawr yn y dyfodol ystyried eu heffaith ddiwylliannol yn ogystal ag economaidd. Roedd boddi dyffrynnoedd Cymreig, boed gan dd?r neu gan friciau a Brymis, oddi ar yr agenda. Ac os oedd angen unrhyw rybudd pellach ar gefnogwyr Llafur y cynllun, gwelodd fis cyhoeddi’r adroddiad – Gorffennaf 1966 – hefyd sioc buddugoliaeth Plaid Cymru yn isetholiad Caerfyrddin. ‘Roedd yr amserau’n newid’.”

Mae'r cofnod hwn hefyd ar gael yn: English