Rankiem 28 kwietnia 1986 roku, dwa dni po katastrofie, do Centralnego Laboratorium Ochrony Radiologicznej w Warszawie wpłynął niepokojący teleks ze stacji pomiarowej w Mikołajkach. Wskaźniki wskazały tam 550 tys. razy większą niż zwykle radioaktywność powietrza. Dokonano pomiaru na parkingu przed Laboratorium. Tu powietrze też było skażone. Po godzinie ogłoszono alarm. Początkowo podejrzewano, że to wojna atomowa. Potem, że coś się musiało wydarzyć w którejś z elektrowni. O tym, że chodzi o Czarnobyl, pracownicy Laboratorium dowiedzieli się z radia BBC. Polska prasa donosiła o próbie broni atomowej, za którą miała stać Francja…

W kolejnych dniach władze zalały kraj płynem Lugola, ściągnęły bydło z łąk, utopiły ulice i chodniki w wodzie. Z tego pierwszego szoku dość szybko się jednak otrząsnęły i zaczęły umniejszać powagę sytuacji. Wysyłały dzieci na spacery i zachęcały do uczestnictwa w pochodzie z okazji 1 maja.

Elektrownia, która miała powstać

Jednocześnie kontynuowano trwającą już od czterech lat budowę polskiej elektrowni atomowej w Żarnowcu. Prace postępowały z iście komunistyczną prędkością. Pierwszy reaktor miał zostać uruchomiony na początku lat 90. Zanim to nastąpiło, budowę jednak zawieszono, a potem przerwano na dobre. W 1989 roku upadł bowiem PRL, a nowe władze nie paliły się do atomu. I nie chodziło tylko o widmo Czarnobyla i silny opór społeczny przeciw „Żarnobylowi”.

Wicepremier i minister gospodarki w rządzie Jerzego Buzka oraz ekspert w dziedzinie energetyki, Janusz Steinhoff, zasiadał wówczas w ławach sejmowych. - Sejm kontraktowy i rząd Tadeusza Mazowieckiego przerwał budowę. Jako poseł uczestniczyłem w tych decyzjach. Uważam, że dobrze zrobiliśmy, bo w tym czasie Polsce bardzo spadła energochłonność gospodarki. Nam ta elektrownia przez lata nie była potrzebna. Koszty byłyby wysokie, a państwo było w kryzysie.

Powrót do pomysłu po latach

Jednak już w 2005 roku rząd Marka Belki postanowił powrócić do pomysłu energii jądrowej w Polsce. Gdy władzę przejął obóz Jarosława Kaczyńskiego, strategia ta została podtrzymana. Choć dopiero rząd Donalda Tuska wyszedł poza slogany. Kilka lat opracowywano Program Polskiej Energetyki Jądrowej (PPEJ), który ostatecznie przyjęto w 2014 roku. Jednocześnie zadania związane z budową i eksploatacją elektrowni powierzono Polskiej Grupie Energetycznej (PGE), która dla tego celu stworzyła spółkę PGE EJ 1.

Klimat zmienił się w trakcie kampanii wyborczej w 2015 roku. PO zarzucała PiS-owi, że wspiera atom, a PiS zarzucał to samo PO. Jednocześnie politycy PiS-u, którzy weszli do rządu, sugerowali rezygnację bądź spowolnienie programu. Dziś wątpliwości rozwiewa dyrektor departamentu energii jądrowej Ministerstwa Energii Józef Sobolewski. - Rząd nie zamierza zrezygnować z budowy elektrowni atomowych. Należy się jednak spodziewać rewizji PPEJ. Pracujemy nad tym intensywnie – mówi. Wskazuje, że największym problemem w realizacji programu jest jego znaczące opóźnienie. – Wynika ono z braku właściwej koncentracji na osiąganiu celów oraz słabości organizacyjnych podmiotów realizujących program.

Kiedy powstanie elektrownia atomowa w Polsce?

Pierwotnie zakładano, że elektrownia ruszy w 2019 roku. Potem przesunięto tę datę o 5 lat. Jednak na podstawie przecieku z PGE Greenpeace twierdzi, że na elektrownię będziemy musieli poczekać aż do 2031 roku. PGE nie chce komentować tych doniesień. - Harmonogram inwestycji jest obecnie aktualizowany i zostanie przedstawiony Ministerstwu Energii – mówi przedstawiciel PGE EJ 1. Dotychczas nie wybrano nawet lokalizacji. Decyzja ma zapaść do końca 2017 roku. W grze są Lubiatowo-Kopalino oraz Żarnowiec.

- Doświadczanie innych krajów nie sugeruje, żeby szło to bardzo szybko, natomiast pamiętajmy, że tak naprawdę kwestia rozbija się nie o technikę, ale o ekonomię. Ten projekt musi się spinać finansowo – mówi Janusz Steinhoff. - Mamy rozwój odnawialnych źródeł energii, problem polskiego węgla i pakietu energetyczno-klimatycznego. To trzeba wszystko dokładne ocenić i policzyć. Nie powinniśmy na tym etapie mówić atomowi „tak” albo „nie”.

Rozsądna cena

Polska elektrownia ma kosztować 40-60 mld zł. - Cenę można oszacować na podstawie kosztów budowy zagranicznych elektrowni. Dla takiej jądrówki, jaką chcemy wybudować, cena waha się od 3,8 tys. euro do 4,9 tys. euro za kW mocy. Nasza elektrownia ma mieć 3 tys. MW, co daje kwotę ok. 13 mld euro, czyli ok. 55 mld zł. Cena wydaje się więc rozsądna – mówi dr Andrzej Strupczewski z Narodowego Centrum Badań Jądrowych (NCBJ), który jest jednym z głównych ekspertów w dziedzinie atomistyki w Polsce. - Jednak pamiętajmy, że należy doliczyć do tego oprocentowanie kredytów na poziomie ok. 5 proc. Udzielą nam ich ci, którzy elektrownie zbudują. Tak się robi, nie ma się czego wstydzić.

PGE liczy nie tylko na zaangażowanie kapitałowe oferentów, ale również na pieniądze z tzw. funduszu Junckera i Euroatomu oraz wsparcie rządu. Z naciskiem na to ostatnie. - Przeprowadziliśmy szereg analiz funkcjonujących mechanizmów wsparcia energetyki jądrowej. W ocenie ekspertów preferowanym rozwiązaniem jest kontrakt różnicowy – przekonuje PGE EJ 1. Chodzi o system, w którym państwo gwarantuje operatorowi elektrowni stałą cenę za prąd. Gdy cena rynkowa spada poniżej tego poziomu, państwo mu to wyrównuje.

Kwestia finansowania nie jest jednak najważniejsza w całym atomowym przedsięwzięciu. - Podstawowa zaleta energetyki jądrowej to czyste powietrze, czysta woda i gleba. Elektrownia pomoże nam też zredukować emisję gazów cieplarnianych. Są również zalety ekonomiczne. Potwierdza je analiza NCBJ. Okazuje się, że energia jądrowa jest najtańszym źródłem energii z punktu widzenia kosztów ponoszonych przez społeczeństwo – mówi dr Strupczewski. I tak np. koszt MWh wyprodukowanej przez wiatraki na morzu to 228 dolarów, w elektrowni węglowej – 155 dolary, a elektrowni atomowej – tylko 85 dolarów. Jednakże powiedzieć, że tego typu wyliczenia nie przekonują zwolenników energii ze słońca i wiatru, to nie powiedzieć niczego.

Zielona alternatywa

- W Wielkiej Brytanii rząd chciał zbudować elektrownię atomową Hinkley Point C. W tym samym czasie, w którym decydowano o kontraktach różnicowych dla elektrowni, brytyjski rząd ogłosił również kontrakty różnicowe dla energii słonecznej i wiatrowej. Porównanie cen stwarzało wrażenie, że odnawialne źródła energii (OZE) są droższe. Jednakże w odróżnieniu od energii atomowej zdecydowano o ogłoszeniu przetargu na moce OZE i w jego pierwszej rundzie okazało się, że ceny dla energii wiatrowej i słonecznej są znacznie niższe niż te ustalone dla atomu. Nawet oferowana cena energii wiatrowej morskiej, która jest wciąż nową technologią, była znacznie niższa od zakładanej. I przewiduje się, że stanie się ona tańsza niż energia atomowa jeszcze przed końcem dekady – przekonuje Jan Haverkamp, ekspert Greenpeace ds. energetyki jądrowej.

Dodaje, że w Niemczech, które przesiadają się z atomu na OZE, ceny zielonej energii są teraz niższe niż oczekiwane koszty energii np. z elektrowni jądrowej Olkiluoto 3 (Finlandia) czy Flamanville (Francja). – I nie zapominajmy, że budowa Olkiluoto 3 opóźniana jest o kilkanaście lat, a budżet przekroczony kilkakrotnie. Podobne problemy techniczne, znacząco przekroczone koszty i opóźnienia miała elektrownia Flamanville.

Greenpeace przekonuje, że również Polska mogłaby z atomu całkiem zrezygnować. Opiera się m.in. na analizie prof. Jana Popczyka z Politechniki Śląskiej. Pokazuje ona, jak moglibyśmy zainwestować 45 mld zł (założony koszt pierwszego bloku polskiej jądrówki), uzyskując przy tym co najmniej półtora raza większy efekt energetyczny liczony w wyprodukowanych i zaoszczędzonych MWh. Wystarczyłoby wymienić oświetlenie na źródła LED we wszystkich polskich gospodarstwach, przeprowadzić głęboką termomodernizację 250 tys. domów, a także zainwestować w tysiące przydomowych źródeł energii, takich jak na przykład elektrownie słoneczne czy biogazownie.

Czy oze jest w stanie zastąpić atom

Tymczasem dr Strupczewski mówi, że po uwzględnieniu wszelkich oszczędności zużycie energii elektrycznej w Polsce wzrośnie do 2030 roku o około jedną czwartą. Wiatraki i elektrownie słoneczne nam nie wystarczą. - Przy siarczystych mrozach, jak i przy upałach, farmy wiatrowe wytwarzają mało energii. Np. w Polsce w sierpniu 2015 roku, gdy ogłoszono 20. stopień zasilania energetycznego, w systemie znajdowały się wiatraki o mocy ponad 4,3 tys. MW, ale wobec braku wiatru dawały one tylko około 100 MW mocy. Elektrownie wiatrowe pracują tylko przez 25 proc. czasu, atomowe – 90 proc. Nie powinno się liczyć, ile OZE dają mocy szczytowo, ale średnio.

Ekspert NCBJ dodaje, że problemem są zresztą nie tylko godziny braku wiatru, ale i okresy, gdy wiatr wieje, bo koszty magazynowania są bardzo wysokie. Wtedy trzeba wyłączać lub zmniejszać moc elektrowni węglowych. Skutkuje to szybszym niszczeniem urządzeń, większymi emisjami zanieczyszczeń i obniżeniem efektywności. Co gorsze, część energii z OZE przypada na okresy, gdy nie jest ona potrzebna. W takiej sytuacji trzeba sprzedawać ją po obniżonych cenach, a niekiedy dopłacać, by w ogóle ktoś ją kupił.

Tak dzieje się w Niemczech. - Niemcy rocznie dopłacają 28 mld euro rocznie do OZE. Statystyczna niemiecka rodzina rocznie ponosi na to koszty około 1,5 tys. euro – wylicza Strupczewski. Tymczasem według wyliczeń instytutu Energy Brainpool, zleconych notabene m.in. przez niemiecką Greenpeace Energy, elektrownie jądrowe „obecnie planowane” w sześciu krajach UE mogą obniżyć ceny hurtowe energii elektrycznej w Niemczech o 11,8 proc. Co ciekawe, to właśnie dlatego Greenpeace sprzeciwia się budowie elektrowni w Wielkiej Brytanii. - Obniżenie cen energii oznacza zmniejszenie konkurencyjności instalacji OZE należących do Greenpeace’u i innych „zielonych” organizacji – uważa Strupczewski.

Duch Czarnobyla

Atom z Niemiec wypłukało tsunami, które wywołało awarię elektrowni w japońskiej Fukushimie w 2011 roku – największą od czasu Czarnobyla. Poza Niemcami z energetyki jądrowej wycofują się m.in. Japończycy, Szwajcarzy i Włosi.

PGE przekonuje, że Polacy nie mają się czego bać. - Awaria taka jak w Fukushimie, której przyczyną były przede wszystkim działania sił natury oraz niewystarczające uwzględnienie zagrożeń zewnętrznych na etapie projektowania elektrowni, została całkowicie wyeliminowana w reaktorach III generacji dzięki zastosowaniu pasywnych systemów bezpieczeństwa – mówi przedstawiciel spółki.

Jednym z pierwszych bloków w nowej technologii jest Olkiluoto 3. – To dlatego budowa przedłużyła się z powodów technicznych. Polska by ich uniknęła, bo teraz technologia jest już opracowana. Z kolei budowa elektrowni Flamanville została opóźniona z powodów politycznych, nie problemów technicznych – przekonuje dr Andrzej Strupczewski.

Energia atomowa - bezpieczna czy nie?

- Energia atomowa jest niebezpieczną technologią – odpowiada Jan Haverkamp z Greenpeace. Na tyle niebezpieczną, że należy się z niej wycofać, skoro istnieją bezpieczne alternatywy. Jest zdania, że reaktory generacji III, włącznie z udoskonaloną generacją III+, redukują ryzyko znaczących wypadków, jednakże analiza prawdopodobieństwa ryzyka zawiera duży margines błędu. Wiele kroków w obliczeniach nie bazuje na statystykach opartych na doświadczeniu, ale na oszacowaniach inżynierów. Ponadto szacunki te nie obejmują nieprzewidzianych błędów technicznych, błędów ludzkich czy ataku.

- Weźmy na przykład uszkodzenie paliwa w rdzeniu reaktora. Jest to zdarzenie, które w elektrowniach atomowych II generacji, jak podają obliczenia analizy prawdopodobieństwa ryzyka, ma szanse wydarzyć się mniej niż raz w ciągu 10 tys. lat przy 440 reaktorach operujących globalnie. Jednak byliśmy świadkami 25 sytuacji, w których doszło do uszkodzenia prętów paliwowych w ciągu 60 lat funkcjonowania energii atomowej. Cztery z nich doprowadziły do emisji znaczących ilości substancji radioaktywnych. Były to Czarnobyl 4 oraz Fukushima 1,2 i 3.

Katastrofa w Fukushimie spowodowała ewakuację 160 tys. osób, wiele z nich do dziś nie wróciło do domów. Czarnobyl to 4-40 tys. zgonów oraz przesiedlenie 350 tys. ludzi. Miasto do dziś pozostaje opuszczone. Kręcą się po nim tylko turyści. A w Żarnowcu hula wiatr.