Polski rynek pracy jest w najlepszej kondycji od trzydziestu lat. Stopa bezrobocia rejestrowanego w lipcu wyniosła 5,9 proc., co jest rekordem od początku przemian ustrojowych. Przypomnijmy, że nie tak dawno temu, w 2013 roku stopa bezrobocia wynosiła ponad 14 procent. Ale bezrobocie rejestrowane tak naprawdę nie oddaje dobrze całego obrazka. Ten wskaźnik to nic innego jak liczba osób zarejestrowanych w urzędach pracy. A wiemy, że część osób mimo zarejestrowania realnie wykonuje jakąś pracę w szarej strefie, za którą dostaje wynagrodzenie. Dlaczego więc te osoby są zarejestrowane? Na przykład dlatego, żeby mieć ubezpieczenie zdrowotne. A może po to, żeby brać zasiłki? Mało prawdopodobne – w Polsce de facto nie ma zasiłków dla bezrobotnych, o czym jeszcze wspomnę poniżej.

Realnie bezrobocie jest więc jeszcze niższe. Według Eurostatu (który bada bezrobocie metodą ankietową i pyta o to, czy dana osoba realnie pracowała, bez względu na to, czy była zatrudniona legalnie, czy na czarno) bezrobocie dla Polski w czerwcu wyniosło zaledwie 3,7 proc. Mniejszy odsetek ludzi bez pracy był tylko w Czechach i w Niemczech. Nie są to wyniki historycznie rekordowe jeśli chodzi o kontekst międzynarodowy. W latach 60-tych i 70-tych we Francji stopa bezrobocia wynosiła poniżej 2 proc., w Wielkiej Brytanii poniżej 1 proc. W latach 50-tych premier Nowej Zelandii stwierdził, że osobiście zna wszystkich bezrobotnych w swoim kraju. Co nie było nieprawdopodobne, gdyż w 1955 roku było zarejestrowanych 55 takich osób.

Rzeczywiście w Polsce mamy rekordowo dobry czas jeśli chodzi o kwestię bezrobocia. Ale to nie znaczy, że jest idealnie. W zasadzie większość z nas doskonale wie, że tak nie jest. Z tego powodu powierzchowne, ekonomiczne wskaźniki, o których mówią media mogą irytować. Postarajmy się więc trochę wgryźć w temat i poszukać odpowiedzi na pytanie dlaczego jest tak kiepsko, skoro jest tak dobrze.

Mówiąc o bezrobociu w Polsce trzeba pamiętać o 13,5 milionowej rzeszy osób biernych zawodowo, czyli takich, które nie pracują i nie szukają pracy. Większość z nich jest na emeryturze lub się uczy. Ale jest spora część ludzi, którzy pracować by mogli, ale z powodu systemowych barier, mają problemy z odnalezieniem się na rynku. Są to na przykład kobiety, które zajmują się dziećmi lub osobami zależnymi, osoby niepełnosprawne, które są zdolne do pracy, ale są dyskryminowane na rynku, w końcu są to ludzie, którzy pracy nie szukają, bo tyle razy już się odbijali od upokarzających stawek, że po prostu przestali szukać pracy.

Owszem, o tej ostatniej grupie niektórzy mogą powiedzieć, że są to osoby po prostu leniwe. I być może część z nich właśnie taka jest. Ale dla sporej części z nich pieniądze, które oferuje rynek są tak niewielkie, że nic dziwnego, że nie chcą podjąć pracy. W gospodarce rynkowej praca jest w zasadzie zawsze, bo zawsze znajdzie się ktoś, kto będzie skłonny zapłacić jakąś sumę pieniędzy za wykonanie jakiejś usługi. Na przykład 300 złotych za miesiąc rąbania drewna. Tylko w bardziej rozwiniętych gospodarkach taki hipotetyczny pracodawca nie znajdzie nikogo, kto chciałby pracować za taką kwotę. Kwota od której ludzie są chętni pracować nazywa się płacą progową. Dla świetnie wykształconych specjalistów z rynku finansowego kwota progowa może wynosić 30 tysięcy złotych na rękę. Dla specjalistów IT – 8 tys. złotych na rękę. Dla pracowników fizycznych, powiedzmy 1300 złotych. Jeżeli ktoś im zaproponuje mniej, to trud włożony w taką pracę plus koszt dojazdów powoduje, że taka praca się nie opłaca.

Jeśli chodzi o procent osób biernych zawodowo to wciąż jesteśmy w europejskiej czołówce. To smutna statystyka z kilku powodów. Po pierwsze osoby niepracujące i nieszukające pracy zazwyczaj są po prostu biedniejsze niż osoby pracujące. Chociaż oczywiście istnieje spora różnica między zdezaktywizowanym specjalistą od inżynierii finansowej, który właśnie zrobił sobie rok przerwy na podróże i czytanie książek, a zdezaktywizowaną byłą sprzątaczką. Po drugie takie osoby się nie dorzucają do wspólnej kasy – nie płacą składek, przez co będą miały mniejsze emerytury. Po trzecie – być może najważniejsze – praca dla wielu jest źródłem godności, tożsamości i poczucia bycia potrzebnym. To rzadko poruszany, ale bardzo istotny aspekt rynku pracy.

Ale pracujący też nie mają zbyt dobrze. W mediach często mówi się, że średnia pensja wynosi niemal 4900 brutto, czyli prawie 3500 na netto. Nie dostajecie tyle państwo? Nic dziwnego – średnią zawyżają najbogatsi. A w zasadzie najbogatsi etatowcy, bo prawdziwi bogacze rozliczają się na przykład jako firmy, więc nie łapią się do GUSowskich statystyk na temat tak zwanego przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia. Płacą też niższe podatki.

Średnią pensję lub powyżej zarabia w Polsce około 25-30 proc. pracujących. Co z resztą? Zarabiają mniej. Mediana, czyli kwota, od której połowa zarabia mniej, a połowa więcej, wynosi około 2600 złotych na rękę. Według firmy Work Service badającej nastroje pracowników i pracodawców, aż 60 proc. tych pierwszych spodziewa się w najbliższym czasie podwyżki, podczas gdy zaledwie 30 proc. tych drugich zamierza te podwyżki dać. Ta różnica wynika zapewne właśnie z dyskursu – pracownicy są przekonywani, że na rynku jest lepiej niż jest. Ale to pracodawcy mają pieniądze.

W Polsce od lat na stałym poziomie utrzymuje odsetek osób pracujących za minimalną pensję. W 2016 (najświeższe dane) wynosił on 13 proc., tyle samo było w 2013 i później. Dzisiaj minimalna krajowa wynosi mniej więcej 1500 złotych na rękę. Są to pieniądze, jakby to powiedział Adam Miauczyński z filmu „Dzień świra”, „jakby ktoś dał w mordę”. Reszty cytatu z filmu przytaczać nie wypada, ale zapewne trafnie on oddaje stan emocjonalny po spojrzeniu na konto w dniu wypłaty.

Do tego dochodzi dualizmy rynku pracy. Według GUS 1,5 miliona osób w Polsce zatrudnionych jest na śmieciówkach. Znakomita większość z nich nie z własnej woli. Zmusza ich do tego silniejsza strona umowy - pracodawcy. A na rynku jest ograniczona liczba pozycji, które można zająć. Wbrew temu do czego próbują nas przekonać niektórzy zwolennicy ideologii jukenduityzmu (od „you can do it”) bardzo wiele zależy od otoczenia gospodarczo-instytucjonalnego, a mniej od poszczególnych osób.

Według GUS 1,5 miliona osób w Polsce zatrudnionych jest na śmieciówkach. Znakomita większość z nich nie z własnej woli. Zmusza ich do tego silniejsza strona umowy - pracodawcy. A na rynku jest ograniczona liczba pozycji, które można zająć



Do tego dochodzi wyżej wspomniany problem z zasiłkami dla bezrobotnych. W wyniku wadliwych regulacji i niedostosowania prawa do współczesnej gospodarki zasiłki dostaje około 15 proc. z ogółu zarejestrowanych bezrobotnych. A ich wysokość to kilkaset złotych, czyli pieniądze, które mogą być kieszonkowym dla licealisty z bogatszej klasy średniej, ale nie kwotą, za którą ma utrzymać się dorosły człowiek.

Ostatnie skandale z warunkami pracy w Amazonie (przypomnijmy – Państwowa Inspekcja Pracy podczas kontroli w centrach logistycznych giganta dostrzegła szereg uchybień: brak krzeseł do odpoczynku, brak wody w saturatorach, żyłowane normy pracy) unaoczniają bardzo ważną rzecz. W czasach potransformacyjnych zawsze mówiło się tylko o miejscach pracy. Tysiąc miejsc pracy powstanie tu, pięć tysięcy powstanie tam, piętnaście tysięcy siam; w debacie publicznej fetyszyzowano bezwzględne liczby nie pytając o to, jaka była jakość tych miejsc pracy – ile płaciło się ludziom, jak się ich traktowało.

Kwestie portfeli pracowników, ich dobrostanu, płacenia nadgodzin były wyrzucane poza dyskurs. Byliśmy – jak to się mawiało – państwem na dorobku, a w państwach na dorobku zaciska się zęby i pracuje, a nie marudzi. Kwestie zabezpieczeń socjalnych i równiejszego podziału tortu zbywało się prostym zaklęciem – zachodnie państwa opiekuńcze mogą sobie pozwolić na dzielenie dobrobytu, bo są bogatsze. Najpierw trzeba się dorobić, a później rozdawać. Tylko, że czas budowania państw dobrobytu w zachodniej Europie przypadał na lata powojenne, czyli moment, w którym Europa wcale nie była szczególnie bogata.

O niedogodnościach na rynku pracy w dyskusjach publicznych głównie jednak milczano. To nie znaczy, że takich niedogodności nie było. Składały się one na codzienność tak zwanych zwykłych ludzi. Doświadczenie przepracowania, niskich pensji i kiepskiego życia było doświadczeniem tak powszechnym jak powietrze. Dla wielu pozostaje nim do dzisiaj, chociaż nie tylko wskaźniki się obiektywnie poprawiają, ale – co cieszy – również język wokół problemu zaczyna się zmieniać.

Dzisiaj w momencie najlepszego prosperity na rynku pracy od trzech dekad, jest idealny czas na wprowadzanie strukturalnych zmian. Kiedy, jak nie teraz

Sytuacja pracowników na rynku, to nie jest kwestia jakichś obiektywnych prawideł ekonomii, czy dziejowych konieczności. To sprawa realizacji politycznych idei i wdrażanych modelów gospodarczych. Można więc wdrażać model, w którym nie zostawia się ludzi za burtą. Ale można też - w imię budowania bogactwa w państwie na dorobku - zamknąć oczy na to, że 60 proc. gospodarstw domowych nie może sobie pozwolić na tygodniowy urlop z rodziną. Taki był odsetek zanim wprowadzono program 500+. Dzisiaj takich gospodarstw domowych jest już „tylko” 40 proc.

Od 30 lat stopa bezrobocia oscyluje w mniej więcej dziesięcioletnich interwałach. Po gwałtownym wzroście bezrobocia na początku lat 90-tych mieliśmy do czynienia największym jego spadkiem w 1998 roku (9,8 proc.). Później wskaźnik rósł do 2003 roku, po czym znów spadał, aż osiągnął swój kolejny najniższy poziom w 2008 roku – 9,4 proc. Jesteśmy dokładnie 10 lat od ostatniego rekordowo niskiego bezrobocia. W ekonomii nie ma zbyt wielu precyzyjnych praw; wcale nie jest pewne, że w przyszłym roku bezrobocie zacznie znowu rosnąć. Możemy być jednak pewni, że w jakimś momencie tak się właśnie stanie. Wtedy znowu usłyszymy, że „to nie jest najlepszy czas”, żeby żądać systemowych zmian w położeniu pracowników. Dzisiaj w momencie najlepszego prosperity na rynku pracy od trzech dekad, jest idealny czas na wprowadzanie strukturalnych zmian. Kiedy, jak nie teraz?

Kamil Fejfer – analityk rynku pracy i rozwarstwienia społecznego, dziennikarz piszący o ekonomii, autor książki „Zawód. Opowieści o pracy w Polsce. To o nas”. Pisał dla OKO.press, Gazety.pl, Vice, F5, Krytyki Politycznej, współtworzył ekspercki portal RynekPracy.org. Autor „Magazynu Porażka”, fanpage’a skierowanego do tych, którym nie wyszło, czyli prawie do wszystkich