Ecotoxicologe Martina Vijver: net te laat. Beeld Jiri Buller / de Volkskrant

Het onderzoek, onder leiding van hoogleraar ecotoxicologie Martina Vijver, werd op 30 maart vorig jaar gepubliceerd. Dat was enkele dagen nadat het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb) namens Nederland een pakket nieuwe bewijsstukken inleverde voor de Europese herbeoordeling van het gif.

‘Procedureel gezien is het lastig om daarna nog wat te doen. Dat is in Europa nu eenmaal de ambtelijke procedure’, zegt Ctgb-woordvoerder Hans van Boven. Maar Vijver, die deze week via het actualiteitenprogramma Zembla de openbaarheid zocht, ziet dat anders. ‘Ik snap heus wel dat er procedures zijn. Maar soms moet je ook nadenken en langs de regels gaan.’

Thiacloprid is een ‘neonicotinoïde’, een beruchte klasse insectengiffen waarvan sommige varianten schade toebrengen aan diersoorten uiteenlopend van wilde bijen tot dagvlinders, motten en libellen. Ook insecten etende vogels zoals de spreeuw en de boerenzwaluw ondervinden er hinder door, omdat het gif de insectenstand aantast. Vandaar dat de drie populairste neonicotinoïden – imidacloprid, clothianidin en thiamethoxam – sinds dit jaar verboden zijn. ‘Het is bijna cynisch dat we het nu weer over een andere, chemisch bijna gelijke stof hebben’, zegt Vijver. ‘De bewijzen die we hebben zijn eenduidig genoeg om te zeggen: we stoppen met alle neonicotinoïden.’

Dat vindt ook de Wageningse hoogleraar waterecologie Paul van den Brink. ‘Ik zou de bewijslast onderhand wel eens willen omdraaien’, zegt hij. ‘Nu moeten wij aantonen dat deze stoffen toxisch zijn voor het milieu. Maar laat de industrie eerst eens overtuigend aantonen dat ze ónschadelijk zijn.’

Vijver en haar collega’s ontdekten dat geringe hoeveelheden thiacloprid in de echte natuur veel harder aankomen dan verwacht, door haften, watervlooien en waterluizen in het lab en in een sloot bloot te stellen aan het gif. In de sloot bleken de diertjes bij langdurige blootstelling tot 2.500 keer gevoeliger voor het insecticide dan in het lab, vermoedelijk omdat het leven in de natuur nu eenmaal ruiger is dan in het lab. Volgens de geldende normen houdt men voor de natuur daarom nu al een tien keer hogere gifgevoeligheid aan. ‘Maar ons onderzoek laat zien dat die correctiefactor in werkelijkheid veel en veel te laag is’, zegt Vijver. Haar onderzoek wijst er op dus dat het gif 250 keer zo schadelijk is als de norm die men nu aanhoudt.

Een ‘interessante, opmerkelijke bevinding’, vindt ook Van den Brink, niet betrokken bij de Leidse slootexperimenten. Maar, tekent hij aan, zelf ontdekte hij dat eendagsvliegen zelfs bij nóg minder gif al problemen krijgen bij hun beweeglijkheid. Zo hebben zomerse eendagsvliegen al meetbaar last van 0,04 microgram thiacloprid per liter water, twaalf keer minder dan in Vijvers experimenten. ‘Voor de risicobeoordeling verandert er door de Leidse studie als het goed is dan ook niet zo veel’, zegt hij. Zijn onderzoeken stammen immers uit 2016, op tijd voor de herbeoordeling.

In een formele reactie zegt het Ctgb in elk geval ‘te checken of de [Leidse] beoordelingsmethodiek een aanvulling zou kunnen betekenen op de huidige richtlijnen’. Van het alsnog meenemen van de Leidse studie hoeven we niet veel te verwachten, laat Van Boven desgevraagd doorschemeren. ‘Formeel is het gewoon niet gebruikelijk om nu nog je vinger op te steken’, zegt hij. ‘In Europa gelden nu eenmaal andere spelregels.’