Bij het benaderen van de Kroontjesbunker in de duinen van Huisduinen, een dorp onder de rook van Den Helder, kan Peter Saal zijn geluk niet op. Landschap Noord-Holland heeft een wandelpad aangelegd tot vlakbij de betonnen toren, volgens de historicus een van de zeldzaamste bunkers in Nederland. De bewegwijzering ontbreekt nog, maar komt er zeker.



Enkele maanden geleden honoreerde het Waddenfonds een subsidieaanvraag voor het project Atlantikwall in het Waddengebied met 2,9 miljoen euro. Van dat geld worden bunkers toegankelijk gemaakt die onderdeel vormden van de verdedigingslinie die tijdens de oorlog is gebouwd, van Noorwegen tot Spanje. Historicus Peter Saal wil ze gebruiken om naast het verhaal over de Atlantikwall ook dat van de lokale bezettingsgeschiedenis te vertellen. Hij werkt bij Cultuurcompagnie, een van de drijvende krachten achter het project in Noord Nederland.



Oorlogsverhalen

Dat draait niet alleen om het beton van de bunkers. Saal: "Die plekken vormen de aanleiding om de oorlogsverhalen van gewone mensen te vertellen die aan die streek vastzitten." Die zijn in het Waddengebied ruim voorradig. Neem Den Helder, dat in de oorlog vaak is gebombardeerd waardoor duizenden de stad ontvluchtten. Doordat de Duitse bezetter een groot deel van Den Helder tot Sperrgebiet verklaarde, vertrokken nog eens duizenden. Van de 36.000 inwoners bleven er zo slechts 9.000 over. Den Helder was een spookstad.

Op de Waddeneilanden ging het volgens Saal juist anders. "Daar werden mensen door de Duitsers gedwongen te blijven en met hen samen te leven. De bezetter wilde dat het economische leven gewoon doorging. De soldaten moesten van voorzieningen gebruik kunnen maken."



Het project-Atlantikwall markeert volgens Saal een omslag in het kijken naar omstreden erfgoed. "We zijn in een nieuwe fase beland. De laatste ooggetuigen van de oorlog verdwijnen en we zijn op zoek naar andere manieren om het verhaal van de oorlog levend te houden. Het ontsluiten van bunkers door ze uit te graven, er wandel- en fietspaden naartoe aan te leggen en het maken van apps waardoor mensen informatie ter beschikking krijgen, zijn naar mijn mening goede middelen."



Tekst loopt door onder foto.

De Atlantikwall Beeld Trouw

Fascinatie

Hij zal nooit vergeten hoe hij samen met studiegenoten die ook in bunkers geïnteresseerd waren, in de jaren zeventig een verzoek stuurde naar het Niod voor toegang tot archieven over de oorlogsresten van de Atlantikwall. "We kregen antwoord van een gepikeerde Lou de Jong die zich afvroeg of wij studenten geen belangrijkere onderwerpen konden bedenken om te onderzoeken. Het verzoek werd dus bot afgewezen." Saal is gefascineerd door de betonnen bouwwerken in de duinen.



"Er zijn mensen die het geen architectuur vinden. Daar ben ik het totaal niet mee eens", zegt hij terwijl hij door een boek over bunkers bladert en voorbeelden toont van hun uiteenlopende vormen. "Dat aanhangers van extreem-rechts diezelfde fascinatie hebben, is geen reden de bunkers bij het grote publiek weg te houden. Ze maken deel uit van ons collectief geheugen. De herinnering kan bij ouderen pijn doen, maar de overblijfselen moet je bewaren en een plek geven."



Belangrijk onderdeel van het project Atlantikwall wordt het restaureren van het Logementsgebouw in Huisduinen, waar ooit de administratie zat van de Duitse Kriegsmarine. Het raakte in erbarmelijke staat nadat kinderen binnen een vuurtje hadden gestookt. Hier komt het bezoekerscentrum met informatie over de verdedigingslinie in het Waddengebied. Het gebouw heeft met de zuilen onmiskenbaar Duitse kenmerken. "In Den Helder gaat het verhaal dat het ontworpen zou zijn door Hitlers architect Albert Speer. Mooi verhaal, maar het klopt niet", lacht hij.

Het project Atlantikwall in het Waddengebied; zes plaatsen in de Noordelijke provincies



> In Oost-Groningen ligt de Fiemelbatterie bij Punt van Reide aan het eind van de oorlog onderdeel van de Festung Emden.



> In Friesland de bunker in het kweldergebied Noorderleech, waar nog vliegtuigwrakken en een veldgraf van een verongelukte Duitse piloot liggen.



> In Noord-Holland wacht restauratie van het Logementsgebouw dat vertrekpunt wordt van een ontdekkingstocht langs de Atlantikwall.



> Op Texel, waar sinds 1996 een luchtvaart- en oorlogsmuseum staat, worden bunkers toegankelijk gemaakt.



> Aan weerszijden van de Afsluitdijk (Den Oever, Noord-Holland en Kornwerderzand, Friesland) worden kazematten en bunkers toegankelijk gemaakt en van informatie voorzien.