Zeventig jaar na het sociaal pact tussen werkgevers en vakbonden maken de regeringen-De Wever een einde aan het Belgische pacificatiemodel. Het is een ingreep die alles verandert: de manier waarop regering, vakbonden en werkgevers met elkaar omgaan en ook de aard van het protest. Wat we donderdag zagen, was een voorspel.

Spread the love

















Zeventig jaar geleden

ondertekenden werkgevers en vakbonden een Ontwerp van overeenkomst

tot sociale solidariteit. De Tweede Wereldoorlog was nog niet

afgelopen maar politici, werkgevers en vakbonden begonnen de

naoorlogse periode al voor te bereiden. Het akkoord van 24 april 1944

ging de geschiedenis in als het sociaal pact.

Wat de

bedoeling was van het akkoord, staat al in de eerste zinnen:

“Eenige

industrieelen, ter

eene zijde, en eenige

menschen uit de

arbeidersorganisaties,

ter andere zijde,

hebben zeer talrijke

vergaderinge gewijd aan

het grondig bestudeeren van de arbeidersvraagstukken en van de

verhoudingen die tusschen werkgevers en werknemers moeten tot stand

komen om de arbeidsgeschillen zooveel mogelijk te

beperken.”

Arbeidsconflicten zoveel mogelijk beperken

dus. “Na meer dan een eeuw van arbeidersstrijd drukt het sociaal

pact de hang naar sociale vrede uit”, zo vatten twee onderzoekers

en leden van de Centrale Raad voor het Bedrijfsleven het samen.

Schokgolf

De

chaos van de jaren ’20 en ’30 lag nog vers in het geheugen.

Onoverkomelijke tegenstellingen tussen arbeid en kapitaal hadden

geleid tot de oprichting van de Sovjet-Unie en fascistische regimes.

België

had ook zijn portie gewelddadige conflicten gehad. In 1886 brak

een eerste grote opstand uit in Luik. De revolte breidde snel uit

naar heel Wallonië. Voor ons land was het de eerste keer dat

industriële arbeiders zo massaal en gewelddadig protesteerden tegen

hun lot.

Na een eerste staking werden 6000

soldaten naar de regio gestuurd en in gevechten tussen ordediensten

en arbeiders vielen tientallen doden. De eruptie van geweld stuurde

een schokgolf door het land en al snel stemde de katholieke regering

enkele sociale wetten, de eerste in hun soort.

Beschermingsmechanismen

In diezelfde

periode bouwde de arbeidersbeweging de eigen beschermingsmechanismen

verder uit. Het was begonnen

met enkele groepen die onder het motto Helpt elkander geld in een

gezamenlijke pot stopten. Wie ziek werd of werkonbekwaam na een

ongeval, kon zo

gedurende een tijd beroep doen op die kas.

Toen

na de Eerste Wereldoorlog het algemeen stemrecht werd ingevoerd en de

socialisten deel begonnen uit te maken van de regeringen, kwamen er

subsidies voor de werkloosheidskassen. Maar dat was lang niet

voldoende om alle werklozen in die crisisjaren een waardig inkomen te

geven.

Die echte sociale zekerheid zou er pas komen na

de Tweede Wereldoorlog. Het sociaal pact vormde de basis van de wet

van december ’44 die de sociale zekerheid invoerde in België. Het

was de socialist Achiel Van Acker, toen minister van Arbeid en

Sociale Voorzorg, die de wet doorvoerde zonder het parlement te

raadplegen, bang als hij was dat sommige politici de afspraken tussen

werkgevers en vakbonden zouden dwarsbomen.

In dat

grote compromis gaven de arbeidersbewegingen hun hulpkassen af aan de

overheid, maar in ruil mochten ze de sociale zekerheid mee beheren. De

vakbonden bleven ook de werkloosheidsuitkeringen uitbetalen (wat ze

goedkoper doen dan de overheid en waaraan ze een licht verlies lijden).

Collectief

Door het sociaal pact te ondertekenen, beloofden

vakbonden en werkgeversorganisaties ook nadrukkelijk elkaar te

erkennen. Via sociaal overleg wilden ze samen de koopkracht van de

werknemers verhogen:

“Verlegenwoordigers van

werkgevers en van werknemers zullen dus onder alle omstandigheden

zoeken naar de middelen om aan de loonen de grootst mogelijke

koopkracht te geven. Voor de vaststelling der loongrondslagen zullen

de methodes van paritaire samenwerking worden toegepast.”

Die

laatste zin is belangrijk. Loononderhandelingen gebeuren niet op

individueel of bedrijfsniveau maar collectief.

Verworvenheden

Het sociaal

pact kon niet verhinderen dat het in de winter van ’60-’61 opnieuw

tot gewelddadige confrontaties tussen stakende arbeiders en

ordediensten kwam, waarbij verschillende doden vielen. Doelwit van de

stakingen was de Eenheidswet van de regering van Gaston Eyskens, een

reeks besparingen en een verhoging van de indirecte fiscaliteit.

Maar net in de periode na 1961 bereikte het sociaal overleg in

België een hoogtepunt. Tussen 1960 en 1975 werden zeven

interprofessionele akkoorden afgesproken. De vakbonden en werkgevers

realiseerden zo onder elkaar de veralgemening van de 40-urenweek en

het gewaarborgd minimuminkomen voor iedereen.

Na 1975 kwamen

de crisisjaren. In plaats van nieuwe rechten te veroveren, moesten

vakbonden zich voortaan concentreren op het verdedigen van

verworvenheden. Het sociaal overleg zat zo diep verankerd in het

systeem dat dat gebeurde op dezelfde manier als in de naoorlogse

bloeiperiode.

Vakbonden sleutelden mee aan de hervormingen,

hadden invloed via ‘hun’ socialistische of ACW-ministers en voerden

actie als dat nodig was. Acties dienden altijd om overleg af te

dwingen of om de onderhandelingspositie te versterken.

Inspanning

De

laatste grote oefening in sociaal overleg kwam er wellicht met het

Generatiepact van 2005. Vakbondsleiders konden de regering toen heel

precies vertellen, welke details er moesten veranderen om verdere

acties te vermijden.

Met de regeringen-De Wever komen we op

nieuw terrein. Voor het eerst sinds het einde van de Eerste Wereldoorlog zit er geen socialist of ACW’er op Arbeid of Sociale

Zaken. De regering van premier Michel kiest voor de confrontatie door

een lange lijst taboes van de vakbonden te doorbreken en geen enkele

inspanning te vragen van de vermogens of werkgevers.

Bovendien

– en dat zorgt in vakbondsmiddens voor nog meer onrust – zet de

regering de mogelijkheden tot sociaal overleg tussen haakjes. Bart De

Wever, de schaduwleider van deze twee regeringen waarin N-VA de scepter

zwaait, loopt om het zacht uit te drukken niet hoog op met sociaal

overleg. En die afkeer van het Belgische overlegmodel merk je op

verschillende plaatsen in het regeerakkoord.

Kapotgewerkt

Normaal hadden vakbonden en werkgevers zich nu nachtenlang moeten

opsluiten om een nieuw interprofessioneel akkoord te sluiten. Maar de

zaken waarover ze het tijdens die onderhandelingen moesten hebben

(bepaalde vormen van brugpensioen en ruimte voor

loononderhandelingen), werden eenzijdig door de regering

vastgelegd.

De werknemers krijgen een indexsprong van 2,6

miljard euro te slikken en de lonen worden zeker tot 2016 bevroren.

Oudere, uitgebluste of kapotgewerkte werknemers zien de

brugpensioenleeftijd met twee tot vier jaar opschuiven.

De

regering wil op termijn ook de barema’s afschaffen en vervangen door

beloning op basis van productiviteit of competenties. De marsrichting

is duidelijk. Het collectieve overleg wordt vervangen door

individuele afspraken tussen werkgever en werknemer.

Het is

belangrijk om te beseffen dat dit een structurele hervorming is van

het Belgische model, die een impact heeft op alle componenten. De

vakbonden moeten een nieuwe rol zoeken. Protest is niet langer een

uitlaatklep en een middel om onderhandelaars te versterken.

Polarisatie

De sociale pacificatie van de voorbije zeventig jaar wist het

aantal ‘arbeidsgeschillen’ te beperken. Het nieuwe confrontatiemodel

leidt onvermijdelijk naar meer conflicten.

Op de betoging van

6 november kregen we een voorproefje van dat nieuwe model. Een grote

polarisatie onder de bevolking, veel volk op straat dat zich totaal

niet kan terugvinden in het gevoerde beleid en de terugkeer van

straatgeweld.

Ook de komende maanden begeven we ons op onbekend terrein. Wie nu al in shock is door de beelden van

donderdagavond, gordt best een extra veiligheidsgordel om.