De aanschaf van een nieuw vliegtuig voor het kabinet en het Koninklijk Huis begon met een valse start. De Indiase belastingdienst wilde vorige zomer een luxe privévliegtuig veilen uit de failliete boedel van Vijay Mallya. De flamboyante biermagnaat, vanwege zijn vele feesten bekend als ‘The King of Good Times’, had verkeerd gegokt met de oprichting van zijn luchtvaartmaatschappij Kingfisher Airlines. Slechts één bieder liet zich registreren voor de veiling van de ACJ319: de Nederlandse regering.

Aankoop van het tweedehands toestel (‘pre-owned’ in luchtvaartjargon) was echter te riskant, oordeelde de regering. Schuldeisers zouden zich achteraf nog kunnen melden. Mallya werd twee weken geleden in Londen gearresteerd.

Demissionair minister Melanie Schultz van Haegen (Infrastructuur en Milieu, VVD) is verantwoordelijk voor de aanschaf van het regeringstoestel. Zij zegt nu: „Ik heb A en B over die meneer nooit helemaal aan elkaar kunnen koppelen, maar die veiling in India was niet zo’n goede optie.”

Voorgangers De PH-GOV wordt het vijfde Nederlandse regeringsvliegtuig en het tweede van Amerikaanse makelij. Voor het eerst verwijst de registratie niet naar een lid van het Koninklijk Huis. In 1946 kocht prins Bernhard een Douglas DC-3 van het Amerikaanse leger voor 50.000 gulden (22.700 euro). De PH-PBA had dienstgedaan bij de bevrijding van Europa. In 1961 was de F-27 Friendship (PH-PBF) het eerste toestel van eigen bodem, de eerste van drie Fokkers op rij. Het vliegtuig kostte 2 miljoen gulden. In 1972 kwam de PH-PBX, naar keuze vernoemd naar prinses Beatrix of nog steeds naar haar vader, een F-28 Fellowship. De prijs was inmiddels 16,5 miljoen gulden. De KBX. Foto Robin van Lonkhuijsen/ANP Het huidige regeringsvliegtuig, de PH-KBX (Koningin Beatrix) vliegt sinds 1996 en kostte 75 miljoen gulden. In 2010 werd het voor 4,3 miljoen euro verbouwd. De KBX wordt vervangen omdat KLM Cityhopper, dat de bemanning levert en het onderhoud verzorgt, de Fokker 70’s vervangt voor zuiniger vliegtuigen van de Braziliaanse fabrikant Embraer. Een andere reden is de beperkte actieradius: bij lange vluchten moeten veel tussenstops worden gemaakt om te tanken. Bij het staatsbezoek aan Australië vorig jaar vloog het regeringsvliegtuig leeg mee, om alleen ter plaatse van dienst te zijn. Eind deze maand maakt de KBX zijn laatste vlucht. Op 3 juni kan het publiek afscheid nemen op vliegveld Woensdrecht.

Straks in één ruk naar Aruba

Stap twee was het uitschrijven van een Europese aanbesteding, op 13 juli 2016. De Nederlandse regering vraagt om een opvolger van de Fokker 70, het regeringsvliegtuig dat sinds 1996 in gebruik was en niet meer voldoet. Lange afstanden kunnen alleen in etappes worden overbrugd.

Een belangrijke eis aan het nieuwe toestel is de actieradius: anders dan de Fokker 70 moet het vliegtuig zonder bijtanken naar Aruba kunnen vliegen. Het moet ruimte bieden aan 24 passagiers en zeven bemanningsleden. Het toestel wordt voor 12 procent van de tijd gebruikt door het Koninklijk Huis, voor 88 procent door het kabinet.

Omdat in de specificatie werd gevraagd om een tweedehands of een nieuw vliegtuig, moest het inclusief interieur worden geleverd. Volgens het ministerie werd daarmee een gelijk speelveld gegarandeerd. Een bron met directe kennis van de procedure stelt dat de aanbesteding onprofessioneel was geformuleerd. „Dat er tegelijk om een gebruikt en een nieuw toestel werd gevraagd is zeer ongebruikelijk. Het maakte de aanbesteding erg verwarrend.”

Schultz: aanbesteding is mislukt

Begin februari meldde Schultz aan de Kamer dat geen van de vier inschrijvingen „kan worden aangemerkt als een geldige bieding”. De aanbesteding was mislukt. Vervolgens gebeurde er iets opmerkelijks. In plaats van een nieuwe aanbesteding, wat voor de hand ligt, ging Schultz onderhandelen met één van de afgewezen bieders. Alleen Boeing voldeed aan de voorwaarden die daarvoor gelden, volgens Schultz. Volgens de minister is er, ondanks het gebrek aan concurrentie, „hard onderhandeld” met Boeing. „Hij was nog duurder, maar we hebben geprobeerd de prijs zoveel mogelijk terug te brengen.”

Twee maanden later was de deal rond. De keuze viel op de Boeing 737 Business Jet (BBJ). Het toestel krijgt de registratie PH-GOV, van government. De aanschafprijs is 92,7 miljoen euro, inclusief de kosten voor het interieur en belastingen. Omdat de PH-KBX voor 3,7 miljoen euro verkocht kon worden aan een Australische maatschappij, komen de vervangingskosten op 89 miljoen euro. Intussen is het definitieve koopcontract getekend.

De Aanbestedingswet biedt de mogelijkheid om na een mislukte aanbesteding te onderhandelen met een ongeldig verklaarde bieder, mits die partij aan bepaalde voorwaarden voldoet. Een doorstart, noemt Chris Jansen, hoogleraar privaatrecht aan de Vrije Universiteit, dat. Hij is gespecialiseerd in aanbestedingsrecht en kent het dossier. Jansen: „Erg gebruikelijk is het niet. Om te kunnen beoordelen of het rechtmatig is dat alleen met Boeing is onderhandeld en niet met de andere drie partijen, moet je weten waarom de inschrijvingen precies ongeldig waren. Het ministerie kan de redenen voor afwijzing melden, zonder inschrijvers te noemen.”

Het ministerie wil de precieze afwijzingsgronden niet melden, met een beroep op de Aanbestedingswet. Een woordvoerder wijst alleen op algemene eisen ten aanzien van geschiktheid, specificaties en contract. Schultz licht desgevraagd echter wel een tip van de sluier op. „Eén inschrijving was ongeldig omdat ze het alleen volgens hun eigen regelgeving wilden doen. Het zou best kunnen dat dat bij Airbus bijvoorbeeld speelde, dat het alleen mocht vallen onder de regelgeving van het land waar ze uit komen.” Voor bedrijven die over de hele wereld vliegtuigen leveren is het een verrassend argument.

Exclusieve onderhandeling

Het is dus onduidelijk waarom Schultz na de mislukte aanbesteding niet met meerdere inschrijvers heeft onderhandeld. Kamervragen van D66 worden op 21 april slechts zeer summier beantwoord: ze voldeden niet aan de voorwaarden in de aanbestedingsdocumenten. Het verschil tussen Boeing en de drie anderen, waardoor alleen met Boeing kon worden onderhandeld, is daardoor niet te achterhalen.

Prijs was een belangrijk aspect bij de keuze voor een nieuw regeringsvliegtuig. Vlak voor de start van de aanbesteding schreef Schultz aan de Kamer: „Bij de aanschaf van een vervangend regeringsvliegtuig richt ik me op een zo kostenefficiënt mogelijke oplossing. Daarbij heeft het kabinet een sterke voorkeur voor een gebruikt toestel.” De verwachte kosten waren tussen de 50 en 90 miljoen euro.

Airbus was 18 miljoen goedkoper



Airbus Corporate Jets, een divisie van de Europese vliegtuigbouwer uit het Franse Toulouse, bood de Nederlandse regering een ACJ319. Hetzelfde toestel dat de regering in eerste instantie op het oog had in India. Zoals de BBJ een privéversie is van het passagiersvliegtuig B7373, is de ACJ319 een privéversie van het passagiersvliegtuig A319 (in die versie met 124 stoelen). Inclusief interieur en belastingen was de aanschafprijs van de ACJ319 rond de 75 miljoen euro. Het toestel wordt onder meer gebruikt door de regeringen van Duitsland, Italië, Tsjechië en Slowakije. Lange afstanden zijn dankzij extra kerosinetanks geen probleem.

Waar de Boeing de vooraf beoogde maximumprijs overschrijdt, blijft de Airbus daar ruim onder. Opmerkelijk is ook de levertijd. In juli 2016 dacht het kabinet het nieuwe vliegtuig eind 2017 in gebruik te kunnen nemen. De Fokker 70 gaat deze zomer uit dienst. De ACJ319 kon eind 2018 worden geleverd. De BJJ wordt begin 2019 geleverd.

Een luchtvaartexpert wijst op nog een cruciaal verschil. De eerste Boeing 737 kwam op de markt in 1968, de Airbus 319 in 1988. Terwijl fabrikanten van privévliegtuigen als Airbus, Gulfstream, Bombardier en Embraer gebruikmaken van de nieuwe technologie fly by wire (stuurcommando’s uit de cockpit worden met elektronische signalen doorgestuurd naar de vleugels), gebruikt Boeing oude technologie. Dat maakt een vliegtuig dat twintig jaar moet meegaan een riskante investering.

Willem-Alexander ‘gastvlieger’

De ondoorzichtige procedure versterkt het door experts al langer geuite vermoeden dat de keuze voor Boeing al in een vroeg stadium is gemaakt. Luchtvaartdeskundigen voorzagen die keuze vanaf het moment dat bekend werd, op 18 mei 2016, dat koning Willem-Alexander binnenkort een vliegbrevet voor de Boeing 737 gaat halen. De koning had een brevet voor de Fokker 70.

De Rijksvoorlichtingsdienst ontkende vorig jaar met klem dat de omscholing verband hield met het nieuwe vliegtuig. Minister Schultz herhaalt die ontkenning in haar antwoorden aan D66. „De omscholing van de Koning vloeide eerder al voort uit de vervangingskeuze van de KLM waar de Koning het merendeel van zijn vlieguren maakt.” KLM vervangt de Fokker 70 echter door een Embraer 175.

Koning Willem-Alexander in de PH-KBX bij een bezoek aan Sint Eustatius, 2013. Foto Michael Kooren/ANP

De RVD meldt desgevraagd dat het woord ‘vervangingskeuze’ verwijst naar de keuze van KLM om de F-70 te vervangen. „De Koning wilde graag zijn gastvliegerschap bij KLM voortzetten. Dat kan binnen Europa op de Embraer en op de Boeing 737. Om de bestemmingen af te wisselen ten opzichte van de vluchten die hij met de F-70 maakte is toen de keuze gemaakt voor de Boeing.”

Een woordvoerder van Airbus Corporate Jets wil het bod niet bevestigen, maar laat weten dat het bedrijf „een groot voorstander is van concurrentie, mits dat fair en transparant gebeurt”. Was dat hier niet het geval? „Ik kan alleen herhalen wat ik net zei.”

Correctie (26 mei 2017): Het prijsverschil tussen Airbus en Boeing blijkt mee te vallen, door een toeslag van 21 procent btw die bij Airbus aanvankelijk niet meegerekend was.

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 2 mei 2017