Operacje wykonywane w piwnicznych salach, które trzęsły się od wybuchających dookoła bomb. Zabiegi chirurgiczne bez znieczulenia. Chorzy leżący pokotem na podłodze. Czy trafiwszy do powstańczego szpitala, można było wyjść z niego z życiem?

Chociaż wybuch powstania 1 sierpnia 1944 roku zaskoczył wielu warszawiaków, dowództwo AK przygotowywało się do zrywu od dawna. W przygotowaniach nie pominięto także służb medycznych. Wiele szpitali wyposażono w odpowiedni sprzęt, leki, personel oraz dodatkowe miejsca.

Dlatego w pierwszej połowie sierpnia sytuacja w placówkach medycznych była znośna, szczególnie w dzielnicach, gdzie nie zaczęły się jeszcze zacięte walki. W Śródmieściu, na Mokotowie lub Żoliborzu pacjenci leżeli na łóżkach w białej, regularnie zmienianej pościeli, zapewniano im też świeżą bieliznę, lekarze codziennie organizowali obchód. Pierwsze dni powstania wypełniała euforia i wiara w bliskie zwycięstwo.

Nikt nie wierzył w zapowiedzi Niemców, wzywających do zaprzestania walk. „Mikrofony wyją stale swoje: wszystkie domy, z których będzie ostrzał, będą zrównane z ziemią. Wtedy nie sądziłem, że dotrzymają obietnicy”, wspomina Janusz Rola-Szadkowski w książce „Z błyskawicą na tygrysy”.

Z czasem przybywało rannych. W szpitalach zaczynało się coraz bardziej zagęszczać. Gdy brakowało łóżek, wyciągnięto prycze, w najgorszych okresach za posłanie służyły worki lub sterty gazet. Na jednej pryczy lokowano dwóch pacjentów, kolejnych rannych układano na podłodze, obok prycz i w przejściach. Po tak szczelnie wypełnionej sali sanitariuszki i lekarze z trudem mogli się poruszać, a każdy ranny wymagał przecież opieki.

„Na salach krzyki, jęki, oczy błyszczące gorączką, zakrwawione bandaże, ropiejące rany. Żywi obok konających” – taki opis szpitala na Podwalu podają autorki książki „Szpitale Powstańczej Warszawy”. Po odcięciu prądu musiały wystarczyć świece i karbidówki. W podobnych warunkach nietrudno o wypadek na przykład pożar, gdy świeca, która zastępuje lampę, przewróci się i zaczną płonąć bandaże, albo zapali się wylany denaturat.

Tylko największe i najlepiej wyposażone placówki posiadały dynamo – własne źródło światła. W szpitalikach organizowanych naprędce panowały najgorsze warunki. Z książki „Szpitale Powstańczej Warszawy” dowiadujemy się, że:

Tak zwana sala operacyjna to sporych rozmiarów piwnica, kiepsko oświetlona kilkoma świeczkami. Całe wyposażenie stanowią dwa zwykłe stoły, kilka krzeseł, taboretów i miękki fotel.

Najgorszy był jednak brak wystarczającej liczby lekarzy i personelu medycznego, by otoczyć opieką morze rannych. W pielęgnacji rannych pomagały kilkunastoletnie sanitariuszki i rodziny chorych. Medycy pracowali bez wytchnienia.

Podziemne szpitale

Doktor Cyprian Sadkowski „Skiba”, który trafił do szpitalika pod „Krzywą Latarnią” na Starówce, zanotował we swoich wspomnieniach:

Położyć się jako chory, a to równoznaczne w naszych warunkach ze śmiercią. Zastrzyków nie robi się, bo nie ma czym wygotować strzykawek. Zgorzel gazowa wykańcza prawie każdego rannego.

Doktor, dwukrotnie ranny, leżał w szpitalu chory na zapalenie płuc. Dzielił siennik z byłym ambasadorem Polski w Moskwie. Jego towarzysz zmarł po trzech dniach, Sadkowski musiał czekać kilka godzin na to, by sanitariuszki zabrały trupa.

Gdy na Starówce walił się dom za domem, w wielu częściach Śródmieścia panował jeszcze względny spokój. We wrześniu nie było już bezpiecznych dzielnic. Na miasto regularnie spadały bomby. Życie schodziło do podziemia. W piwnicach kamienic koczowali cywile, często przemykały tamtędy łączniczki roznoszące meldunki, żołnierze wędrowali z miejsca na miejsce, przemieszczając się kanałami.

Także szpitale organizowały sale w schronach i piwnicach. W czasie nalotu chorzy w napięciu liczyli uderzenia bomb. Nasłuchiwali huku walących się murów i z trudem łapali powietrze w kurzawie pyłu. Po nalocie sanitariuszki rozdawały gazy i waciki nasączone wodą, które ułatwiały oddychanie. W przepełnionych placówkach lżej rannych pacjentów umieszczano w salach na parterze lub pierwszym piętrze, ale często dochodziło tam do wypadków, gdyż w czasie nalotów wylatywały szyby i ramy okienne.

Amputacje to codzienność

„O ile to możliwe przed wykonaniem amputacji wzywać konsultanta chirurga”, takie zalecenie wydało biuro szefa sanitarnego Śródmieścia Północ. W normalnych warunkach amputowanie kończyny to ostateczność, w czasie Powstania Warszawskiego był to niemalże rutynowy zabieg.

Brakowało narzędzi i leków, by uratować poranioną rękę lub nogę, więc jedynym wyjściem było cięcie. Teresa Bojarska „Klamerka”, sanitariuszka pułku „Baszta” została postrzelona dwukrotnie w nogę. Nie mogąc chodzić, kilka godzin spędziła leżąc na trawie, aż wreszcie przetransportowano ją do szpitala.

Rana była paskudnie zanieczyszczona. Lekarz przez kilka godzin opatrywał nogę, wyciągając kawałki trawy, kamyki i inne zabrudzenia, „Klamerce” groziła amputacja. Nogę udało się uratować, bo dowódca sanitariuszki zdobył gdzieś szczepionkę przeciwtężcową, której brakowało w szpitalu.

Mniej szczęścia miała Wanda Okolska-Woltanowska „Mrówka”, łączniczka postrzelona na ulicy, gdy biegła z meldunkiem. Ranna trafiła do punktu szpitalnego zaimprowizowanego w piwnicy. Lekarze nie mieli penicyliny, w nodze rozwijała się gangrena. Zapadła decyzja o amputacji.

Dziewczyna była przygotowana na bohaterską śmierć, ale nie na to, że zostanie inwalidką. W czasie powstania miała zaledwie 16 lat. Jeszcze przed operacją odwiedziła ją w szpitalu koleżanka, Jadwiga Chuchla „Pszczółka”. Gdy zeszła do piwnicy, by przynieść chorej wodę, zobaczyła makabryczny widok – leżały tam odcięte ręce i nogi, których nie zdążył jeszcze wynieść personel.

„Amputacje stały się codziennością”, twierdzi sanitariuszka „Dora” z jednego z żoliborskich szpitali, bohaterka książki „Dziewczyny z Powstania”. Na zawsze zapamiętała pierwszą tego typu operację, przy której asystowała. Lekarze kazali jej trzymać przycinaną nogę, widziała z bliska przecinanie skóry, mięśni i piłowanie kości.

Po zakończonym zabiegu zszokowana sanitariuszka nadal stała w miejscu, trzymając odciętą kończynę, nie wiedząc, co z nią robić. Czasami na korzyść rannego działał, paradoksalnie, brak narzędzi do amputacji. Gdy lekarze nie mieli czym ciąć, musieli podejmować różne próby leczenia gangreny – tak właśnie stało się w przypadku pewnej łączniczki, której odłamek bomby pokiereszował nogę w kostce.