Cijfers Beleving in de krijgsmacht 75 procent van het personeel voelt zich verbonden met defensie en stelt dat de organisatie veel voor hen betekent.

50 procent van het personeel rapporteert negatieve ervaringen.

15 procent van het personeel werd gepest.

45 procent ervoer geroddel.

20 procent werd genegeerd door collega’s.

13 procent van de militairen en burgers ervoer intimidatie op de werkvloer.

13 procent van de vrouwen had last van ongewenste seksuele aandacht.

1 procent rapporteerde lichamelijk geweld.

86 procent van de medewerkers geeft aan dat er weleens grappen over vrouwen worden gemaakt.

83 procent hoort weleens grappen over etnische minderheden.

Een militaire missie in het buitenland. Briefing aan het einde van de dag. Wat staat er op het programma, hoe ziet de dag eruit? Afsluiting: een spelletje waarbij de manschappen drie of vier mooie vrouwen moeten opnoemen die „ze zouden doen”. Een militair, vrouw en lesbisch, vertelt: „Kijk, ik vind dat niet erg. Maar ja, ik kan me voorstellen dat anderen… Er wordt gezegd: ‘die erop trekken, uit elkaar scheuren, volspuiten’. […] Daar moet je tegen kunnen. Ja.”

Niet eerder zijn de schaduwkanten van het eenheidsgevoel binnen het leger zo minutieus beschreven als door het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP), dat deze vrijdag het rapport Grenzen aan de Eenheid publiceert. Het bureau ondervroeg ruim 2.600 defensiemedewerkers en ging uitgebreid in gesprek met 34 mensen die binnen de krijgsmacht tot minderheden worden gerekend: vrouwen, homo’s, niet-etnische Nederlanders. In het leger is ruim 80 procent van de werknemers een blanke, heteroseksuele man; 14 procent is vrouw. Defensie houdt geen registratie bij van de etnische achtergrond en seksuele oriëntatie van medewerkers.

Verbondenheid en voor elkaar door het vuur gaan, zijn kwaliteiten die het leger doelbewust opbouwt en stimuleert. Militairen moeten op elkaar kunnen rekenen in gevaarlijk gebied. Driekwart van de militairen voelt zich sterk verbonden met de organisatie. De schaduwkant: een sterk ‘wij-gevoel’ hangt samen met een sterk ‘zij-gevoel’. In het leger blijkt een scherpe scheidslijn tussen erbij horen en erbuiten vallen.

De conclusies uit het SCP-rapport zijn hard: 1 op de 8 vrouwen ervoer in 2015 ongewenste seksuele aandacht – variërend van seksistische opmerkingen tot aanranding. Groepen die afwijken van de norm ‘man-hetero-blank’ worden geaccepteerd, maar moeten niet raar opkijken van pesterijen of misplaatste grappen. Het belangrijkste: de cultuur in het leger werkt deze excessen in de hand.

Ze komen ook meer voor dan in andere bedrijven, blijkt uit een vergelijking met algemeen werknemersonderzoek van het CBS en TNO: bij defensie hebben werknemers dubbel zo vaak last van ongewenste seksuele aandacht en pesten als bij andere bedrijven. Uit onderzoeken onder politiepersoneel blijkt dat ook in die sector seksuele intimidatie en pesten vaker voorkomen dan gemiddeld. Het SCP legt een link met „de cultuur” in dit type hiërarchische organisaties.

‘Straks steekt-ie je neer’

„Jaja, kijk maar uit hoor, want dat is natuurlijk een Marokkaan, die neemt zo je spullen mee.” „Kijk uit, straks steekt-ie je neer.” Het SCP-rapport citeert een militair met een Marokkaanse achtergrond. Dit soort ‘grappen’ van maten is dagelijkse kost in het leger: 83 procent van het defensiepersoneel zegt ze vaak te horen. De SCP-onderzoekers schrijven: „Het maken van ‘grappen’ die gaan over persoonskenmerken van mensen gebeurt veel en men ervaart een cultuur waarin men daar maar tegen moet kunnen.”

Alleen, schrijft het SCP, de grens is soms vaag. Zeker in de omgang met vrouwen. „Het risico bestaat dat een groep waarin dit gedrag gangbaar is en die niet tot de orde wordt geroepen, de grenzen van wat toelaatbaar is uit het oog verliest.”

Een vrouwelijke militair vertelt dat ze, net nieuw bij haar eenheid, op tafel werd gegooid en er collega’s boven op haar gingen liggen. „Dat was toen ik een jaar of twintig was. Dan zitten er allemaal mannen omheen. Die vinden dat hartstikke gaaf. Wel stoer, zo van ‘huuuhh’.”

Toch staan vrouwen, etnische minderheden en lhbt’ers (lesbiennes, homo’s, biseksuelen en transgenders) niet buiten de groepscultuur, blijkt uit het rapport. Ook zij waarderen de saamhorigheid en verbondenheid in het leger en zijn tevreden met defensie als werkgever. Het SCP denkt dat dit komt doordat zij zich aanpassen. Uit de interviews blijken allerlei „tactieken” om toch bij de groep te horen. „Zo gaat het nu eenmaal hier” en „daar moet je tegen kunnen”, zijn doorsneereacties op pesterijen of intimidatie.

Het leger heeft, constateert het SCP, een assimilatiecultuur. Mensen horen er alleen echt bij wanneer zij zich conformeren aan de dominante cultuur. Vrouwen geven er talloze voorbeelden van. Hun vrouwelijkheid vlakken zij zoveel mogelijk uit. Geen make-up, vrouwelijke kleding of sieraden. Zoveel mogelijk in uniform. Ze gaan fysieke uitdagingen niet uit de weg en negeren aangepaste lichamelijke eisen bij sporttests. Een vrouwelijke militair: „Gedraag je ingetogen en seksloos.”

Militairen die een moslimachtergrond hebben en worden geconfronteerd met grappen over hun afkomst, hebben één heldere tactiek: „Bagatelliseren. Slikken genoemd.” Een militair, man, Marokkaanse achtergrond: „Direct er wat van vinden is ook niet de bedoeling. En op een gegeven moment moet je het even over je heen laten komen. Maar dat vind jij zelf persoonlijk niet leuk, dus je moet jezelf inhouden, indammen. En dan, na een periode, moet je er wat van zeggen.”

Op verandering zitten militairen niet te wachten. Een campagne van het ministerie die zich richt op het werven van vrouwen, roept veel weerstand op: 83 procent is tegen. Dat defensie zich presenteert als een „inclusieve organisatie”, door bijvoorbeeld deelname aan de Gay Pride, ergert veel personeelsleden. Een vrouwelijke, lesbische, militair: „Dat is een etalage mooi aankleden en dan loop je de winkel in, en dan denk je: what the fuck verkopen ze hier?”

Luitenant Maureen Vermeulen (23):

Op vliegbasis Gilze-Rijen ben ik verantwoordelijk voor de repatriëring van militairen die met luchttransport naar huis moeten als ze in het buitenland gewond raken. Bij ons op de luchtmachtbasis werken drie vrouwen en twee mannen. Dat er weleens een seksistisch of schuin grapje wordt gemaakt, heeft mij persoonlijk nooit geraakt. Ik neem het niet zo serieus. Het personeel van defensie heeft heel lang alleen uit mannen bestaan. Als er nu een opmerking wordt gemaakt die vrouwonvriendelijk is, denk ik: jongens toch, we leven in 2017.

Ik ga de confrontatie aan als iemand seksistisch is

Gaat een opmerking over mijn vrouwelijkheid of Indonesische roots echt te ver, dan zeg ik er iets van – direct, of ik neem iemand apart. Ik denk dat ik er daardoor ook geen last van heb.

„Er is weleens iemand naar me toe gekomen, die zei: ‘Goh, vond je dat niet vervelend?’ Maar dan wist ik niet eens meer waar het over ging…

„Dat vrouwen zeggen dat ze niet te veel als vrouw willen opvallen, begrijp ik wel. Dat vind ik ook professioneel. Zelf draag ik ook geen korte rok of hoge hakken: dan val je wel erg op in dit bedrijf.

„Ik heb gelezen over militairen die zich gediscrimineerd voelen bij defensie. Dat vind ik heel erg vervelend. Ik vraag me ook af hoe het zover heeft kunnen komen. Als mij iets wordt gezegd dat me te ver gaat, ga ik de confrontatie gewoon aan. ‘Doe eens even niet’, zeg ik dan. En dan is het ook klaar.”

Majoor Peter Kees Hamstra (56):

„Het duurde járen voordat ik uit de kast kwam bij de landmacht. Dat is niet voor niks. Ik kwam 36 jaar geleden bij de krijgsmacht en toen was de cultuur zeer gesloten. Het is nog steeds een organisatie waar het belangrijk is om erbij te horen.

‘Het duurde járen voordat ik uit de kast kwam in het leger. Dat is niet voor niks

Een uitzondering zijn is bij defensie heel lastig. Dat betekent dat homoseksuele, lesbische vrouwen of biseksuelen als individu niet helemaal zichzelf kunnen zijn. Ik word er niet vrolijk van als ik in het SCP-rapport, dat ik al inzag, lees dat er weinig is veranderd. De machocultuur zorgt ervoor dat vooral mannelijke homo’s en biseksuelen moeilijk kunnen omgaan met hun geaardheid. Een vijfde van hen komt niet uit de kast. Lesbische vrouwen hebben het iets makkelijker, zij worden sneller gezien als ‘one of the guys’.

Het belangrijkste is dat dit rapport laat zien dat de cultuur ervoor zorgt dat alle minderheidsgroepen het moeilijk hebben. Terwijl vrouwen, lhbt’ers en mensen met een andere religieuze achtergrond heel belangrijk zijn. Bij een legeractie operatie in een islamitisch land zijn hebben we vrouwen nodig om in contact te komen met andere vrouwen, bijvoorbeeld. Voor mezelf is de situatie veranderd toen ik ouder werd en een hogere rang kreeg. Dan sta je toch steviger in je schoenen.

Ik blijf zeggen: je kunt prima bij defensie werken, als je maar niet teveel afwijkt van de norm. Het is een bedrijf waarin je niet op elke slak zout kunt leggen. Dan heb je geen leven meer. Voor sommige mensen is het moeilijk om hun grenzen aan te geven. Als er dan echt een probleem ontstaat, blijkt meestal dat de grens allang overschreden is, maar dat ze er eerder niets van wilden zeggen.”

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 13 januari 2017