Geen vogel zo uitgesproken, zo deftig, zo koninklijk, als de grutto. Geen vogel ook die Nederlandser is. Onze grutto's zijn als de kunstwerken van Vermeer en Rembrandt: historische eigen 'creaties' waar we trots op kunnen zijn.



Grutto's zijn de afgelopen duizend jaar 'gemaakt', en evolutionair fijngeslepen, in biotopen die door onze voorouders zijn gemaakt. Dat begon toen uitgestrekte hoogvenen werden omgezet in landschappen waar met de melkveehouderij nog het meeste te verdienen viel. Grutto's profiteerden van die ingrijpende landschapsveranderingen. Ze ontwikkelden zich van schaarse hoogveenbroeders tot zeer algemene weidevogels.



Dat laatste gebeurde overigens pas vanaf het midden van de negentiende eeuw, toen door nieuwe bemestingsvormen de weilanden zeer rijk aan regenwormen werden. Volop regenwormen voor volgroeide vogels, en voor de kleinere kuikens volop insecten in de eindeloze natte en bloemrijke weiden.



Boerenlandvogels

Grutto's vertegenwoordigen alles wat het boerenland tot een mensenleven geleden zo karakteristiek voor Nederland maakte. Het mooie, rijke boerenland (met een koe aan een sloot in een weiland met boterbloemen en een ouderwetse molen op de achtergrond), dat we op Schiphol, bij vertrek naar een verre vakantiebestemming nog steeds op monitors zien afgebeeld.



Van maart tot juli proberen grutto's, zo goed en zo kwaad als het gaat, goede Nederlandse boerenlandvogels te zijn, maar ook in de rest van het jaar zijn het cultuurvolgers. In najaar en vroege winter zitten ze in grote groepen bij de Balanta rijstboerinnen in het West-Afrikaanse Senegal en Guinee. In de nawinter, op weg terug naar Nederland, zitten ze in Portugal en Spanje op natte geoogste rijstvelden, soms met z'n tienduizenden op een kluitje. 's Winters leven grutto's van rijstkorrels.

Beeld Flickr/Bart van Dorp

Met hun gevoelige snavelpunt zijn grutto's heel erg goed in het vinden van regenwormen. Ze zijn zo goed, en regenwormen zijn in het Nederlandse grasland zo algemeen, dat grutto's vrijwel overal in open grasland aan de kost zouden kunnen komen als de grond maar zacht en vochtig genoeg was. In het ontwaterde huidige boerenland zijn beide een probleem. Daar ontbreken ook de grote insecten waar groeiende kuikens van afhankelijk zijn. Hongerige kuikens moeten blijven lopen, en vallen op zodat ze, nu alle gras al gemaaid is als de zomer nog moet beginnen, gemakkelijk ten prooi vallen aan roofvogels en kleine zoogdieren die gruttokuikens in de eerste plaats smakelijk vinden.



Zo hebben grutto's de grenzen van hun aanpassingsvermogen bereikt. Van de meer dan 100.000 broedparen van veertig jaar geleden is nu misschien nog maar tien procent over. En de daling zet zich voort. Samen met de andere weidevogels kunnen we grutto's gerust rekenen tot de bedreigde Nederlandse avifauna.



Vrolijk

Dat Nederland steeds minder gruttoland is, is een teken aan de wand. Ik meen dat we in een veel beter land zouden leven als het weer goed met grutto's zou gaan.



We zouden te maken hebben met een vrolijk - want vogelrijk - en gezond platteland met volop recreatieve kansen en lokale werkgelegenheid, waar mooie langlevende koeien worden verzorgd door relaxte boeren die bijzondere melkproducten leveren. Een land dat niet langer fungeert als afvalputje voor de productie van goedkope bulkproducten voor de export. Een land waar de grutto weer Koning is.



Theunis Piersma is hoogleraar trekvogelecologie aan de Rijksuniversiteit Groningen en bioloog aan het Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee (NIOZ).

Beeld Flickr/Jac. Janssen