Waarom pakt justitie geen bankiers van ING aan?

Dinsdag kwam het onderzoek van het OM naar ING naar buiten. Het beeld is onthutsend. ING heeft in de onderzochte periode van 2010 tot 2016 ‘structureel de wet overtreden en zich schuldig gemaakt aan een groot aantal strafbare feiten’, zo stelt het Openbaar Ministerie (OM) vast. Het heeft geleid tot de grootste schikking ooit in Nederland. ING erkent de strafbare feiten en betaalt 775 miljoen euro.

Toch worden ING-medewerkers niet vervolgd, omdat het OM niet heeft kunnen aantonen dat individuen strafrechtelijk verwijtbaar hebben gehandeld, zegt hoofdofficier van justitie Margreet Fröberg. ‘We hebben gekeken of de strafbare feiten te herleiden waren naar medewerkers, naar managers. Of die ervan op de hoogte waren en bewust handelden. Daar hebben we geen bewijs voor gevonden.’

Dat komt door de manier waarop ING het beleid om witwassen tegen te gaan heeft georganiseerd. Die is verspreid over verschillende afdelingen. ‘Daardoor zag niemand het geheel. Maar nalatigheid en slecht management is niet strafrechtelijk verwijtbaar.’ De nalatigheid van velen samen heeft wel een strafbaar verwijt voor het bedrijf als geheel opgeleverd.

ING heeft maatregelen getroffen tegen een handvol medewerkers, maar waarom stapt topman Ralph Hamers niet op?

Een woordvoerder van ING zegt dat er goed gekeken is wat passend was en dat toen besloten is om tegen een aantal personen in hoge posities ‘maatregelen’ te treffen, zoals schorsingen en het schrappen of terugvorderen van bonussen. Hamers heeft wel besloten vanwege de affaire vrijwillig af te zien van zijn bonus over 2018. ‘Dat vond de raad van bestuur passend. Natuurlijk is Hamers eindverantwoordelijk, maar de vraag is of je op de hoogte bent van alles en of je zelf iets had moeten doen.’ Hamers zelf zei dinsdag dat hij zijn verantwoordelijkheid neemt ‘door maatregelen te nemen’.

ING heeft maatregelen tegen de medewerkers genomen omdat ‘nu achteraf’ gebleken is dat ze hun taken niet naar behoren hebben uitgevoerd. Het zou gaan om ongeveer tien personen, maar een exact aantal wil de woordvoerder niet noemen vanwege de ‘arbeidsrechtelijke’ procedures. Directeur Paul Koster van beleggersvereniging VEB zei dinsdag bij radiostation BNR dat het aan de raad van commissarissen is om over de toekomst van topman Hamers te beslissen. Volgens hoogleraar forensische accountancy Marcel Pheijffer zou Hamers zichzelf moeten afvragen ‘of hij nog geloofwaardig leiding kan geven’.

In Nederland gebeurt het eigenlijk zelden dat individuele bankiers worden vervolgd. Waarom is dat?

Het OM schrijft in het feitenrelaas over het onderzoek naar ING dat de Hoge Raad ‘hoge eisen’ stelt aan het vervolgen van personen ‘voor het leiding geven aan dergelijke strafbare feiten’. Hoogleraar financieel strafrecht Matthijs Nelemans: ‘De wet biedt genoeg mogelijkheden, maar kennelijk zijn er onvoldoende goede zaken of is er geen bewijs in sommige zaken.’ Volgens Nelemans ligt de lat niet per se hoger dan in het buitenland. In de Libor-affaire – waarbij medewerkers van de Rabobank rentetarieven manipuleerden – schikte de Rabobank in totaal voor 774 miljoen euro met Amerikaanse, Britse en Nederlandse toezichthouders. In het buitenland werden ook bankmedewerkers vervolgd, zoals in Groot-Brittannië, maar de feiten waren ook in het buitenland gepleegd.

Gaat Nederland met dit soort megaschikkingen op de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk lijken?

Dit is wel iets wat uit de Angelsaksische wereld over is komen waaien, zegt hoogleraar Nelemans. ‘Daar is geen specifieke aanleiding voor, maar we hebben een groot aantal bedrijven die internationaal opereren in landen waar de handhaving en het toezicht een bepaalde kant op bewegen. En dan bewegen wij mee. Er waait hier een westenwind.’

Het OM noemt de schikking met ING ‘effectiever dan een rechtsgang’. Bij het vaststellen van de hoogte van het bedrag is ook gekeken naar ‘de draagkracht’ van ING. Daarnaast moest het bedrag ‘afschrikwekkend’ zijn. Nieuw is ook dat het OM een fors feitenrelaas publiceerde, ING als dader een uitgebreid persbericht naar buiten bracht en dat ook de schikkingsovereenkomst werd gepubliceerd. Daarmee komt justitie tegemoet aan de kritiek bij eerdere schikkingen dat bedrijven in achterkamertjes vervolging konden afkopen, zonder enige vorm van transparantie.

Had de politiek ING (en andere banken) niet beter bij de les moeten houden?

Het korte antwoord is ‘nee’, want het is niet de taak van de politiek om banken bij de les te houden. De politiek, in haar rol van wetgever, maakt slechts het lesmateriaal (de wetgeving). Toezichthouders (in dit geval de bankentoezichthouder, De Nederlandsche Bank) en wetshandhavers (politie en Openbaar Ministerie) moeten erop toezien dat die wetten echt worden nageleefd.

De wet die ING heeft overtreden, is de Wet ter voorkoming van witwassen en financiering van terrorisme (Wwft), ingevoerd in augustus 2008. Deze wet stelt het OM in staat ING een zeer hoge boete op te leggen wegens overtreding ervan. In die zin is de bestaande wetgeving adequaat: de zaak ING bewijst dat een bank die witwassen faciliteert, daarvoor zwaar gestraft kan worden.

Vaak geuite kritiek op schikkingen met banken is dat de verantwoordelijke bankiers zelf bijna altijd vrijuit gaan: de bank betaalt de boetes, niet de bankiers. Die boetes gaan ten koste van de bedrijfswinst en daarmee van de beurskoers en het aandeelhoudersdividend. Eigenlijk worden de aandeelhouders dus het hardst gestraft, ook in het geval van ING.

Kabinet en Tweede Kamer zouden de wet in dat opzicht misschien kunnen aanpassen: zij zouden kunnen overwegen de raad van bestuur altijd wettelijk aansprakelijk te stellen voor nalatig toezicht. Net zoals een minister altijd politiek verantwoordelijk is voor de fouten van zijn ambtenaren.

Vooralsnog wil minister Hoekstra van Financiën eerst opheldering door de raad van commissarissen van de bank. Woensdag besprak hij de ING-kwestie al met DNB-president Klaas Knot en diens directeur bankentoezicht Frank Elderson. De Tweede Kamer wil met Hoekstra in debat over de schuldbekentenis en de schikking van ING, maar het parlement wil eerst de Kamerbrief afwachten die Hoekstra heeft beloofd te schrijven.