Hoe bewijs je dat de uiterst schuwe wilde kat terug is in het land? Het lijkt eenvoudig: doop een stok in de valeriaanolie, dat is voldoende om het dier voor de camera te krijgen en te fotograferen. Met het ruwe, kleverig gedeelte van zo’n stok kan je wat haar vergaren. Want net als huiskatten wrijven wilde boskatten hun kop langs de stok om er hun eigen geur achter te laten – waarmee ze ook hun DNA achterlaten. Onderzoek in het laboratorium kan vervolgens iedere twijfel uitsluiten over de vraag of het echt een wilde boskat is of een verwilderde huiskat.

Zo eenvoudig als het klinkt, zo moeilijk is onderzoek naar de boskat die zich de afgelopen jaren na afwezigheid van eeuwen vrijwel ongemerkt weer in het zuidelijkste puntje van Nederland heeft gevestigd. Sinds de jaren negentig werd er sporadisch een gesignaleerd, meestal dood op het asfalt. Sinds een jaar of vijf, zes komen er met kortere tussenpozen boskatten naar het Vijlenerbos in Zuid-Limburg, tussen Vaals en Epen, op de grens met België. Die waarnemingen werden bevestigd als er weer een werd doodgereden.

Het verschil met de cyperse huiskat is niet groot: de wilde kat is grover en sterker gebouwd, heeft een geelbruine vacht met op de zijkant van het lichaam vage donkere onderbroken strepen. Van kop tot staart loop op zijn rug ook zo’n streep, smaller dan bij de huiskat. De staart is dikker, telt drie tot vijf donkere ringen en eindigt stomp. De wilde kat heeft een lichtgekleurde snuit en voetzolen die, anders dan bij de huiskat, niet helemaal donker zijn. Het is lastig het dier op afstand te onderscheiden van een cyperse kat die in het bos op avontuur is.

Bijna niet te onderscheiden

Eigenlijk kan de wilde kat alleen aan zijn DNA en op de ontleedtafel worden onderscheiden van zijn tamme soortgenoot. Het meest in opvallend is het kortere darmstelsel van deze vleeseter. “De huiskat eet ook wel eens een aardappel”, stelt Leo Linnartz, ecoloog bij Ark Natuurontwikkeling laconiek. “Dat hij een grotere schedel heeft dan de huiskat komt omdat hij intelligenter moet zijn om zich staande te houden en dus meer ruimte nodig heeft voor hersens.”

De wilde kat eet muizen, ratten, vogels, konijnen en jonge hazen en is kieskeuriger dan de vos. “Kat- en hondachtigen vullen elkaar aan in de natuur. Het zijn geen concurrenten.”

Tekst loopt door onder afbeelding

Beeld rv

Vijf katten gezenderd

“We wisten dat zwervers af en toe wat tijd doorbrachten in Zuid-Limburg en dan weer verder trokken. We wilden weten hoe lang ze bleven en waar ze zich bewogen”, zegt Linnartz over het onderzoek naar de wilde kat dat hij van 2014 tot 2015 leidde. Ark wilde de boskat graag terug in naar Nederland. Door hun gangen na te gaan wilde Ark uitzoeken welke aanpassingen in het landschap die terugkeer zouden bevorderen. Daarom werden vijf dieren gevangen en van een zendertje voorzien. “Een onverwacht succes. We hadden vergunning om er vijf te vangen. Dat leek overmoedig, maar binnen een jaar moesten we nummer zes laten gaan omdat we geen vergunning hadden hem ook een zender te geven.”

Niemand had verwacht dat er al zoveel wilde katten zaten. Ze kwamen uit het Aachener Wald, net over de Duitse grens, waar ze het zo goed deden dat ze uitwaaierden op zoek naar nieuw leefgebied. De eerste kat die een zender droeg, WK1 genaamd, was vooral ’s nachts actief en legde dan ettelijke kilometers af met een uitschieter tot hemelsbreed 12,5 kilometer. In de maanden dat de kater werd gevolgd, pendelde hij tussen het Aachener Wald en het Vijlenerbos, waarbij hij sommige stukken snel passeerde en in andere delen meer tijd doorbracht. “Waarschijnlijk waren daar vrouwtjes waar hij belangstelling voor had”, meent Linnartz.

Hij spreekt van ‘een territorium in de vorm van een kralenketting’ met een oppervlakte van zo’n 36 vierkante kilometer. WK1 waagde zich zelden verder dan tweehonderd meter van de veilige bosrand. Bebouwing meed hij, net als de mens. Dat neemt niet weg dat ook hij zijn einde vond door een aanrijding.

Aanbevelingen

In de aanbevelingen die uit het onderzoek kwamen, staat dan ook dat het goed zou zijn het Vijlenerbos met omliggend bosgebied te verbinden, wildrasters zo aan te passen dat de katten er niet overheen of onderdoor kunnen, wildtunnels te verbreden en kleinere wegen ’s nachts af te sluiten of de toegestane snelheid daar te verlagen. Ten slotte zouden ribbeltjes in het wegdek lawaai veroorzaken en de voorzichtige katten bijtijds waarschuwen voor auto’s.

In 2014 werden voor het eerst jonge dieren aangetroffen om het Vijlenerbos: de wilde kat had zich daadwerkelijk weer in Nederland gevestigd en trekt nu van daaruit uit verder. Ze zijn inmiddels bij Wahlwiller en Nijswiller gesignaleerd, een kilometer of zes noordelijker.

Beeld rv

Lang weggeweest

Uit opgravingen blijkt dat de wilde kat van 8500 voor Christus tot in de Romeinse tijd in het westen van Nederland voorkwam. In Oost-Nederland zijn geen resten aangetroffen, waarschijnlijk zijn die in de droge bodem vergaan. Ontbossing, klimaatverandering en vervolging zijn het dier mogelijk fataal geworden in de eerste eeuwen van onze jaartelling. Pas in de jaren negentig van de vorige eeuw werden voor het eerst weer wilde katten gesignaleerd in Nederland. Het was moeilijk vast te stellen of het werkelijk om wilde katten ging en niet om verwilderde huiskatten of zelfs een bastaard van beide. Daarom worden nu altijd DNA-tests gedaan. Ecologen zijn lyrisch over de terugkeer van de wilde kat. Weer een soort erbij komt de biodiversiteit ten goede. Volgens Linnartz hebben boeren en pluimveehouders niets te vrezen. “Wie zijn ren goed afsluit, zal er geen last van hebben. Bovendien mijden wilde katten de bebouwing.’’

Vier typen kat

De wilde kat is nauw verwant aan de huiskat, waar hij zo op lijkt. De kattenfamilie kent vier groepen:

1. De Europese boskat, een stevig gebouwd en dichtbehaard dier.

2. De steppenkat, die in Azië voorkomt.

3. De tengere langpotige kat uit Afrika, die ook bekend is als de Afrikaanse, de Libische, Nubische – of huiselijker – de woestijnkat.



4. De huiskat. Deze zou rechtstreeks afstammen van de woestijnkat.