Beeld Rhonald Blommestijn

Op zondag 1 oktober krijgt wiskundestudent Tijn de Vos rond kwart voor 10 's avonds een sms'je. De strekking: dat hij zo even naar Zondag met Lubach moet kijken. De afzender: Arjen Lubach.



In de weken daarvoor heeft De Vos samen met vier studiegenoten redacties benaderd om aandacht te vragen voor hun poging een referendum over de sleepwet af te dwingen. Op die zondag lijkt de situatie uitzichtloos: er zijn 120 duizend handtekeningen binnen en per dag komen er vijfduizend bij - te weinig om de benodigde driehonderdduizend op tijd te halen.

De Vos zet de televisie aan en ziet hoe Arjen Lubach in een item van 13 minuten uitlegt waarom de Wiv - niet de 'Weet ik veel', zoals Lubach zegt, maar de Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten - problematisch is en wat de kijker eraan kan doen: een handtekening zetten op sleepwet.nl.



Binnen twee dagen worden zestigduizend handtekeningen verzameld, ook dankzij aandacht van het tv-consumentenprogramma Radar. De zondag daarop begint Lubach de aflevering met nog een oproep voor het referendum: er is nog een aantal handtekeningen nodig. 'Teken or leave it.' Een dag later gaat de petitie door de grens van driehonderdduizend handtekeningen heen: volgend jaar maakt Nederland weer de raadgevende gang naar de stembus.



Best een prestatie, voor een satirisch tv-programma. En het is bepaald niet de eerste keer dat Zondag met Lubach (ZML), dat sinds 2014 wordt uitgezonden, invloed heeft op de publieke opinie. Zo nam de man van Edith Schippers, minister van Volksgezondheid, ontslag na een item over zijn zorgconsultancybureau. Een betoog van Lubach over handelsakkoord TTIP zette het onderwerp op de kaart, in negatieve zin.



(Tekst gaat verder onder de afbeelding.)

Beeld Rhonald Blommestijn

Het programma, dat donderdagavond de Gouden Televizier-Ring won, laat zien trots te zijn op de eigen slagkracht. Succesvolle initiatieven, zoals de Farao der Nederlanden, de Kamergotchi's of de campagne om soapacteur Erik de Vogel (Ludo Sanders uit GTST) te nomineren voor de Zilveren Televizier-Ster, worden vaak meerdere keren onder de aandacht gebracht.



ZML gaat voor maximale reuring. Waarom is de methode-Lubach zo doeltreffend?



Lubach bagatelliseert het liefst zijn eigen rol: hij maakt slechts grapjes. Meer wil hij er meestal niet over kwijt. Van napraten houden ze sowieso niet bij ZML. Ook voor dit artikel wilde de redactie geen vragen beantwoorden. 'We zijn geen journalisten, maar maken satire', zegt eindredacteur Janine Abbring. 'Als we daarvoor verantwoording moeten gaan afleggen, is het einde zoek.'

Waar kijken we eigenlijk naar, wanneer we naar Zondag met Lubach kijken? Het is, inderdaad, een satirisch programma over het nieuws, maar er worden ook duidelijk journalistieke methoden toegepast: de redactie doet onderzoek, raadpleegt en citeert bronnen, controleert de macht en toont misstanden aan.



Neem het item over de sleepwet, in juli stilletjes door de Kamer aangenomen. Stap voor stap legt Lubach uit hoe de nieuwe wet er kwam, wat die inhoudt en wat de gevolgen zijn. Na elk brokje informatie volgt een grap: 'De nieuwe Wiv is net als hiv: niet iedereen is er blij mee.'



Het probleem van de sleepwet is volgens Lubach dat de verzameling van data door de geheime diensten zo grof is dat er veel informatie van onschuldige mensen bij zit. En die data worden ook nog eens veel te lang bewaard: drie jaar. Bovendien schiet het toezicht tekort.

Vaagtaal van de overheid wordt genadeloos doorgeprikt: eerst heette de dataverzameling 'ongerichte interceptie', toen toch maar 'doelgerichte interceptie' en in een latere versie van de wet ging het om 'onderzoeksopdrachtgericht onderzoek'. Lubach: 'What the fuck?' Waarna hij opstaat en wild met klappers, een koptelefoon en een camera in de weer gaat. 'Hallo! Is daar iemand?'



Voor wie zegt dat hij niets heeft te verbergen, heeft Lubach een gedachte-experiment: 'Stel, je krijgt een pakketje in de bus met een camera en een microfoon en een briefje erbij: 'Hang deze apparaten op en zet ze aan. We gaan er in principe niets mee doen. Groetjes, de overheid.' Wie zou die dingen ophangen? Niemand!'



Maar, zegt hij, dat is wél de Wiv. Na deze informatieve analyse én framing volgt zijn oproep tot actie: zet je handtekening. Een lobby die je in de journalistiek alleen zo expliciet bij De Telegraaf ziet: denk aan de actie tegen rekeningrijden. Hoewel de items van ZML opiniërend zijn, pretendeert het programma zich wel aan de feiten te houden.



(Tekst gaat verder onder de video.)

Gehackt De schermen op de gevel van de Ziggo Dome werden donderdag 'gehackt' door Zondag met Lubach, met een oproep om op het programma te stemmen voor de Gouden Televizier-Ring. Succesvol: Zondag met Lubach won. De Ziggo Dome werkte mee aan de stunt, zegt een woordvoerder, van een hack was geen sprake. Of ervoor betaald is of dat de organisatie fan van Lubach is, wil de Ziggo Dome niet zeggen.

'Wat wij vertellen, moet waar zijn', zei Lubach in de podcast Onder Mediadoctoren. Natuurlijk, soms neemt de redactie 'een korte bocht', maar 'we liegen niet'. Als voorbeeld noemde hij het item over windmolens. Omwille van het verhaal was verzwegen dat er naast windparken op het land, voor de kust, óók windmolens ver in zee staan - dat was niet lekker in het betoog te passen.



Ook zei hij vrij te zijn in zijn onderwerpkeuze; omdat ZML geen krant is, voelt de redactie zich niet verplicht al het grote nieuws te behandelen. Lubach hanteert dus journalistieke methoden om zijn items kracht bij te zetten, maar permitteert zich meer vrijheden door te zeggen dat hij geen journalistiek bedrijft. Zijn humor is zowel een zwaard als een schild.



De aanpak van Zondag met Lubach past in de traditie van Amerikaanse nieuwssatire, zoals The Daily Show With Jon Stewart en Last Week Tonight With John Oliver. Vooral van dat laatste programma is ZML min of meer een kopie. Oliver gaf het voorbeeld van het agenderen van ingewikkelde onderwerpen, die in lange items worden uitgelegd en vaak eindigen met een beroep op de kijker.



(Tekst gaat verder onder de video.)

Soms blijft dat bij zogenaamd clicktivism, zoals twitteren of petities tekenen. Maar Lubach maant zijn publiek ook om in te grijpen in de fysieke wereld. Dit seizoen introduceerde hij, in reactie op het Beter Leven-keurmerk, de 'Slechter leven'-stickers, gratis te bestellen op slechterleven.nl. Met een vette knipoog: 'Denk erom, alleen thuis plakken, niet stiekem op slecht vlees in de supermarkt.'



Uiteraard gingen de volgende dag foto's rond van kipfiletjes met de stickers erop. Woordvoerders van Jumbo en Albert Heijn lieten weten dat ze het goed vonden dat Lubach aandacht besteedde aan dierenwelzijn. Ondertussen werden de stickers rap verwijderd.



Met hun campagnejournalistiek mobiliseren Oliver en Lubach kleine legers die zich inzetten voor een maatschappelijke verandering en tegelijkertijd reclame maken voor hun roergangers. Activisme als pr: wie het onderwerp op de kaart zet, zal vervolgens elke keer genoemd worden wanneer het ter sprake komt. Wie sleepwet zegt, zegt Lubach.



(Tekst gaat verder onder de video.)

Dat Lubach een sterke mening in zijn items verwerkt, begrijpen zijn kijkers ook wel - ze zijn niet dom. Uit Amerikaanse onderzoeken bleek dat kijkers van The Daily Show en Last Week Tonight beter geïnformeerd zijn dan gewone nieuwsconsumenten. Ondanks zijn allesbehalve neutrale toon, werd Jon Stewart door jongeren een van de betrouwbaarste journalisten genoemd.



Objectiviteit bestaat niet, is een veelgehoord statement, want met elke keuze die een journalist maakt, schemert zijn wereldbeeld door. Transparant zijn over de eigen positie, zoals Zondag met Lubach doet, wordt daarom vaak als betrouwbaar en eerlijk beschouwd. ZML is in die zin verwant aan De Correspondent en GeenStijl, media die - hoewel ze totaal verschillen in toon - openlijk een standpunt innemen en niet streven naar objectiviteit.



Door een kant te kiezen, laten deze media hun betrokkenheid bij het onderwerp zien. Lezers en kijkers die cynisch worden van het 'gewone nieuws' spreekt dat engagement juist aan. Actiejournalistiek was in de jaren zeventig gangbaar, maar verdween in de twee decennia daarop uit beeld. De laatste tien jaar is subjectiviteit weer een verdienmodel geworden: een duidelijke doelgroep aanspreken die zich sterk verbonden voelt met het medium en ook in beweging gebracht kan worden.

Kijk naar GeenStijl, dat in 2015 (met het Burgercomité-EU en Thierry Baudet) een referendum over het associatieverdrag met Oekraïne afdwong. Niet voor niets noemde schrijver Christiaan Weijts Lubach donderdag in zijn column in NRC Handelsblad de 'Jan Roos van progressief Nederland'.



ZML deelt nog meer dna met GeenStijl en dergelijke websites. Lubach houdt elke aflevering een vlijmscherpe en geestige tirade. Het is de stijl die opkwam in blogs: persoonlijk, opiniërend, analytisch, kritisch, onverbloemd, op de man, grof en grappig. Niet de droge, zakelijke toon van traditionele media.



De opkomst van Jon Stewart, sinds 1999, liep opmerkelijk synchroon met die van de blogosfeer, schreef The Washington Post bij Stewarts afscheid van The Daily Show. Bekende bloggers deden hetzelfde als Stewart: 'decoding the news', het ontrafelen van de manipulatie van politiek en media. The Daily Show was een van de eerste programma's waarvan de items 'viral' gingen, nog voordat dat zo heette.

Niet verwonderlijk dus dat ook Lubach, naast puike kijkcijfers die elk seizoen groeien, met zijn bevlogen pleidooien online een enorm publiek trekt. Als een van de weinige programma's van de NPO heeft ZML afgedwongen dat de items als losse filmpjes op YouTube staan. Daar worden zijn tirades vaak honderdduizenden keren bekeken.



Bovendien heeft ZML de smaak te pakken met filmpjes die wereldwijd aanslaan. Na een ludieke boodschap aan Trump ('America First, The Netherlands Second'), had Lubach deze week weer een internationale hit met een 2 miljoen keer bekeken filmpje over de fictieve aandoening 'Nonsensical Rifle Addiction', naar aanleiding van de schietpartij in Las Vegas.



Ook was er bij aanvang van dit seizoen de hoax over een spin-off van Game of Thrones, Westeros geheten, die inhoudelijk niets met ZML te maken had, maar wel de aandacht op het programma vestigde. Dit zijn de filmpjes waarmee ZML vooral lijkt te willen scoren; ze zijn niet voor niets Engelstalig (en deels ondertiteld).



(Tekst gaat verder onder de video.)

Er zijn ook items die meer uit verontwaardiging dan uit scoringsdrift voortkomen. Wiens mening zien we daarin? 'Ik zeg nooit iets op tv waar ik niet achter sta', zei Lubach in mei in het tv-programma College Tour. Maar alle items, zei hij, zijn het resultaat van een discussie op de redactie, die varieert van conservatief christelijk tot links progressief.



Zondag met Lubach heeft inderdaad geen duidelijke politieke kleur: er klinkt harde kritiek op het salafisme, op corpsballen en op alle politieke partijen. Maar er is wel sprake van stokpaardjes: de ratio en de wetenschap winnen het altijd van 'sprookjes' als religie, kwakzalverij en de monarchie. Progressieve idealen als klimaat en dierenwelzijn gaan hand in hand met wat meer conservatieve verontwaardiging over moderne fenomenen als tuigvloggers, Airbnb en foodies.



De kijker wordt vaak rechtstreeks op zijn geweten aangesproken. Anders dan komieken uit de jaren negentig met hun ironie en distantie, gelooft Lubach wel degelijk dat het zin heeft je druk te maken en in actie te komen.

Anno 2017 is de tijdgeest kennelijk rijp voor een ongelovige die als een grofgebekte en geestige dominee preekt. De grote kracht is dan ook dat Zondag met Lubach, tussen de lolligheden door, echt ergens over gáát. Lubach neemt zijn kijkers serieus. En hoe diepgravender een item, hoe meer de conclusie overtuigt.



De lange arm van Lubach reikt ver, maar hij misbruikt hem niet. Met zijn doelen kun je het oneens zijn, maar het kan in elk geval geen kwaad als mensen bijvoorbeeld minder vlees eten of meer nadenken over privacy. Met andere woorden: Lubach kiest tamelijk veilige doelen uit. Een item over Wilders sluit hij niet af met een negatief stemadvies, maar met een hashtag om hem vragen over de haalbaarheid van zijn beleid te stellen: #hoedan.

Mede dankzij Lubach gaat Nederland nu stemmen over een ingewikkelde wet waarvan slechts een klein deel ter discussie staat: het zogenaamde sleepnet. Dat een referendum niet het ideale middel is om deze wet aan te pakken, weet Lubach. 'Ik ben ook tegen referenda, maar fuck dat even!' Het gaat hem om het signaal aan de Tweede Kamer: 'Doe er wat aan.'



Precies het signaal dat Lubach wekelijks aan zijn volgelingen geeft.