Wordt het Europa-debat in Den Haag eindelijk volwassen? Als het om de Europese Unie gaat, vervalt de discussie in de Tweede Kamer snel in karikaturen. Erin of eruit. Voor of tegen. Meer of minder. Maar juist de drie partijen die dit het sterkste doen – de SP, PVV en D66 – zijn door de kiezer hard afgestraft tijdens deze Europese verkiezingen.

Volgens de maandagochtend gepubliceerde voorlopige uitslag verdwijnen de zeer eurokritische SP en de anti-Europese PVV zelfs uit het Europees Parlement. De SP had daar twee zetels, de PVV vier. In een donderdag tijdens de verkiezingen gehouden exitpoll kregen ze nog elk een zetel. Het zeer pro-Europese D66 gaat van vier naar twee zetels, een klap die extra pijnlijk is omdat liberalen elders in Europa het juist heel aardig deden tijdens deze Europese verkiezingen.

Grote winnaar in Nederland is het gematigde, pro-Europese midden: het CDA verliest een zetel, maar houdt er vier over. De VVD gaat van drie naar vier en kan er na de Brexit nog een zetel bij krijgen – door het Britse vertrek zou Nederland drie zetels winnen in het Europees Parlement, bovenop de huidige 26. Maar de echt grote verrassing blijft de PvdA, onder leiding van Frans Timmermans. In de exitpoll kwamen de sociaal-democraten al uit op vijf zetels. Na telling van de stemmen blijken dat er zelfs zes te zijn. GroenLinks gaat van twee naar drie zetels.

Forum voor Democratie maakt een grote entree in het Europees Parlement, door in één klap drie zetels te winnen. Maar dat is minder dan de peilingen vooraf voorspelden. Controversiële uitspraken van leider Thierry Baudet in de week voor de verkiezingen, over onder meer abortus, vrouwenemancipatie en de MH17, hebben het resultaat mogelijk gedrukt.

Lees ook: Voorlopige uitslag Nederland: PvdA grootste met zes zetels, PVV en SP verdwijnen uit parlement

Dat de partij voor een vertrek uit de EU is (Nexit) heeft ook niet geholpen: op dit moment is dat geen populair standpunt in Nederland. Al met al is het eurosceptische aandeel onder Nederlandse Europarlementariërs tijdens de verkiezingen gehalveerd, van zes naar de drie zetels van Forum voor Democratie nu. Zowel FVD als PVV kan nog een zetel krijgen als de Britten doorzetten en uit de EU vertrekken.

Tv-spotje tegen Timmermans

Volgens Mathieu Segers, hoogleraar eigentijdse Europese geschiedenis aan de Universiteit van Maastricht, laat de uitslag zien dat de Nederlandse kiezer een realistischer, minder simplistisch debat wil over de EU. „Mensen zijn het zwart-wit-verhaal beu”, zei Segers maandagochtend op NPO Radio 1.

Onlangs schaarde een meerderheid van de Tweede Kamer zich juist nog achter een SP-motie om de zinsnede dat de EU een „steeds hechter verbond” (ever closer union) is uit het Europees Verdrag te laten schrappen. Ook VVD en CDA steunden die. PvdA, GroenLinks, D66 en Denk stemden tegen. Vervolgens voerde de SP een actieve, maar ook agressieve, tegen Timmermans gerichte campagne. Een tv-spotje waarin deze minutenlang belachelijk wordt gemaakt, genereerde veel aandacht, maar kennelijk ook veel weerzin.

De uitslag kan ook worden gezien als een oproep aan het kabinet om meer ambitie te tonen als het om Europa gaat. Hoewel premier Rutte zich tijdens verschillende toespraken in de afgelopen jaren steeds positiever over de EU is gaan uitlaten, staat Nederland in de praktijk nog vaak op de rem bij voor andere EU-landen belangrijke dossiers. Minister Wopke Hoekstra (Financiën, CDA) trekt in Europa veel aandacht met zijn verzet tegen vergaande eurozonehervormingen en zijn inspanningen om dat te organiseren in een ‘Hanzecoalitie’ van gelijkgestemde Noord-Europese landen.

Die hervormingen zijn volgens Frankrijk, Zuid-Europese landen en veel economen nodig om het vertrouwen in de Europese munt te vergroten en dus de positie van de EU als wereldspeler te versterken, ook met het oog op de door Trump, China en Rusland aangewakkerde onrust in de wereld. Maar: zo’n versterking vereist ook weer meer (financiële) solidariteit, zodat de munt landen niet uit het lood slaat, zoals tijdens de laatste eurocrisis.

De flink hogere opkomst laat zien dat de Europese Unie onder de kiezers sterker is gaan leven. Dat is een positief resultaat, schrijft NRC in het Commentaar

Rutte III op de rem

Rutte III is ook huiverig om echte stappen te zetten in de vergaande Europese afstemming van belastingbeleid. Nu is dat nog een exclusief nationale bevoegdheid, maar de kritiek groeit omdat het multinationals dankzij deze lappendeken lukt om niet of nauwelijks belasting te betalen. In beide dossiers – eurozone en belastingen – eiste Timmermans tijdens deze campagne veel meer ambitie.

Bij de uitslag zijn allerlei kanttekeningen te maken. Zo wordt er tijdens Europese verkiezingen in Nederland altijd pro-Europeser gestemd: vijf jaar geleden kreeg het CDA de meeste zetels dankzij een lijstverbinding met de ChristenUnie/SGP, maar kreeg D66 de meeste stemmen. De opkomst was weliswaar hoger dan vijf jaar geleden, 41,9 procent van de kiesgerechtigden ging stemmen – en dat is zelfs de hoogste opkomst sinds 1994. Maar dat is ook nog steeds veel lager dan die bij landelijke verkiezingen (tussen de 75 en 80 procent) of die in andere EU-landen.

Nog zo’n kanttekening: de winst van de PvdA hing sterk samen met Timmermans, die grote bekendheid geniet als oud-minister van Buitenlandse Zaken en nummer twee van de Europese Commissie en daarmee een grote streep voor had op de andere, soms totaal onbekende EU-lijsttrekkers. De vraag is of de PvdA dit succes bij landelijke verkiezingen zomaar kan herhalen. Europees waren de sociaal-democraten bovendien minder succesvol dan in Nederland. Over het geheel genomen boekten vooral de Europese groenen en liberalen winst, maar is ook de oppositie van nationalistische partijen gegroeid.

Tegelijkertijd heeft Timmermans wel een basis gelegd voor een nationale wederopstanding van de sociaal-democraten, en ook nog eens met een pro-Europees, klassiek sociaal-democratisch discours, rondom sociale rechtvaardigheid, niet alleen voor Nederlanders maar voor alle Europeanen. Het soort verhaal dat in de afgelopen jaren wat was verdwenen uit de PvdA. Of zoals Timmermans het vaak schuldbewust zei tijdens deze campagne. „We hebben te veel met het hoofd en te weinig met het hart gepraat.”

Correctie (27 mei 2019): In een eerdere versie van dit artikel stond dat GroenLinks na Brexit een zetel erbij kan krijgen. Dat moet Forum voor Democratie zijn, en is aangepast.

Europese Verkiezingen Tussen 23 en 26 mei werden in alle 28 lidstaten verkiezingen voor het Europees Parlement gehouden. Maandagochtend zijn de uitslagen bekend geworden. NRC geeft antwoord op de zeventien belangrijkste vragen over de uitslagen. Vraag 1: Rijpt er nu dan een Europese democratie? Vraag 2: Eist het Europees Parlement met Weber meer macht op? Vraag 3: Kan Timmermans voorzitter van de Commissie worden? Vraag 4: Wie legt de Brusselse top job- puzzel? Vraag 5: Is radicaal-rechts straks een hindermacht? Vraag 6: Wie heeft sleutel tot de macht in parlement? Vraag 7: Komt winst bij ALDE alleen van Macron? Vraag 8: Spoelt er een groene golf over Europa? Vraag 9: En als Timmermans het niet wordt, wat is dan het het plan-B? Vraag 10: Welke les voor D66? Wat genuanceerder communiceren Vraag 11: Hoe diep gaat zelfkritiek bij SP na ‘harde dreun’? Vraag 12: Wie valt op bij de nieuwkomers? Vraag 13: Hoe denkt Nederland nu over Europa? Vraag 14: Hoe kijken de politici terug op de campagne? Vraag 15: Hoe verschillen de lokale uitslagen? Vraag 16: Heeft Salvini het nu voor het zeggen? Vraag 17: Wat betekent zege Farage voor Tories?

NRC Europa Onze EU-correspondenten over belangrijke voorstellen tot relletjes uit de wandelgangen Inschrijven

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 27 mei 2019