Κυπριακές Πόλεις: Προς παραδειγματισμό ή αποφυγή;

Με ένα τόμο 560 σελίδων ο Σύλλογος Αρχιτεκτόνων Κύπρου, σε συνεργασία με τις ελληνικές εκδόσεις Δομές, προσπαθεί να αναλύσει την εξέλιξη των πόλεων στην Κύπρο. Τι έγινε, τι πάει λάθος και τι μπορεί να γίνει. Τίτλος του βιβλίου «Το παράδειγμα της Κυπριακής Πόλης, ζητήματα αστικότητας στον χωρικό σχεδιασμό».

Στο βιβλίο παρατίθενται οι απόψεις μιας ομάδας αρχιτεκτόνων, πολεοδόμων και ακαδημαϊκών. Το γενικό συμπέρασμα, το οποίο μπορεί κάποιος να αντιληφθεί ακόμα και από τις φωτογραφίες που παρατίθενται, είναι ότι οι πόλεις μας εξελίσσονται άναρχα, χωρίς γενικό σχέδιο.

Γεγονός που λειτουργεί τόσο εις βάρος του περιβάλλοντος, όσο και εις βάρος της ποιότητας ζωής των ανθρώπων, πέραν -φυσικά- της ακαλαίσθητης εικόνας που επικρατεί. Στόχος της έκδοσης είναι όπως αρχίσει άμεσα μια συζήτηση σχετικά με τις μελλοντικές αρχιτεκτονικές και πολεοδομικές επιλογές, για διαμόρφωση ενός βιώσιμου και ποιοτικού αστικού χώρου.

«Ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά γνωρίσματα του αστικού χώρου στην Κύπρο, αναφέρουν οι επιμελητές Νικόλας Πατσαβός και Ιωάννης Πισσούριος, είναι η χαμηλή πυκνότητά του. Αυτό δε συνάδει ούτε με το μέγεθος του νησιού και την ανάγκη περιορισμού της έκτασης των πόλεων του, αλλά ούτε με τις τοπικές κλιματολογικές συνθήκες και τον κυπριακό τρόπο ζωής που, διαχρονικά, δημιουργούσε τόπους που χαρακτηρίζονταν από ζωντάνια.

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΗ: Ξεσηκώνονται για τα ψηλά κτήρια

Η οικονομική ανάπτυξη των προηγούμενων δεκαετιών φαίνεται να αποτυπώθηκε στο κτισμένο περιβάλλον ως επιθυμία/«ανάγκη» για ανάπτυξη μονοκατοικιών. Η παραπάνω επιθυμία, σε συνδυασμό με τις κερδοσκοπικές τάσεις που συνδέονται με την ανάπτυξη γης και είναι εγγενείς σε κάθε σύγχρονη δυτική κοινωνία, οδήγησαν αθροιστικά σε χαλάρωση των πολεοδομικών στόχων και αναπόφευκτα, σε σημαντική αστική εξάπλωση, σε απώλεια των τοπικών κέντρων γειτονιάς, σε ατονία της ζωντάνιας των αστικών κέντρων και εν τέλει, σε απώλεια του χαρακτηριστικού της αστικότητας, τόσο ως μορφολογικού γνωρίσματος, όσο και ως κατεξοχήν τρόπου ζωής σε μια πόλη».

Στην πιο πάνω διαπίστωση, εν πολλοίς συμφωνούν όλοι όσοι καταθέτουν την άποψή τους στην έκδοση. Ο Κωνσταντίνος Ιωαννίδης, αρχιτέκτονας και πολεοδόμος, ο οποίος υπήρξε διευθυντής του Τμήματος Πολεοδομίας μεταξύ 1968-1991, αναφέρεται στη ζωή όπως συγκροτείτο μετά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο όπου οι κατοικημένες περιοχές ήταν κυρίως οι αγροτικές και ο κόσμος διακινείτο με λεωφορεία, πράγμα που άλλαξε ριζικά από το 1960 και κυρίως μετά το 1974, όταν η στέγαση μεγάλου πληθυσμού ανθρώπων άλλαξε τις προτεραιότητες της Πολεοδομίας. Παρόλο που το 1990 έγινε μία προσπάθεια με τον Περί Πολεοδομίας και Χωροταξίας νόμο και Δήλωση Πολιτικής, οι αναπτύξεις συνεχίζονται άναρχα.

Για αυτό ευθύνονται διάφοροι παράγοντες. Ένας εξ αυτών είναι η αδικαιολόγητη, όπως την χαρακτηρίζει, ύπαρξη μεγάλου αριθμών Δήμων με τον κάθε ένα να θέλει, για προφανείς λόγους, να επεκτείνει τις περιοχές αναπτύξεως του. Επίσης, οι τουριστικές περιοχές λόγω της σχεδόν απρογραμμάτιστης και μεγάλης επέκτασής τους καθώς και λόγω της δημιουργίας μεγάλου αριθμού γηπέδων γκολφ που περιβάλλονται με μεγάλες οικοδομικές αναπτύξεις επιτείνουν τη διεσπαρμένη ανάπτυξη. «Πρόσφατες αποφάσεις για αύξηση του συντελεστή δόμησης, εκτός του ότι είναι λανθασμένες, διαβρώνουν, αναφέρει ο κ. Ιωαννίδης, τις πρόνοιες των τοπικών σχεδίων».

Προβληματικές βλέπεις και τις αναπτύξεις με τα ψηλά κτίρια, κυρίως γιατί δεν υπάρχουν οι αναγκαίες υποδομές. «Εκτός από το αισθητικό θέμα της κλίμακας των πόλεων μας, οι στενοί δρόμοι που υπάρχουν, τα προβλήματα κυκλοφορίας και στάθμευσης, δεν ευνοούν την ανέγερση τέτοιων κτιρίων». Ένα άλλο πρόβλημα που εντοπίζει είναι οι μεγάλες εμπορικές αναπτύξεις στις παρυφές των πόλεων οι οποίες οδηγούν στην παρακμή παραδοσιακών εμπορικών κέντρων. Συμπερασματικά καταλήγει πως πρέπει να ενθαρρυνθεί ενιαία ανάπτυξη και να εφαρμόζονται αυστηρά οι νομοθεσίες και οι πρόνοιες των τοπικών σχεδίων.

Ο επίσης αρχιτέκτονας και πολεοδόμος, πρόεδρος του Συμβουλίου Παρεκκλίσεων, Ερμής Κλόκκαρης, δίνει έμφαση στη σημασία της συμπαγούς πόλης. Όπως προνοεί και ο Χάρτης της Λειψίας για βιώσιμες πόλεις αλλά και η Εδαφική Ατζέντα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οι πόλεις δεν θα πρέπει να επεκτείνονται υπέρμετρα, αλλά να αλληλοσυμπληρώνονται και να εξειδικεύονται, ενώ παράλληλα πρέπει να αποκτούν οργανική σχέση / σύνδεση με την ύπαιθρο αντί να την καταπατούν. «Η οργανική αυτή σχέση, αναφέρει ο κ. Κλόκκαρης, μπορεί να αποκτηθεί μέσω της διείσδυσης του πράσινου, της ενσωμάτωσης αγροτικών παραγωγικών δραστηριοτήτων στην πόλη και της βελτίωσης της προσβασιμότητας». Σαν ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αναφέρει την Κοπεγχάγη, όπου η αστική ανάπτυξη παίρνει τη μορφή παλάμης με τα δάκτυλα να βρίσκονται κατά μήκος των βασικών μεταφορικών διαδρομών που συνδέουν την Κοπεγχάγη με άλλες μικρότερες πόλεις. Αυτό επιτρέπει τη διείσδυση της υπαίθρου μεταξύ των δάκτυλων μέχρι το αστικό κέντρο, αφήνοντας ταυτόχρονα περιθώρια για δημιουργία ενιαίων ελεύθερων χώρων πρασίνου που υποστηρίζουν την πόλη.

Για το τι γίνεται στην Κύπρο ευθύνη αποδίδει στην απουσία Σχεδίου για τη Νήσο, λόγω της κατοχής. Εν τη απουσία Σχεδίου, αλλά και όχι μόνο για αυτό, υπήρξε επέκταση των ορίων ανάπτυξης που οδήγησε σε δέσμευση μεγάλων εκτάσεων γης για αστικούς σκοπούς επιτείνοντας έτσι την κατάληψη γης και την αστική εξάπλωση. Η αστική εξάπλωση οδήγησε στο ανεπιθύμητο φαινόμενο της σφράγισης του εδάφους (soil sealing) όπου η Κύπρος σε αναλογία πληθυσμού διεκδικεί την πρωτιά στην ΕΕ. Μεγάλη ευθύνη αποδίδει στην αναχρονιστική, όπως την χαρακτηρίζει, πολιτική ανέγερσης μεμονωμένης κατοικίας. Η πολιτική αυτή ανατρέπει τη γενική στρατηγική των Σχεδίων Ανάπτυξης για οργανωμένη και ενοποιημένη ανάπτυξη των πόλεων. Επιφέρει επίσης κατασπατάληση καλής γεωργικής γης, που είναι εθνικός πόρος.

Αυτό, πέραν της περιβαλλοντικής διάστασης, καταδικάζει τον γεωργικό τομέα σε μαρασμό. «Η πολιτική ανέγερσης μεμονωμένης κατοικίας, σημειώνει ο κ. Κλόκκαρης, αρχικά εισήχθη ως κοινωνικό μέτρο απευθυνόμενη σε εκείνους που είχαν πραγματική ανάγκη. Στη συνέχεια αλλοιώθηκε δίδοντας κακώς την εντύπωση πως η μεμονωμένη κατοικία αποτελεί κεκτημένο δικαίωμα ιδιοκτητών και επιχειρηματιών». Το αποτέλεσμα είναι η καταπόνηση του φυσικού περιβάλλοντος και η υποβάθμιση των Αστικών Κέντρων. Ως λύση προτείνει: Αποφυγή παραπέρα επέκτασης των ορίων ανάπτυξης, ενεργοποίηση περίκλειστων ζωνών ανάπτυξης, περιορισμό των αναπτύξεων εκτός ορίου, ανάπλαση και επανάχρηση γης εντός ορίων ανάπτυξης, έμφαση στην αναζωογόνηση των αστικών κέντρων.

Το μοντέλο της συμπαγούς πόλης, σημειώνει, φαίνεται να ανταποκρίνεται καλύτερα στις απαιτήσεις της βιώσιμης αστικής ανάπτυξης από πλευράς ενέργειας. Στην Κύπρο, ωστόσο, υπάρχει ασυμφωνία μεταξύ της στρατηγικής των στόχων των τοπικών σχεδίων και του τρόπου εφαρμογής των. Το πρόβλημα, εξηγεί ο κ.Κλόκκαρης, οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην απουσία εκπαίδευσης του κοινού σε θέματα πολεοδομίας που επηρεάζουν το μέλλον, στην κουλτούρα του Κύπριου που ενεργεί μέσω γνωριμιών προς εξυπηρέτηση του προσωπικού και όχι του δημόσιου συμφέροντος και στην απουσία στρατηγικής προσέγγισης εκ μέρους των τοπικών αρχών οι οποίες συνεχίζουν να ασκούν πιέσεις για αστικές επεκτάσεις προς ικανοποίηση αιτημάτων των δημότων τους. «Τα πιο πάνω οδηγούν αναπόφευκτα στην πολιτικοποίηση αποφάσεων αντί ο πολεοδομικός σχεδιασμός να στηρίζεται ως επί το πλείστον στην επιστημονική τεκμηρίωση και τη συγκριτική μελέτη».

Ποιος ο νέος ρόλος της αρχιτεκτονικής;

Η αναπληρώτρια καθηγήτρια του Τμήματος Αρχιτεκτονικής του Πανεπιστημίου Κύπρου, Παναγιώτα Πύλα, εξετάζει τις περιβαλλοντικές πτυχές του θέματος και μιλά για καπηλεία της κρίσης στην παραγωγή δομημένου περιβάλλοντος. «Η απερίσκεπτη μεγιστοποίηση κέρδους των τραπεζιτών, η οποία υποδαύλισε την κρίση σε πολλές χώρες απέχει κατά πολύ από την υλοποίηση ηθικών στόχων, όπως είναι το «κοινό καλό» για το οποίο μάχονται οι περισσότερες περιβαλλοντικές πρακτικές. Με την έλευση της έννοιας της αειφορίας τη δεκαετία του 1990, οι περιβαλλοντικές ανησυχίες εναρμονίστηκαν ακόμα περισσότερο με τις επικρατούσες μορφές παραγωγής και κατανάλωσης.

Και παρόλο που η ευθύνη της παγκόσμιας κοινωνίας για την υποβάθμιση του περιβάλλοντος ήρθε στο προσκήνιο περισσότερο από κάθε άλλη φορά, ευαισθητοποιώντας τη διεθνή κοινή γνώμη, η εταιρική κουλτούρα οικειοποιήθηκε τις περιβαλλοντικές ανησυχίες. Το ειρωνικό αποτέλεσμα αυτού ήταν το εξής: Αντί η ηθική επιταγή για αειφορία και βιωσιμότητα να αμφισβητήσει την επικρατούσα ηθική της κερδοφορίας, διευκόλυνε την ανανέωση του εδραιωμένου κατεστημένου και τη μετενσάρκωσή του σε πιο απτές, «πράσινες» εκδοχές».

Σύμφωνα με την κ. Πύλα, παρόλο που η κρίση θα μπορούσε να αποτελέσει μια ευκαιρία για εποικοδομητική κριτική, ενυπάρχει ο κίνδυνος της εξυγίανσής της με σκοπό να καθιερωθούν διά της πλαγίας οδού, πιο ριζοσπαστικά πρότυπα. «Η οικονομική κρίση θα μπορούσε να γίνει θύμα καπηλείας ώστε να υποστηρίξει κι όχι να αμφισβητήσει, την πάγια τακτική των επιχειρήσεων/ business as usual». Οι λειτουργίες της κουλτούρας της κρίσης, σημειώνει, απειλούν να αποπροσανατολίσουν την αρχιτεκτονική παιδεία και να θέσουν ψευδείς προτεραιότητες στο επάγγελμα.

Στο σημείο αυτό θέτει το ερώτημα ποιος είναι ο νέος ρόλος της αρχιτεκτονικής στα κορεσμένα αρχιτεκτονικά περιβάλλοντα, σημειώνοντας πως τα αμέτρητα ημιτελή τουριστικά καταλύματα, οι ταμπέλες ενοικιάζονται και for sale αποδεικνύουν εμπράκτως τη συνενοχή του αρχιτεκτονικού επαγγέλματος στη στενόμυαλή ιδιωτική ή κρατική εμμονή για περισσότερη οικοδόμηση.

Προβληματική η χωροθέτηση των ψηλών κτηρίων