Jan Terlouw werd door D66 nog op het podium gehaald, een maand geleden. Als eerste ontving hij een exemplaar van het regeerakkoord. Dat was niet zomaar een fotogeniek moment. Want Jan Terlouw mag dan al jaren weer schrijver zijn, politicus in ruste, die zich naar eigen zeggen ‘slechts als burger’ en dan hooguit ‘af en toe’ met de politieke koers van D66 bemoeit - zonder zijn zegen gaat het niet bij D66. Pas als hij positief is, gaat de achterban mee.

Hij leverde. De 86-jarige oud-politicus keek de zaal in, en sprak: “Gefeliciteerd met het resultaat.” Maar ook: “Ik blijf waakzaam.” Nog voor hij klaar was, barstte het applaus al los.

Maar met zijn gedachten was Terlouw er minder bij dan anders. Zijn vrouw was kort daarvoor overleden. En wie hem een paar weken later bevraagt over het regeerakkoord, hoort toch ook de twijfel.

D66 gaat voor het eerst in jaren weer regeren, een riskant avontuur. Op één na, liepen alle vorige keren slecht af. Na kabinetsdeelname in 1981, ‘94, ‘98 en 2003 liepen de kiezers massaal weg. Misschien is het dit keer anders. Misschien ook niet.

Abrupt

Wie kon die avond de achterban van D66 beter overtuigen om in het nieuwe kabinet te stappen dan Jan Terlouw? Als oud-partijleider maakte hij zelf ook zo'n dramatisch D66-regeeravontuur mee, iets waar hij tegenwoordig grapjes over maakt: “Aan die ervaring moet u niet teveel waarde meer hechten. Het regeren in 1981 duurde heel kort. En het was een héél slecht kabinet”, zegt hij, terwijl hij thuis op zijn landgoed bij het Gelderse Twello naar de keuken loopt om koffie te zetten.

Het is stil in dat huis. In augustus is, geheel onverwacht, zijn vrouw Alexandra Terlouw overleden, na een ongelukkige val. Ze waren 65 jaar samen geweest. “Vanaf het moment dat ze als 17-jarige wiskundestudente in een zaal opstond om te spreken”, zegt hij. Alexandra was zijn ‘rode potlood’, bij alles wat hij schreef en zei. Ze debuteerde op haar 78ste nog als romanschrijver.

“Je weet dat één van beiden als eersten zal gaan, ooit. Dat het zo abrupt gebeurt, daar houd je eigenlijk geen rekening mee”, zegt Jan Terlouw. Hij heeft zo goed en kwaad als het gaat zijn afspraken laten doorgaan. Niet alleen de belofte om op de ledenbijeenkomst van D66 iets te zeggen over het regeerakkoord. Maar ook de vele lezingen waarvoor hij uitgenodigd is vanwege zijn hernieuwde bekendheid. Deze week nog een ‘theatercollege’ met zijn dochter Sanne Terlouw, ook schrijver. “Alleen radio en televisie heb ik afgehouden, dat gaat even niet.”

Het is precies een jaar geleden dat Jan Terlouw op televisie zijn verhaal hield over het ‘touwtje uit de brievenbus’, een pleidooi om het vertrouwen terug te laten in de samenleving. Acht minuten sprak hij de tv-kijkers toe, uit het hoofd.

Wat heeft u met die toespraak bereikt, denkt u?

“Ik heb een snaar geraakt, dat was wel duidelijk. Ik heb die avond ook van alles gezegd over de natuur, maar dat beklijfde niet. Pas toen ik zei: ‘We vertrouwen elkaar niet meer en dat verarmt het leven’, toen veerden mensen op. Dat vinden mensen belangrijk. Als je erover nadenkt: er functioneert niets als je elkaar niet vertrouwt. D66 is altijd erg van de individualisering en de vrijheden geweest. Ik ook hoor, ik ben echt een rasindividualist. Maar ik besef ook dat de mens samen wil leven met anderen. We moeten het samen doen. Dat kan ik niet vaak genoeg zeggen.

“Of ik iets bereikt heb, moeten anderen maar zeggen. Ik zie in het nieuwe kabinet wel meer de tendens van ‘jongens, laten we het weer een beetje sámen doen’. Het gaat weer over de zorg, bijvoorbeeld. Het begint politiek door te dringen dat de verzorgingsstaat teveel is afgebroken.

Jan Terlouw: "Al veel langer geloof ik dat we het klimaatbeleid aan de jongeren moeten overlaten. Het gaat over hun toekomst. Zij zijn het eens, dat zegt toch alles." Beeld Werry Crone

Voor het andere deel van uw toespraak, over het klimaat, hing veel af van de kabinetsformatie. Hebt u Alexander Pechtold flink onder druk gezet?

“Ik heb geen bevoegdheid meer, geen functie. Ik kan hoogstens af en toe wat zeggen en er wordt nog wel een beetje geluisterd naar wat ik zeg. Dus ja… af en toe praat ik met Pechtold, als burger. ‘Probeer GroenLinks erbij te halen’, zei ik dan. Dat probeerde hij ook. Het is alleen niet gelukt. Daar heb ik me echt boos over gemaakt, ik vind dat de linkse partijen het hebben laten afweten.

“Ik heb al in een vroeg stadium gezegd: D66 moet alleen gaan regeren in een centrum-links kabinet. Ik wil een sterke linkerflank. Veertig jaar geleden vond ik dat minder belangrijk, maar de tijden zijn veranderd. Het klimaatprobleem is veel erger dan de meeste mensen denken. Het is dringend nodig dat we onze economie anders inrichten, met al het kapitaal dat de wereld regeert, zonder dat de reëele economie ervan profiteert. We moeten dat keren, voor onze kinderen en kleinkinderen. Dat gaat alleen met een sterke politiek, en met een sterke overheid, die de leiding neemt. Met de linkse partijen hadden we daar veel meer kunnen bereiken. Politiek gezien vind ik het onbegrijpelijk dat SP en GroenLinks in de oppositie blijven. Die partijen hebben zó weinig zetels, ze veranderen daar niets.

Moet D66 dan wel willen regeren met centrum-rechts?

“Het risico van deze combinatie is rechts beleid. En dat is niet wat we nu nodig hebben. Maar je bent als partij ook gekozen om te regeren. Politiek is zoeken naar het haalbare. Ik geef het regeerakkoord het voordeel van de twijfel. D66 heeft zijn best gedaan om er uit te halen wat erin zit. Maar ik maak me wel veel zorgen over de samenleving.

Hoe beoordeelt u de klimaatplannen van het nieuwe kabinet?

“Het ziet er niet al te slecht uit. Direct toen de onderhandelingen rond waren belde Kamerlid Stientje van Veldhoven, de klimaatspecialist van de D66-fractie, me op: ‘Jan, we hebben een prachtige groene paragraaf’. En dat is ook wel zo. De ambitie is groot, dat zie ik. Maar bij een van de belangrijkste plannen heb ik grote twijfel. Het idee dat je de helft van de CO2-uitstoot onder de grond gaat stoppen, zoals het kabinet van plan is, dat is een volstrekte illusie. Dat is… om te huilen. Totaal ondenkbaar, wetenschappelijk gezien. Dat is wereldwijd nog bijna nergens gelukt. Vervolgens hoor ik premier Rutte vorige week in de Tweede Kamer zeggen dat we best wat minder ambitieus kunnen zijn met de overstap naar duurzame energie zolang we de CO2 maar opslaan. Nou ja! Terwijl het evident is dat we naar duurzame energie moeten. Maar goed, je moet compromissen sluiten. D66 moest opboksen tegen CDA en VVD, die niets hebben met klimaatbeleid. Mijn hoop is dat D66 in elk geval Rutte meekrijgt. Hij is niet zo van de visie, maar wel van het onderhandelen. Ik zou zeggen: bestook Rutte.

Samen met alle politieke jongerenorganisaties maakte u een klimaatmanifest. Ziet u daar genoeg van terug in het regeerakkoord?

“Daar zit mijn hoop: in de jongeren. Die willen wel. Toen ik even de aandacht had door dat ‘touwtje’, heb ik ze thuis uitgenodigd. Dat was een idee van mijn zoon. Ik heb ze alle tien gemaild: ‘Twello is een eind weg, maar zou je niet eens willen praten over wat je verbindt, over de toekomst?’ Ze zijn allemaal gekomen, van GroenLinks tot de SGP. Zaten in een rijtje hier op de bank. In één avond hadden we een manifest met vijf punten voor het nieuwe kabinet. Er was zeker discussie maar we kwamen er zo uit. In een paar uur! Al veel langer geloof ik dat we het klimaatbeleid aan de jongeren moeten overlaten. Het gaat over hun toekomst. Zij zijn het eens, dat zegt toch alles.

“Van dat manifest zie ik wel wat terug in het regeerakkoord, maar minder dan de jongeren vroegen. Nederland koploper in klimaatbeleid? Ik zie het geen werkelijkheid worden, daar zijn andere plannen voor nodig dan CO2-opslag. De vervuiler betaalt? Dat wordt pas werkelijkheid als je een reële prijs voor de CO2-uitstoot berekent, dan wint duurzame energie de concurrentiestrijd vanzelf. Dat is niet moeilijk.

Beeld Werry Crone

“Ik snap de aarzeling niet. Het is een misvatting dat de omslag naar duurzame energie betekent dat we voortaan heel zuinig moeten leven. Er is een overmaat aan duurzame energie. De zon schijnt zoveel. Je moet het winnen, maar ook dat is niet moeilijk. We kunnen technisch bijna alles, dan zou het winnen van zonne-energie te moeilijk zijn? Laat het nieuwe kabinet dat wat meer gaan uitstralen: de welvaart verdwijnt niet, dit is iets dat we kunnen.

In uw boeken roept u de jongeren zelfs op in staking te gaan voor het klimaat, omdat politiek en wetenschap het volgens u laten afweten. Is het echt zo erg met de politieke onmacht?

“Ik ben tot mijn veertigste wetenschapper geweest, daarna ben ik de politiek in gegaan. Dat was een salto mortale, je gaat van ‘zoeken naar de waarheid’ naar ‘zoeken van het haalbare’. Het zoeken naar het haalbare, dat accepteer ik. Dat is nu eenmaal hoe politiek werkt. Maar wat ik nu zie gebeuren, de laatste decennia, is dat de politiek en ook de wetenschap op een paar heel grote onderwerpen niet doen wat nodig is, en dat de wetenschap de politiek daar niet toe dwingt. Regeringen praten erover en laten het weer gaan. Het wordt maar niet concreet. De bedoelingen zijn prachtig, de woorden mooi, maar er gebeurt alleen het hoogstnodige voor de korte termijn. We doen onszelf daarmee allemaal tekort. Daarom liet ik in mijn laatste boek de jongeren in staking gaan. Dat vind ik een mooie gedachte: pik het niet meer, ga maar in staking.

“Ik heb in mijn boeken een beetje overdreven, maar niet veel hoor. Dat zijn speldenprikken die ik graag uitdeel. Ik mag van mezelf ook weer niet té somber worden over politiek. Ik wil niet zo iemand zijn die het op de achtergrond allemaal beter weet. Daarom heb ik op de D66-ledenbijeenkomst over het regeerakkoord ook gezegd: ‘Blijf waakzaam’. Geef het een kans, en blijf je er vooral tegenaan bemoeien.”

Gaan we het komende jaar weer zoveel van u horen?

“Dat weet ik nog niet. De politiek blijft altijd trekken. Maar daarnaast hoop ik met mijn vier kinderen vooral ook veel samen te doen. Lezingen met een van mijn dochters, cabaret met mijn zoon. Samen iets doen, samen iets maken, dat doe ik toch het liefst.”

Congres in Leeuwarden

De D66-achterban lijkt van alle nieuwe regeringspartijen het meest tevreden over het regeerakkoord. Uit een peiling bleek onlangs dat 82 procent van de D66-kiezers het nieuwe kabinet ziet zitten, hoewel ook uit de peiling kwam dat D66 volgens kiezers minder aan eigen punten heeft binnengehaald dan VVD en CDA. Zaterdag houdt de partij zijn eerste partijcongres sinds D66 weer regeert. Het regeerakkoord staat daar niet op de agenda, er is geen apart besluit van het congres voor nodig om weer te gaan regeren. Vice-premier Kajsa Ollongren komt de leden toespreken.

Op 13 oktober hield de D66 wel een ‘informatiebijeenkomst’ om het regeerakkoord aan de leden uit te leggen. Daar sprak ook Jan Terlouw zijn positieve oordeel uit.

Lees ook: Jan Terlouw: Wat helpt is een regering die olie verbiedt

Lees ook: Emotionele Jan Terlouw vraagt om meer vertrouwen