Mariella Duindam zou niet weten waar ze de tijd vandaan moet halen. Soms komen er via de e-mailgroep waarvan ze lid is op een dag wel tientallen berichten binnen. „Daar ben ik al zo lang mee bezig. Ik geloof echt niet dat ik daarnaast nog tijd heb voor Facebook.”

Positief in 2016 2016 was een jaar vol oorlogen, aanslagen en ellende. Met veel beroemde doden, zoals Johan Cruijff, Muhammad Ali en op de valreep George Michael. 2016 was ook het jaar van veel positieve ontwikkelingen. NRC zet deze in de laatste week van het jaar op een rij. Bekijk alle artikelen in ons dossier.

Iets meer dan zes jaar geleden kende Duindam nog niemand van de e-maillijst voor boekvertalers, maar inmiddels beschouwt ze velen als goede vrienden. Ze helpen elkaar bij het werk, fietsen voor een ander even naar de bibliotheek om een citaat op te zoeken. Maar soms gaat het er ook gewoon over het weer. „Regent het bij jullie ook zo, vraagt iemand dan. En dan ben je zo weer tien mails verder.”

Je zou het anno 2016 soms haast vergeten: dat er online ook nog onbekommerd en gezellig gekletst wordt. Dit jaar haalden scheldpartijen en bedreigingen op sociale media voortdurend de mainstream media. Discussies over racisme, Zwarte Piet, Trump en Brexit – voor de meeste mensen is het online op eieren lopen. Eén onhandige reactie, en de vlammen slaan uit je timeline. Hetzelfde geldt voor de reactieruimte op nieuwssites. Steeds meer sites sloten dat gedeelte, met die van Vice vorige week als laatste voorbeeld. Reden: te veel gescheld. De verwachting dat internet een openbare en democratische marktplaats zou worden, is misschien nog niet helemaal dood, maar in elk geval flink gematigd.

Ook plekken waar het wel constructief blijft

En toch: richt je blik net even ergens anders en er ontstaat een heel ander beeld. Nog altijd zijn er ook genoeg plekken waar het online gesprek wél beschaafd, constructief en ‘leuk’ blijft. Online community’s waar onbekenden elkaar dagelijks treffen voor tips, steun, gezelligheid of een goed gesprek.

Op verzoek vertellen beheerders en gebruikers er met veel enthousiasme en een zekere trots over. Zoals de e-mailgroep van Duindam, maar ook het forum van de site Bokt.nl, dat circa 50.000 actieve gebruikers telt en waar elk moment van de dag honderden mensen online zijn. Hoofdthema is paarden, maar daarnaast waaieren de topics breed uit, van Zwarte Piet tot Trump en V&D.

Discussies over racisme, Zwarte Piet, Trump en Brexit – voor de meeste mensen is het online op eieren lopen.

Hoe zorg je ervoor dat dit niet ontspoort? „Dat is behoorlijk veel werk”, geeft forumcoördinator Monique van Hemert toe. Met tientallen vrijwilligers en vier betaalde krachten worden gebruikers bijgestuurd onder het credo ‘zacht waar het kan en hard als het moet’. Een lijst regels en richtlijnen staat prominent vermeld. Een daarvan: „Ga er bij het lezen van berichten van andere gebruikers vanuit dat ze het goed bedoelen.”

Dat werkt goed: via het forum zijn vele vriendschappen en al verschillende relaties ontstaan. „En we zagen al een eerste Boktbaby!”

Sfeer slechter? Of omgangsvormen verruwd?

Is de sfeer online slechter geworden of zijn omgangsvormen verruwd? De Utrechtse universitair docent Rense Corten waagt dat te betwijfelen. Hij deed onderzoek naar sociale media, maar over een verruwing valt volgens hem als wetenschapper moeilijk iets te zeggen. „Het internet is zo uitgebreid en online gedrag zo divers, het is onmogelijk daar in zijn algemeenheid onderzoek naar te doen of iets over te zeggen. Maar dat vooral excessen de media halen, betekent natuurlijk niet dat dat het enige verhaal is.” Bovendien, zegt Corten, zelfs als je zo’n verruwing zou kunnen aantonen, dan nog is een verklaring niet zomaar gegeven. „De groep die actief is op sociale media, is de afgelopen jaren blijven groeien en groeit nog steeds. Dat kan ook invloed hebben op het beeld: we zien gewoon een andere, grotere groep mensen.”

Wie het gezellig wil houden, moet streng zijn

De besloten Facebookgroep Boekenfans! van de Vlaamse Els Ebraert heeft binnen een paar jaar meer dan 10.000 leden verzameld. De groep toont een voortdurende stroom aan tips en persoonlijke recensies. Ook verjaardagen en geboortes worden gezamenlijk ‘gevierd’. Uit de groep zijn diverse vriendschappen ontstaan. Regel is wel, mailt Ebraert: „Over politiek hebben we het niet.”

„Het is vooral het clubgevoel”, verklaart moderator Erwin de prettige sfeer op de Nederlandse afdeling van de sociale nieuwssite Reddit. „Op de tennisclub begin je ook niet zomaar iemand uit te schelden.” Vanwege mogelijke reacties wil hij alleen bij z’n voornaam worden genoemd. Per maand trekt het subforum TheNetherlands circa 200.000 unieke bezoekers. De verbondenheid is groot. Ook politiek wordt er af en toe stevig gediscussieerd. Uit de hand loopt het zelden.

Belangrijk is volgens Erwin ook het systeem waarbij gebruikers goede bijdragen ‘omhoog’ kunnen stemmen. De beste reacties staan dus bovenaan. „Dat heeft ook een goede invloed op de nieuwe reacties.” Echt ‘problematische’ reacties verwijdert hij.

Universele conclusies trekken op basis van de vele kleine, vaak weinig pluriforme groepen is lastig. Behalve misschien deze: op voldoende plekken is de sfeer online nog altijd uitstekend. En: wie het gezellig wil houden, moet streng zijn.

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 28 december 2016