Wat de aanleiding was voor Bert Altena om zich te verdiepen in het anarchisme en zelf overtuigd anarchist te worden, is niet exact te herleiden. Het was niet om zich af te zetten tegen het domineesgezin waarin hij opgroeide, zo dogmatisch ging het er niet aan toe.

Wellicht vertelde zijn favoriete geschiedenisleraar op de middelbare school erover of was het de tijdgeest van revolutionair Amsterdam waar Bert in de jaren zestig studeerde. Wel is duidelijk dat hij een aangeboren drang naar vrijheid had en dat het gelijkwaardigheidsstreven van het anarchisme uitstekend aansloot bij zijn levensvisie.

Lambert Jan 'Bert' Altena werd in 1950 geboren in het Gelderse Holkerveen. Hij was de oudste zoon van onderwijzer Lambert Jan Altena, een humoristische, humane man. Zijn moeder, onderwijzeres Sienie Prijs, zorgde altijd dat alles op rolletjes liep. Na hem werden Ineke, Herman en Dieteke geboren. Bert was vijf jaar toen ze naar het Friese Steggerda verhuisden, zijn vader was inmiddels opgeleid tot theoloog en ging aan de slag als hervormd predikant.

Aan de hand van zijn vader in de jaren vijftig.

Berts vrijheidsdrang werd stevig op de proef gesteld toen hij op zijn achtste tuberculose kreeg, net als zijn zusje Ineke. Samen verbleven ze twee jaar in sanatorium De Corneliastichting in Beetsterzwaag, waar een kil regime heerste. Ze vochten voor hun leven. Dat zijn ouders maar eens per week een uur op bezoek mochten komen, vond Bert vreselijk. Soms lukte het hen niet om na de kerkdienst van vader op tijd met de brommer het bezoekuur te halen. Dat ze dat ene uurtje ook nog moesten verdelen over hun twee kinderen, ervoeren ze als hardvochtig. Eindelijk volgde ontslag uit de kliniek: wat een bevrijding! Daarna liet Bert zich door niets en niemand meer de wet voorschrijven.

Arbeidsethos

Het gezin verhuisde kort erna naar het Zeeuwse Koudekerke en tot slot naar Zoutelande. Daar voelde Bert zich thuis, hij hield altijd een voorliefde voor Zeeland. Het arbeidsethos in het gezin was groot en de vier kinderen gingen ieder hun eigen gang. Bert stond erom bekend dat hij graag zijn mening gaf, verder hield hij van voetballen en piano spelen. Bij hoge uitzondering mochten zijn broer en zussen weleens op zijn kamer komen, dat was echt zijn domein. Bert hield ervan hen dingen te leren. Kennis overdragen en smakelijk vertellen zaten er al vroeg in.

Na het gymnasium ging hij geschiedenis studeren aan de Amsterdamse Vrije Universiteit. Het waren de jaren van de studentenrevoltes. Bert was kieskeurig, hij voerde alleen actie als iets hem raakte, zo liep hij mee in antimilitaristische demonstraties en was hij actief voor de Bond voor Dienstweigeraars. Hij werd in die tijd ook atheïst. Tijdens een reis met vrienden naar de Ardèche in Frankrijk ontmoette hij Catienke Bierens, een zelfstandige studente Engels. De twee daagden elkaar intellectueel uit en dat Catienke multiple sclerose had was voor Bert geen reden om haar los te laten. Ze trouwden in 1976, er kwamen geen kinderen. De laatste jaren, toen zij in haar rolstoel gekluisterd zat aan huis, waren niet eenvoudig. Bert verzorgde haar tot ze stierf in 1998.

Bert Altena midden jaren zeventig.

Inmiddels had hij een carrière opgebouwd als historicus en docent. Na zijn eerste baan als medewerker bij het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis, promoveerde hij in 1989 op het proefschrift 'Een broeinest der anarchie'. Daarna was hij jarenlang docent geschiedenis aan de Erasmus Universiteit. Met collega Dick van Lente schreef hij 'Vrijheid en rede, geschiedenis van Westerse samenlevingen 1750-1989', een veelgebruikt handboek met alle economische, politieke en culturele aspecten geïntegreerd benaderd. Het plan was om het handboek binnenkort te actualiseren.

Bert was een begenadigd verteller en deelde graag zijn kennis. Daar leefde hij voor. Hij eiste veel van zijn studenten, die hem er wel-eens om vervloekten. Met halfbakken werk moest je bij hem niet aankomen, zo zat hij zelf ook niet in elkaar. Naast lesgeven deed Bert veel historisch onderzoek. Hij had net als zijn ouders een groot arbeidsethos. Uren, dagen, maanden kon hij zich opsluiten in zijn werkkamer - zijn sanctum. Een ommetje ter afwisseling zat er niet in.

Bert Altena als peuter in Holkerveen

De historicus was erudiet en sloeg alles wat hij las encyclopedisch op in zijn brein. Hij leerde Pools om in die taal geschiedenisboeken te kunnen lezen. Zijn onderzoeken gingen vaak over onbekende negentiende-eeuwse arbeiders, antimilitaristen en vrijdenkers; hij had waardering voor de zogeheten kleine lui en maakte gedetailleerde portretten van de Rotterdamse anarchist Piet Honig en de vrijdenker Bram Lansen. Hij vond dat collega-historici de impact van de individuele arbeider op de sociale geschiedenis onderschatten.

Voor deze onderzoeken dook hij niet alleen archieven in en las historische kranten en correspondentie, maar hij zocht ook nazaten op. "Je wilt mensen die je bestudeert wel een beetje onder controle krijgen", vertelde hij in 1996 in het radioprogramma OVT. Bij Bert vond je geen losse eindjes. Hij ploos alles uit en wilde de persoon recht doen door hem zo zorgvuldig mogelijk weer te geven.

Biografie

Van broddelwerk hield hij niet, daar was hij te consciëntieus voor. Dus toen historicus Jan Willem Stutje met een biografie over de sociaal-anarchistische politicus Domela Nieuwenhuis kwam, liet Bert ferm van zich horen. Stutje had zijn archiefonderzoek niet goed gedaan en was daardoor tot verkeerde conclusies gekomen. Laakbaar gedrag, vond Bert.

Het ging hem niet om Stutje als persoon, maar om de zaak, het gedachtengoed van Domela Nieuwenhuis. De politicus aan wie hij zijn hart had verpand en in wie hij zich al decennia verdiepte. Bert werd door velen als de ware kenner van Domela Nieuwenhuis gezien.

Er waren overeenkomsten tussen de twee: behalve hun verschijning met ruige baard waren ze beiden domineeszonen en streefden ze dezelfde idealen na. "Ik voel zeker verwantschap met de libertair-socialistische beweging, maar het is vooral het raadselachtige van de man dat mij boeit", vertelde hij in de OVT-uitzending. Bert publiceerde geregeld over hem, was meer dan dertig jaar secretaris van het Domela Nieuwenhuis Fonds en zette zich actief in voor het Domela Nieuwenhuis Museum in Heerenveen. Diens gedachtengoed van gelijkwaardigheid, vrijheid en het libertaire denken wilde hij graag verspreiden. Dat hij zelf in een kapitalistische wereld leefde, wist hij maar al te goed. Bert was een idealist met realistische trekken.

Enkele jaren na de dood van zijn eerste vrouw ontmoette hij journalist Margot Klompmaker. Hij zag gelijk iets in haar. Margot bracht veel leven in de brouwerij met haar extraverte dynamiek en zangtalent. Bert begeleidde haar vaak op de piano, al worstelde hij met de complexe muziekstukken - ook hierin was hij perfectionistisch. Margot had twee zoons uit een eerder huwelijk, Floyd en Casper, en hoewel Bert zich niet opstelde als hun vader, was hij stimulerend en betrokken bij de creatieve jongens. Kritisch was hij ook, maar alleen om hen verder te helpen.

Op de Etna in Sicilië

Champagne

Bert was een levensgenieter, zeker geen einzelgänger. Hij was de spil van een trouwe vriendenkring en organiseerde reisjes naar Frankrijk om daar zijn geliefde champagne in te slaan én op te drinken. Ook verzorgde hij bourgondische diners; koken was zijn meditatiemoment van de dag. Na zijn pensioen twee jaar geleden had hij daar meer tijd voor. Bert was een verbinder, hij zag het als zijn levenstaak om anderen gelukkig te maken en toonde een nimmer aflatende belangstelling. Hoewel hij ook flink van mening met je kon verschillen en dat hoorde je dan ook, maar hij veroordeelde je er nooit om. Voor hem bestond er geen voor wat, hoort wat. Relaties zijn geen boekhoudkundige sommetjes, vond hij.

Bert was altijd positief en humoristisch, maar kende ook periodes van intens verdriet. De onverwachte en onnodige dood van zijn jongste zus Dieteke, op 23-jarige leeftijd, sloeg een diepe wond in hem en hij hield er een angst voor operaties aan over. Ook zijn diabetes zat hem geregeld in de weg, al hoorde je hem nooit klagen. Met dat soort triviale dingen hield hij zich niet bezig. Toen deze zomer door allerlei complicaties zijn onderbeen geamputeerd werd, mopperde hij geen moment. Hij richtte zich liever op zijn herstel. Zelfs nadat bleek dat hij een onbehandelbare tumor had, bleef Bert grenzeloos optimistisch. Hij weigerde op te geven, maar zijn uitgeputte lichaam won het van zijn scherpe geest.

Lambert Jan (Bert) Altena werd geboren op 11 juli 1950 in Holkerveen en overleed op 3 oktober 2018 in Haarlem.

In Naschrift beschrijft Trouw het leven van onlangs overleden heel gewone of bekende mensen. Heeft u zelf een tip voor Naschrift? Mail ons via naschrift@trouw.nl. Lees meer naschriften op trouw.nl/naschrift.