Beeld Freek van den Bergh

De man die de wonderbaarlijke herrijzenis van de PvdA in 2012 vormgaf, hoopte zijn kunststuk in 2017 te mogen herhalen. In plaats daarvan bloemen, een ongemakkelijke omhelzing met de winnaar, een dankbaar applaus en een snelle aftocht door de zijdeur.

Zo ziet dat er dus uit: het abrupte einde van een van de veelbelovendste carrières aan het Binnenhof. De achterblijvers keken er beteuterd naar. Lilianne Ploumen, minister van Ontwikkelingssamenwerking, verwoordde het mooi. 'De meeste mensen houden thuis iets achter, onder een afdakje. Zo is Diederik niet. Die heeft alles gegeven wat hij had, jarenlang. Dan is het hard als het zo eindigt.'



Hoe definitief dat einde is, weten we nog niet. Diederik Samsom legt nu zijn functie van fractieleider en zijn Kamerlidmaatschap neer, hij zal zich niet meer op het Binnenhof vertonen. Het is aan Asscher, aan de kiezer en aan Samsom zelf of er na de verkiezingen van maart opnieuw een rol voor hem is.

Lees ook De verlosser is weg, leve de verlosser

Lodewijk Asscher is de nieuwe PvdA-leider. De omstandigheden zijn moeilijker dan ooit, maar de ex-kroonprins mikt op het hoogste. 'Natuurlijk kan ik premier worden.'

Rode ingenieur

In 2012 was hij degene die bij de lijsttrekkersverkiezing al zijn rivalen aftroefde. Een jong maar al ervaren Kamerlid dat zo snel dacht dat hij soms leek te struikelen over zijn woorden en enthousiasme. Een van de rode ingenieurs, mannen die wilden laten zien dat de PvdA ook een partij van doeners is, van praktische oplossingen voor slepende problemen. Het was er op en er over.



Na zijn partijgenoten gaf hij met zijn 'eerlijke verhaal' de andere partijen het nakijken. De campagne trechterde tot een klassieke tweestrijd tussen links en rechts, PvdA en VVD. In die strijd delfde hij nipt het onderspit.



Jammer, maar lang treurde Samsom niet. Hij zag nieuwe kansen: de synergie met Mark Rutte was van dien aard dat er iets moois gebouwd kon worden. Binnen de kortste keren stond een VVD-PvdA-kabinet klaar voor de bordesscène. Met als voornaamste gemeenschappelijke gedachte: achterstallig onderhoud plegen. Akkoorden sluiten met het maatschappelijke middenveld en zo woningbouw, onderwijs, milieu, zorg en werkgelegenheid vlot trekken. De ingebouwde garantie was die van een ministersploeg waarin de stemming goed was, en zou blijven.

Diederik Samsom in 2003. Beeld anp

Lastige positie

Samsom reserveerde voor zichzelf in die constellatie een lastige positie: niet in het kabinet, maar als fractieleider. En dan niet het soort fractieleider dat Frits Bolkestein ooit was, die het vanuit de Kamer een kabinet met VVD-deelname knap lastig kon maken. Nee, Samsom werd een trouwe bondgenoot van de regering. Moet je ergens de kiem van de nederlaag van vrijdag aanwijzen, dan is het daar. De gevolgen van die stellingname waren groot, voor hem en voor de partij.



De PvdA kreeg niet de ruimte de successen van de regeringsdeelname te claimen, maar werd in plaats daarvan nagewezen, omdat bewindspersonen de idealen van de sociaal-democratie zouden verkwanselen. Die keuze om kampioen van het kabinetsbeleid te worden, echode door tot in de debatten met Asscher. Samsom liep niet weg; hij stond pal voor het kabinetsbeleid, ook in de gezondheidszorg, waar het zijn achterban het meeste pijn doet. Zijn rol was vooral tussen de coulissen, als er moest onderhandeld over bed, bad en brood, of over het herfst-akkoord. Zo zorgde hij er, met Rutte, voor dat er eindelijk weer een kabinet is dat de hele termijn uitzit.



Zijn effectiviteit en betrouwbaarheid bezorgden hem tot in deze campagne de steun van sleutelfiguren in de partij als Ploumen, Dijsselbloem, Timmermans en Plasterk. Maar in debatten was zijn inbreng zelden memorabel of doorslaggevend. Met als gevolg dat hij als politicus fletser werd en minder herkenbaar voor zijn achterban. Ook in eigen geledingen kwam spanning.



Samsom was een onervaren leider, met een onervaren, grote en weinig geprofileerde fractie, die veel aandacht nodig had. Zeker in de eerste jaren was de onvrede groot; Kamerleden liepen weg, voelden zich niet gehoord, vonden dat er geen ruimte was voor hun opvattingen. Samsom bleek niet de voelsprieten te hebben om die onvrede tijdig op te pikken. De voormalige campagneleider van Greenpeace bleef aan het Binnenhof ook iets van een actievoerder houden. Hij moest zijn tomeloze energie kwijt, ging in gestolen uurtjes de deuren langs, roos in de hand. Om te horen wat er speelt, wat de zorgen zijn. Het beviel zo goed dat hij het ook van zijn fractiegenoten vroeg: ze moesten een deel van hun werkweek de straat op.

Lees ook Wat heeft de lijsttrekkersverkiezing de PvdA opgeleverd?

Het doel was zes weken lang reuring, debat en publiciteit bij de PvdA. Nu de lijsttrekkerverkiezing eindigt, overheersen gemengde gevoelens. Het nieuwe elan is beperkt, de verdeeldheid niet.

Zaaltjes betoveren

Met die mentaliteit is hij de lijsttrekkerscampagne ingegaan. Zo veel mogelijk afdelingen langs, leden in de ogen kijken, zorgen aanhoren. Geen politicus is zo goed in zaaltjes betoveren als Samsom. Zelfs de strafbaarstelling van illegaliteit, een van de grote hangijzers bij de PvdA, hield hij zijn partijgenoten binnenboord.



Energie, alles geven wat je hebt dat was de belofte waarmee hij opnieuw zijn leden hoopte te overtuigen. Maar hoe moest iemand met die instelling de strijd aangaan met Lodewijk Asscher, met wie hij vier jaar dit kabinet had gestut?



In 1974 leverden George Foreman en Mohammed Ali een boksgevecht dat als The Rumble in the Jungle legendarisch zou worden. Ali was de danser, die de stoten van zijn tegenstander ontweek. Maar in Kinshasa had hij een andere tactiek, die de rope-a-dope zou worden genoemd. Ali de energieke ging in de touwen hangen, liet zijn tegenstander komen en putte hem uit door hem te omklemmen en over hem heen te hangen. Toen Foreman aan het einde van zijn krachten was, sloeg Ali toe: vijf stoten en een afmaker volstonden.



Samsom was 3 jaar toen dat gevecht plaatsvond, hij zal er niet voor op hebben mogen blijven. Maar zijn tactiek van de afgelopen weken leek op die van Ali. Hij bleef zijn tegenstander omarmen, op het verstikkende af. Aanvallen liet hij onbeantwoord, ook als die venijnig waren. Zijn eigen pogingen waren onbeholpen. 'We hebben alles samen gedaan', zei hij in het slotdebat. 'Ik heb genoten van onze samenwerking. Dat smaakt naar meer.' Niet bepaald de tekst van een kemphaan, van een man die koste wat het kost wil winnen. Samsom presenteerde zich als de verbinder, de man die zijn versplinterende partij niet verder wil laten uiteenvallen.

Samsom plant bomen in 2006. Beeld anp

Door het stof

Asscher hield dat resoluut af. Die wilde afstand, zich losmaken uit de beklemmende omhelzing, met een schone lei beginnen. 'We moeten onder ogen zien hoe we ervoor staan', vond hij: verbondenheid is geen goed idee.



Waar Asscher, toch vier jaar vicepremier in Rutte II, de erfenis van dit kabinet van zich af laat glijden en zichzelf louter wil laten beoordelen op zijn prestaties als minister van Sociale Zaken, gaat Samsom door het stof. Hij verschuilt zich niet voor de in 2012 gemaakte keuze om met de VVD te gaan regeren en incasseert de hoon die hem dat oplevert, zoals hij dat vier jaar lang heeft gedaan. Zijn houvast is het 'eerlijke verhaal': de compromissenpolitiek waartoe regeren met de VVD onvermijdelijk leidt. Een politiek die hem ervan weerhield als politiek leider profiel op te bouwen, waardoor hij geen weerwoord had tegen de sociaal-democratische principes waarmee Asscher schermde.



Kok, Melkert, Bos, Cohen, Samsom - geen partij die zoveel politiek leiders verstookte in zo korte tijd. Altijd weer is er de gedachte dat een nieuw gezicht de kiezer zal verleiden. Soms (Bos, Samsom) werkt dat, soms (Melkert, Cohen) niet. Samsom heeft de PvdA altijd gezien als een vehikel om zijn idealen te verwezenlijken, zoals Greenpeace dat ook was. Een partijfetisjist is hij niet en zijn afkeer van de soms vreugdeloze partijcultuur heeft hij herhaaldelijk laten blijken. Vraag je hem wat hij als jongetje wilde worden, dan zegt hij: 'actievoerder'. Een troost mag zijn: er zijn genoeg ngo's en bedrijven die smachten naar een voorman als hij.