Het parlement vertegenwoordigt het volk. Staatsrechtelijk mag dat zo zijn, maar woensdag, tijdens het emotionele debat over de toeslagenaffaire, vertegenwoordigde het volk opeens zichzelf. Toen staatssecretaris Menno Snel (Financiën, D66) vanaf de publieke tribune een vraag kreeg toegeworpen, greep Kamervoorzitter Khadija Arib niet in. Integendeel, ze moedigde Snel juist aan antwoord te geven.

Even daarvoor had Snel gezegd dat gedupeerden van de affaire zich moesten melden voor compensatie. „Waar dan?”, schalde het door de zaal. Arib herhaalde de vraag en Snel gaf antwoord, zonder tussenkomst van de Kamer. „Het was nieuw en twijfelachtig”, zegt politiek filosoof Gijs van Oenen. „Je zegt zo eigenlijk tegen Kamerleden dat zijzelf níet de juiste vragen stellen.”

Lees ook: Hoe uit het doolhof van de toeslagen te komen

Anders dan rechtbanken, waar slachtoffers daders rechtstreeks mogen toespreken, kent de Tweede Kamer geen spreekrecht. Het Kamerreglement stelt dat bezoekers de „openbaarheid” niet mogen aantasten en een „behoorlijke stilte” in acht moeten nemen. „Alle tekenen van goed- of afkeuring zijn aan de toehoorders verboden.”

Meedeinen op emoties

VVD’er Frans Weisglas, Kamervoorzitter tussen 2002 en 2006, heeft er alle begrip voor dat Arib het reglement dinsdag eventjes terzijde schoof. De toeslagenaffaire, over burgers die door de Belastingdienst ten onrechte als fraudeurs zijn bestempeld, heeft hele gezinnen getraumatiseerd en opgezadeld met soms enorme schulden. Een zaak die verder gaat dan ‘gewone’ boosheid over bezuinigingsmaatregelen of andere beleidskeuzes. Weisglas: „Als voorzitter heb ik wel individuele uitbarstingen meegemaakt. Maar zo’n debat, dat de hele dag door meedeinde op emoties, kan ik me niet herinneren. Arib heeft dat heel knap en invoelend gedaan.”

Volgens Anne Bos van het Centrum voor Parlementaire Geschiedenis was de actie van Arib „niet volgens het boekje. Het was wel een empathische reactie en een begrijpelijke geste gezien de emoties.” Het past volgens Bos ook bij de opdracht die een Kamervoorzitter heeft: het debat in goede banen leiden.

Emoties zijn er altijd al geweest in de Tweede Kamer. Bos verwijst naar eerdere Kamerdebatten, waarbij de publieke verontwaardiging diep de Kamer binnendrong. Bijvoorbeeld in 1972, rondom het gratieverzoek voor de ‘Drie van Breda’. Of veel recenter, rondom het aardgas en de aardbevingen in Groningen. „Het nieuwe is de aandacht voor slachtoffers”, zegt Bos. Een ontwikkeling die voor het eerst goed te zien was in april, toen de familie van de vermoorde Anne Faber het debat over haar zaak mocht volgen vanuit de ‘voorzittersloge’, normaliter voorbehouden aan hoge (buitenlandse) gasten.

Bos ziet een verband met de sterk geslonken kiezerstrouw en het daardoor „toegenomen belang van beeldvorming”. Arib kan wel heel strikt optreden, maar het verwijt dat ze geen gevoel heeft voor wat er speelt in de samenleving is dan snel gemaakt. Bos: „Ze wil niet de indruk wekken dat ze mensen de mond snoert.” Politiek filosoof Van Oenen noemt die omarming van emoties, hoe begrijpelijk ook, onwenselijk. „Het is het begin van de afschaffing van de parlementaire democratie.”

Zoveel zakdoekjes

Tijdens het debat haalden sommige politici het publiek er nadrukkelijk bij. „Ik heb nog nooit zoveel zakdoekjes doorgegeven zien worden hier, zoveel verdriet gevoeld in de zaal”, zei Renske Leijten (SP). „Arib heeft goed en verstandig gehandeld”, zegt Weisglas. „Maar je moet, zoals bij alles in het leven, uitkijken voor precedenten. Voor je het weet gaan mensen denken dat dit een vaste gewoonte is. Idealiter blijft het bij deze hoge uitzondering.”

NRC De Haagse Stemming Het belangrijkste nieuws van het Binnenhof en een inkijkje in de politieke dag die komen gaat Inschrijven

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 6 december 2019