Podziel się



- Jeden z moich pacjentów otwarcie przyznał, że został księdzem, bo chciał ukryć swoją inność. Wiedział, że nie założy rodziny, nie interesują go kobiety, a jednocześnie nie chciał być wykluczony ze społeczeństwa. Został księdzem, ale nie opanował preferencji. Zaczął krzywdzić dzieci - mówi w rozmowie z Magazynem TVN24 dr Daniel Cysarz, seksuolog i psychoterapeuta.

Dr Daniel Cysarz, seksuolog certyfikowany, Superwizor Polskiego Towarzystwa Seksuologicznego. Prowadził pilotażowy program terapii grupowej sprawców przestępstw seksualnych.

Katarzyna Zdanowicz: Prowadzi pan terapię z pedofilami. Czy wśród pana pacjentów są księża?

Dr Daniel Cysarz: Było ich kilku. Zgłosili się do mnie sami. To byli księża w różnym wieku. Jeden z nich w stanie duchownym był od 20 lat. Przychodzili na indywidualną terapię. Trwała dwa lata, niekiedy trzy.



Co ich skłoniło, żeby poprosić o pomoc?



Nie akceptowali swoich zachowań. Mieli wyrzuty sumienia. Jeden z nich molestował seksualnie dzieci. Pozostali fantazjowali, czuli wyraźne podniecenie, kiedy przebywali w otoczeniu najmłodszych. Bali się, że przekroczą dopuszczalną granicę.

Odtwarzaj Seksuolog: dwóch księży okazało się być osobami, które krzywdzą dzieci



Dlaczego to robili?



Odpowiedź nie jest prosta. Sprawców przestępstw seksualnych na dzieciach (tzw. czynów pedofilnych), możemy podzielić na preferencyjnych i tych, którzy zastępczo wykorzystują dzieci. Różne badania pokazują, że osoby z zaburzeniami preferencji seksualnych (tzw. sprawcy preferencyjni) stanowią jedynie od 5 do 25 procent. Najczęściej jednak tego typu czyny mają charakter zastępczy, a więc niewynikający z zaburzonych preferencji. To znaczy, że dzieci najczęściej są krzywdzone przez osoby niemające zaburzeń preferencji seksualnych pod postacią pedofilii. Co ważne, osoby zastępczo wykorzystujące dzieci preferują zwykle dorosłych partnerów seksualnych, ale ze względu na chociażby brak narzędzi interpersonalnych, zmiany organiczne związane z wiekiem lub nadużywaniem alkoholu czy brak dostępu do dorosłych partnerów, wykorzystują dziecko jako dostępny i łatwy do zmanipulowania obiekt seksualny.



Powstaje więc pytanie, kim właściwie jest pedofil?



Używając nomenklatury klinicznej, jest to osoba cierpiąca na zaburzenia preferencji seksualnych pod postacią pedofilii, co oznacza, że jedynym preferowanym obiektem seksualnym dla takich osób jest dziecko i nie mają one możliwości uprawiania seksu i uzyskiwania satysfakcji seksualnej w kontaktach z osobami dorosłymi. Zaburzenia preferencji seksualnych to sprawa bardzo złożona. Łatwiej wypowiadać się o konkretnym przypadku niż o dość niejednorodnej grupie sprawców tych przestępstw.



Ostatnio temat pedofili wywołał kryzys w Kościele, ujawniono przypadki molestowania dzieci przez księży. Trudno o tę grupę nie pytać. Czy księża, z którymi pan pracował, zastępczo wykorzystywali dzieci?



Jeden z moich pacjentów otwarcie przyznał, że został księdzem, bo chciał ukryć swoją inność. Wiedział, że nie założy rodziny, nie interesują go kobiety, a jednocześnie nie chciał być wykluczony ze społeczeństwa. Został księdzem, ale nie opanował preferencji. Zaczął krzywdzić dzieci. Pozostali nie mieli zaburzeń preferencji seksualnych, a ich pociąg do dzieci i młodzieży miał charakter zastępczy. Chcieli żyć zgodnie z zasadami wiary, a jednocześnie nie potrafili powstrzymać swojego popędu seksualnego. Zaczęła rodzić się w nich frustracja.

Czy terapia zmieniała ich zachowanie?



W większości przypadków pomagała im w kontrolowaniu swoich impulsów i definiowaniu sytuacji i miejsc ryzykownych. Wiedzą, że nie mogą dopuszczać do sytuacji, kiedy zostają z dzieckiem sam na sam. Powinni unikać rekolekcji, wyjazdów. Z kolei w przypadku osób zastępczo wykorzystujących dzieci, terapia pomagała w przekierowaniu popędu i tworzeniu relacji z dorosłymi partnerami. Warto pamiętać, że żadne obecnie znane oddziaływania terapeutyczne nie dają możliwości zmiany zaburzonych preferencji seksualnych.



Czy pana pacjenci-księża odeszli ze stanu duchownego?

Nie, żaden z moich pacjentów nie przestał być księdzem. Choć niektórzy zgłaszali tego typu pomysły na początku terapii.



Czy pedofilia jest chorobą wyleczalną?

Niewyleczalną. Ale mogę uspokoić – nie jest to choroba dziedziczna, a skutki działania pedofilii można ograniczyć.

Odtwarzaj Seksuolog: zaburzenia preferencji seksualnych pod postacią pedofilii nie da się wyleczyć



W jaki sposób?

Przez terapię.



Skąd się bierze pedofilia?

Wciąż nie wiemy ze 100-procentową pewnością. Cały czas prowadzone są badania. Jedną z przyczyn może być doznanie krzywdy w wieku dziecięcym. Jeśli taka sytuacja miała miejsce, jest wysoce prawdopodobne, że skrzywdzony też wykorzysta dziecko. Jego ofiara będzie w podobnym wieku, w jakim on doznał cierpienia, bo rozwój psychoseksualny wykorzystanego seksualnie zatrzymuje się na tym właśnie etapie. Istnieje też teoria, że wykorzystanie seksualne zmienia strukturę mózgu, szczególnie w obrębie płata czołowego, który odpowiada za samokontrolę i hamowanie zachowań, oraz skroniowego, odpowiedzialnego za pobudzenie seksualne.



Tylko skrzywdzeni stają się pedofilami?

Część moich pacjentów nie była molestowana seksualnie, a mimo to ich rozwój zatrzymał się na poziomie dziecka. To oznacza, że istnieją różne przyczyny powstawania zaburzonych preferencji seksualnych. Powtarzam: nie wszystkie osoby wykorzystujące seksualnie dzieci są pedofilami. Tylko niewielka część z nich cierpi na zaburzenia preferencji seksualnych. Reszta wykorzystuje dzieci zastępczo.



Jakie to ma znaczenia z punktu widzenia skrzywdzonego dziecka?

Dla dziecka żadne, ale dla terapeutów duże. Od tego zależy rodzaj terapii.

Czasami z pozoru niewinne zachowanie może dziecko skrzywdzić. To nie musi być od razu gwałt. Niekiedy sam dotyk wykonany w niewłaściwy sposób może nieść za sobą traumatyczne przeżycia, które w dziecku ujawnią się dopiero za kilka lat. Moim pacjentem był mężczyzna, który w życiu dorosłym nie potrafił nawiązać bliskiej relacji z kobietami. Z traumą wspominał zachowanie matki, która od najmłodszych lat głaskała go po plecach i pupie. Trwało to bardzo długo. Dlaczego to robiła, trudno stwierdzić. W jego psychice zapisało się to jako coś niewłaściwego. Kolejną moją pacjentką była kobieta, która nie potrafiła współżyć z mężczyznami. W dzieciństwie wujek trzymał ją często na kolanach podczas imprez rodzinnych. Kiedy ją przytulał, czuła jego erekcję.

Odtwarzaj Seksuolog: empatia z ofiarą jest ważnym elementem pracy



Czy człowiek o normalnych preferencjach jest w stanie skrzywdzić dziecko?

Liczby nie kłamią. Mam wielu takich pacjentów. Praca z nimi jest łatwiejsza niż z pedofilami. Osoba zastępczo wykorzystująca dziecko ma często większą świadomość, że krzywdzi, jest bardziej skłonna do naprawy swojego zachowania. Poza tym jej preferencje nie są zaburzone, więc łatwiej pracować nad empatią z ofiarą i przekierowaniem popędu.



Jak zdiagnozować pedofilię?

Służy do tego szereg testów. Przydatna jest też wiedza kliniczna i doświadczenie. To ważne, bo łatwo jest kogoś bezpodstawnie oskarżyć.



Spotkał się pan z takimi przypadkami?

Wielokrotnie. Miałem pacjenta, mężczyznę, który był oskarżony o czyny pedofilne, choć nie był pedofilem. Mieszkał w niewielkiej miejscowości. Któregoś dnia w altance przy domu się onanizował. W pobliżu za płotem bawiły się dzieci. Zobaczył to sąsiad, z którym był skłócony, nagrał, zgłosił na policję. Sprawa trafiła do sądu. Zanim zapadł wyrok uniewinniający, całe miasteczko aż huczało, wszyscy wytykali palcami "pedofila, który nie oszczędził nawet wnuków sąsiada". Prawnie temat się wyjaśnił, szkody moralne są w tym przypadku nie do naprawienia.



Wróćmy do testów.

Na etapie diagnozy i pracy terapeutycznej czasem stosuje się testy rysunkowe, jednym z nich jest rysunek postaci. Pacjenci muszą narysować mężczyznę, kobietę, dziecko i siebie samego. Osoby z zaburzeniami preferencji seksualnych, rysując siebie samych, przedstawiają siebie podobnie do dzieci. W ich rysunku nie widać prawie żadnych różnic między dzieckiem i rysunkami przedstawiającymi ich samych. Dlaczego? Mają zniekształcone schematy poznawcze, postrzegają samych siebie jako dużo młodszych. W ten sam sposób funkcjonują, co ułatwia im kontakt z dziećmi. Mocno zakorzenił się w nas mit pedofila wyskakującego z lasu, porywającego najmłodszych. Bzdurny. Częściej pedofil miesiącami tworzy relację z ofiarą, powoli, etapami. Nie zawsze szuka seksu. Czasami bardziej potrzebuje zrozumienia, bliskości. Intymność, pobudzenie seksualne, ujawnia się zwykle później. Część z nich ma oczywiście świadomość tego, co robi, nie akceptuje swoich preferencji. Ale wielu nie widzi w tym niczego złego. O relacji stworzonej z dzieckiem mówią często jak o przyjaźni.



Naszym zadaniem terapeutycznym jest między innymi uświadomienie krzywdy, którą wyrządza. Pacjent musi zobaczyć skutki swojego działania. Zrozumieć, że dziecko jest ofiarą, a nie partnerem. Pracowałem z mężczyzną, którego rozwój emocjonalno-intelektualny zatrzymał się na etapie 12 lat. Dziewczynę poznał przez internet. Oboje napisali, że są pełnoletni. Prawda była zupełnie inna. On miał 60, ona 14. Po kilku miesiącach przyznali się do swojego wieku, ale znajomość była już tak zażyła, że nie przeszkadzało to nastolatce ją kontynuować. Zaczęli się spotykać, uprawiać seks. Sprawa być może nie wyszłaby na jaw, gdyby nie zainteresowanie ojca, z kim zadaje się jego córka. Finalnie mężczyzna został skazany, ale nie wiedział za co. Dalej chciał się z nią spotykać, chciał nawet założyć rodzinę. Wyrok nie zmienił jego myślenia. Myślał, że odsiedzi swoje, wyjdzie na wolność, a ona będzie na niego czekała.



A co z nastolatką?

Widziała w nim swojego przyjaciela. Nie zdawała sobie sprawy, że robi coś niewłaściwego. Ten mężczyzna dawał jej poczucie akceptacji, bliskości, zrozumienia. Wszystko to, czego nie dostawała do rodziców. Podobnie jak inna dziewczynka, której świat się zawalił, gdy nagle jeden z jej ulubionych wujków zerwał z nią kontakt. Mieszkała w patologicznej rodzinie. Matka i ojciec pili, nie interesowali się nią. Tylko on był dla niej wsparciem. Przytulał, głaskał, mogła z nim rozmawiać. Tak bardzo rekompensował jej brak uczuć ze strony rodziców, że nie zdawała sobie sprawy, iż padła ofiarą molestowania seksualnego.



Jakie badania jeszcze wykonujecie?

W Czechach przeprowadzony jest dodatkowo test fallopletyzmograficzny, badanie podniecenia seksualnego.

W Polsce też się je stosuje?

Coraz rzadziej. Osoba badana na etapie opiniowania zwykle jest podejrzana o określone czyny. Jest jeszcze przed ostatecznym wyrokiem. Badanie nie powinno być zatem rodzajem represji. Nie powinno upokarzać.



Jak to badanie wygląda?



Na członek nakładane są elektrody, które rejestrują zmiany przepływu krwi, dokonujące się pod wpływem podniecenia. Osoba badana ma wyświetlane różne treści erotyczno-pornograficzne i w zależności od stopnia podniecenia ustala się, jaką ma orientację seksualną i preferencje seksualne.

Kim są pańscy pacjenci?



Do gabinetu prywatnego pacjenci trafiają dobrowolnie. Nie wszyscy mają jednak odwagę. Boją się konsekwencji, stygmatyzacji. Nie chcą też zmierzyć się z osądem terapeuty. Wiedzą, że jeśli dopuścili się przestępstwa lub je planują, terapeuta ma obowiązek zgłosić to organom ścigania. Dlatego przychodzą częściej ci, którzy są do tego zobligowani przez sąd, albo czekają na wymierzenie kary. Ich motywacja ma często charakter wymuszony przez okoliczności zewnętrzne. Sami boją się mówić innym o swoich preferencjach.

Odtwarzaj Seksuolog: w pierwszym kontakcie miałem wrażenie, że rozmawiam z 12-latkiem, a nie 60-latkiem

I co pan z nimi robi?



Pracuję przez wiele miesięcy, a czasami lata. Spotykam się z nimi indywidualnie raz w tygodniu, prowadzę też terapię grupową. Uświadamiam konsekwencje czynów. Przy czym znów musimy dokonać podziału – inne metody stosuję, kiedy mam do czynienia ze sprawcami preferencyjnymi, dla których jedynym obiektem seksualnym jest dziecko, a inne do pacjentów, którzy zastępczo wykorzystują dzieci.

Przez kilka lat wspólnie z innymi specjalistami prowadziliśmy w Warszawie pilotażowy program terapii grupowej sprawców przestępstw seksualnych. W przeważającej większości byli to sprawcy zastępczo wykorzystujący dzieci. Terapia trwała dwa lata. Stosowaliśmy różne formy i techniki, począwszy od poznawczych, przez behawioralne, by jak najlepiej wspierać pacjenta. Dawać mu wsparcie w tych obszarach, z którymi sobie nie radzi, na przykład kiedy czuje lęk przed kobietami, odrzucenie, samotność, nieumiejętność nawiązywania kontaktów z osobami dorosłymi. Skuteczność terapii mierzyliśmy ryzykiem recydywy. Sprawdzaliśmy, czy nasz pacjent w dłuższym przedziale czasu dopuści się przestępstwa seksualnego. Ryzyko zmalało. Zdarzało się nawet, że kilka miesięcy po zakończeniu terapii osoby te potrafiły wchodzić w normalne relacje z kobietami czy mężczyznami.



W przypadku pedofila taka forma terapii może nie zadziałać, skoro jedynym obiektem seksualnym jest dla niego dziecko.

Tak jak wcześniej powiedziałem, terapeuci nie są w stanie zmienić preferencji seksualnej człowieka. Ona zakodowana jest w mózgu. Ale to nie oznacza, że należy siedzieć z założonymi rękoma. Praca z pedofilem jest bardzo trudna. Wymaga cierpliwości. Według najnowszego stanu wiedzy nie jesteśmy w stanie ich wyleczyć. Możemy za to zmienić lub zredukować ich patologiczne zachowanie i poprawić komfort życia. Wskazać, gdzie istnieją zagrożenia. Stworzyć mapę miejsc, których powinni unikać. To oczywiście okolice szkół, boisk, place zabaw. Muszą wiedzieć, że nie mogą podjąć pracy z dziećmi. Powinni nawet wyznaczyć sobie drogi, które eliminują zagrożenie. To wszystko nazywa się kontrolą impulsów i redukowaniem sytuacji ryzykownych. Z moich doświadczeń pracy z pedofilami wynika, że często dążą do pracy z dziećmi. Bywają instruktorami, opiekunami w domach dziecka, w świetlicach. Prawdopodobnie część z nich czując, że ze względu na swoje preferencje nie stworzy nigdy rodziny i akceptowanej społecznie relacji, może wchodzić też w stan kapłański. W większości bez intencji krzywdzenia dzieci.

W jaki sposób odradza im pan kontakt z dziećmi?

Pomagam, by jak najszybciej zrozumieli swoje błędy. Poczuli krzywdę, jaką wyrządzili lub mogą wyrządzić dzieciom. Kiedy pojawi się empatia, kolejnym etapem terapii jest napisanie listu do ofiary. Przeprosiny za cierpienie. Empatii wobec ofiary muszą nauczyć się też sprawcy zastępczy. Często próbują tłumaczyć swoje zachowanie, wybielić się. Powody są różne: żona mi zachorowała, musiałem rozładować popęd seksualny, od lat nie mam partnera itp. Czasami przyczyną odhamowania seksualnego mogą być choroby somatyczne, jak nowotwór mózgu, przy którym zdarza się odblokowanie hamulców seksualnych, czy zaburzenia osobowościowe. Sprawcy zastępczy, w przeciwieństwie do preferencyjnych, nie muszą szukać odpowiedniej profesji, by zbliżyć się do dzieci. Bardzo często zaspakajają swoje potrzeby, wykorzystując rodzinę. To kolejny mit, który należy obalić. Osoba wykorzystująca seksualnie dziecko nie musi być nieudacznikiem życiowym, odludkiem. Może zajmować wysokie stanowisko, być majętna. Trudno w to czasami uwierzyć, bo ludzie lubią schematy i stereotypy. To jest mylące.



Jednym z takich stereotypów jest społeczne przekonanie, że wsadzenie pedofila na wiele lat do więzienia rozwiązuje problem. Rozwiązuje?

Powtarzam – pedofilia to choroba, więc wymaga terapii. Człowiek skazany za pedofilię należy w hierarchii więziennej do najniższej kasty, nie ma żadnych praw, a jego tak zwana resocjalizacja trwa zazwyczaj kilka miesięcy. To niewiele. Poza tym od motywacji osadzonego zależy, czy przyniesie pozytywny skutek. Jeśli chce odsiedzieć wyrok, nie podejmie żadnych starań, to każda forma terapii zakończy się klęską. Jeśli osadzony nie ma motywacji do zmiany, to terapia nie będzie skuteczna. To strata czasu.

Odtwarzaj Seksuolog: zdarza się, że osoba zanim wejdzie w terapie, już kolejny raz skrzywdzi dziecko



Te wyroki zazwyczaj nie są duże. Skazany wychodzi i co dalej?



Jeśli nie podjął terapii, znów jest groźny dla otoczenia. Pracowałem kiedyś z mężczyzną, który był recydywistą. Po każdym wyroku zatrudniał się w miejscu, gdzie przebywały dzieci. Pracował w świetlicy w domu kultury. I za każdym razem po wyjściu na wolność atakował. Był agresywny, z psychopatyczną osobowością. Wobec takich osób jesteśmy bezradni. Terapie niewiele dają. Po wyjściu na wolność takie osoby bezwzględnie powinny rozpocząć terapię i być pod nadzorem kuratora. Niestety, polski system w tym zakresie jest niewydolny.



Może jakimś wyjściem jest kastracja chemiczna?

Osiem lat temu pojawił się taki pomysł.

Był dobry?

Sama tabletka czy zastrzyk nie załatwi sprawy. Proszę sobie wyobrazić, że chory na cukrzycę przyjmuje tylko leki, ale nie dba o jakość żywienia. W przypadku zaburzeń seksualnych chemia ma wyłącznie obniżyć popęd. Ale nie zmieni upodobań.

Jak inne kraje radzą sobie z tym problemem?

Stawiają na programy terapeutyczne i edukację. My też od najmłodszych lat powinniśmy uczyć nasze pociechy, co znaczy zły dotyk, mówić o zagrożeniach. Edukacją powinni być też objęci dorośli. Czasami z pozoru niewinne zachowanie może skrzywdzić dziecko.



Po takim wujku zostaje piętno do końca życia?

Bardzo często tak. Dużo zależy od psychiki i od wieku przepracowania tego tematu. Dzieci mają bardzo kruchą psychikę. Łatwo je źle ukształtować, zaburzyć ich tożsamość. Dorośli powinni mieć tego świadomość. Powtarzam – często krzywdzenie dzieci jest odreagowaniem własnej krzywdy. Miejmy tego świadomość, że niekiedy ofiary stają się katami.