Terwyl standaarde by die Wonderboom-lughawe in die noorde van Pretoria aanhou versleg, het die Tshwane-metro ŉ maatskappy wat lugvaartveiligheidsopleiding doen, heraangestel om die stad se eens trotse bate te bestuur.

Dit is dieselfde maatskappy onder wie se bestuur die lughawe sedert November 2017 na bewering stelselmatig in die grond in bestuur is. Terselfdertyd het hulle maandelikse tarief met 300% verhoog sonder dat enige verandering aan die oorspronklike diensooreenkoms aangebring is.

Die tydskrif Noseweek berig in sy Oktoberuitgawe dat die munisipaliteit se lughawediensafdeling nog altyd in staat was om Wonderboom te bestuur, maar die amptenary is feitlik oornag vervang deur ŉ privaat maatskappy PAS, Professional Aviation Services (Edms.) Bpk.

Die maatskappy is bekend in lugvaartkringe en spesialiseer in, onder meer, lugvragveiligheid, opleiding en vliegtuigverkope, maar het nog nooit ‘n lughawe bestuur nie. En dit wys. Wat veronderstel was om ‘n sogenaamde omkeerstrategie vir Wonderboom te wees, het skynbaar klaaglik misluk.

Die eens besige aanloopbaan is nou meestal verlate, die huurders ontnugter en die lughawe se munisipale personeelstruktuur aan flarde. Belangrike poste is gedupliseer en selfs oortollig gemaak, wat tot ‘n lae moraal by die personeel gelei het – ‘n senior amptenaar het selfs sy eie lewe geneem.

Huurders sê ook hulle wag al meer as twee jaar om hul huurooreenkomste onderteken te kry, daar is selde vliegtuigbrandstof beskikbaar en vliegtuie moet by Brits in Noordwes gaan volmaak.

Die amptenary kla dat daar geen stabiliteit is nie en dat die reëls en regulasies voortdurend verander soos dit die PAS-maatskappy pas.

In Mei 2018 het SA Airlink sy diens op die roete tussen Pretoria en Kaapstad opgeskort, glo omdat vliegtuie nie altyd vol was nie. Maar daar kon ook ‘n botsing van belange gewees het, omdat PAS Airlink se sekuriteitskontrakteur was terwyl die maatskappy terselfdertyd ook die lughawe bestuur het.

Die lughawe se afwaartse spiraal het in November 2017 begin toe die magtige en oënskynlik onaantasbare hoof van die metro se sogenaamde Rapid Intervention Team, Nava Pillay, die lughawe se lynfunksie van die departement van paaie en vervoer eers na die kantoor van die uitvoerende burgemeester en toe, binne enkele maande, na die kantoor van die stadsbestuurder geskuif het.

Dit is nie die eerste keer dat Pillay se naam met wanbestuur in die metro verbind word nie. Maroela Media het onlangs berig oor grondtransaksies wat die oë laat rek het en waar Pillay se naam ook ter sprake was.

Die brand-en-reddingseenheid van die munisipaliteit is na noodhulpdienste oorgeplaas sonder om die korrekte prosedures te volg. Ná die verskuiwings was Pillay instrumenteel in PAS se aanstelling wat as ŉ noodsituasie beskryf is.

Maar ten spyte van die sogenaamde noodsituasie wat die aanstelling regverdig het, is die diensooreenkoms tussen Tshwane en PAS eers in Junie 2018 afgehandel, vyf maande nadat PAS op die lughawe begin werk het.

Toe hul twaalf maande-kontrak verstryk, het die maatskappy eenvoudig voortgegaan sonder dat ‘n amptelike ooreenkoms opgestel is. Tshwane se departement van finansies weier steeds om PAS vir daardie tydperk te betaal uit vrees dat die ouditeur-generaal dit as verkwisting sal sien.

PAS is later vir ŉ verdere agt maande aangestel en weer op 1 Augustus vanjaar op ŉ maand-tot-maand-grondslag.

Elkeen van hierdie aanstellings is gemaak deur af te wyk van die bestaande regulasies wat deur die Wet op Munisipale Finansiële Bestuur (WMFB) voorgeskryf word. ‘n Munisipaliteit mag slegs in uitsonderlike gevalle afwyk soos met noodgevalle of waar dit onprakties of onmoontlik is om amptelike prosesse na te kom.

Kort ná hul aankoms op die lughawe het PAS Waheed Mohamed as die nuwe lughawebestuurder en David Alexander as die nuwe uitvoerende bestuurder aangestel. Alexander se seun, Brett, is aangestel om na sekuriteit en veiligheid om te sien en later het Alexander se vrou, Lynn, beheer oor die skoonmaakdienste geneem. Albei is intussen weg by die lughawe.

Die maatskappy het ook hul eie permit en opleidingsbeamptes asook administratiewe klerke ingebring wat bloot die kantore van sommige munisipale werknemers by Wonderboom oorgeneem het.

’n Bekommerde senior munisipale amptenaar sê wat gebeur het, is totaal ongehoord.

“In minder as twee jaar is PAS toegelaat om die daaglikse funksionering van die lughawe heeltemal oor te neem deur die plek gelyktydig te beman en te bestuur.”

Verskeie PAS-posbeskrywings is dieselfde as dié wat deur munisipale amptenare beklee word en hulle is eenvoudig uitgestoot, maar ontvang steeds salarisse.

“Hoe is dit moontlik,” vra die Onafhanklike Munisipale en Verwante Vakbond (Imatu) in ‘n brief wat aan die burgemeester van Tshwane, Stevens Mokgalapa, gestuur is. Die ander groot vakbond, Samwu, het ook reeds so vroeg as Mei vanjaar die senior bestuur van Tshwane teen die aanstelling van PAS gewaarsku.

Die vakbonde beweer PAS volg nie die munisipale werwingsprosesse nie en verifieer ook nie kwalifikasies en ervaring nie. Daar word ook beweer dat Waheed Mohamed aansoek gedoen het, maar nie eers die kortlys gehaal het toe die munisipaliteit verlede jaar onderhoude gevoer het om die pos van lughawebestuurder te probeer vul nie.

“Hy het eenvoudig nie die vereiste kwalifikasies vir die pos soos wat in die advertensie vermeld is nie, maar hy is tóg toegelaat om sedert November 2017 die werk teen enorme betaling te doen. Dit is nie in ooreenstemming met die standaarde en aanvaarde praktyke van die Internasionale Burgerlugvaartorganisasie (IBLO) nie.”

Die vakbonde het verder daarop gewys dat PAS nie die gedragskode of diensvoorwaardes van die munisipaliteit nakom nie en onkundig is oor plaaslike regering en die voorskrifte van die Wet op Munisipale Finansiële Bestuur (WMFB). Nogtans het hulle toegang tot die munisipaliteit se interne stelsels en gebruik hulle Tshwane se voertuie, briefhoofde en e-posadresse.

Die munisipaliteit is gewaarsku dat hulle, as die lughawelisensiehouer, direk aanspreeklik gehou sal word as PAS se personeel verkeerde besluite neem.

“Ons plaas dit op rekord dat die huidige situasie by die lughawe lewensgevaarlik kan wees vir die Tshwane-amptenare, die lughawehuurders, die vliegtuigoperateurs en hul passasiers.”

Die metro se uitvoerende departementshoofde, waaronder die hoof van regsdienste, het die stad se politieke leiers reeds by talle geleenthede gewaarsku dat hulle onregmatig optree deur PAS herhaaldelik aan te stel asof daar nie ander opsies is nie.

Maar dit lyk asof die politici tot op die laaste oomblik nie aandag aan die klagtes gegee het nie; PAS se tweede kontrak het in Julie verval en die Burgerlugvaartowerheid (BLO) het glo gedreig om die lughawe se bedryfslisensie te kanselleer as die pos van lughawebestuurder nie gevul is nie.

PAS is dus heraangestel en hulle tarief van R252 000 is tot ‘n allemintige R828 000 per maand verhoog.

Elmarie Linde, die DA-voorsitter van die staande komitee vir paaie en vervoer in die Tshwane-raad, het later verduidelik dat die nuwe “kontrak” voorsiening maak vir funksies wat nie deur die vorige een gedek is nie.

Die Burgemeesterskomiteelid vir paaie en vervoer, Sheila-Lynn Senkubuge, het kortliks laat weet dat PAS ook bykomend vir veiligheid, kwaliteitsbestuur, operasionele aktiwiteite en sekere administratiewe take by die lughawe verantwoordelik is.

Daar is egter steeds geen diensooreenkoms opgestel nie en die motivering vir die heraanstelling wat die waarnemende stadsbestuurder, Lorette Tredoux, aan die begin van Augustus goedgekeur het, verwys ook nie na die ekstra verantwoordelikhede nie.

Die munisipaliteit se hoof van voorraadaankope het in sy kommentaar beswaar teen die verhoogde tariewe gemaak en gesê dat die aanvaarbare verhoging 15% is, wat op ‘n bedrag van R303 000 per maand neerkom.

Die hoof van finansies het gevra dat die bedrag van R828 000 breedvoerig uiteengesit moet word.

Uit die dokumente is dit duidelik dat daar nie vir die verhoogde uitgawe begroot is nie en dat die betaling uit die kostesentrum vir lugverkeernavigasiedienste (ATNS) kom.

Beide Waheed Mohamed en Rob Garbett, PAS se besturende direkteur, wou nie vrae beantwoord nie omdat Tshwane glo nie toelaat dat kontrakteurs munisipale sake met die media bespreek nie. Dis eintlik ironies, want Waheed Mohamed het tog talle onderhoude oor die Wonderboom-lughawe aan ŉ plaaslike koerant toegestaan.

Senkubuge, die raadslid vir paaie en vervoer, het ook nie op dieselfde vrae reageer nie.

PAS het ŉ vlak 4 swart bemagtiging-gradering wat beteken die maatskappy is minder as 51% in swart besit en dat hul inkomste nie meer as R10 miljoen per jaar is nie.

Volgens hul LinkedIn-profiel is Professional Aviation Services Suid-Afrika se voorste lugvrag-sekuriteitskonsultant en spesialis. Dit is moeilik om te glo dat die maatskappy se inkomste nie R10 miljoen per jaar oorskry nie.

Garbett sê PAS het kennis gegee en dat hy persoonlik hul bedankingsbrief aan Tshwane se burgemeester oorhandig het. Hy sê hy wil graag op die aantygings in die media antwoord en wag dat die Tshwane-metro hom daarvoor toestemming gee.

En terwyl Garbett wag, het Senkubuge geen tyd verspeel om aan te kondig dat Wonderboom gekommersialiseer gaan word nie. Sy het onlangs aan Rekord Noord gesê dat dit die langtermynplan vir die lughawe is. Die munisipaliteit gaan glo ŉ adviseur aanstel wat die transaksie gaan bestuur.

Dis beslis nie ŉ nuwe idee nie, sê Lex Middelberg, voormalige DA-raadslid en tans voorsitter van Tshwane Geldsake Koukus.

Hy sê dit was reeds in 2004 genoem in die goedgekeurde Lughawe-ontwikkelingsplan. Daarna is ‘n maatskappy aangestel, maar na hulle in 2006 hul verslag ingedien het, was die projek nie langer op die agenda nie.

Later is ŉ ander maatskappy aangestel om ŉ studie te doen volgens die voorskrifte van die Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Stelsels

In 2013 is die Universiteit van Pretoria aangestel as transaksie-adviseur om die raadsbesluit van drie jaar vroeër te implementeer.

Daarvoor is R10 miljoen begroot, maar die universiteit is gestop na hulle reeds R8 miljoen se werk gedoen het en betaal is. Hulle is toe vervang deur City Insight om glo die proses voort te sit, sê Middelberg.

Sowel Tshwane se woordvoerder as die burgemeesterskomiteelid en die voorsitter van die oorsigkomitee het nie op skriftelike navrae oor die vorige studies en die toekoms van die lughawe gereageer nie.