Nee, echt, die geprepareerde tas met een dubbele bodem had hij gevonden. Het was niet de bedoeling om twee broeken te stelen bij de C&A in Emmen, die dinsdagmiddag in augustus. De 41-jarige Georgische man – klein, in spijkerbroek en T-shirt – die vandaag terechtstaat bij de rechtbank in Assen was in paniek geraakt toen bleek dat hij zijn portemonnee kwijt was. En is toen per ongeluk de winkel uitgewandeld.

Geduldig luistert de politierechter naar het relaas. Nieuw is het verhaal voor haar niet. Eerder op de dag heeft een Georgiër in een andere, bijna identieke zaak ook al verklaard in paniek te zijn geraakt toen bleek dat hij geen geld bij zich had. Stond hij opeens vóór de Aldi in plaats van binnen, met twee biertjes bij zich. Twee weken celstraf kreeg hij opgelegd – het was op z’n minst een „ongebruikelijke manier” van winkelen, vond de politierechter.

Stelende asielzoekers uit veilige landen: vrijwel elke woensdagmiddag staan ze op de rol bij de kleine rechtbank in Assen. De ‘veiligelanders’, zoals politie en justitie hen intern wel noemen, beroven winkels, plegen diefstallen, rollen zakken in de binnenstad van Groningen. Soms verhandelen ze de spullen in asielzoekerscentra. En in de rechtszaal ontkennen ze meestal iets misdaan te hebben.

Het probleem speelt in het hele land, maar vooral in de noordelijke provincies. Hier staan de grootste en de meeste azc’s, zoals in Delfzijl en ‘asielhoofdstad’ Ter Apel. Uit documenten die De Telegraaf dit jaar opvroeg bij de politie, met een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur (WOB), blijkt hoe ernstig de situatie is. Noord-Nederland keert steevast terug als hotspot van criminaliteit onder asielzoekers.

Nauwelijks kans op asiel

Waarom doen deze veiligelanders dit? En wat voor zaken zijn dit? NRC bezocht zittingen in Assen en sprak met betrokkenen – advocaten, een officier van justitie, een voormalig azc-medewerker – om een beeld te schetsen van deze groep.

Helemaal nieuw is het verschijnsel niet. In november 2016 bleek dat veel asielaanvragen uit veilige landen binnenkwamen. Denk aan Marokkanen, Algerijnen, Albaniërs. Dat is iets afgenomen – nu is er een piek van Oost-Europeanen: vooral Georgiërs, soms Armeniërs. Ze hebben nauwelijks kans op asiel, maar doorlopen toch een hele procedure. En al die tijd verblijven in Nederland, waar ze kunnen doen wat ze willen.

Sinds die eerste signalering van het probleem, eind vorig jaar, zijn in het noorden 205 rechtszaken geweest tegen veiligelanders, meldt het Openbaar Ministerie (OM) Noord-Nederland desgevraagd. De meeste ervan worden snel afgehandeld. Een verdachte gaat na aanhouding doorgaans in voorarrest, waarna de zaak binnen twee weken voorkomt. Vrijwel altijd kiest de rechter voor korte veroordelingen, een paar weken of maanden cel. Een enkele keer, als er niet genoeg bewijs is, volgt vrijspraak. Maar doorgaans spreken camerabeelden van betrokken winkels boekdelen.

In ‘normale’ gevallen krijgt een dief meestal een geldboete of taakstraf, maar die opties bestaan eigenlijk niet voor veiligelanders. „Een boete kunnen ze niet betalen, een werkstraf mogen ze niet uitvoeren.” Advocaat Gerrit Bakker stond door de piketdienst voor advocaten regelmatig veiligelanders bij. „Dus krijgen ze vrij forse straffen. Een Nederlander zou die zo niet opgelegd krijgen.”

Wat voor mensen zijn dit? Vaak gaat het om jonge mannen, of mannen van middelbare leeftijd – eerst vooral Noord-Afrikanen, nu vaker Oost-Europeanen – die in eigen land al een beetje outcasts zijn, vertellen betrokkenen. Ze hebben daar vrijwel niets, staan al aan de rand van de samenleving, zijn vaak verslaafd. Soms is sprake van ruzie met familie of overheid. Een van de mannen die in Assen terechtstaat, verklaart thuis in Georgië problemen te hebben met de politie. Dat vloeit weer voort uit gewapende conflicten die daar in het verleden speelden. „Teruggaan is voor mij geen optie”, zegt hij.

Uitweg

Een zwervend bestaan in Europa is dan al snel een uitweg. „Avonturiers”, noemt de officier van justitie in Assen ze tijdens de zitting. Vaak zijn de mannen al geregistreerd – soms ook veroordeeld – in een ander land, zoals België of Duitsland. Daar moet hun asielaanvraag eigenlijk behandeld worden, maar ze trekken verder, mogelijk omdat uitzetting dreigt. In Nederland doen ze dan opnieuw een aanvraag.

Is die nieuwe, vrijwel kansloze asielprocedure eenmaal op gang, dan begint de kleine criminaliteit. Soms gebeurt het in groepjes; een enkele keer zoeken kennissen die in verschillende azc’s zitten elkaar op. Ook in de centra zelf worden contacten gelegd om er samen op uit te gaan, soms naar meerdere winkels op één dag. De spullen die ze meenemen, kleding en luxeproducten bijvoorbeeld, worden uiteindelijk verhandeld in de asielzoekerscentra. De oogst van een middagje bij de rechtbank Assen: telefoons, een scheerapparaat, telefoonkabels en een accuboormachine.

Worden ze gepakt, dan geven de verdachten soms sterk gelijkende verklaringen op. „Het lijkt erop dat ze elkaar instrueren, precies weten wat ze wel en niet moeten zeggen”, vertelt advocaat Bakker.

In Assen worden twee Georgiërs – met tolk – samen voorgeleid, ofschoon justitie hun zaken scheidt. Ze hebben samen gestolen bij de Aldi. De één leidde de caissière af, de ander stal flesjes bier. De één werd in de winkel betrapt, de ander wat later op straat, niet ver van de winkel. Hij zat al een van de biertjes te drinken op een pleintje.

Verslaving

Ze illustreren ook de drugsproblematiek in de groep. De rechter wil nog iets weten van één van hen: „Ik vraag het maar gewoon op de man af. Is er sprake van een verslaving aan middelen?”

Verdachte: „Ja, ik gebruik marihuana.”

Rechter: „Hoe wordt dat betaald?”

Verdachte: „Verschillend…”

Later op de middag, bij een andere zaak.

Rechter: „Ik zie in het dossier dat er sprake is van een methadonverslaving.”

Verdachte: „Dat klopt, ik gebruik het elke dag, maar nu al een tijd niet omdat ik in de cel zit.”

Het gaat niet om uitzonderingen, vertelt officier van justitie Pieter van Rest. Verslavingen aan medicijnen en methadon komen vaker voor. Het lijkt erop dat wie dit voorgeschreven krijgt, het soms verhandelt. Bij een andere zaak, twee weken later, bekent een verdachte spullen te hebben gestolen bij MediaMarkt om zijn verslaving te financieren. „Ik voelde me op de dag van de diefstal heel slecht.”

Rest de vraag: wat te doen tegen deze groep? Niemand zal ontkennen dat asielzoekers die naar Nederland komen en gaan stelen zeer ongewenst zijn. „Ze verminderen het draagvlak voor hen die wel met een reden naar Nederland komen”, zegt de Assense officier op de zitting streng.

Wie al in een ander land asiel heeft aangevraagd is relatief makkelijk aan te pakken, vertelt Van Rest. Deze mensen moeten volgens EU-afspraken in het Verdrag van Dublin zo snel mogelijk terug naar het land van de eerste aanvraag. Er is maar één land verantwoordelijk voor een asielprocedure, is het idee.

Vruchten afwerpen

Na de grote instroom van veiligelanders heeft staatssecretaris Klaas Dijkhoff (Veiligheid en Justitie, VVD) meer mankracht vrijgemaakt en kortere lijntjes gelegd met andere ‘Dublin-landen’ om deze zaken sneller te kunnen afwikkelen. Dit lijkt vrucht af te werpen, zegt Van Rest. Ook andere betrokkenen spreken hun waardering uit voor de aanpak. Gaat een verdachte naar de cel, dan bekijkt de vreemdelingenpolitie nu direct of versnelde Dublin-uitzetting mogelijk is.

Wat ook helpt: volgens Van Rest zijn de geruchten onder asielzoekers dat je maar drie dagen de cel ingaat voor diefstal inmiddels wel uit de wereld. De problematiek en instroom zijn in de loop van het jaar kleiner geworden.

Toch gaan de zittingen op woensdagmiddag in Assen nog steeds door. En het blijft pijnlijk lastig met ‘ongedocumenteerden’ uit landen als Marokko en Algerije die niets met een Dublin-verdrag van doen hebben. Regeringen van deze landen nemen hun onderdanen niet zomaar terug. Is de asielaanvraag afgewezen, dan verdwijnen betrokkenen niet zelden ergens in het land – ook degenen die een strafbaar feit hebben gepleegd.

Advocaat Bakker: „Mensen worden veroordeeld en verdwijnen dan soms voor mij direct uit beeld. Het zijn hele schimmige, vluchtige zaken.”

Hiervoor wordt nog altijd gezocht naar een diplomatieke oplossing tussen Nederland en de betrokken landen. Een woordvoerder van staatssecretaris Dijkhoff laat weten dat hier „voortdurend contact” over is.

Voor een net 18-jarige Marokkaan, de laatste die deze woensdagmiddag voorkomt, laat uitzetting nog even op zich wachten. Hij wordt verdacht van diefstal uit een vrachtwagen en een huis. Zijn Arabische tolk is niet komen opdagen. Dat betekent wachten tot volgende week. Terug in voorarrest.

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 22 september 2017