Dichtbij het buitenland, bij de havens, een uitgestrekt platteland met weinig controle en decennia zonder politieke bemoeienis. Zo kon de provincie Noord-Brabant een walhalla worden voor drugscriminelen. Sinds 2011 probeert een taskforce het tij te keren, maar waarom is dat nog steeds niet gelukt?

"Binnen tien jaar hebben we dit probleem opgelost", sprak toenmalig hoofdofficier van justitie Bart Nieuwenhuizen in 2011, een half jaar na de oprichting van een speciale taskforce. In die taskforce werken politie, justitie, gemeenten, belastingdienst en de Koninklijke Marechaussee samen om georganiseerde misdaad te bestrijden.

In 2017 draait de taskforce zes jaar mee, volgens de voorspelling uit 2011 zouden de problemen dus bijna opgelost moeten zijn. Dat blijkt te rooskleurig: we zijn niet eens op de helft.

Elke paar maanden duikt er in de media een verhaal op waarin bestuurders of experts de noodklok luiden over de drugsoverlast. Brabanders in steden en dorpen krijgen te maken met moorden, bedreigingen en levensgevaarlijke situaties. Om de haverklap worden er brandgevaarlijke hennepkwekerijen opgerold in woonwijken en stuit de politie op amateuristische drugslabs waarvan soms zelfs giftige dampen richting wijkbewoners trekken.

Begin deze week hing misschien wel de zwaarste delegatie ooit aan de noodklok. De burgemeesters van de vijf grootste steden van Noord-Brabant en de commissaris van de Koning stelden in een brandbrief aan het Rijk verschillende maatregelen voor om de criminaliteit te bestrijden. Naast een 'strijdkas' van 150 miljoen euro per jaar, willen de bestuurders flexibele wetgeving en willen ze afgepakt crimineel geld opnieuw in bestrijding steken. "Er gaat zoveel geld om in georganiseerde misdaad, als we dat om kunnen zetten in slagkracht kunnen we veel bereiken", zegt burgemeester Paul Depla van Breda, één van de opstellers van de brandbrief.

Omvang

Hoeveel geld er precies omgaat in de georganiseerde misdaad in het zuiden of hoe omvangrijk het probleem precies is, weet niemand zeker. "Je kunt criminelen geen enquête sturen en vaak gaat het om slachtofferloze criminaliteit. Je bent vaak afhankelijk van wat opsporingsinstanties aan informatie verzamelen", legt criminoloog Toine Spapens van Tilburg University uit. Spapens was betrokken als adviseur bij de taskforce. "Soms heb je geluk en wil iemand uit de onderwereld vertellen hoe groot het is. De omzet in hennep in de regio Tilburg is daar een voorbeeld van." In 2014 bleek dat alleen al in Tilburg jaarlijks zo'n 800 miljoen euro verdiend wordt met de illegale teelt van hennep. Dat is even veel als de totale begroting van de stad.

Hoe kon Noord-Brabant zo ernstig ten prooi vallen aan drugscriminelen? Die vraag is niet zo gemakkelijk te beantwoorden. In de jaren negentig/tweeduizend was er veel overlast van xtc-handel in de provincie. Professor Spapens: "De overlast van toen en nu is deels vergelijkbaar. In de afgelopen 25 jaar is steeds de nadruk gelegd op de zichtbare politie in uniform. Daar is de recherche het stiefkind van geweest. Er is minder geïnvesteerd in handen achter de computer, in mensen die onderzoeken."

Dit mankement probeert de taskforce recht te trekken. Depla: "Met onze alertheid zit het goed. De taskforce heeft ons wakker geschud. Dat andere regio’s nu ook zeggen dat ze een taskforce willen, zegt wel genoeg." De taskforce is volgens professor Spapens geen druppel op een gloeiende plaat meer: "Nee, ik meen dat we dat station wel gepasseerd zijn. Je merkt bijvoorbeeld dat de Belgen ook beginnen te klagen over de criminaliteit die toeneemt over de grens. Of dat het resultaat is van ons werk, moet nog onderzocht worden."

“'Als je weet dat het bestaat, zie je het overal'” Burgemeester Breda

Samenwerken

"Maar de samenwerkingen tussen de instanties kunnen beter", overziet burgemeester Depla zes jaar taskforce. "We willen dat bereiken door de landelijke instanties beter te laten aansluiten op de regionale. Het moet eruit zien als één sterke overheid. Ook moeten we de informatie die we overal hebben beter bij elkaar brengen."

"Samenwerking tussen de instanties is essentieel, wil de taskforce succesvol zijn", erkent ook professor Spapens. "De top en de uitvoerende laag willen vaak wel, maar het kan soms de middenlaag zijn die weerstand biedt. Als ik cynisch zou zijn, zou ik zeggen: als er weer eens iemand een cursusje privacywetgeving heeft gehad, komt het met de regelmaat van de klok voor dat diegene denkt het beter weten dan de topjuristen die alles al hebben uitgezocht."

Wat het probleem extra lastig maakt, is dat de criminelen zich zowel in de onder- als de bovenwereld laten zien. "Je kunt geen hennepkwekerij hebben zonder een elektricien", zegt burgemeester Depla. "Je hebt er ook allerlei spullen voor nodig, dus de bouwmarkt is (ongewild) ook een partij. Of wat dacht je in kleinere dorpen: die man die de voetbalclub sponsort en alles betaalt. Toffe peer of niet? Nou niet dus, want daarvan kun je je afvragen of hij wel helemaal eerlijk bezig is. Hetzelfde gaat op voor al die kapperszaken hier in de stad waar nooit iemand zit. Daar wordt wel gewassen, maar vooral witgewassen. Helaas zien we dat dit soort vermoedens ook kloppen als we ze gaan onderzoeken."

Zo probeert Breda criminelen een hak te zetten

Wegkijken

Zijn bestuurders hier dan in het verleden te laks mee omgegaan? "Er is te lang de mogelijkheid geweest om het niet te willen zien, maar nu kun je niet meer wegkijken. Als je weet dat het bestaat, zie je het overal", aldus Depla. "Toen ik wethouder was in Nijmegen zag ik het ook niet, dat zeg ik eerlijk. Pas als burgemeester gingen mijn ogen open."

Ook onder Brabanders die de drugsindustrie zelf (deels) onbewust faciliteren groeit het bewustzijn, denkt burgemeester Depla. "Neem nu die uitzending van Johnny de Mol en Guus Meeuwis, die op bezoek gingen bij No Surrender. Om te laten zien dat het zogenaamd gewoon een gezellige motorclub was. Dat was redelijk naïef, gelukkig zagen ze dat zelf achteraf ook in."

Toch moeten burgers en bestuurders altijd waakzaam blijven en niet in gladde praatjes van criminelen trappen, waarschuwt Depla. "Zelf word ik ook nog steeds verrast", geeft de burgemeester toe. "De criminaliteit wisselt steeds van gedaante. Daarom is het ook zo belangrijk dat er flexibele wetgeving komt."

'Geen quick fix'

De maatregelen die de Brabantse burgemeesters voorstellen in de brandbrief, laten er geen twijfel over bestaan: de druk moet opgevoerd worden om de criminaliteit het hoofd te kunnen bieden. "Wie nog denkt dat drugscriminelen in drie slagen knock-out zijn, moet concluderen dat dat helemaal niet realistisch is."

"De meesten zijn er nu wel achter dat de taskforce geen 'quick fix' is", onderschrijft ook professor Spapens. "Het heeft zich gevormd gedurende dertig jaar, dus dit lijkt me een probleem van langere adem. We zijn nog niet op de helft lijkt me."

Waarom de bestrijding een project van lange adem is

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend