Premier Mark Rutte en Minister Bert Koenders van Buitenlandse Zaken tijdens het debat over de uitslag van het referendum. Beeld anp

Minstens zo zwaar is de last voor PvdA-leider Samsom, wiens partij net als Rutte in het midden laat wat er nu moet gebeuren. De belofte die enkele PvdA'ers in de afgelopen weken deden dat het verdrag na een nee niet kan worden ingevoerd, leidt vooralsnog niet tot snelle actie. Hoewel de referendumwet voorschrijft dat het kabinet na een nee 'zo spoedig mogelijk' tot een besluit moet komen, blijft Rutte erbij dat hij mogelijk nog maanden nodig heeft om de zaak in Brussel uit te onderhandelen.



De uitkomst zal hoe dan ook onvoldoende zijn voor een groot deel van het nee-kamp, zo bleek eens te meer in het debat. Want Rutte is erop uit het verdrag grotendeels te redden. Daarom ook wil hij de goedkeuringswet nu niet intrekken. 'Dan staan we echt buitenspel. Dan is de kans groot dat de 27 andere EU-landen gewoon doorgaan. Dan staat Nederland buiten een doorlopend akkoord.' Hij schat in dat de Europese partners pas openlijk willen onderhandelen na het referendum in juni over het vertrek van Groot-Britannië uit de EU.

Ruttes positie doet denken aan die van zijn voorganger Balkenende, die in 2005 'iets moest' met het nee van de Nederlandse bevolking van de Europese grondwet. Hij kwam na lang aarzelen en onderhandelen in Brussel met aanpassingen die op de nee-stemmers geen enkele indruk maakten. Balkenende won met het CDA intussen wel de Tweede Kamerverkiezingen van 2006, maar voor Rutte is het toch een electoraal risico: hij weet sinds vorige week dat tweederde van zijn eigen achterban tot de tegenstemmers behoort.



Die netelige situatie leidde woensdag in de aanloop naar het debat tot onrustige communicatie tussen kabinet en Kamer. Enkele oppositieleiders, onder wie Pechtold (D66) en Buma (CDA), werden enkele keren gebeld door Rutte en minister Koenders van Buitenlandse Zaken met het verzoek om niet te hard van stapel te lopen en niet mee te gaan in de oproep van SP en PVV om de goedkeuringswet meteen in te trekken.

PvdA voor mijn camera: nee is nee. PvdA in de kamer: we wachten wel wat het kabinet doet. Ruggengraat als slagroom! #NEEisNEE Jan Roos

Isolement

Van de weeromstuit sloten de oppositiepartijen van links tot rechts vastbesloten de rijen met hun eis dat het verdrag nu meteen van tafel moet. CDA, D66 en GroenLinks voegden zich hierin bij het tegenkamp, waardoor VVD en PvdA zich plots in een isolement bevinden. 'Je kunt dit nee juridisch terzijde leggen, maar democratisch kan het natuurlijk niet', aldus Buma. 'Je kunt niet miljoenen mensen naar de stembus laten gaan om ze dan bij een nee niet te volgen.'



Voor de zekerheid zette de VVD de kwestie ook binnen de coalitie op scherp: Samsom kreeg te horen dat het uitgesloten is dat zijn fractie of een deel daarvan een ander standpunt zou innemen. Fractiewoordvoerder Servaes hield zich woensdagavond aan de coalitielijn: Rutte krijgt de tijd om eerst met de andere EU-landen en met het nee-kamp te overleggen en dan mag hij 'voor de zomer' met een voorstel komen. 'Als we het andersom doen, en nu de goedkeuringswet intrekken, lopen we een buitengewoon risico dat er helemaal niets meer te bespreken valt.'

Sybrand Buma (CDA): 'Je kunt niet miljoenen mensen naar de stembus laten gaan om ze dan bij een nee niet te volgen.' Beeld anp

Hij kreeg alleen bijval van zijn VVD-collega Ten Broeke: 'Als we nu meteen alles van tafel vegen, betekent het feitelijk dat we niets doen met de zorgen van de tegenstemmers. Dat is niet uit te leggen aan de Nederlandse exporteurs die hun invoerheffingen naar Oekraïne moeten blijven betalen terwijl hun Europese collega's dat niet hoeven (...) Daarom moet het kabinet nu eerst terug naar de EU-partners om uit te leggen wat het Nederlandse nee betekent en om te proberen verbeteringen aan te brengen.'



Dat standpunt leidde tot groot onbegrip bij de oppositiepartijen. Buma vindt dat het kabinet veel op het spel zet. 'De democratie is niet een laboratorium waar je zonder consequenties kunt experimenteren. De kosten: 40 miljoen euro. Het resultaat: een groot vraagteken. En ik voorspel u: aan het eind van deze rit nog minder vertrouwen in de politiek.'