Wordt hij te dik? De laatste papieren editie (2005) van de Dikke Van Dale heeft 4464 bladzijden. Vandaag bestaat het woordenboek 150 jaar. Nrc.nl wil weten: welk woord ontbreekt er nog? En hoe krijg je jouw eigen woord in het woordenboek? Wim Daniëls, schrijver en taalkundige, geeft tips.

Digitaal VS. Papier

De Van Dale, inmiddels een beroemd woordenboek, verschijnt zowel digitaal als op papier. De online editie wordt twee keer per jaar geüpdatet met nieuwe woorden. Gemakkelijk, want daar is ruimte zat. Op papier ligt dat anders: een woordenboek moet handzaam blijven om erin te kunnen bladeren.

Maar taal ontwikkelt zich. Volgend jaar verschijnt de vijftiende uitgave van het woordenboek. Omdat er steeds meer woorden bij komen, wordt de Van Dale steeds dikker:

Hoe komt dat? Schrijver en taalkundige Wim Daniëls heeft een verklaring. Door technologische ontwikkelingen komen er steeds meer “dingen” bij, zegt hij. Nieuwe apparaatjes die allemaal een naam moeten krijgen. En ook staan er meer samenstellingen in het woordenboek.

“In de Van Dale staan bijvoorbeeld veel samenstellingen met het woordje ‘water’. Kraanwater, leidingswater, watersnood. Dat komt doordat water een steeds groter probleem wordt, en dus besteden we er meer aandacht aan.”

Dan zijn er ook nog ‘gelegenheidssamenstellingen’: woorden die nu actueel zijn, maar wellicht over vijf jaar niet meer. ‘Groenteboycot’ bijvoorbeeld, of ‘yezidi’.

Compleet nieuwe woorden (dus niet ‘fietsbel’, maar ‘fiets’) zijn zeldzaam, zegt Daniëls. Neem ‘nozem’, uit de jaren vijftig, dat bedacht is als term voor de ‘vrijgevochten jongen’.

“We weten niet zeker waar dat vandaan komt. Zulke woorden zijn heel interessant, want ze komen veel minder voor in de taal. Het zijn een soort ‘moederwoorden’ die het oerbestand van onze taal vormen. Neem ‘water’, waar ‘waterfiets’ het kindje van is.”

Ook over de definities was af en toe flink wat discussie. Zo werd ‘volleybal’ in de achtste editie een “gespeeld balspel waarmee zelfs grotemensen zich wel vermaken”.

Mooie en lelijke woorden

De Nederlands-Vlaamse onderzoeksinstelling INL hield in 2012 een verkiezing voor het mooiste woord. De winnaar: ‘pandapunten’ (punten voor elke seksloze maand, een term die door studenten gebruikt wordt). Vlak daarna volgen ‘lentezon’, ‘zwijgprotest’ en ‘hybridekameel’.

In eerdere wedstrijden kwamen opvallend vaak woorden als ‘liefde’ en ‘vrijen’ terug.

Daniëls:

“Het woord ‘liefde’ is volstrekt oninteressant. Maar mensen verbinden er een betekenis aan, een goede betekenis, door de connotatie met het begrip. Zelf vind ik ‘desalniettemin’ een heel mooi woord. Dat is een fraaie combinatie van een hele reeks woorden, allemaal los van elkaar, die in de taal aan elkaar zijn gegroeid omdat ze toch zo veel van elkaar houden. Het klinkt ook luchtig; er zit melodie in.”

En de lelijke woorden dan? Dat ligt altijd persoonlijk, zegt Daniëls. Wel lijken mensen een hekel te hebben aan Duitse woorden.

“Als je in de digitale Van Dale zoekt, zie je dat wij 3262 woorden uit het Duits hebben overgenomen. Denk aan ‘blits’, ‘aha-erlebnis’, ‘überhaupt’ en ‘sowieso’. Die woorden hebben door de Tweede Wereldoorlog een historische en emotionele lading gekregen.”

nieuwe toevoegingen

Maar hoe krijg je nu zelf een woord in de Van Dale? Vroeger had de Van Dale daar richtlijnen voor, zegt Daniëls. Het woord moest een jaar of vijf vaker worden gebruikt in verschillende schriftelijke bronnen. Maar dat was in de tijd van papieren bronnen. Op het web is er geen ruimtegebrek.

Zelf probeert Daniëls het woord ‘stondpunt’ in de Van Dale te krijgen. Dat heeft zelfs al in een NRC-column gestaan, vertelt hij enthousiast. Daniëls denkt dan ook zeker dat het woord toekomst heeft.

“Dat is een standpunt dat je vroeger had, maar waar je nu niet meer achter staat. Ik hoop dat mijn woord volgend jaar in de nieuwe papieren editie verschijnt.”

Meer weten? Daniëls geeft op YouTube een minicollege:



Een eigen woord

Nrc.nl vraagt alle lezers een suggestie te doen. Welk woord moet er absoluut nog bij? Welke term ontbreekt op dit moment in de Van Dale?

Daniëls’ tips voor eigen suggesties:

Bedenk een woord dat niet te moeilijk is.

Rare klinkercombinaties zijn uit den boze.

Zorg dat iedereen het gemakkelijk kan uitspreken.

We vinden woorden mooier als er minder O’s in staan (die staan voor somberheid). I-woorden worden daarentegen positiever bevonden.

Sommige mensen hebben een hekel aan Duits-klinkende woorden.

Het woord moet verspreid worden in Nederland. Promoot het dus bij De Wereld Draait Door, schrijf een opiniestuk of bedenk een andere manier om ervoor te zorgen dat zo veel mogelijk mensen het gaan gebruiken.

Welk woord moet écht een plek krijgen in de Van Dale? Schrijft het hieronder in de comments.

