Toen ik lang geleden Willem Oltmans interviewde, hield hij in de periferie van het gesprek een pleidooi om Nederland strikt technocratisch te besturen. Niet meer dan een vlek op de wereldkaart was het immers; vier trekjes aan een sigaret en je was er voorbij. Dat oppervlak reserveerden ze in Zuid-Afrika voor de olifanten. Zo’n gebiedje moest je runnen als bedrijf, zoals je Shell runde. „Een soort raad van bestuur, misschien nog een paar dominees erbij”, en klaar was je management.

Na het gesprek noemde hij me een lekker hapje en bood me aan de nacht door te brengen met hem en zijn „Peruviaanse hengst”; schielijk verdween ik in het trapgat en klepperde de donkere Westerkade weer op.

Twintig jaar later voldoet het kabinet-Rutte III aardig aan Oltmans’ verlangen naar een technocratische staatsinrichting. Mark Rutte vertegenwoordigt de multinationals, Gert-Jan Segers doet de zielzorg. De ideologie van de vier deelnemende partijen is verwaterd tot een minimale politieke inkleuring van belangen – zo zouteloos is dit verstandshuwelijk dat zelfs Jozias van Aartsen bij zijn afscheid als interim-burgemeester van Amsterdam verzuchtte: „Maar dit land heeft juist behoefte aan een beetje visie”.

Een beetje visie…

Eerlijk is eerlijk, de afschaffing van de dividendbelasting komt nog het dichtst in de buurt van een visie. Met het douceurtje van 2 miljard euro behaagt dit kabinet weliswaar Shell en Unilever, maar activeert het ook zijn eigen doodsgen. Er was ook nog zoiets als, tsja, het volk dat er iets van vond. Een volk dat de bovengemiddelde belastingdruk en het straffe boeteregime morrend verdraagt omdat die dingen hopelijk de samenleving dienen, en nu protesteert omdat multinationals de dans weer ontspringen. Voor het grootkapitaal wordt een belastingparadijs opgetuigd, met de ING worden jarenlange witwaspraktijken geschikt – als kleiner Mann voel je je aardig genaaid dezer dagen.

De politieke dynamiek rondom de dividendbelasting is nog het geheimzinnigst van alles. Zo impopulair is de maatregel dat zelfs Mark Rutte hem „bizar en vervelend” noemt, als iemand die schrikt van zijn eigen schaduw. Niemand wil het, toch gebeurt het. In de 225 dagen van de langste kabinetsformatie ooit hebben de dames en heren aan een Golem geknutseld, een met leven begiftigde homp klei – die nu als onbeheersbare kracht zijn eigen gang gaat. Met de Golem uit de Joodse legende loopt het ten slotte slecht af, en zo zal het vermoedelijk ook de afschaffing van de dividendbelasting vergaan.

Maandag kwam in deze krant VVD’er Patrick van Schie aan het woord over het ideologisch gehalte van zijn partij. Van Schie, directeur van de aan de VVD gelieerde Teldersstichting, vond dat de VVD-fractie meer smoel mocht tonen in de Kamer. Ze hoefde niet trouw het coalitiestandpunt te vertegenwoordigen, Klaas Dijkhoff mocht best zeggen wat ze als liberalen eigenlijk wilden. En ziedaar: twee dagen later bepleitte Dijkhoff in het Algemeen Dagblad dat criminelen in probleemwijken dubbel zo hard bestraft moeten worden, en bracht zo de officieuze partij-ideologie van klassenjustitie, discriminatie en ordinaire treiterij aan het licht. De mij verder onsympathieke Denk-voorman Kuzu noemde het vlotjes postcoderacisme, en zo was het.

Tijdens de Algemene Beschouwingen hield Dijkhoff staande dat het een voortreffelijk idee was om tweederangs burgers in probleemwijken nu ook voor de wet als tweederangs burgers te behandelen. Zijn staatsrechtelijk verstand is definitief afgedaald naar zijn onderbuik, waar de knopen van zijn vestje steeds grotere moeite hebben zoveel onderbuik binnenboord te houden.

Door de kritiek op zijn voze Haagse plannetjes vanaf een Haags spreekgestoelte ‘Haags gezever’ te noemen, plaatste Dijkhoff zich opzichtig buiten het establishment: de klassieke truc van nieuwkomers als Kuzu en Baudet, hier toegepast door de fractieleider van een partij die al zeventig jaar in het hart van de macht verkeert. Macht die geen verantwoordelijkheid neemt voor die macht: Klaas Dijkhoff brengt het aanzien van zijn ambt onherstelbare schade toe.

Tommy Wieringa schrijft elke week een column op deze plaats.

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 22 september 2018