Dlaczego właśnie teraz zaczęły płonąć składowiska śmieci?

Z moich obserwacji wynika, że śmieci zaczęły intensywniej płonąć około dwa i pół roku temu, tuż przed wejściem w życie rozporządzenia, które zakazywało składowania tzw. frakcji energetycznej odpadów na składowiskach. Ta "frakcja energetyczna" to przede wszystkim tworzywa sztuczne nienadające się do dalszego przetworzenia. Coś z nimi trzeba było robić. Teoretycznie powinny trafiać do spalarni, których w Polsce jest zaledwie kilka. Drugą opcją jest spalanie w cementowniach, których jest jednak tylko 11 i mogą przyjąć ok. 1,5 mln ton takich odpadów rocznie. Zostaje między 1,5 a 2 mln ton odpadów, które muszą gdzieś zniknąć. W Polsce powstało mnóstwo tzw. magazynów odpadów, gdzie gromadzone są one często bez żadnych zabezpieczeń przeciwpożarowych. A że są łatwopalne, to płoną.



W Polsce powstało mnóstwo tzw. magazynów odpadów, gdzie śmieci gromadzone są bez zabezpieczeń przeciwpożarowych. Na zdjęciu pożar składowiska w Zgierzu pod Łodzią, maj 2018 (Fot. Tomasz Stańczak / AG)

Skąd ten rodzaj śmieci się bierze?

Głównie są wytwarzane w Polsce. Ale od pewnego czasu nasi biznesmeni zorientowali się, że można dobrze i bezpiecznie zarobić, ściągając odpady z zagranicy.

Opłaca się sprowadzać je z Anglii, Francji czy Australii?

To według mnie kolejna przyczyna plagi pożarów. Bo firma, która ściąga odpady do Polski, deklaruje, że trafią one do przetworzenia. Teoretycznie jeśli tego nie zrobi, transport śmieci może zostać odesłany z powrotem np. do Anglii. Ale pożar likwiduje takie zagrożenie.

A spotkałeś się z przypadkiem, że śmieci zostały odesłane na Zachód?

Nie słyszałem o takiej sytuacji. Znam przypadki, że unieważniono decyzje o zgodzie na przywóz śmieci i udaremniono transporty, które miały trafić do Polski. Tak było np. ze sprowadzeniem do Polski odpadów toksycznych z Ukrainy przez firmę Port Service. Gdy zajęliśmy się tym tematem, Główny Inspektor Ochrony Środowiska wycofał zezwolenie, bo okazało się, że firma nie ma technicznych możliwości, żeby przerobić to, co chce ściągnąć.

Oprócz dziennikarzy nikomu to nie przeszkadzało?

Przypłynęły do Gdańska dwa statki, przyjechało 500 tirów, zarzucono cały teren spalarni na Westerplatte jednymi z najbardziej toksycznych odpadów na świecie i nikogo to w Gdańsku nie interesowało. Odpady trafiły do nas z Ukrainy. Utylizować miała je filia wielkiego niemieckiego przedsiębiorstwa. Toksyczne substancje pochodziły z listy tzw. 22 najgorszych na świecie "parszywców". Kiedy eksperci Greenpeace zobaczyli, w jak skandaliczny sposób magazynowano te odpady w gdańskiej spalarni, powiedzieli, że z czymś takim mają do czynienia pierwszy raz w życiu. Kiedy to wszystko ujawniliśmy, tematem zajęły się najpoważniejsze duńskie i szwedzkie media. Był to temat dnia głównego wydania duńskich wiadomości, materiał na całą stronę i temat dnia w "Politiken" i "Svenska Dagbladet". A w naszych mediach? Cisza. Ogólnopolskie wiadomości telewizyjne zajmowały się pumą, która uciekła z zoo. Ciężko u nas być dziennikarzem od ekologii, ponieważ nikt w Polsce jeszcze tych tematów nie traktuje poważnie, włączając w to osoby zarządzające redakcjami. Dlaczego? Bo skutki odczujemy dopiero za 20-30 lat. Tak właśnie może być z Ełganowem w gminie Trąbki Wielkie, gdzie nadal zalegają tysiące ton niebezpiecznych substancji.



Od pewnego czasu nasi biznesmeni zorientowali się, że można dobrze zarobić, ściągając odpady z zagranicy. Na zdjęciu pożar wysypiska w Studziankach (woj. podlaskie), czerwiec 2018 (Fot.Agnieszka Sadowska / AG)

Ale rozumiem, że odpowiedzialni za to zostali surowo ukarani?

Sprawa od pięciu lat ciągnie się w sądzie. Oskarżeni są prezes firmy, która to ściągnęła do Polski, i biznesmeni, którzy udostępnili teren żwirowni do wysypania toksycznych popiołów.

Skażone tereny zostały zrekultywowane?

Nie, to wszystko dalej jest w ziemi, bo koszty rekultywacji przekraczają możliwości gminy. Potrzeba około 20 milionów złotych. Wójt i mieszkańcy malutkiej gminy Trąbki Wielkie zostali z tym problemem sami. Mimo wielu próśb o pomoc kierowanych do wszystkich instytucji, które powinny problem rozwiązać, odpady, zamiast zostać zutylizowane w spalarni, powoli zatruwają okoliczne środowisko.

Wróćmy do pożarów. Czy to, co płonie, nie powinno trafić do recyklingu?

Jeden z bohaterów mojego reportażu o płonącym magazynie śmieci w Kłopotowie pod Lubinem nazwał to zjawisko "recyklingiem przez samozapłon".

Zacznijmy od tego, że na świecie tylko 9 proc. wyprodukowanego plastiku zostało poddane recyklingowi. Żeby odpad nadawał się do przetworzenia, musi być najpierw dobrze wyselekcjonowany. Selekcjonowanie to są koszty. Łatwiej go spakować w specjalne kostki, udawać, że jest przeznaczony do spalenia jako paliwo alternatywne i czekać, aż znajdzie się na niego nabywca. Ale w tej chwili w Polsce mamy tego paliwa kilka razy więcej, niż jesteśmy w stanie przetworzyć, więc dużej części trzeba się po prostu pozbyć nielegalnie.



Na zdjęciu strażacy walczący z pożarem składowiska śmieci w Zgierzu pod Łodzią. Maj 2018 (Fot. Tomasz Stańczak / Agencja Gazeta)

Według ciebie to składowiska są podpalane z premedytacją?

Czasem nie trzeba niczego podpalać, wystarczy poczekać. Jeśli firma przyjmuje odpady kiepskiej jakości, nie przetwarza ich w żaden sposób, a wśród tych plastików jest odpad komunalny lub, co gorsza, niebezpieczny i dochodzi tam do różnych reakcji chemicznych, to takie składowisko może samo zapłonąć. Dodajmy do tego, że na 531 składowisk skontrolowanych w 2017 roku przez straż pożarną aż 400 nie spełniało norm przeciwpożarowych! Widziałem miejsca, w których nie było nawet hydrantów, a zalegały tam dziesiątki tysięcy ton łatwopalnych materiałów. To przecież prosta recepta na otwieranie spalarni na wolnym powietrzu.

Trudno założyć firmę zajmującą się odpadami?

To banalnie proste. Pewnym problemem jest znalezienie odpowiedniego miejsca do magazynowania, bo teoretycznie powinno spełniać odpowiednie normy. Niestety, urzędnicy często w ogóle nie weryfikują tego, czy dane miejsce się nadaje, działają tylko na podstawie dokumentów. W kilku przypadkach, którymi się zajmowałem, inspektorzy pojawiali się na składowisku dopiero po wybuchu pożaru lub nagłośnieniu sprawy przez dziennikarzy.

Kilka razy stałem z pozwoleniami, które wydawali urzędnicy, w miejscach, gdzie powstały składowiska i nie wierzyłem własnym oczom. Czytałem o utwardzonym terenie, magazynach, wiatach, a przed oczami miałem cuchnącą hałdę śmieci.

Zresztą zdarza się, że urzędnicy po odejściu z państwowych posad sami wchodzą do branży. Przy jednym z materiałów trafiliśmy na firmę byłego samorządowca ze Śląska. Oficjalnie zajmował się konsultingiem. W trakcie prowokacji pokazaliśmy, że ludzie z powiązanej z nim fundacji ekologicznej pomagają w wyszukiwaniu miejsc pod nowe wysypiska, żeby można było tam zrzucać śmieci.



Pożar śmieci wiąże się z ogromnym zanieczyszczeniem środowiska. (Fot. Tomasz Stańczak / AG)

Masz już wszystkie dokumenty i możesz przyjmować śmieci, jakie chcesz?

Teoretycznie tylko te, na które masz zezwolenie. Każdy odpad ma przypisany kod. Różnią się szkodliwością dla środowiska, możliwością przerobienia oraz oczywiście ceną za przerobienie. Ale wystarczy, że ktoś dorzuci wywrotkę piachu do odpadu niebezpiecznego

i na papierze zmienia jego kod. Tak działo się np. ze skażonymi żużlami pohutniczymi z Krakowa, które "na papierze" wywożono do przetworzenia pod Tarnów, a w praktyce pośrednicy za darmo oferowali te odpady rolnikom w podkrakowskich wsiach jako kruszywa do niwelacji terenu. Doszło tam do skażeń gruntów rolnych m.in. metalami ciężkimi.

Dodatkowo według polskich przepisów do zmagazynowania możesz przyjąć dowolną ilość odpadów. W pozwoleniu nie masz limitów, więc otwierasz bramę i ciężarówki możesz przyjmować w nieskończoność. Dlatego w tych tzw. magazynach często widzimy odpady spiętrzone na kilka metrów w górę. Jak ci się skończy miejsce - szukasz nowego albo czekasz, aż dojdzie do pożaru.

Zaczyna płynąć kasa. Duża?

Za przyjęcie 20-tonowej ciężarówki odpadów tworzyw sztucznych firma bierze około 4 tysięcy złotych. W przypadku odpadu niebezpiecznego można dostać nawet kilkadziesiąt tysięcy złotych. Przyjmujemy 5 tysięcy ton tworzyw sztucznych, do tego kilka ton rozpuszczalników. Po pożarze znika jedno i drugie. Czysty zysk.

Mówimy o ludziach zaangażowanych w ten proceder: "mafia śmieciowa". A może to tylko kilku cwaniaków i na wyrost robimy z nich mafiozów?

Według mnie za dużo jest zbiegów okoliczności. Byłem świadkiem, jak w urzędzie na Pomorzu procedury, które powinny trwać tygodniami, były załatwiane od ręki. Urzędnicy przyjeżdżali na miejsce, widzieli dziesiątki tysięcy ton odpadów leżących bez zezwoleń i następnego dnia wydawali dokumenty legalizujące to, zamiast nałożyć milionowe kary.

Albo taka sytuacja - urzędnik wydaje decyzję, że odpady mogą być magazynowane w boksach, kontenerach, na placu pod zadaszeniem. I na końcu mały dopisek: "oraz luzem". Idę na to składowisko i nie widzę żadnych kontenerów, żadnych boksów, żadnego zadaszenia, wszystko leży luzem. Wystarczyły te dwa słowa wpisane przez urzędnika.

Gdy wszedłem głębiej w temat śmieci, zauważyłem, że powtarza się kilka nazwisk, łączy ich sieć firm na Śląsku, Mazowszu, w Małopolsce. Ci ludzie przez lata zdobyli know-how, wypracowali sobie kontakty z urzędnikami.



W związku z falą pożarów wysypisk śmieci, zaczęło się mówić o 'mafii śmieciowej' (Fot. Marcin Wojciechowski / AG)

Nie są łatwymi przeciwnikami. Materiał o jednej z firm przygotowywaliście przez półtora roku.

Zajęliśmy się firmą C., bo mieliśmy wiele sygnałów, że gdzie się pojawią, tam są problemy. Było też u nich kilka pożarów, z takim najbardziej spektakularnym w Niepołomicach, gdzie beczki z niebezpiecznymi substancjami eksplodowały, fruwały na kilkadziesiąt metrów w powietrzu.

Do C. trafiały odpady niebezpieczne, były mieszane z innymi odpadami i wywożone w niewiadomych kierunkach. Kierowcy wyjeżdżali z bazy wcześnie rano, żeby dojechać na Śląsk między godz. 5.00 a 7.00 - wtedy służby środowiskowe nie pracują. Po tym jak zostali raz złapani, zrobili się bardzo "elektryczni", kilka razy kręcili się na rondzie, żeby sprawdzić, czy nie mają ogona, stawali na światłach awaryjnych, żeby przepuścić kilka samochodów.

Przed zrzutem towaru teren był patrolowany. Gdy kończył się obchód, zaraz pojawiał się pierwszy transport. Toksyczne odpady były momentalnie zasypywane, żeby nie można było pobrać próbek.

Namierzyliśmy ich, gdy do jednej z przyczep podrzuciliśmy GPS. Spodziewaliśmy się dojechać do jakiegoś ustronnego miejsca, a trafiliśmy na tereny należące do miasta, obok wielkiego centrum handlowego. To nam uświadomiło, ile osób w to jest zamieszanych - ktoś ten teren dzierżawił, ktoś go pilnował, ktoś organizował transporty, ktoś przymykał oko na jego wykorzystanie. Wszystko pod płaszczykiem rekultywacji pod kątem inwestycji.

Smaczkiem jest fakt, że na tym terenie była kiedyś dyskoteka należąca do słynnego gangstera "Masy".

Rozumiem, że firma C. poniosła zasłużoną karę.

A skąd. Dwie osoby usłyszały zarzuty - ktoś z miejskiej spółki i ktoś z firmy, która dzierżawiła teren. Nikt z firmy, która wyrzucała toksyczne śmieci do ziemi. Ona dalej działa.

Nie wstrzymano jej pozwolenia?

Wstrzymano pozwolenie na magazynowanie odpadów w Małopolsce, ale w tym samym czasie urzędnicy na Śląsku wydali jej nowe zezwolenie.



Gaszenie pożaru na wysypisku jest bardzo trudnym i pracochłonnym zadaniem dla straży pożarnej (Fot. Tomasz Stańczak / AG)

Państwo jest bezradne w walce z mafią śmieciową?

Nie ma odpowiednich narzędzi. Ale urzędnicy nie korzystają nawet z tych, które są dostępne. Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska mógłby zakończyć działalność takiej firmy, powołując się na zagrożenie zdrowia i życia.

Dlaczego tego nie robi?

Zapytałem o to urzędniczkę w inspektoracie. Bezradnie rozłożyła ręce: "No właśnie, można było to zrobić"... A chwilę wcześniej sama przyznała, że normy skażenia gruntu na terenie firmy są przekroczone o tysiąc procent. Urzędnicy boją się wydawania trudnych decyzji, boją się, że przedsiębiorca ich pozwie, a przecież stać go na dobrych prawników i wcześniej czy później wygra, a urzędnik poniesie tego konsekwencje.

Poza tym służby ze sobą nie współpracują. Policja zatrzyma ciężarówkę z lejącym się rozpuszczalnikiem, ale kierowca pokazuje dokumenty, że wiezie gruz i piasek. Policjanci powinni wezwać kogoś z Inspekcji Ochrony Środowiska, ale Inspekcja nie pracuje o 5 rano. A jak już pracuje, to o swoich kontrolach musi zawiadamiać przedsiębiorców z wyprzedzeniem. Zresztą jak już inspektorzy pojawiali się na kontroli, to czasem miałem wrażenie, że nie wiedzą, co mają robić, nie mają planu postępowania. Ci biznesmeni wyprzedzają ich o kilka kroków.

Musi powstać policja ekologiczna, służba śledcza, a nie kontrolna, jaką jest Inspekcja Ochrony Środowiska. Ktoś musi połączyć śledztwa, poznać sposób działania tych ludzi.

Przez lata zajmowania się śmieciami spotkałeś kogoś takiego po stronie państwa?

W sprawie odpadów zwiezionych do Gdańska przez Port Service był świetny prokurator, który bardzo poważnie się w to zaangażował, zdobywał wiedzę, ściągał różne opinie, nie wstydził się pytać dziennikarzy o ich sugestie. I jako jeden z nielicznych prokuratorów zrozumiał, na czym ten przekręt polega, rok nad tym pracował. Ale teraz, zamiast być w zespole powołanym do ścigania mafii śmieciowej, robi coś zupełnie innego.



Daniel Liszkiewicz od 2012 roku zajmujący się problematyką rynku odpadów w Polsce (archiwum prywatne)

Przy obecnie obowiązującym prawie można tych ludzi w ogóle skutecznie ścigać?

W Lubinie skazano prezesa i dyrektora firmy za nielegalne przyjęcie 40 tys. ton odpadów. To dało im lekko licząc 5 milionów złotych zysku. Kara? Rok więzienia w zawieszeniu na dwa lata, zakaz sprawowania funkcji w spółkach na siedem lat i osiem tysięcy grzywny. Osiem tysięcy grzywny! A koszt uprzątnięcia tego, co po sobie zostawili, to dziesięć milionów złotych. I spadnie on na gminę, bo firma pozbywa się majątku.

Wierzysz, że mafia śmieciowa zostanie rozbita?

Myślę, że zbyt wielu ludziom zależy, żeby było tak, jak jest. Wyobraźmy sobie, że nagle znikają te nieuczciwe firmy. I co? Samorząd musi podnieść mieszkańcom ceny za wywóz śmieci. Odbiłoby się też to na kosztach funkcjonowania dużych zakładów przemysłowych. Na przykład klientami firmy C., którą się zajmowaliśmy, były zakłady zbrojeniowe.

Trochę sami sobie zgotowaliśmy ten los. Mieszkańcy blokują budowę profesjonalnych spalarni, bo się ich boją. Z drugiej strony wcale nie zdziwiłbym się, gdyby te protesty były inspirowane przez ludzi, którzy dziś na odpadach zarabiają miliony. Tak było np. we Włoszech, gdzie Camorra buntowała lokalną ludność, by protestowała przeciwko legalnym wysypiskom. Mieszkańcy po prostu nie chcą płacić więcej za wywóz śmieci przez profesjonalne firmy, które mają nowoczesne sortownie. A nieuczciwi biznesmeni zacierają ręce i cieszą się przy okazji kolejnych pożarów składowisk.



CHCESZ DOSTAWAĆ WIĘCEJ DARMOWYCH REPORTAŻY, POGŁĘBIONYCH WYWIADÓW, CIEKAWYCH SYLWETEK - POLUB NAS NA FACEBOOKU

Daniel Liszkiewicz. Były dziennikarz programów "Superwizjer" i "Uwaga". Od 2012 roku zajmujący się problematyką rynku odpadów w Polsce. Współautor nominowanego do Grand Press 2017 reportażu "Wysyp", laureat dwóch nagród SDP im. prof. Stefana Myczkowskiego za publikacje o problemach ochrony środowiska.

Szymon Jadczak. Reporter Superwizjer TVN. Wcześniej producent w TVN Turbo, reporter w TVN, w programie Uwaga! (w tym czasie dostał m.in. Grand Pressa, nagrodę w konkursie NBP im. W. Grabskiego i nagrodę Dziennikarza Małopolski). Pracował też w "Gazecie Wyborczej" oraz Interii. Pisywał do miesięcznika "Lampa". Zajmował się aferami, służbami, ale i kulturą. Autor haseł poświęconych hiphopowi w "Tekstyliach bis. Słowniku młodej kultury". Pochodzi z Radomia i jest z tego dumny. Można go znaleźć na Twitterze: @SzJadczak.