Advocaat Geert-Jan Knoops (59) veranderde van mening over het functioneren van onze rechtsstaat.

Oude standpunt

‘Onze rechtsstaat staat voor waarheid, recht, onpartijdigheid en onafhankelijkheid. Op de rechtsstaat kun je altijd rekenen. De rechtsbeginselen zijn in steen gehouwen, daarvan zal nooit worden afgeweken.

‘Toen ik in 1987 als advocaat begon, geloofde ik dat het strafrecht een discipline was waarbij de rechten van de verdachte werden beschermd. Procedurefouten door de overheid en onrechtmatigheden in de opsporing werden afgestraft door de rechter.’

Het kantelpunt

‘De afgelopen vijftien jaar hebben meerdere zaken mijn beeld van de rechtsstaat doen veranderen. Er zijn zaken waar aantoonbaar fouten in waarheidsvinding zijn gedaan door politie en justitie. Denk aan het achterhouden van dossiers.

‘Een voorbeeld is de zaak van de Argentijns-Nederlandse voormalige piloot Julio Poch die vastzat op verdenking van betrokkenheid bij de ‘dodenvluchten’ tijdens de dictatuur van de Argentijnse generaal Jorge Videla. In die zaak heeft vanaf 2009 belangrijke, voor Poch ontlastende informatie bij het Openbaar Ministerie (OM) gelegen die veel eerder verstrekt had moeten worden. Pas enige weken terug heeft minister Ferdinand Grapperhaus het bestaan van een document bekendgemaakt waarin staat dat het Nederlandse OM zelf expliciet aan de Argentijnse autoriteiten suggereerde (in december 2008) om Poch buiten Nederland aan te houden. Hiermee werd het uitleveringsverdrag omzeild.

‘Een ander voorbeeld is de zaak van Martien Hunnik, ook wel de Hilversumse showbizzmoord genoemd. Hij werd in 1984 veroordeeld voor de moord op platenproducer Bart van der Laar. Een rapport van de criminele inlichtingendienst dat Hunnik vrijpleitte, had zeven jaar in een la van politie en OM gelegen (van 2005 tot 2012). Hunnik had toen zijn straf al uitgezeten. Uiteindelijk heeft de Hoge Raad de zaak in 2017 heropend, waarna Martien Hunnik is vrijgesproken. In dat proces heb ik gezegd: er moet een controlemechanisme komen om te voorkomen dat ontlastende informatie in een la blijft liggen. Maar daarmee is nooit iets gedaan. Dat doet je beeld van de rechtsstaat kantelen.’

Nieuwe standpunt

‘Ik heb weinig vertrouwen meer in onze rechtsstaat. De belangrijke fundamentele rechten ter bescherming van de burger zijn afgezwakt. Dit komt door allerlei nieuwe wetten die de rechtsbescherming van de verdachte inperken. De rechtsstaat is niet meer de rechtsstaat zoals ik die voor ogen had toen ik begon als advocaat. De rechterlijke macht kijkt steeds meer weg van de waarheid.

‘Foutief handelen van het OM wordt niet meer processueel bestraft door rechters, zoals dat twintig jaar geleden wel strikter werd gedaan. En dus zie je dat vormfouten en omissies in opsporing door het OM zich herhalen. Ook de Hoge Raad grijpt niet in. Het argument dat wordt gebruikt, is dat het een procedurele fout is, maar dat zoiets niet betekent dat de verdachte vrijuit gaat. Dat komt doordat politiek en samenleving niet langer accepteren dat verdachten vrijuit gaan op grond van vormfouten. Het is een rechtspolitieke keuze dat je de samenleving ter wille wilt zijn, maar tegelijkertijd maak je inbreuk op de rechtsbeginselen van de rechtsstaat. Want als je daarvoor als rechterlijke macht de ogen sluit, geef je het OM carte blanche.

‘Daarnaast is het accent in de rechtszaal de laatste vijftien jaar meer komen te liggen op het belang van het slachtoffer. Slachtoffers spreken zich uit over wat zij een terechte straf zouden vinden. Je kunt je afvragen in hoeverre rechters zich hierdoor indirect laten beïnvloeden.

‘Ook het inzetten van een kroongetuige door het OM is twijfelachtig voor de waarheidsvinding, want de kroongetuige heeft een groot eigen belang. Hij getuigt in ruil voor strafvermindering en soms ook geld.

‘Al deze accentverschuivingen, die door de politiek zijn ingegeven, hebben gemaakt dat de rechtsstaat niet meer staat voor de bescherming van de burger die wordt vervolgd. Er is een omkering geweest. De insteek lijkt nu dat de samenleving moet worden beschermd tegen de verdachte. Terwijl het oorspronkelijke idee van onze rechtsstaat juist was dat de burger moet worden beschermd tegen het machtsmonopolie van de overheid.

‘Ik zie dat er een erosie is ontstaan van alle beginselen waarvoor de rechtsstaat eigenlijk hoort te staan. Dat vind ik een zorgelijke ontwikkeling.’

Het effect

‘De moed zakt mij soms in de schoenen als ik zie wat er allemaal misgaat in de strafrechtspleging. En erger: dat er niets mee wordt gedaan als je die fouten aantoont. Voor veel advocaten werkt dit demotiverend. De advocaat is de hoeder van het recht, hij vervult een belangrijke poortfunctie, maar dat zie ik meer en meer verwateren. Ik maak me zorgen dat we straks naar een situatie gaan waarbij alle fouten in de opsporing en vervolging van het OM worden getolereerd. En dat politie en justitie carte blanche krijgen.

‘Het moeilijkst vind ik dat ik soms niet meer aan mijn cliënten kan uitleggen waarom iemand een bepaalde straf heeft gekregen. Als een advocaat niet meer kan vertellen waarom een vonnis redelijk of begrijpelijk is, ook al ben je het er niet mee eens, dan is er iets mis met het systeem.’