Visie. Het is een begrip waar premier Rutte van gruwt. Al helemaal als het over de toekomst van de Europese Unie gaat. En daar was dan weer een toespraak vol visie over Europa. Dit keer van de Franse president Macron. Twee weken geleden had voorzitter Juncker van de Europese Commissie in zijn State of the Union voor de leden van het Europees Parlement ook al zo’n visionair verhaal. „Ik ben in de politiek niet zo’n romanticus”, reageerde Rutte toen.

Rustig aan, vooral niet te veel overhoop halen, dat is de Europa-politiek van het huidige demissionaire kabinet. „Wat Macron en Juncker willen is zeker geen pas op de plaats”, zegt Adriaan Schout, hoofd Europese Studies aan Instituut Clingendael in Den Haag. „Dit is een kant die Nederland niet op wil. Wij willen dat eerst alle landen aan de begrotingsnormen voldoen en daarna pas eventueel verder praten over Europese integratie. Maar dat gebeurt niet. Frankrijk en Duitsland gaan compromissen sluiten.”

Lees ook: Macron aast op EU-leiderschap

Het kabinet moet volgens Schout op die ontwikkeling zijn voorbereid, maar dat is door het Frans-Duitse overwicht heel moeilijk. En dat terwijl Nederland toch al in „een lastig parket” zit door het aanstaande vertrek van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie. De Britten en Nederlanders waren vaak bondgenoten in het op afstand houden van al te rigoureuze integratie, straks zal Nederland meer op zich zelf zijn aangewezen.

Een bondgenoot verliezen

Macron noemde in zijn toespraak een aantal zaken waar Nederland helemaal niets voor voelt. Zo sprak hij van een Europese militaire interventiemacht die over een eigen budget en eigen beslissingsmacht zou moeten beschikken. Volgens Nederland moet de defensiesamenwerking in de Europese unie niet verder gaan dan gezamenlijk aanschaffen van materieel. Maar alles wat in de richting van een Europees leger gaat en afstaan van soevereiniteit is voor Nederland een brug te ver. Militaire samenwerking in de NAVO is voldoende.

Nederland is goede vrienden met Duitsland, schreef columniste Caroline de Gruyter onlangs. Dus als Duitsland en Frankrijk naar elkaar toetrekken, zijn Nederlanders altijd zenuwachtig

Dezelfde weerzin geldt voor Macrons idee voor een gezamenlijke Europese financieel-economische politiek die uiteindelijk weerspiegeld zou worden in een Europese minister van Financiën. Tevens zouden de eurolanden over een eigen budget moeten beschikken om economische schokken op te kunnen vangen. De vrees van Nederland is dat geld van landen die hun boekhouding netjes op orde hebben, wegvloeit naar de op het terrein van belastinggeld uitgeven minder strenge landen.

Tot nu toe trok Den Haag hier altijd samen op met Duitsland. Maar als Duitsland en Frankrijk samen tot een hernieuwd Europees elan willen komen dreigt Nederland een op dit punt trouwe bondgenoot te verliezen. „Er komt een andere balans en Nederland is hier niet op voorbereid”, waarschuwt Europa-kenner Schout.

Scepsis over verdere samenwerking

De vraag is of het kabinet in wording van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie zich assertiever zal tonen. Met Mark Rutte opnieuw aan de leiding zal het bestaande afwachtende Europese beleid waarschijnlijk zoveel mogelijk worden voortgezet. „Het Nederlandse belang is leidend”, zegt Rutte keer op keer. Daarvoor zal Nederland in zijn ogen coalities moeten bouwen met verschillende landen, afhankelijk van het onderwerp. Volop pragmatisch dus.

Van het viertal aanstaande coalitiepartijen is D66 het meest uitgesproken Europees. „Mooie speech Macron. Durft vol te kiezen voor sterke en betere EU”, twitterde Tweede Kamerlid Kees Verhoeven van deze partij dan ook na de toespraak. Daartegenover staan VVD, CDA en ChristenUnie met een gereserveerder houding. Vooral de ChristenUnie staat uiterst sceptisch tegen nadere Europese samenwerking. Zodoende ligt doorgaan op de huidige weg voor de hand.

Voor topambtenaar Juncker zijn het elan en de bezielende ideeën van nieuwkomer Macron over de EU jaloersmakend Door onze correspondent Brussel. „Een zeer Europees verhaal van mijn vriend Emmanuel Macron”, zegt Europees Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker over de toespraak van de Franse president. „Europa heeft moed nodig.” De moed en de branie die Macron tentoonspreidt moeten jaloersmakend zijn voor Juncker die als Europees topambtenaar altijd de toon van consensus moet aanslaan. Juncker díent de Europese Unie. Macron wil die Unie bezielen. Macron trekt alle registers open. De eurozone moet beter worden bestuurd en gecontroleerd, dus moeten er een speciale Europese financiënminister en een nieuw europarlement komen. Macron wil ook Europese agentschappen op terreinen als asielbeleid, economische en industriële innovatie, burgerbescherming (tegen natuurrampen) en veiligheid (antiterreur en anticybermisdaad). Macron wil ook meer Europese defensiesamenwerking. Ook over het ‘Europa van de kopgroepen’ verschillen Macron en Juncker. „Landen die op bepaalde dossiers minder snel willen gaan mogen de andere landen die vooruit willen niet blokkeren”, zei Macron. „We hebben nu eenmaal een Europa van verschillende snelheden.” Juncker is tegen dat kopgroepdenken. Toch zijn de overeenkomsten, qua ambitie, talrijker. Ook Junckers Commissie wil investeren in milieu, de digitale economie en in gezamenlijk asielbeleid. Dat zijn kwesties waar de Europese leiders donderdagavond op een top in Estland over spreken.

Duitsland is opgelucht dat Macrons speech geen complicerende factor is voor de partijen die willen regeren Door onze correspondent Berlijn. In Berlijn heerste enige nervositeit, voorafgaand aan de rede van Macron. Zou zijn presentatie van ambitieuze plannen voor de EU en de euro geen complicerende factor worden bij de amper begonnen Duitse formatie van een nieuwe regering? Vooral werd gevreesd dat de Franse president de liberale FDP, die Merkel niet kan missen in de beoogde coalitie, tegen de haren in zou strijken. Maar namens de FDP noemde Alexander Lambsdorff het „een moedige rede”, zijn partij was het met sommige maar niet alle punten eens. Met name verwacht Macron te veel van nieuwe belastingen, volgens de FDP. „Europa wordt niet sterker door nieuwe potten geld aan te spreken.” Enthousiaster waren De Groenen, een andere potentiële coalitiepartner van Merkel. Ze noemden de speech „een belangrijk signaal aan Berlijn”. De partij juichte toe dat Macron pleitte voor „een ecologische en sociale transformatie van Europa”. Staatssecretaris van Europese Zaken Roth (SPD) prees de rede. De CDU van bondskanselier Merkel had dinsdagavond nog niet gereageerd. Zolang er geen nieuwe regering is, kan Merkel nog niet echt met Macron over de plannen in gesprek gaan. Maar bekend is dat de bondskanselier beducht is voor plannen die ingrijpende hervormingen vereisen. Ze benadert de euro en de Europese Unie liever met praktische, gerichte stappen om problemen op te lossen dan met meeslepende visies, zoals Macron die ontvouwde.

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 27 september 2017