Oby sądy bardziej niż do tej pory kierowały się wyczuciem racji społecznych...

Zagrożenie koronawirusem wywołuje daleko idące skutki w relacjach społecznych i w sferze regulacyjnej. Chodzi zarówno o samą obawę zarażenia, przejawianą przez stronę umowy lub jej interesariuszy, jak i o administracyjne ograniczenia mobilności. Poniżej dalsza część artykułu

Poszczególni przedsiębiorcy i całe branże już są dotknięci gwałtownym spadkiem obrotów, wywoływanym nie tylko przez brak nowych zamówień, ale i przez rezygnację z zamówień już istniejących. Problem ten dotyczy towarów i usług, a także zarówno zamawiającego jak i wykonawcy. Warto zatem wyjaśnić, czy i kiedy jest możliwa modyfikacja warunków raz zawartej umowy, a kiedy wchodzi w grę nawet jej rozwiązanie.

Sąd może zmodyfikować Na początku należy przypomnieć, że przewidziana w art. 472 kodeksu cywilnego odpowiedzialność strony umowy gospodarczej za dołożenie należytej staranności w jej wykonaniu jest w praktyce rozumiana bardzo szeroko. Tłumaczenie się wykonawcy obiektywnymi przeszkodami w spełnieniu świadczenia zwykle jednak nie daje szans na wygraną w sądzie. Ale i zamawiający nie może, co do zasady, powoływać się na utratę gospodarczego zainteresowania zamówionymi towarami lub usługami. Stan epidemii uzasadnia rozważenie zastosowania przepisów dotyczących wpływu nadzwyczajnej zmiany stosunków (art. 3571 k.c.) na ten paradygmat.

Czytaj także: Koronawirus zatrzymał nie tylko sądy

Zjawiska przyrodnicze lub społeczne przewidziane we wspomnianym przepisie są potocznie określane mianem „siły wyższej", chociaż nie jest to uzasadnione na gruncie kodeksu cywilnego. Pojęcie siły wyższej pojawia się tam bowiem tylko w regulacji skutków czynu niedozwolonego wywołanego przez przedsiębiorcę, najczęściej w branży transportowej lub produkcyjnej (art. 435 k.c.). Pojęcie to służy zwolnieniu od odpowiedzialności przedsiębiorcy, który w innym wypadku ponosiłby skutki działania przemożnych sił społecznych lub sił przyrody.

Poprzez wskazanie na siłę wyższą przedsiębiorstwo transportu autobusowego może się zwolnić z odpowiedzialności za szkody wywołane zarażeniem koronawirusem przez współpasażera, jeżeli przy wykonywaniu przewozu nie zostały naruszone żadne administracyjne zakazy lub nakazy. Dla uniknięcia nieporozumień tytułowa „siła wyższa" musiała więc być wzięta w cudzysłów.

Nadzwyczajna zmiana stosunków jest podstawą modyfikacji przez sąd warunków wykonania umowy, takich jak miejsce, czas wykonania, a nawet cena. Wypowiedzenie umowy firmie szkoleniowej, albo zastosowanie kar umownych wobec przedsiębiorcy transportowego, który zobowiązał się do dostarczenia cytrusów z Włoch i utknął na przełęczy Brenner, mogą okazać się nieuzasadnione.

W innym miejscu lub terminie Przesłanką modyfikacji treści umowy jest wystąpienie „nadmiernych trudności" w spełnieniu świadczenia lub zagrożenie „rażącą stratą". Może się okazać, że umowę organizacji szkolenia da się wykonać, zastępując fizyczną obecność uczestników obecnością wirtualną (np. przez organizację webinarium). Podobnie może się okazać, że późniejsza dostawa cytrusów będzie dla hurtowni spożywczej korzystna ze względu na wzrost cen detalicznych. W przypadku umów, w których świadczenie jednej ze stron ma charakter ciągły lub okresowy, czyli jest nierozerwalnie związane z upływem czasu, najczęściej jedynym sposobem modyfikacji świadczenia, będzie zmiana jego wysokości (np. czynszu najmu czy części odsetkowej raty kredytowej).

Najdalej idącym skutkiem wystąpienia nadzwyczajnej zmiany stosunków może być rozwiązanie umowy przez sąd. Może to nastąpić, gdy wykonanie umowy okaże się obiektywnie niemożliwe (w przypadku zakazu administracyjnego), bardzo nieopłacalne (prowadzenie lokalu gastronomicznego w centrum handlowym w obliczu drastycznego spadku liczby odwiedzających) czy pozbawione znaczenia gospodarczego (organizacja imprezy lojalnościowej dla kontrahentów). Trzeba jednak pamiętać, że przed decyzją o niemożliwości wykonania umowy trzeba rozważyć, czy umowy nie da się wykonać np. w innym terminie (impreza integracyjna zwykle może odbyć się dwa miesiące później) lub w inny sposób (np. gdy w umowie dotyczącej organizacji imprezy lojalnościowej przewidziano zmianę charakteru aktywności uczestników z narciarskiej na rowerową).

Zarówno skutki utrudnienia w wymianie dóbr i usług, jak i jej niemożliwości są objęte przepisem art. 357[1] k.c. W przypadku następczej niemożliwości wykonania umowy dochodzi więc do nałożenia zakresu tego przepisu na ogólne przepisy regulujące tzw. następczą niemożliwość świadczenia (art. 475 k.c. i art. 495 k.c.). W obu wypadkach na stronie zainteresowanej wygaśnięciem umowy bez jej wykonania ciąży obowiązek wykazania przed sądem braku możliwości spełnienia świadczenia wywołanego przez epidemię bezpośrednio lub pośrednio.

Powszechne perturbacje Jedna i druga regulacja jest stosowana w sądach wyjątkowo rzadko. Nadzwyczajna zmiana stosunków jako przyczyna sądowej ingerencji w istniejącą umowę napotykała do tej pory w sądach liczne bariery, np. niewynikający wprost z przepisu wymóg zgłoszenia roszczenia, a nawet wydania wyroku przed wykonaniem umowy. Jednak bezprecedensowy stan epidemii, przejawiający się nie tylko w sferze faktycznej, ale i administracyjnoprawnej, z czasowym zamknięciem sądów dla publiczności włącznie, nakazuje traktować przepis o skutkach nadzwyczajnej zmiany stosunków jako właściwe, choć najprawdopodobniej niejedyne narzędzie dopasowania już zawartych umów do sytuacji, której nikt nie mógł przewidzieć. Pozostaje mieć nadzieję, że sądy bardziej niż do tej pory będą skłonne kierować się doświadczeniem życiowym i wyczuciem racji społecznych przy reagowaniu na nadzwyczajną zmianę stosunków, a powszechność perturbacji wywołanych koronawirusem nie będzie traktowana jako argument za brakiem nadzwyczajnego charakteru wskazanych tu zdarzeń.