Beeld Michelle Tribe

In Japan veroorzaakte een aflevering van de tekenfilm Pokémon in 1997 een hoop ophef. Een spectaculaire raketexplosie met secondenlange rode en blauwe flitsen op het scherm zorgde bij tientallen kinderen voor een epileptische aanval.



Deze vorm van epilepsie wordt reflexepilepsie genoemd. Bij patiënten die eraan lijden wordt de aanval uitgelokt door een geluid, visuele prikkel, specifieke handeling of hersenactiviteit zoals lezen of rekenen. Ook warm douchen of baden kan een aanval veroorzaken. Volgens oud-hoogleraar epileptologie van het Radboud Universitair Medisch Centrum in Nijmegen, Willy Omer Renier, is reflexepilepsie een zeldzaam, merkwaardig fenomeen, waar ook wetenschappers maar weinig van weten.



De lichtflitsen die in bepaalde tv-programma's en videogames voorkwamen veroorzaakten in de jaren negentig tamelijk wat ophef en paniek, zegt Renier. 'Maar dat horen we zelden nog. We ontdekten om welke frequenties het ging en die spellen zijn aangepast, ook zijn de apparaten verbeterd.'



Dat niet alleen lichtflitsen een aanval kunnen uitlokken, beschrijven Duitse neurologen deze week in het vakblad JAMA Neurology aan de hand van een opmerkelijke casus. Een 25-jarige man krijgt namelijk aanvallen van het maken van sudoku's. De man heeft wel een bijzondere voorgeschiedenis. Tijdens een skitrip is hij bedolven geweest onder een lawine, waar hij kortstondig zuurstofgebrek heeft ervaren. Naderhand heeft hij last van onwillekeurige spierspasmes tijdens het lopen of praten.



Zijn eerste epileptische aanval krijgt hij echter weken na het ongeval: tijdens het oplossen van een sudoku. Zijn artsen laten hem van alles uitproberen. Maar van lezen, rekenen of andere puzzels heeft de man geen last. Alleen tijdens het maken van de Japanse cijferpuzzels krijgt hij aanvallen. De man besluit zijn hobby te vermijden. Inmiddels heeft hij in geen vijf jaar een sudoku aangeraakt en is hij sindsdien aanvalvrij.

Een Pokémon-'booth' in Japan. Beeld afp

Schaken en hoofdrekenen

Renier, die ondanks zijn emeritaat nog dagelijks studies leest over epilepsie, vindt het een interessante casus. De oud-hoogleraar zag in zijn leven duizenden patiënten met epilepsie, maar slechts een stuk of tien met reflexepilepsie. 'Het is een uitzonderlijke variant van epilepsie die bovendien bij elke patiënt een eigen vorm aanneemt.'



Hoofdrekenen, bepaalde patronen, schaken, het spelen met een Rubiks kubus, het nemen van een warme douche, het hebben van seks, het horen van een specifieke melodie, het eten van warm eten of het lezen van een krant - het zijn allemaal voorbeelden die Renier kent. De casus met de sudoko's bevreemdt hem dan ook niet. Hoewel de jongen wel een uitzondering op de regel vormt, vanwege zijn ongeluk. Slechts bij een minderheid van de patiënten is de achterliggende oorzaak van het verschijnsel duidelijk aanwijsbaar.



Al even weinig weet men over de vraag waarom het syndroom zich op een bepaald moment openbaart - bij de een als kind, bij een ander pas na een half leven. Tegen zijn studenten zei Renier altijd dat alleen een dood brein niet stuipt. 'Het is nu eenmaal een eigenschap van ons brein om te stuipen. Alleen zorgt dat bij mensen met een epileptische gevoeligheid soms voor kortsluiting. Dat moet je niet op een specifieke locatie in de hersenen willen zoeken, van die gedachte zijn we afgestapt. Het zijn bepaalde netwerken, waar een overprikkeling ontstaat. De elektrische activiteit loopt als het ware uit de hand. Teveel neuronen zenden ongecoördineerd signalen uit en er ontstaat een epileptische reactie. Maar om welke netwerken het gaat, en hoe die precies in werking worden gezet - we weten het nog onvoldoende.'