In Nederland kan gestemd worden in de RAI in Amsterdam, het GIA Exhibition Center in Den Haag en sportcentrum De Scheg in Deventer. ’s Ochtendsvroeg stonden er nog korte rijen, maar die losten snel op, toen de stemlokalen om 9:00 opengingen. Vanuit het hele land rijden busjes naar deze plaatsen, om mensen de gelegenheid te geven hun stem uit te brengen. Afgelopen week gingen al veel Nederlandse Turken in de grensstreken met de bus naar Antwerpen of Düsseldorf, waar toen al gestemd kon worden.

De stembusgang verliep gisteren rustig. Vooraf gaven de drie gemeenten te kennen dat zij ‘alert’ zijn op ongeregeldheden, nadat vorige week bij de stemming bij de Turkse ambassade in Brussel rellen uitbraken. Ook was de aanloop in Nederland onrustig, nadat het kabinet Turkse ministers had geweigerd die campagne wilden voeren. Een protest daarover bij het consulaat in Rotterdam liep uit op rellen.

Op 16 april gaat Turkije naar de stembus om ‘ja’, of ‘nee’ te kiezen voor de grondwetswijziging, die de president meer bevoegdheden moet geven. Critici vrezen dat de huidige president Erdogan Turkije na een ja zal omvormen tot een autocratie.

Het is de vierde keer dat in Nederland gestemd kan worden voor verkiezingen in Turkije. In het verleden hadden Erdogan en zijn AKP hier altijd grote steun.

Honderd keer op en neer voor de 'ja-stemmers'

Al een week rijdt Mustafa Karasahin uit Dordrecht mensen naar de stembus. Vorige week naar Antwerpen en terug, deze week naar Den Haag. “Ik vind het referendum zó belangrijk, zó cruciaal. Ik zou honderd keer op en neer rijden.”

Tot dusver genoot Karasahin vooral enige bekendheid als zelfbenoemde ‘bezwarentijger’, die de gemeente ­Dordrecht bestookte met dwangsommen. Nu is hij ook referendumchauffeur. Belangeloos. En hoewel hij zelf groot voorstander is van president ­Erdogan, zou hij ook nee-stemmers ­vervoeren. “Vorige week vervoerde ik iemand, waarvan ik dacht dat hij nee zou stemmen. Wat bleek? Hij was tegen Erdogan, maar hij vond dat het systeem gewijzigd moet worden.”

Vandaag haalt hij Kamil Cetin en diens vrouw, vader en moeder op. De familie Cetin stemt ja, zegt Kamil: “Erdogan is een groot leider. Hij heeft Turken weer trots gemaakt op hun land.” Voorbij zijn de tijden dat Turkije om noodkrediet moest bedelen bij het westen. Karasahin: “Turken liepen ­dertig jaar gebogen rond. Als een butler: ‘Meneer Bush, wat kan ik voor u betekenen?’”

Nee, dan Erdogan. De Dordtenaren herinneren zich hoe hij in Davos de ­Israelische president Peres de les las. “Hij zei: ‘U moet naar mij luisteren, niet andersom’ . Dat zien Turken graag: een sterke leider. Daadkrachtig.”

Spierballentaal

Erdogan had wel wat diplomatieker mogen zijn tegen Duitsland en Nederland, vinden de mannen. Maar ja, die spierballentaal levert stemmen op. Het is dankzij de rel rond minister Kaya dat Karasahin nu mensen naar de stembus rijdt. “Ik zei meteen ja, toen ze me vroegen. De opkomst moet hoger worden dan bij de Nederlandse verkiezingen. Wij Turken laten ons niet betuttelen. We laten Rutte een poepje ruiken.”

De mannen geloven niet dat Turkije een eenmansstaat wordt, als het ja-kamp wint. Karasahin: “Het nieuwe systeem is geen maatpak. Het is ook voor toekomstige presidenten.” Het klopt dat Erdogan zich omringt met gelijkgestemden en dat hij weinig kritiek duldt. Maar is dat Erdogans schuld? ­Vergelijk hem met succestrainers als Mourinho en Van Gaal, zegt Karasahin. “Een voetbalcoach wil toch ook het ­beste team? Een andere assistent, een fysio extra. Erdogan laat zijn premier vervangen.”

Bovendien: kan Erdogan er wat aan doen dat de oppositie zo ontzettend zwak is, vindt Karasahin. Weer een voetbalparallel: Bayern München wordt ook elk jaar kampioen. “Er is geen ­tegengewicht, omdat niemand in Erdogans schaduw kan staan.”

Het busje komt aan in Den Haag. De familie Cetin gaat stemmen. ­Karasahin: “Ik denk dat in Den Haag heel veel nee gestemd gaat worden.” Er wonen veel Koerden. “Veel van hen hebben hun Turkse nationaliteit opgegeven. Zo heeft dat nadeel ook weer zijn voordeel.”

'Nee-stemmers' wachten in de prille lentezon

Een oude Turkse man, witte pet, ruitjesblouse en sportschoenen onder een pantalon met feilloze plooi, wacht met zijn vrouw in de prille lentezon op een parkeerplaats in Zaandam. Voor hen staat de nee-bus: een speciaal gehuurd blauw bestelbusje dat nee-stemmers de komende vijf dagen naar de stembus in de Rai in Amsterdam brengt.

Het wachten is op meer passagiers. Die hadden er nu toch moeten zijn. Als nee-stemmer in de krant komen vindt het ouder echtpaar link. Volgende week vliegen ze met kinderen en kleinkinderen naar Turkije. Dat kan problemen opleveren.

Ook chauffeur Hikmet (53) is ­voorzichtig. “Ik rij dit nee-busje naar de Rai om te helpen. We willen kiezers naar de stembus krijgen.” Daar laat hij het bij.

Het wordt later en later, en nog altijd geen passagiers. Dan, na een uur komen vier mannen en een echtpaar aanlopen. Ze klimmen in de bus. Die is nu vol en kan vertrekken. “Daar gaan we!” Hüsnü (61), vader van drie en vroeger team­manager bij een kartonnagebedrijf, balt een vuist. Zijn ogen glimmen. “Ik heb lang op deze dag gewacht. Eindelijk mogen we stemmen.” Op zijn stem na is het stil in de bus. Hij is de enige die vrijuit spreekt. Toch houdt hij het op zijn voornaam. “Voor de zekerheid.”

Luxe bussen vanuit Ankara

Het is een kwartier rijden naar Amsterdam. Logistiek is het handig en het is gezellig om samen te gaan, vinden de passagiers. Het Alevitisch cultureel ­centrum regelde de nee-bus. Passagiers en drie jonge Turkse ondernemers legden het geld bij elkaar. De luxe bussen zijn volgens Hüsnü gereserveerd voor de ja-stemmers. “Met geld uit Ankara.” Vanuit de moskee in Zaandam vertrekken ook bussen. “Alleen voor de ja-stemmers”, zegt hij.

Iedereen gaat dit keer stemmen, zegt Hüsnü. “Kiezers die eerder nooit stemden, gaan dit keer. Zelfs mijn zoon, die niet geïnteresseerd is in politiek, gaat. Hij moet van mij. Ik haal hem vrijdag van zijn werk op en breng hem naar de stembus.” Hüsnü lacht. Het nee-kamp maakt een goede kans, denkt hij. “Niet in Europa, daar is iedereen voor die dictator. In Turkije, daar gaat nee winnen.”

Het busje passeert het Olympisch Stadion, de Zuidas, en neemt de afrit naar de RAI. Vrouwen met hoofddoeken en lange jurken en mannen met baarden lopen ervoor langs. “Dat zijn de ja-stemmers”, wijst Hüsnü. “Conservatieve mensen.”

Keren voor de slagboom met zo’n grote bus blijkt een kunst, maar chauffeur Hikmet doet het. Even later, als de juiste ingang is gevonden, parkeert hij naast twee andere glanzende busjes.

De passagiers verdwijnen in de grote hal, klaar om hun ‘nee’ op het stembriefje in de transparante stembus te ­laten glijden.

De volledige namen zijn bij de redactie bekend

Lees ook: Referendum splijt Turkse gemeenschap