De eerste klasse van een trein van Utrecht naar Amsterdam. Uiterst links Femke Geysel (46) en rechts naast haar Arjen Duindam (22). Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Zijn buurvrouw Femke Geijsel, een 46-jarige hoogleraar onderwijskunde, ontsteekt met zorgvuldig beheerste stem een mild vragenvuur. 'Sta je dan wel op als het ook in de 1ste klas erg druk is?' vraagt ze, terwijl ze een glimlach forceert waarbij haar mondhoeken weigeren omhoog te komen. 'Dan moet je eigenlijk je zitplaats wel opgeven.' Duijndam, die werkzaam is bij een evenementen-app, houdt zijn blik strak op zijn mobieltje gericht: 'Ik kan toch niet aan mensen zien wat voor kaartje ze hebben.'



Groeiende aantallen reizigers, afgedankt oud materieel en werkzaamheden aan het spoor leiden er volgens de NS toe dat de treinen dit jaar extra druk zijn. Bij passagiers leidt de overbelasting tot toenemende interpretatieverschillen van de etiquette rondom toegang tot de 1ste klas bij spitsdrukte. Want wanneer de treindeuren op een warme zomerochtend achter je sluiten, en de knisperend schone buitenlucht plaatsmaakt voor een bedompte treinlucht zwaar met de adem van medepassagiers, lonkt voor menig randstedelijk forens de 1ste klas verleidelijk vanachter het glazen tussenschot. Stilte, rust, reinheid, en talloze ongebruikte blauwe fauteuils.

Sluimerend gevecht

Het resultaat is een geniepig sluimerend gevecht tussen enerzijds de NS en forenzen, en anderzijds de passagiers onderling. Het palet reizigers en hun meningen blijkt zich in allerlei grijstonen uit te strekken van wit naar zwart. Er zijn forenzen met een 2de klas-kaartje die hun staande lot accepteren en de 1ste klas nooit betreden. Er zijn reizigers die bij extreme drukte toch in een hoekje van de elitecoupé durven staan. Er zijn er die zich in de spits standaard in de 1ste klas neervlijen. En aan het meer duistere uiteinde van het spectrum zijn er de Arjen Duijndams die zich het recht hebben toegeëigend het klassenverschil eigenhandig op te heffen. De inzet van de strijd is fors: voor een 1ste klas trajectjaarkaart Utrecht - Amsterdam telt de reiziger 326 euro per maand neer - liefst 130 euro meer dan voor een 2de klas abonnement.



Terwijl passagiers hun eigen regels verzinnen, doet de NS haar best om de nieuwe realiteit bij te benen. De spoorvervoerder haast zich om meer treinen in te zetten. In het najaar moeten 58 nieuwe Sprinters beschikbaar komen, en in 64 Sprinters heeft de NS de 1ste klascoupés omgebouwd naar 2de klastreinstellen. Vooralsnog blijft de Intercity's dat lot echter bespaard. Dit tot frustratie van veel passagiers op het balkon van de ochtendtrein, het gepeupel dat de 1ste klas niet betreedt uit angst voor een boete of uit mededogen met passagiers die hebben betaald voor een duurder kaartje. 'Als je een vol land hebt, bouw je geen villa's maar flats,' moppert grafisch ontwerper Esther van Wezel (29).



Een beetje meer organisatie rondom de dagelijkse pikorde voor vertrek zou ook al wonderen doen, zegt professioneel YouTuber Veraz Fawaz (22). Spreiding van de reizigers over het perron bijvoorbeeld, zodat niet iedereen vanaf de roltrappen naar dezelfde treindeur stormt. Of op het perron alvast aangeven waar de treindeuren zich zullen bevinden als de trein straks stopt. 'Soms heb je mazzel, en stopt de trein precies met de deur voor je neus,' aldus Fawaz. 'Soms sta je precies tussen de ingangen in. Dan ben je gewoon fokked.' Maar bovenal is dat 1ste klasgebeuren toch een beetje uit de tijd, aldus het meerderheidsstandpunt op het volle balkon aan boord van de 8.25 van Utrecht naar Amsterdam Centraal.

Drukte in de gangen van een trein tussen Utrecht en Amsterdam. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Gebrom en stilte

De discussie in de 1ste klascoupé loopt ondertussen - in alle redelijkheid - gestaag hoger op. App-medewerker Duijndam blijft met één oog op zijn mobiel stoïcijns zijn zitrecht verdedigen. Hoogleraar Geijsel vraagt hem inmiddels of hij wel zou opstaan voor zwangeren of ouderen. 'Ik heb niet zoiets van 'ik heb meer betaald,'' verklaart Geijsel. 'Dat is het niet. Maar het gaat me wel om een zekere attentie.'



Het idee om de 1ste klas af te schaffen, dat op het balkon nog werd beantwoord met instemmend gebrom, wordt in de elitecoupé slechts begroet door een lange stilte. Een van de mannen in blauw overhemd zegt vanachter zijn laptop dat reizigers de keuze moeten hebben. Geijsel waarschuwt dat zakelijke reizigers prijs stellen op het comfort van de 1ste klas en dat afschaffing daarvan het verdienmodel van de NS kan schaden.

Zelfs Duijndam en de grijsreiziger links van hem, een jongeman in Levi's T-shirt, moeten het idee even laten bezinken. Vooralsnog zijn al die beloofde extra treinen er immers nog niet, en de conducteurs banen zich in drukke spitstreinen zelden een weg naar de 1ste klas, weet Duijndam. Nou ja, één keer dan, in al die jaren grijsreizen. Toen kreeg hij in de volle spitsdrukte een boete. 'Vond ik niet terecht.' Hij kreeg ook nog een tweede keer een boete, maar toen was het helemaal niet druk. Toen zat hij gewoon lekker te chillen met zijn ogen dicht in de 1ste klas.



Grinnikend: 'Vond ik eigenlijk wel terecht. Ik doe het nu alleen nog als het echt druk is.'