Rob Jetten vindt zichzelf geschikt als nieuwe partijleider van D66, maar cruciale maanden naderen. De reputatie van D66 als onderwijspartij staat onder druk en in de peilingen blijft de opleving beperkt. ‘Je krijgt niet altijd de hoofdprijs.’

Hij reist de D66-afdelingen af, sleutelt aan zijn uiterlijk (de bril is weg) en zoekt vaker de confrontatie binnen ‘het systeem’ van Rutte III. Veel wijst erop dat Rob Jetten een gooi wil doen naar het partijleiderschap van D66, maar aan de vooravond van het partijcongres dit weekend houdt de 32-jarige bestuurskundige de kaarten tegen de borst. ‘Ik denk er serieus over na’, luidt nog altijd de bezweringsformule.

Toch zien ook andere coalitiepartijen een grotere profileringsdrang bij D66. Vooral rond de voortwoekerende stikstofcrisis dreigen spanningen. Voor een gezelschap van boze boeren hekelde premier Rutte eerder deze week de bewering van D66 dat de veestapel gehalveerd moet worden. ‘Het gebeurt soms dat in bepaalde partijen onzin wordt geroepen’, hoonde de premier.

Jetten weigert in te binden. ‘We willen een halvering van de veestapel om de natuur te redden en huizen te bouwen. Het kabinet heeft zich laten verrassen door de stikstofcrisis, nu moet het zelf gaan verrassen met verstandig beleid. Met kleine stapjes in het bestaande systeem komen we er niet. Dat is de afgelopen jaren al geprobeerd. Het moet nu radicaal anders.’

Dat de twee regeringspartijen openlijk botsen, is volgens de D66’er geen probleem. ‘We hebben veel overleg, we sluiten veel compromissen en als je een handtekening zet moet je die als een vent verdedigen. Maar op andere momenten moet je elkaar vrijlaten. Als de VVD zegt dat de problemen zonder inkrimping van de veestapel opgelost kunnen worden, ben ik het daar niet mee eens, maar iedere coalitiepartij kiest zijn eigen verhaal.’

D66 heeft nog niet alle kiezers overtuigd van het eigen verhaal onder Rutte III. De grootste teleurstelling zit bij het onderwijsbeleid, zo bleek deze week ook bij de grote lerarenstaking.

Dreigt D66 zijn reputatie als ‘onderwijspartij’ te verliezen?

‘Daar ben ik niet bang voor. Wij zijn gewoon dé onderwijspartij. Ik was deze week bij de demonstratie op de Dam in Amsterdam – een heel mooie actie - en daar merk ik dat leraren het waarderen dat we na tien jaar kaalslag eindelijk weer investeren in onderwijs. Ze vinden het fijn dat D66 daar hard voor heeft geknokt. Idem voor de 460 miljoen die er nu bijkomt. Onderwijs is dé motor om kids te ontwikkelen. Dat is het verhaal van D66 en dat slaat heel erg aan, merk ik.’

Leraren staken en die 460 miljoen noemen ze een eenmalige fooi. Dan kunt u toch niet zeggen dat het lekker gaat en dat D66 zo wordt gewaardeerd?

‘Ik ga niet beweren dat het lekker gaat, maar ik kan niet in één jaar het lerarentekort wegwerken. Dat kan niemand. Van de afgelopen twaalf jaar is acht jaar een PvdA’er minister van Onderwijs geweest. Er is in die jaren geen cent bijgekomen, behalve als D66 dat wist af te dwingen via akkoorden. De grootste investering van dit kabinet zit in onderwijs en wetenschap: negen procent salarisverhoging, 330 miljoen om de werkdruk aan te pakken, nu weer 460 miljoen erbij. Elke keer als D66 extra geld regelt, is dat een belangrijke stap. Maar ik kan het niet in één keer fixen. Mensen hebben daar begrip voor. Zolang we maar blijven knokken voor meer.’

Maar doet u dat? Binnen de coalitie valt te horen dat D66 tijdens de laatste begrotingsonderhandelingen niet heeft gevraagd om extra geld voor onderwijs.

‘Ik heb het op tafel gelegd. Natuurlijk. Altijd. Maar ik heb 19 zetels in de coalitie. Je krijgt niet altijd de hoofdprijs. In de Miljoenennota hebben we andere belangrijke investeringen gedaan, onder andere om de ramp op de woningmarkt aan te pakken. Er is nu toch nog 460 miljoen bijgekomen. Dat is een incidenteel bedrag, maar D66 wil dat straks structureel maken.’

Als percentage van de totale economie krimpt de investering in het onderwijs.

‘Ik verzet me echt tegen het beeld dat hier wordt opgeroepen. Alsof dit kabinet weinig doet. Kijk even naar de vorige kabinetten: die hebben níks geïnvesteerd. We hebben dat bijgetrokken en er moet nog meer bijkomen. Helemaal mee eens. Nederland loopt achter qua investeringen in onderwijs en kennis. Afgelopen zomer was dat echt een doorbraak in de coalitie. Het investeringsfonds dat het kabinet aan het opzetten is, zal ook voor een forse extra investering gaan zorgen. We zijn een inhaalslag aan het maken.’

Vindt u Ingrid van Engelshoven een goede minister van Onderwijs?

‘Ja. Als een D66’er minister van Onderwijs wordt, zijn de verwachtingen hooggespannen. Ze is druk bezig om die waar te maken.’

Het heeft kwaad bloed gezet dat ze meteen de aanbeveling overnam om geld van alfa- en gammastudies richting bèta-studies te verschuiven. Ze noemde dat advies ‘een puik stukje werk’.

‘Er is een moeilijke fase geweest, maar de minister heeft er voor gezorgd dat er de komende twee jaar geen verschuiving hoeft plaats te vinden tussen universiteiten. Die tijd moet gebruikt worden voor een fundamentele discussie over hoe we überhaupt dat hoger onderwijs financieren.’

De rector magnificus van de Universiteit Leiden zei dat er nog nooit zo’n slechte relatie was met een minister van Onderwijs.

‘Ik baal ervan als zoiets via een krant wordt gezegd. We kunnen elkaar gaan bestrijden, maar uiteindelijk is D66 hun belangrijkste vriend hier op het Binnenhof. Anders dan sommige linkse partijen zijn we niet in de oppositie gebleven om lekker te roeptoeteren dat het allemaal niet genoeg is. D66 zit in een coalitie met partijen die misschien niet allemaal enorme onderwijsinvesteringen in hun programma hadden staan, maar waarmee we wel de eerste stap kunnen zetten.’

PvdA en GroenLinks hebben hun handen afgetrokken van het sociaal leenstelsel. Wanneer gaat D66 zijn verlies nemen?

‘Van Engelshoven kijkt nu of we de aanvullende beurs kunnen verhogen en de toegang vergroten. Dat moet echt deze kabinetsperiode nog lukken. Verder zie ik dat het politieke draagvlak snel is afgebrokkeld. Wij denken mee over hoe het beter kan, maar ik hoor Jesse Klaver en Lodewijk Asscher ook niet pleiten voor een terugkeer naar de oude basisbeurs waarbij iedereen hetzelfde bedrag krijgt. Het moet gaan naar mensen die het echt nodig hebben en het mag er ook niet toe leiden dat er weer geld uit het onderwijs verdwijnt.’

Toen u begon als fractievoorzitter presenteerde u zich als ‘klimaat radicalo’. Is dat nu het belangrijkste D66-thema?

‘Onderwijs staat op één. Het is de enige motor voor kansengelijkheid. Zonder goed onderwijs kunnen mensen niet vrij zijn. En als mensen niet vrij zijn, kunnen we niet met elkaar alle uitdagingen oplossen. Daarna komt klimaat, wonen en Europa.’

Heeft u wel genoeg laten zien dat D66 binnen de coalitie vecht voor onderwijs?

‘Ik ga niet elke week het gevecht binnen de coalitie via de krant naar buiten rijden.’

Andere partijen zijn daar wel mee bezig. Erik Wiebes en Wopke Hoekstra rolden over straat omdat ze allebei beweerden bedenker te zijn van het investeringsfonds.

‘Ik heb daar niks mee. Het is een beetje klein, zo’n gevecht via de krant over wie het precies heeft bedacht. Ik wil gewoon dat het gebeurt.’

Bent u iemand die net als Pechtold woedeaanvallen krijgt en dreigt weg te lopen als hij zijn zin niet krijgt?

Lacht. ‘Ik ben misschien iets rustiger.’

Maakt redelijkheid indruk op andere coalitiepartijen?

‘Grappig dat je dat zegt…’ Jetten staat op, pakt van zijn bureau een boek over de geschiedenis van D66 en wijst met zijn vinger naar de titel: Redelijk radicaal. ‘Voor mij is dit de kern. Redelijk radicaal. Je moet als D66’er bereid zijn om radicale voorstellen te doen - dat is onze rol als progressieve kracht van deze coalitie - maar uiteindelijk zijn we ook redelijk, omdat we een deal willen bereiken.’

‘In het begin was ik gefocust op het sluiten van akkoorden. Die waren broodnodig om zichtbaar te maken dat de kabinetsdeelname van D66 zou leiden tot grote hervormingen. Dat is gelukt met de dividendbelasting, het kinderpardon, het klimaatakkoord en het pensioenakkoord. Er hebben verschuivingen in het regeerakkoord plaatsgevonden waar ik niet ongelukkig mee ben. Dat leidt tot hernieuwd zelfvertrouwen en dat biedt de ruimte om weer nieuwe ideeën te agenderen.’

Waarom zien kiezers dat nog niet? In de peilingwijzer blijft D66 al zo’n jaar steken op elf, twaalf zetels.

‘We moesten van ver komen, maar sinds de zomer hebben we er bij Maurice de Hond vier zetels bij en bij EenVandaag drie. De waardering voor dit kabinet groeit, het meest nog bij D66-kiezers. Die dynamiek geeft me vertrouwen. D66’ers gaan op zaterdag weer lekker in hun jas de straat op om het gesprek aan te gaan over wat er speelt.

‘We doen weer wat bij ons past. We zijn een degelijke bestuurderspartij, maar het regeerakkoord ligt niet op ons nachtkastje. We zijn verkozen met de idealen van D66, dus vertellen we het verhaal van D66.’

Hoeveel ruimte krijgt u binnen het managementsysteem van Rutte? Tijdens de Algemene Beschouwingen wilde u een toezegging van de premier, maar die wuifde dat weg omdat het nog niet in het wekelijkse coalitieoverleg was besproken.

‘Op zo’n moment heb ik eerlijk gezegd schijt aan zo’n opmerking van Rutte. Ik wil dat het kabinet kijkt naar de verlaging van de overdrachtsbelasting voor starters op de woningmarkt. Dat gebeurt.’

De afschaffing van het raadgevend referendum heeft D66 geen goed gedaan. Er ligt nu een initiatiefwetsvoorstel van de SP voor een correctief referendum. Gaat u dat steunen?

‘Het sluit nog niet helemaal aan bij wat D66 wil, maar we gaan daar graag de discussie over aan. Of we het steunen, zullen we dan bekijken.’

Er wordt wel eens gezegd dat u meer bestuurder bent dan politicus.

‘Ik zie juist een verschuiving bij de nieuwe generatie politici. We zijn hier niet om het land te managen, maar om grote vragen te stellen en daar ook antwoorden op te formuleren. Het gaat over idealen. Over waardig leven en sterven. Over de wereld schoner achterlaten voor volgende generaties. Over mensen via onderwijs de kans geven om vrij te zijn. Dat is het DNA van D66, daar zit ik voor in de politiek, daar sta ik iedere dag vroeg voor op.

Zou u een goede lijsttrekker zijn?

‘Dat is aan de leden.’

Denkt u zelf dat u het kunt?

‘Ja… Maar ik ben niet dag en nacht bezig met de vraag of ik het wel of niet ga doen. In de loop van het voorjaar moeten kandidaten zich melden. Dat geeft mij de tijd om te laten zien voor welke idealen ik knok en welke resultaten ik boek.’

Hoopt u dat Sigrid Kaag en Kajsa Ollongren zich ook kandidaatstellen.

‘Dat is aan de dames zelf. Het is wel belangrijk dat er ook voor meisjes rolmodellen zijn die het goede voorbeeld geven. Dat we nog nooit een vrouwelijke premier hebben gehad is gewoon zonde. Er zijn genoeg vrouwen die het zouden kunnen. Ik ben blij dat D66 twee topkandidaten in huis heeft. Ik maak zelf de afweging of ik me kandidaat stel en dat moeten zij ook doen.’