Begin maart 2018, enkele weken voor de Hongaarse parlementsverkiezingen, verschijnen in de straten van Boedapest billboards die mensen verbaasd doen opkijken. De regering van zelfbenoemd anti-migratiestrijder Viktor Orbán heeft de verkiezingscampagne tot dan toe gebouwd op samenzweringstheorieën over George Soros, de Amerikaanse filantroop van joods-Hongaarse afkomst die volgens regeringspropaganda de mondiale elites manipuleert om Hongarije te overspoelen met migranten.

Nu valt de regering het Global Compact for Migration van de Verenigde Naties aan, een dan nog nauwelijks bekende overeenkomst in wording. „De VN willen dat we permanent migranten opnemen”, melden de advertenties, betaald met belastinggeld.

Enkele maanden eerder, in december 2017, heeft de Amerikaanse president Donald Trump zijn land al teruggetrokken uit de onderhandelingen. „Ze hebben een plan: geen grenzen”, zo geeft Trump op een rally in Florida een verkeerde voorstelling van het VN-overleg. „Ik heb dat plan afgewezen.”

Orbán put inspiratie uit het standpunt van „het machtigste land ter wereld”, zo vertelt hij in zijn wekelijkse radio-uurtje op de publieke omroep. Hongarije is de eerste en op dat moment enige EU-lidstaat die zinspeelt op het afwijzen van het niet-bindende document, waarover 193 landen twee jaar lang onderhandelden. De bedoeling is om na de crisis van 2015 internationale afspraken over migratie nogmaals concreet te maken.

Andere regeringsleiders blijven stil. Trump en Orbán worden binnen de internationale orde gezien als buitenbeentjes. Diplomaten werken gestaag verder aan de tekst van het pact dat medio december in de Marokkaanse stad Marrakesh bekrachtigd moet worden.

Vrijwel niemand verwacht dan dat EU-voorzitter Oostenrijk in oktober de aandacht vol op het VN-migratiepact zal vestigen door zich terug te trekken. Dat het pact onderwerp zal worden van een mediagenieke clash tussen ‘nationalisten’ en internationalisten’ in de Tweede Kamer. Of dat het Vlaams-nationalisten ertoe zal aanzetten het Belgische kabinet aan de rand van de afgrond te brengen.

Maart 2018

AfD sluit aan

Wie wel oog heeft voor het politieke vacuüm rond het pact is Martin Hebner, volksvertegenwoordiger voor de rechts-populistische Alternative für Deutschland. „Noch de gevestigde partijen noch onze ‘kwaliteitsmedia’ pakken dit thema op”, schrijft hij op 27 maart in een presentatie die hij op zijn website plaatst. Dit terwijl het pact volgens Hebner vol ontvlambaar materiaal zit. „VN-plannen bewijzen: het gaat steeds minder om vluchten, maar om gestuurde hervestiging.”

Ter inspiratie verwijst Hebner naar Trump en Hongarije, maar ook naar een artikel op de Duitstalige website van propagandakanaal Russia Today (RT). Dat beschrijft hoe het ‘grootkapitaal’, dat zich verenigt op het World Economic Forum in Davos, de politiek zou bespelen om de migratiesluizen open te zetten en goedkope werkkrachten binnen te halen. Hebner ziet in het pact voor zijn partij „een opgave en een kans”.

In mei, zo berichten de kranten van de Duitse regionale mediagroep RND, wisselen Hebners medewerkers ideeën uit met de Oostenrijkse FPÖ, de rechts-populistische Zwitserse Volkspartij (SVP) die meeregeert in Zwitserland, en de Poolse ambassadeur. Zo wordt de fundering gelegd voor een internationale echokamer waarin rechtse activisten, online media, opiniemakers en politici elkaar de volgende maanden zullen opzwepen. Tot ‘Marrakesh’ gemigreerd is van de marge naar het centrum van het debat in Europese landen die worstelen met thema’s als migratie en identiteit.

Juli

Hongarije veroorzaakt een golfje

Op 18 juli, enkele dagen nadat diplomaten de concepttekst afronden, trekt Hongarije zich formeel terug. De Hongaren noemen het pact „een dreiging voor de wereld” en houden vol dat de tekst „migratie als fundamenteel recht” omschrijft. Hoewel dat niet in de tekst staat, zullen internationale tegenstanders van het pact die voorstelling veelvuldig overnemen.

In de Europese trendlijnen van Google-zoekopdrachten en discussies op sociale media, die NRC heeft geanalyseerd, volgt op de Hongaarse terugtrekking slechts een klein golfje. In Nederland halen een paar Twitter-accounts stukken aan van rechtse websites als Fenixx.org, die voor het overige berichten plaatst over een „volgeladen steelnegerin” of „roofdier” Soros.

In Duitstalig Europa blijft het niet langer stil. In juli lanceert de AfD een video tegen het pact en op aan de AfD gelieerde websites verschijnen petities.

De eerste doorbraak vindt plaats in Wenen. Nadat FPÖ-voorzitter Heinz-Christian Strache op 10 september in de media zijn bezwaren formuleert tegen het pact, pikt extreem-rechts-activist Martin Sellner, leider van de Oostenrijkse Identitaire Beweging, het thema op. Hij roept in een videoboodschap op tot een „info-oorlog” om een „uitslaande brand” te starten. Het pact bezegelt volgens Sellner de „ondergang der Europese volkeren” en de verwezenlijking van de „toekomstvisie van de globale elites.” Hij verwijst ook naar een stuk op de Amerikaanse alt-right website Breitbart waarin de Hongaren het VN-plan linken aan Soros.

Een demonstratie tegen het Marrakesh-akkoord, afgelopen donderdag in Brussel. Foto Stephanie Lecocq/EPA

Een bericht van een Amerikaanse site, ingegeven door de verklaring van de Hongaarse regering, overgenomen door een Oostenrijkse activist. Het is de internationalisering van het anti-migratieverzet in een notendop.

Sellner belooft dat zijn identitairen de druk op de FPÖ zullen houden met een petitie, een YouTube- en Twitter-campagne, flyers en het aanschrijven van volksvertegenwoordigers. De VS en Hongarije „toonden dat het mogelijk was” om niet te tekenen, vertelt Sellner per telefoon aan NRC.

Tegelijkertijd voeren rechtse video-en petitiemakers in Zwitserland actie rond het thema. Regeringspartij SVP spreekt zich op 13 september uit tegen het pact, terwijl uitgerekend een Zwitsers diplomaat een leidende rol in de onderhandelingen had. De asielspecialist van de partij heeft het over „een staatsgreep”. De gezamenlijke kritiek van regeringspolitici en activisten doet de aandacht voor het thema op Duitstalige sociale media pieken.

September

Oostenrijk schuift

Op 24 september schrijft het aan de FPÖ gelieerde Wochenblick over de goedlopende petitie van Sellner en de groeiende weerstand tegen het pact. De FPÖ kan „deze VN-migratieverklaring noch ondersteunen, noch ondertekenen!” schreef partijvoorzitter Strache een dag eerder op zijn Facebook-pagina. Want: de soevereiniteit van zijn land staat op het spel.

De FPÖ heeft een werkafspraak met haar christendemocratische coalitiepartner, de ÖVP van kanselier Sebastian Kurz: migratie en veiligheid is FPÖ-terrein. Kurz had aanvankelijk geen bezwaren tegen het migratiepact, dat hij als minister van Buitenlandse Zaken in een voorgaand kabinet uitdrukkelijk gesteund had. Maar onder FPÖ-druk maakt Kurz volgens ingewijden de „pragmatische afweging” dat het niet-bindende pact consternatie binnen de regering niet waard is.

Op 10 oktober maakt Kurz bekend dat Oostenrijk wellicht de VS en Hongarije achterna gaat. Ook in Duitsland komt het verzet in een stroomversnelling. De inmiddels opgeschaalde campagne van de AfD gebruikt gelijkaardige methodes en dezelfde leus als de Oostenrijker Sellner: „Migrationspakt stoppen”. Een boodschap die weerklank vindt bij de aanhang, zo stelt de AfD-top eind oktober tevreden vast.

Tagesschau, het journaal van de Duitse publieke omroep, zal in november een hitlijst maken van online video’s over het pact. Die wordt aangevoerd door „samenzweringstheoretici en rechtse propaganda-kanalen”. Bovenaan staat Sellner, met meer dan 400.000 kijkers, gevolgd door producties van RT Deutschland.

Oktober

Het bereikt Nederland

In Nederland blijft het op enkele uitzonderingen na, stil tot halverwege oktober. „Ik was de eerste”, zegt Elsevier-columnist Syp Wynia. Hij bedoelt: de eerste die het Marrakesh-debat écht op gang weet te brengen. „West-Europa pleegt weer een beetje zelfmoord, nu in Marrakesh”, is de kop van het stuk dat Wynia op 13 oktober publiceert op de site van Elsevier. Wynia had het onderwerp al sinds juli op de radar, zegt hij. Zijn interesse werd opnieuw gewekt door een artikel dat op 6 oktober verscheen op de site van het Duitse magazine Tichys Einblick, met als kop ‘Onvoorwaardelijke overgave’. Tichys Einblick is populair bij rechts-conservatieven die zich tegen bondskanselier Angela Merkel en haar migratiepolitiek keren.

„Lees het ‘mondiaal migratiepact’ en huiver”, is Wynia’s eigen analyse. Een blog als GeenStijl reageert dan nog onderkoeld. „Kijk, wij wilden best graag piswoest worden over een migratiepact waar Nederland ingerommeld gaat worden. Het lukt alleen niet echt.” Maar, zegt Wynia: „Op sociale media ging er meteen een heel geruis overheen. Daar heb ik zelf ook aan meegewerkt overigens.”

Ook Thierry Baudet van Forum voor Democratie heeft de onrust over Marrakesh volgens zijn woordvoerder opgepikt uit de Duitse pers. Op 16 oktober trekt de FvD-leider de discussie naar zich toe door een Tweede Kamerdebat aan te vragen. Dat zijn verzoek door een meerderheid van de Kamer verworpen wordt, leidt tot een kleine opleving onder Twitteraars – vooral via een tweet van opiniemaker Joost Niemoller, die het „beklemmend nieuws” noemt en ruim driehonderd keer geretweet wordt.

Vanaf dan verspreidt FvD filmpjes over een afgekeurde motie op 17 oktober en „een ontluisterende persconferentie” op 20 oktober, waarin vice-premier Hugo de Jonge (CDA) een vraag over het pact niet kan beantwoorden omdat hij niet van het bestaan lijkt te weten.

Op 31 oktober trekt Oostenrijk zich formeel terug. Binnen de EU zullen ook Polen, Bulgarije, Slowakije, Tsjechië en Letland het Oostenrijkse voorbeeld volgen.

Alle grote Nederlandse media slaan nu ook aan op het onderwerp, net als in België de Vlaams-nationalistische regeringspartij N-VA. Mede om de rechterflank te beschermen tegen de concurrentie van het Vlaams Belang veroorzaakt de partij een kabinetscrisis rond Marrakesh.

Bij de Duitse regeringspartij CDU broeit het eveneens, onder druk van de AfD-campagne en de Oostenrijkse ontwikkelingen. Op 21 november verdedigt Merkel het pact hartstochtelijk in de Bundestag. De Zwitserse en ook Italiaanse regering hebben hun besluit ondertussen uitgesteld, ze wachten een parlementair debat af.

Baudet begint op 27 november, in navolging van initiatieven in Oostenrijk, Duitsland en België, een eigen petitie. Inmiddels zouden 150.000 mensen deze steunen, hoewel de Volkskrant heeft aangetoond dat de petitie geautomatiseerd meerdere keren per minuut, en anoniem, vanaf dezelfde computer ondertekend kan worden.

Op 4 december krijgt Baudet alsnog zijn Kamerdebat. Op die dinsdag worden bijna tienduizend Nederlandstalige tweets verstuurd over het migratiepact. Een groot effect heeft het niet. Al was de eensgezindheid binnen de coalitie niet van harte. Regeringspartijen VVD en CDA toonden zich ongelukkig met het pact, maar staatssecretaris Mark Harbers (Justitie en Veiligheid, VVD) zal volgende week namens Nederland het VN-migratiepact bekrachtigen in Marrakesh.

Toch behalen de tegenstanders ook in Nederland een halve overwinning. Na het Oekraïne-referendum in 2016 – waar Thierry Baudet een leidende rol speelde in de nee-campagne – slagen zij er opnieuw in om met online activisme de internationale afspraken van het kabinet in twijfel te trekken.

M.m.v. Floor Boon en Caroline de Gruyter

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 8 december 2018