In Zoetermeer, op een steenworp afstand van Snowworld, staat het pand van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst. Op de gevel staat nergens dat de AIVD er gevestigd is, maar de vele camera's waarmee het pand omgeven is, verraden dat het niet zomaar een afdeling is van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.

Securitycheck

Zonder afspraak kom je er niet binnen. Genodigden wacht een securitycheck als bij Schiphol, waarbij je ook je identificatie moet laten zien. Bezoekers moeten hun telefoons en andere gegevensdragers achterlaten in een kluisje.

In de ontvangstruimte, drie beveiligingslagen verder, is een klein museumpje ingericht met bijna komisch aandoende spionage-attributen uit de geschiedenis van de AIVD. Een wandelstok met een verborgen pistool. Een vrouwenschoen met een compartiment in de hak. Een stropdas waar met onzichtbare inkt boodschappen op werden geschreven.

Codeermachine

Maar ook een zeldzame Enigma G213-codeermachine en de telefoon waar de Molukse treinkapers mee belden in 1977, inclusief kogelgat en de letters RMS (Republik Maluku Selatan) erin gekrast. In het schap ernaast een aantal informatieve brochures die de bezoeker weer terug in het hier en nu brengen: 'Terugkeerders in beeld' en 'Jihadistische vrouwen, een niet te onderschatten dreiging'.

De AIVD-medewerkster die we spreken, we noemen haar Dana, mag niet vertellen wat haar specialisme precies is, hoe ze heet en wat ze heeft gestudeerd. Haar identiteit moet geheim blijven.

Dubbelleven

Ook in haar omgeving mag ze niets vertellen over haar werk, ze leidt een dubbelleven. Haar partner weet ervan, en enkele hechte vriendinnen. "Daar heb ik voor gekozen, en daar moet ik ook de gevolgen van dragen. Ik kan bijvoorbeeld nooit collega's bij me thuis uitnodigen als die vriendinnen er zijn, want dan verraad ik anderen." Zou ze op straat een collega tegenkomen, dan zou ze die om dezelfde reden straal voorbijlopen.

Op de buitenkant van het pand staat nergens dat de AIVD er zit.

Veel AIVD-medewerkers hebben een coververhaal paraat, een verzonnen baan die aansluit bij hun achtergrond en waar ze zich goed in verdiepen zodat het verhaal bij doorvragen overeind blijft. De AIVD helpt bij het opstellen van zo'n verhaal. Wat het coververhaal van Dana is mag ze niet zeggen. "Als mensen me vragen naar mijn werk, houd ik het algemeen en breng ik het gesprek meestal gauw op een ander onderwerp. Of ik stel een wedervraag, dat werkt vaak ook wel."

Door de mand

Toch gaat het weleens mis. "Eén keer zat ik tegenover iemand die precies deed wat ik volgens mijn coververhaal doe. Dan val je wel door de mand." Ook valt het vrienden en kennissen soms op dat ze bovengemiddeld veel kennis heeft over bepaalde onderwerpen. "Dat verklaar ik dan door te zeggen dat ik me er privé veel in verdiept heb."

Wat ze dan doet bij de AIVD? Haar functie wordt intern 'audiobewerker' genoemd, maar die term dekt de lading niet helemaal, vindt ze. Ze is eerder taal- en cultuurspecialist. Ze vertaalt en geeft adviezen over de taal, de cultuur en het volk waar ze in gespecialiseerd is, maar het grootste gedeelte van haar werk bestaat uit 'de koptelefoon', zoals ze zelf zegt. Het afluisteren van afgetapte gesprekken, in verschillende talen.

Meerdere 'taps'

Op elk willekeurig moment heeft ze meerdere 'taps' lopen (hoeveel precies mag ze niet zeggen, en ook niet hoeveel collega's er op haar afdeling zitten). Ze kan zowel live meeluisteren met haar 'targets' als opgenomen taps terugluisteren. Het gaat daarbij zowel om telefoontaps als om microfoons die bij de doelwitten zijn geplaatst.

Vaak luistert ze de laatste 24 uur terug. "Met een stukje audio van 2 minuten kan ik zo een uur bezig zijn, als ik het goed moet analyseren. Je moet echt je koppie erbij houden. Je kan niet indutten, dan mis je belangrijke informatie."

Altijd alert

Waar ze dan op let? "Dat kan van alles zijn. Je bent op de hoogte van de reden waarom de tap is aangevraagd en bent alert op alles wat daarmee samenhangt. Vooral over de telefoon praten mensen verhuld. Soms verwijzen ze naar dingen die ze een kwartier daarvoor face to face hebben besproken. Dan moet je aanwijzingen zoeken: wat bedoelen ze hiermee? Je bent de hele tijd raadseltjes aan het oplossen."

"Als een van mijn targets bijvoorbeeld ineens iedereen uitnodigt voor zijn verjaardag en ik weet dat hij een half jaar daarvoor jarig was, dan moeten er alarmbellen afgaan. Of waarom zegt hij opeens 'ik hou van je' tegen zijn moeder? Je kent je target heel snel. Als je mensen wat langer onder de tap hebt, ga je ook emoties horen. Als ik iemand ken – en zo voelt het wanneer ik iemand intensief volg – kan ik horen of hij liegt. Aan een kuchje, een hakkeltje. Na akkoord mogen we drie maanden tappen. Dat kan verlengd worden, maar daar moeten dan goede redenen voor zijn."

Zware redenen

Een tap wordt nooit zomaar aangelegd. Het is een van de zwaarste middelen die de AIVD kan inzetten als alle andere opties zijn uitgeput. Voordat iemand wordt afgeluisterd, moeten daar heel zware redenen voor zijn. En dan moet het nog goedgekeurd worden door interne juristen, het hoofd van de dienst, de minister en de onafhankelijke toetsingscommissie.

"Het is echt niet zo dat je kan zeggen: mijn buurman doet een beetje vreemd, en dat wij hem dan gaan afluisteren. Die capaciteit hebben we uiteraard ook niet."

Onder het bed

Targets zijn mensen van wie wordt vermoed dat ze de nationale veiligheid of de democratische rechtsorde in gevaar brengen. Daarbij gaat het bijvoorbeeld om terrorisme, extremisme, radicalisering en spionage.

De afgeluisterden hebben op enigerlei manier de aandacht getrokken van de inlichtingendienst. Niet vanwege één tweetje – al kan dat een begin zijn – maar bijvoorbeeld omdat een terrorismenetwerk dat de geheime dienst al in de gaten houdt, steeds contact heeft met een bepaald telefoonnummer dat ze nog níet in beeld heeft. Dat kan reden zijn om de focus op die persoon te verleggen: wie is diegene, waarom hebben de terroristen contact met hem of haar?

Onder het bed

Dana ligt met de microfoontaps als het ware onder het bed of onder de tafel bij de targets. Ze hoort alles wat ze daar doen, privé bestaat voor deze mensen niet meer. "In bed worden soms de grootste geheimen verteld, dus ja, ook daar luister ik mee. Ik heb werkelijk alles al gehoord, ik krijg geen rooie oortjes meer."

Van gewetensnood heeft ze geen last. "Ik weet dat we zo'n tap niet voor niets hebben aangelegd, dat houd ik altijd in mijn achterhoofd. Maar dat wil niet zeggen dat ik nooit een vorm van empathie voor die mensen heb, integendeel. Als ik ze hoor huilen omdat ze een dierbare verloren zijn, kan ik daar echt even door van mijn stuk zijn. Verdriet is universeel. Ik zit ook weleens hardop te lachen om mijn targets. Het kunnen heel leuke vaders of collega's zijn, iedereen heeft meerdere kanten."

Dana herkent veel van haar werk in de film Das Leben der Anderen, waarin een Stasi-officier persoonlijk betrokken raakt bij een stel dat hij afluistert.

Moordbekentenis

Ze hoort soms dingen die ze mee naar huis neemt. "Ik heb eens iemand horen zeggen dat hij iemand vermoord had. Dat zijn heftige dingen, die blijven toch door je hoofd spoken. Maar psychologische hulp die we hier intern kunnen aanvragen, heb ik nog nooit nodig gehad."

"Ik zeg altijd: ik heb eelt op mijn oren. Ik kan veel relativeren en hier laten." Voor de AIVD was de zaak na die moordbekentenis overigens 'kapot', zij kunnen er dan niet mee verder: "Een misdrijf gaat in veel gevallen boven ons werk. Bij zoiets ernstigs als moord schakelen we uiteraard het OM in."

Confrontatie op straat

Eén keer werd Dana privé direct geconfronteerd met haar werk. Ze herkende de stem van een van haar targets toen ze in een winkelstraat liep. "Dat was een heel vreemde gewaarwording. Ik had de neiging om hem gedag te zeggen, je ként diegene voor je gevoel. Ik moest vooral niets laten merken."

"Ik heb wel even onopvallend gekeken hoe hij eruitzag. Heel anders dan ik had verwacht." Soms weet ze hoe haar targets eruitzien, soms niet. "Ik heb weleens gehad dat iemand een prachtige stem had, echt heerlijk. Maar toen zag ik op een gegeven moment zijn foto, bleek het een soort tuinkabouter!"

Stem verraardt veel

Ook in dit digitale tijdperk is het ouderwetse afluisteren nog heel belangrijk, zegt Dana. "Een emoticon zegt niks, een stem verraadt wel heel veel. Je kan zoveel afleiden uit een stem. Mensen bellen nog steeds veel met elkaar, verspreken zich nog steeds. Mensen die geëmotioneerd zijn of met onverwachte gebeurtenissen worden geconfronteerd, maken fouten."

Targets worden wel steeds voorzichtiger, merkt ze. "Iedereen denkt altijd maar gelijk dat hij afgeluisterd wordt. Dat hoor ik ze bijna allemaal weleens zeggen bij een telefoontap."

Rechtstreeks toegesproken

Het komt zelfs voor dat ze rechtstreeks wordt toegesproken door iemand die ze afluistert. "Dan word ik uitgemaakt voor alles wat mooi en lelijk is. Daar moet ik wel een beetje om lachen. Helemaal als ik voor klootzak word uitgemaakt, want ze denken vaak dat ik een man ben. En vervolgens gaan ze toch dingen bespreken die voor mij reuze interessant zijn."

De schoenen met een geheime opbergplaats in de hak, uit het AIVD-museum.

In totaal werken zo'n 1800 mensen bij de AIVD. Dana begon er op haar 22ste, toen het nog Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD) heette, na een advertentie in de krant. "Ik was vooral heel nieuwsgierig wat er in dat geheimzinnige pand gebeurde met die antennes op het dak. Na heel veel gesprekken en tests en een heel lang traject werd ik aangenomen." Na een onderbreking van enkele jaren werkt ze er inmiddels zo'n 20 jaar en heeft ze aan alle afdelingen wel haar medewerking verleend.

Werken bij de AIVD

Om bij de AIVD te kunnen werken, moet je volgens Dana stevig in je schoenen staan. "Je neemt beslissingen waar heel veel van afhangt. Je moet zeker van je zaak zijn. Als ik zeg: mijn target noemt het luiers, maar hij heeft het eigenlijk over bommen, dan heeft dat gevolgen. Je moet je bewust zijn van wat je hoort en wat je rapporteert. Ook wat je niet rapporteert is van belang."

"Als ik iets weggooi, komt niemand dat te weten. Dat kan grote gevolgen hebben, daar moet je op bedacht zijn." Verder moet je heel veel geduld hebben. "Het komt voor dat je iemand maandenlang afluistert en gewoon geen aanwijzingen vindt. Dan moet je dat kunnen accepteren en de lijn afsluiten."

Deze wandelstok kon uit elkaar geschoven worden, zodat een geheime opbergplaats verscheen.

Niets vertellen is frustrerend

Het liefst zou ze elke dag honderduit over haar werk vertellen. Dat dat niet kan, is soms frustrerend. Zeker in de periode rond het referendum over de Wiv – ook wel de sleepwet genoemd, al trekt Dana een vies gezicht bij die term. "Mensen verkondigden allemaal onwaarheden over de AIVD, er werd gedaan alsof we heel lichtzinnig met privacy omgaan. Ik kon ons werk natuurlijk niet verdedigen en moest echt op mijn tong bijten."

Het grootste misverstand over de AIVD? "Dat we zomaar mensen kunnen aftappen. Of ze denken dat het hier net zo flitsend is als op tv en in House of Cards, met alles wat daar rond de geheime dienst gebeurt. Prachtig, maar de werkelijkheid is minder spannend."

Spannende momenten

Ook geloven mensen volgens Dana niet dat wat de AIVD vernietigt, echt vernietigd wordt. "Nou, ik kan je vertellen dat als ik op die knop druk, het echt weg is. Dat moet ik dan ook niet per ongeluk doen."

Misverstanden ontkrachten valt niet mee als je niet mag vertellen hoe het er dan wel precies aan toegaat. "De manier van werken mag niet op straat komen te liggen, dat is belangrijk voor de veiligheid van onze eigen mensen en die van onze bronnen. Maar soms zou ik willen dat de deuren een keertje opengingen, zodat mensen konden zien dat het gewoon een bedrijf is, met de sticker geheim erop."

"Het is heus niet altijd zo spannend als mensen denken. Natuurlijk, er zijn wel spannende momenten. Plannetjes die wel of niet lukken. Maar ik heb nooit het gevoel dat ik in gevaar ben. Al check ik wel altijd even of me niets vreemds opvalt en of er niemand achter me loopt als ik hier het gebouw binnenloop. Dat is een tweede natuur geworden."