Prof. dr. ir. Christian Smit en Msc. Annelies van Ginkel werken bij de Conservation Ecology Group, Groningen Institute for Evolutionary Life Sciences, Universiteit Groningen. Prof. dr. Dries Kuijper is verbonden aan het Mammal Research Institute, Polish Academy of Sciences, Białowieża, Poland.

De wolf is terug. In Drenthe liep hij onlangs over straat, in Limburg beet hij drie schapen dood. Zijn terugkeer is echter verre van onverwacht. De wolf is beschermd in geheel Europa – dat verklaart zijn gestage opmars uit het oosten. De meeste terugkerende wolven zijn eenlingen van circa twee jaar oud die een geschikt permanent leefgebied zoeken. En laten zij nu de lastpakken zijn. Eenmaal gevestigd in een rustig, vaak bosrijk gebied, jaagt de wolf vooral op natuurlijke prooi als ree, hert of zwijn. Maar de zwervende eenlingen doden ook schapen, uit opportunisme vaak. Een schaap is een gemakkelijke prooi, vooral als het ’s nachts buiten in de wei staat, zonder hond of herder om het te beschermen. En omdat schapen niet kunnen vluchten en het jachtinstinct van de wolf getriggerd wordt door de rondrennende prooien, doodt de wolf vaak meerdere schapen tegelijk. Overigens doden sommige loslopende honden op een zelfde wijze schapen.

De gedode schapen bezorgen de schapenhouder niet alleen economi sche, maar ook grote emotionele schade. De economische schade wordt door het faunafonds vergoed. De emotionele schade wordt vaak te makkelijk vergeten. Het bagatelliseren van deze emoties kan leiden tot verlies van maatschappelijke draagvlak voor de wolf. We zagen iets soortgelijks onlangs gebeuren bij de Oostvaardersplassen, waar actievoerders zich tegen het laten verhongeren van dieren keerden.

En bij polarisatie heeft niemand baat, de wolf in het allerminst.

Hoewel beleidsmakers de komst van de wolf tijdig hebben kunnen voorbereiden, bleven concrete maatregelen tot nu toe uit. Maar daar is het nu toch echt de hoogste tijd voor. En ja, op lange termijn horen daar ook minder populaire maatregelen bij zoals wegjagen, vangen en zelfs afschieten. Alleen dan kan verdere polarisatie voorkomen worden.

Maatregelen die vaak worden genoemd zijn het plaatsen van hogere afrastering (met of zonder stroom) en het inzetten van berghonden en ezels. Zij zouden de schapen kunnen beschermen.

Beheer de schapen

Minder vaak noemt men aanpassingen in het schapenbeheer. Zo kunnen schapenhouders ervoor zorgen dat ze hun schapen dichtbij huis weiden, en dat ze ze ’s avonds binnen zetten. Dat heeft effect, zoals onlangs pijnlijk duidelijk werd in Marum. Een schapenhouder zette zijn dieren wijselijk ‘s nachts binnen na een eerste aanval, terwijl de buurman zijn schapen de tweede nacht toch weer buiten liet en zodoende opnieuw dieren verloor.

De mens behoort overduidelijk niet tot de prooi van wolven. Maar wolven blijven wilde roofdieren

Natuurlijk, er zijn tegenwerpingen te maken. De kleinere (hobby-)schapenhouders houden hun schapen nu eenmaal makkelijker ’s nachts binnen dan de grotere schapenhouders. Dat geldt ook voor het inzetten van berghonden om de schapen te beschermen; dit is voor boeren met veel vee nauwelijks haalbaar. Voor alle mogelijke maatregelen geldt dat haalbaarheid en effectiviteit in Nederland vooralsnog onduidelijk zijn, alsmede wie voor de kosten opdraait. We moeten er juist daarom met alle partijen snel over praten.

De kans dat een wolf een mens aanvalt, is overigens zeer gering. Wolven zijn vooral in de schemering actief en mijden mensen. Wolven vallen mensen voornamelijk aan als ze hondsdol zijn, gevoerd worden, opgejaagd worden of ze in een heel onnatuurlijk omgeving verkeren.

In Europa zijn in de afgelopen honderd jaar vier mensen door toedoen van wolven omgekomen, zo blijkt uit documentatie. Dat is weinig. De mens behoort overduidelijk niet tot de prooi van wolven. Maar wolven blijven wilde roofdieren en hoewel het onwaarschijnlijk is dat mensen worden aangevallen, is die kans in een drukbevolkt land als het onze niet compleet afwezig.

Ondernemende eenlingen

Vooral eenlingen die nieuwe gebieden exploreren, verschijnen soms op plekken waar mensen wonen. Dit vergroot de kans op interacties, waarbij voorzichtigheid is geboden. Net als bij grote grazers in natuurgebieden, waar ondanks waarschuwingsborden wel eens ongelukken gebeuren, moeten we de wolf als potentieel gevaarlijk blijven beschouwen. Zowel mens als wolf kunnen elkaar beter zoveel mogelijk mijden, dan is de kans op ongelukken het kleinst.

Als ecologen onderzoeken wij de rol van de wolf in natuurlijke systemen. Dat doen we onder meer in het oerbos in Polen, met als doel de opgedane kennis toe te passen in gebieden waar de wolf momenteel terugkeert. Hoe zien wij de toekomst van de wolf in Nederland?

Ecologisch gezien is hij een waardevolle aanvulling; door zijn komst kunnen er allerlei, weliswaar subtiele, positieve effecten voor biodiversiteit en landschap optreden. Zo kan hij het aantal prooidieren zoals ree en hert inperken en zelfs hun gedrag veranderen, waardoor er lokaal subtiele verschillen in de vegetatie ontstaan, waar vervolgens weer andere soorten van profiteren. Maar de negatieve kanten, zoals het doden van schapen, moeten niet worden gebagatelliseerd. Dit gaat ten koste van het maatschappelijk draagvlak, waarvan uiteindelijk de wolf zelf de dupe wordt. Daarom dient de discussie met alle betrokken partijen te worden gevoerd te worden en moeten er snel praktische maatregelen worden genomen worden, waarbij ook de kosten duidelijk worden.

Potentiële prooidieren

De situatie in Nederland is specifiek; de bevolkingsdichtheid is hoog en veel potentiële prooidieren (o.a. vee) lopen buiten de natuurgebieden. Dit vraagt om specifieke oplossingen. We kunnen de maatregelen uit andere landen niet te gemakkelijk ‘copy pasten’. Een maatregel kan zijn om de provinciale nulstanden, die bepalen dat er geen wilde herten en zwijnen mogen rondlopen, af te schaffen. Op die manier beschikt de wolf over meer prooien. Ook moeten we praten over minder populaire maatregelen, als wegjagen, vangen of misschien zelfs afschieten van wolven. Al moet de huidige wetgeving hiervoor worden aangepast. Alleen door wederzijds respect voor elkaar, mens en wolf, kunnen we in ons dichtbevolkte land met deze nieuwe predator samenleven.

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 26 mei 2018