De keuze bij de Provinciale Statenverkiezingen gaat tussen partijen die hun verantwoordelijkheid nemen en partijen die alleen maar vanaf de zijlijn roepen. Dat is het beeld dat regeringspartijen VVD en CDA met nog tweeënhalve week tot de verkiezingen dit weekend probeerden neer te zetten.

VVD-leider Mark Rutte haalde bij de campagneaftrap van zijn partij in een vaasjesfabriek in Putten impliciet uit naar zijn rechtse concurrenten Geert Wilders en Thierry Baudet. Hij sprak over „schreeuwers die vast zitten in hun eigen gelijk”. Als voorbeeld noemde hij „partijen die nog steeds pleiten voor een Nexit”, oftewel: Forum voor Democratie. Onverantwoord, vond Rutte. „In het Verenigd Koninkrijk is het door de Brexit nu een enorme puinhoop, dat is een weg die we niet moeten gaan”, zei Rutte.

De premier – gehuld in zijn vaste campagneoutfit van spijkerbroek, sneakers en overhemd met opgerolde mouwen – zette zijn eigen VVD er tegenover als verstandige middenpartij die het compromis niet schuwt. „Het gaat om het landsbelang, je moet altijd met anderen samenwerken.” Die samenwerking zal Rutte na 20 maart straks hard nodig hebben als de coalitie naar alle waarschijnlijkheid haar meerderheid in de Eerste Kamer verliest. Bijvoorbeeld op het gebied van klimaat, waar het al lastig is om het met de vier regeringspartijen eens te worden over maatregelen.

Samenwerking over rechts lijkt uitgesloten. De VVD doet uit principe geen zaken met de PVV en Wilders heeft ook al gezegd dat het gedogen van Rutte III voor hem geen optie is. Forum-leider Thierry Baudet lonkte wel eerder naar samenwerking, maar legde nogal onhaalbare eisen op tafel, zoals het schrappen van het klimaatakkoord.

GroenLinks zou, mochten de peilingen kloppen, wel eens de partij kunnen zijn die Rutte III in de senaat kan helpen. Maar CDA-leider Sybrand Buma liep zondag bij tv-programma WNL op Zondag niet over van enthousiasme voor die partij. Buma ziet GroenLinks „radicaliseren over wat er allemaal wel niet moet rond het klimaat”. Hij leek GroenLinks bij het rijtje ‘schreeuwers’ te voegen toen hij de partij van Jesse Klaver schaarde onder „partijen die het allemaal moeilijker maken om in Nederland tot iets te komen”.

Rutte had zaterdag ook al gewaarschuwd voor „partijen die het probleem ontkennen”, zoals Forum, en „partijen die het morgen opgelost willen hebben”, waarbij hij doelde op GroenLinks. Volgens de premier is er nog tijd genoeg voor het uitstippelen van klimaatbeleid. „Het is tijd dat er wat ontspanning in de discussie komt. We hoeven niet volgend jaar al 49 procent minder CO2-uitstoot te halen.”

Lees ook: voormalige bewindspersonen over Rutte’s grote talent als compromissensmeder.

Zowel Rutte als Buma probeerde uit te stralen dat het wel mee zal vallen met de gevolgen van een eventueel verlies van de meerderheid in de Eerste Kamer. Buma daagde de oppositie uit om een constructieve houding aan te nemen. „Gaat men vanaf de flanken alleen maar ‘nee’ zeggen of de plannen van het kabinet inhoudelijk beoordelen?” Rutte haalde in Putten zijn imago als dealmaker aan die met iedereen kan samenwerken. „Als het nodig is ga ik met nog meer partijen koffie drinken, dan zal het waarachtig wel weer lukken.”

NRC De Haagse Stemming Het belangrijkste nieuws van het Binnenhof en een inkijkje in de politieke dag die komen gaat Inschrijven

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 4 maart 2019