De grootste gezamenlijke vakbondsactie dit jaar was al afgelopen voordat ’ie goed en wel begonnen was.

De dodelijke schietpartij in de tram in Utrecht bijna twee weken geleden en het daarop volgende terreuralarm lieten de vakbonden FNV, CNV en VCP geen andere keus dan te stoppen. Geen actie! actie! actie!-leuzen.

Deze week zaten de drie voorzitters bij minister Wouter Koolmees (Sociale Zaken, D66). Ze kwamen onder meer een nieuwe actie aankondigen vóór een AOW-leeftijd van 66 jaar en tégen kortingen op pensioenen.

Ze zaten aan een vergadertafeltje op het ministerie, dat wel héél bescheiden was ten opzichte van het Haagse Malieveld, dat zich 18 maart met 40.000 of meer demonstranten had moeten vullen.

Het beeld van die overlegtafel werd vrijdag nog eens bevestigd door het nieuws in de Volkskrant dat de FNV zelf ook moet krimpen. Dalende ledenaantallen dwingen tot een reorganisatie die de komende twee jaar 250 voltijdbanen kost. Nu heeft de FNV ongeveer 1.700 voltijdbanen. Het laatste ledencijfer, van de FNV (2017, Centraal Bureau voor de Statistiek) is 1.070.000 leden.

Waar gaan de klappen vallen? Meer in Utrecht, op het FNV-hoofdkantoor, minder in de regio. Eerder in staf- en ondersteunende afdelingen, zoals perswoordvoerders en secretariaten, dan onder bestuurders die over cao’s en arbeidsconflicten onderhandelen. Het reorganisatieplan is volgens een woordvoerder de concrete invulling van eerdere zorgen die medio vorig jaar al in de publiciteit kwamen.

Onder kaderleden bestaat de vrees dat de beste mensen vertrekken, nu de gevolgen duidelijk zijn. En dat meer gevraagd wordt van cao-onderhandelaars en actieve leden. „Want het werk van cao’s blijft hetzelfde.”

Lees ook: Actie? De vakbond maakt van de nood een deugd

Platzak?

Is de FNV platzak? De begroting laat een tekort zien, maar de bond heeft ook reserves, waaronder een indrukwekkende stakingskas. Dat moet om honderden miljoenen euro gaan. De FNV publiceert al jaren geen financiële cijfers meer. Dat is uit angst dat de werkgevers kunnen becijferen waar het breekpunt ligt. Op welk moment de FNV uit geldgebrek stakingen moet afblazen.

De dalende aantrekkingskracht op nieuwe, jonge leden is een hardnekkig euvel van de bonden, en in ’t bijzonder van de grootste, de FNV. De FNV is traditioneel sterk georganiseerd in de industrie, het openbaar vervoer en onder werknemers in de publieke sector, onderwijs en zorg.

In 2015 gingen de afzonderlijke bonden van ambtenaren, zorgpersoneel, bouwvakkers en werknemers in het bedrijfsleven na een hoop geruzie samen in één FNV. Dat moest de slagkracht vergroten en de vakbond aantrekkelijker én zichtbaarder maken op de werkvloer.

FNV-voorzitter Han Busker spreekt op de Dam tijdens de landelijke actiedag voor een goed pensioen. Foto Robin Utrecht

Daarop voortbouwend is de bond ook een activistischer koers gaan varen: meer acties, meer stakingen, minder snel tevreden zijn met een laag cao-aanbod van werkgevers, desnoods een cao (detailhandel) niet tekenen. Het heeft geen soelaas gebracht voor de ledenadministratie. Rekening houdend met het aantal gepensioneerden en uitkeringsgerechtigden dat lid is van de FNV, moet het aantal wérkende leden inmiddels duidelijk onder 1 miljoen zijn gezakt.

De teruggang is ook te zien bij ‘bevriend links’ in de politiek. Eerst de Partij van de Arbeid. Nu de SP. Winnaar GroenLinks heeft zich nooit verbonden met de vakbondsagenda.

De gemiste jongerenaanhang is onderdeel van de ‘paradox op links’. De sociaal-economische omstandigheden zijn ogenschijnlijk ideaal om leden te winnen: onzekere arbeidsvoorwaarden, de dominantie van flexibele contracten en lage cao-loonstijgingen tegenover soms excessieve beloningen aan de top van het bedrijfsleven.

De thema’s zijn actueel, maar de vakbonden winnen er per saldo geen nieuwe leden mee. Van werknemers met meer dan 35 werkuren was in de periode 2012-2016 22 procent lid van een vakbond, heeft het CBS becijferd. Van werknemers met minder dan 12 werkuren nog geen 6 procent. Jongeren en flex-werkers vinden de vakbondscontributie te hoog. Het is ook nog eens een extra vaste last. Ze willen zich niet binden (net als bij politieke partijen, kranten, omroepen en kerken). Vakbonden hebben verder een collectief, ouderwets imago in een tijdperk van waarin individuele identiteit voorop staat. In het sociaal-economisch overleg wordt ook geklaagd over de onzichtbaarheid van FNV-voorzitter Han Busker.

Tanende invloed?

Het enige voordeel voor de ‘gevestigde’ vakbonden is dat er nauwelijks nieuwkomers zijn die het ei van Columbus wél hebben ontdekt. Het AVV, een individueel gerichte, lagelasten vakbond, is ook geen ledensucces geworden. Dan zijn nieuwkomers die eigenlijk geen vakbond willen zijn, zoals PO in Actie, een meer geduchte ‘concurrent’. Zij gaan voorbij aan ingesleten (overleg)structuren en spreken, in dit geval, leraren aan op hun vak, hun beloning en hun ‘recht’ op extra geld uit Den Haag.

De vraag is welke invloed de ledenneergang heeft op de onderhandelingspositie van de bonden in Den Haag. De aanhang van het kabinet Rutte III zelf is in de Eerste Kamer ook gekrompen na de verliezen bij de provinciale staten verkiezingen.

Dat brengt meer politieke partijen aan tafel en maakt de onderhandelingen over AOW en pensioen nog wat ingewikkelder. Om relevant te blijven en invloed op het proces te behouden mag de opkomst op de volgende vakbondsactie niet tegenvallen.

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 30 maart 2019