Ekzistas ĝenerala konsento, ke ne ĉiuj muzikaj stiloj estas same proksimaj al nia moderna gusto. En la kampo de la arta muziko (do, tiu kontrasta al la populara muziko) ni certe pli ofte kaj pli volonte aŭskultas verkojn el klasikismo (tial oni foje nomas eĉ la tutan artan muzikon klasika) kaj romantikismo – ekzemple de Mozart, Beethoven aŭ Chopin ol tiujn de Bach, Palestrina aŭ Josquin. Jen do la demando: ĉu la pli frua muziko estas iusence alispeca?

Montriĝas, ke jes, kaj ke ekzistas eĉ speciala nomo por la okcidenteŭropa muziko kreata de mezepoko, tra renesanco, ĝis baroko. Ni nomas tiun fenomenon la antikva muziko – ne konfuziĝu, temas pri tute alia afero ol la muziko antika, t.e. el ekzemple antikva Grekujo. Do, kia estas la antikva muziko?

Ad maiorem Dei gloriam

Unue, la muziko antaŭ klasikismo estas ĉefe religia. Dum pluraj jarcentoj la romkatolika eklezio estis tre grava, eble eĉ la plej grava, kleriga institucio en Okcidenta Eŭropo. Tio aplikiĝas ankaŭ al la muzika edukado kaj studoj pri teorio de muziko, do ne mirigas la fakto, ke la plej elstaraj komponistoj vivis kaj verkis en Romo, ligitaj al la papa korto, aŭ ĉe gravaj katedraloj, ekzemple en Parizo (la t.n. skolo de Notre-Dame).

Sendube tia stato de aferoj devis havi sian influon al la temaro de verkoj. Kaj efektive, la muziko, kiu komence estis nur voĉa kaj fine de renesanco iĝis voĉ-instrumenta, celis laŭdi Dion kaj lian kreitaĵon. La plej multaj komponaĵoj estis mesoj, religiaj motetoj aŭ liturgiaj kantoj. La teksto venis ĉefe el la Biblio, religia poezio aŭ liturgio – ĉu romkatolika, ĉu luterana. Eĉ kiam en la malfrua baroko la instrumenta muziko ekhavis la plej signifan rolon, danke al la baroka muzika retoriko ĝi transdonis ekstermuzikan enhavon – plej ofte religian. Eble la plej trafa ekzemplo por tio estas la fugoj de J.S. Bach. Kvankam pure instrumentaj, en pluraj aperas la tiel nomata krucmotivo, ofte kombinita kun saltus duriusculus – dolor(plen)a salto. Krome, la komponisto sufiĉe uzis la ton-sinsekvon B-bemola, A, C, B-natura – en la germana notacio B-A-C-H. Ĉio ĉi ne estas konkreta enhavo de la verkoj, tamen aludas Jesuon kaj lian krucumon, kaj la pozicion de Bach kiel nura servisto de Dio (preskaŭ tutan vivon li laboris kiel preĝeja orgenisto, kaj estis tre religiema). Kompreneble, tiuj ne estis la solaj signoj de religiemo en liaj instrumentaj komponaĵoj – tamen la abundo de la retorikaj figuroj en lia verkaro estas materialo ne nur por alia artikolo, sed por tuta libro.

Do, ni scias ke mezepoko, renesanco kaj baroko estis plenaj je religia muziko. Kaj kio okazis poste? Ekde la 18-a jarcento komponistoj estis pli kaj pli ofte dungataj ne fare de ekleziaj, sed de laikaj aŭtoritatoj. Haydn, Mozart kaj Beethoven komponis kelkajn religiajn verkojn, tamen ilia kontribuo al la historio de muziko estis ĉefe iliaj simfonioj kaj, kaze de Mozart, operoj.

Antaŭ la hegemonio de piano

Piano – nun eble la plej populara muzika instrumento de la mondo – estas sufiĉe juna. Ĝia unua versio aperis komence de la 18-a jarcento kaj ĝi tre rapide iĝis tre populara. Tiel populara, ke ĝi tute anstataŭis alian klavaran instrumenton – klavicenon. Ankaŭ orgeno fariĝis malpli populara. Simple montriĝis, ke ekzistas instrumento taŭga kaj por salona uzo (kion oni ne povas diri pri orgeno), kaj por grandaj koncertejoj (por kiuj klaviceno estis tro mallaŭta).

La ŝanĝo pri instrumentado ŝajnas nesignifa, sed pro la akustikaj ecoj de klaviceno kaj orgeno, ĝi kaŭzis ankaŭ gravan ŝanĝon en la muziko mem – nun ne plu plej gravis la melodioj mem, sed la harmonio, kiun ili kreis. Disvolviĝis nova tipo de melodiko – tute instrumenta kaj instrumenteca, ne nur imitanta homan voĉon.

Simpligo de tonmetado kaj… harmonio?

Tio kompreneble ne signifas, ke ne plu ekzistis melodio – ĝi ja ekzistis, sed… plej ofte estis nur unu. En la antikva melodio regis kontrapunkto, t.e. tre striktaj reguloj pri sendependa metado de pluraj melodilinioj, el kiuj ĉiuj estis egale gravaj. Nun ne plu – la ĉefan melodion akompanas… nu, akompanaĵo. Okazis ŝanĝo pri la teknikoj de tonmetado – ĝis baroko la plej grava estis polifonio, ekde klasikismo – homofonio.

Tia simpligo kaŭzis ankaŭ ŝanĝojn pri harmonio. La ŝanĝoj komence ne estis drastaj. Polifonia strukturo necesigas abundon da suspendoj kaj fremdaj tonoj en akordoj – alie ĝi estas enua kaj enuiga. En homofonio tiu problemo ne plu aperas – kvankam la bazo de la harmonio restis sama (daŭre temis pri la funkcia harmonio), ĝia realigo (pli) simpliĝis, kaj la harmonian tension oni manipulis en aliaj manieroj (ekzemple pere de tempa planado de harmoniaj ŝanĝoj – t.n. harmonia ritmo).

Alia – ĉu senrevene pasinta?

Okazis ŝanĝoj en la muzikaj gustoj, aperis novaj tendencoj kaj skoloj… Ĉu tio signifas, ke la antikva muziko estas io definitive pasinta?

Oni eble povus tion diri ankoraŭ antaŭ cent jaroj. Tamen en la 20-a jarcento denove vekiĝis intereso pri baroko – renaskiĝis skoloj de klaviceno (post preskaŭ ducent jaroj kiam klaviceno tute ne estis uzata!), novklasikismaj komponistoj aludis la antikvajn majstrojn – kiel ekzemple ĉe Prokofiev, Ŝostakoviĉ kaj Britten. Oni do povus diri, ke la antikva muziko konservis iuspecan freŝecon, danke al kiu ĝi daŭre inspiras. Kompreneble, ne al ĉiuj plaĉas tia muziko, sed kial almenaŭ ne provi ĝin kompreni?

Ĉi-sube mi prezentu kelkajn pecojn de la antikva muziko – ne la plejn konatajn kaj eble ne la plej karakterizajn, sed tamen tre plaĉajn – almenaŭ laŭ mi.

Josquin des Pres – Kyrie el la meso Hercules Dux Ferrariae. Kiel en multaj renesancaj mesoj, aperas ĉi tie la kompontekniko cantus firmus – tio signifas, ke estas unu melodio, en konstanta, malrapida ritmo, al kiu oni alkomponas la aliajn partojn. Josquin estas reprezentanto de la nederlanda skolo (nomata ankaŭ franca-flandra skolo), kies karakterizaĵo estas tre imponaj kaj rafinitaj kontrapunktaj teknikoj. Aŭdu do, kiel ĉio agordiĝas en pura harmonio.

Claudio Monteverdi – Lamento della Ninfa. Estas unu el la plej konataj madrigaloj de Monteverdi, kiu iusence inventis barokon. Konante la regulojn de kontrapunkto, ĝis tiam efektive sanktajn kaj netuŝeblajn, li metis la ekstermuzikan enhavon super la komponajn teknikojn. En ĉi tiu ekzemplo bone aŭdeblas la komplikita harmonio, kiu foje eĉ por nia hodiaŭa gusto sonas ne enorde. Poste sekvas la titola lamento de la nimfo. Pere de la daŭre ripetiĝanta malsupreniranta motivo (tiel nomata ostinato – laŭvorte obstinaĵo) oni subkomprenas la doloron, kiun transdonas la teksto.

Bartłomiej Pękiel – Audite mortales. Temas pri la unua movimento (aŭ, fakte, pli taŭgus la vorto numero) de samnoma oratorio. Estas frubaroka, religia, voĉ-instrumenta verko, kaj fakte la unua pola oratorio. Rimarku, kiel la karaktero de la muziko ilustras la vortojn: aŭdu, mortemuloj; aŭdu, pekuloj (…) venu, venu!.

Kiel do videblas, la antikva muziko ne estas tuj komprenebla kaj ĝian sencon oni kaptas nur kun iom da scio kaj kono. Kaj sendepende de tio, ĉu ĝi plaĉas aŭ ne, ne eblas nei ĝian gravecon por la evoluo de muziko.