Nederland zal de komende ruim dertig jaar waarschijnlijk een economische groei beleven die „beduidend minder” is dan we gewend zijn geweest. Die groei zal dan nog 1 tot 2 procent per jaar bedragen. Die groei heeft vanaf 1980 tot de economische crisis in 2008 gemiddeld 2,6 procent bedragen.

Dat stellen het Centraal Planbureau (CPB) en het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) in hun vandaag verschenen Toekomstverkenning Welvaart en Leefomgeving voor 2030 en 2050. Het gaat om een omvangrijke scenariostudie, waarop de politiek haar beleid kan baseren.

In de Toekomstverkenning zijn steeds twee scenario’s doorgerekend. Het ‘hoge scenario’ gaat uit van een relatief groot internationaal vertrouwen met bijbehorende veiligheid, florerende handel, liberalisering, concurrentie en globalisering. In het ‘lage’ scenario zijn in de wereld meer spanningen en conflicten. „Er is in dit scenario minder internationaal vertrouwen, het is minder goed mogelijk om internationale afspraken te maken, liberalisering, globalisering en internationale handel reiken minder ver”, aldus de studie.

Oorzaak van de matige economische groei is onder meer de afnemende groei van de bevolking. „De bevolking van Nederland groeit nog steeds, maar in een langzamer tempo dan voorheen.” Nederland telt nu 17 miljoen inwoners. Dat zullen er in 2050 tussen de 16,4 miljoen en 19,2 miljoen zijn. Mocht de Nederlandse bevolking groeien, dan komt dat vooral door de toestroom van immigranten. Maar, stellen de onderzoekers, het migratiesaldo is „een van de meest onzekere demografische factoren en historisch bijzonder grillig”.

Vergrijzing

Een andere belangrijke oorzaak van de afvlakkende groei van de economie is de vergrijzing. Over ruim dertig jaar telt Nederland twee miljoen 65-plussers meer dan nu. „Nu is nog één op de zes Nederlanders ouder dan 65 jaar, in 2050 geldt dat voor één op de vier”, aldus het rapport.

Het aantal gepensioneerden, nu nog ongeveer drie miljoen, groeit met ‘slechts’ één miljoen, doordat de AOW-leeftijd dan zal zijn verhoogd naar ongeveer 70 jaar, in lijn met de stijgende levensverwachting. De levensverwachting bedraagt voor mannen nu ongeveer 80 jaar en voor vrouwen 83 jaar, maar die zal stijgen met vier tot zeven jaar. „Zeventigers zullen waarschijnlijk niet meer oud worden genoemd”, zegt onderzoeker Clemens Kool van het CPB. De verhoging van de pensioenleeftijd naar ongeveer 70 jaar betekent dat één miljoen 65-plussers kunnen blijven werken. Maar hun gezamenlijke bijdrage aan het arbeidsproces is „onvoldoende om het effect van een lagere bevolkingsgroei en vergrijzing te compenseren”.

De levensverwachting van mannen en vrouwen stijgt met vier en zeven jaar. Foto: ANP/Roos Koole

Hoe de lichte economische groei uiteindelijk uitvalt, hangt volgens het rapport af van de mate waarin over de hele wereld technologische vooruitgang wordt geboekt. „Hoe technologie, en daarmee de arbeidsproductiviteit, zich in de toekomst ontwikkelt is één van de grote onzekerheden.” Sommige economen hebben hoge verwachtingen van onder meer smart machines en robots, anderen zijn sceptisch. „Er komt elk jaar nog wel een nieuwe iPad en iPhone, maar dat is het wel zo ongeveer”, zo vatten de onderzoekers de mening van de sceptici samen.

Bevolkingskrimp

In de meeste delen van Nederland is een groei van de bevolking „geen vanzelfsprekendheid meer”, aldus de toekomstverkenning. De grote steden zijn de afgelopen jaren flink uitgebreid. Maar die uitbreiding zal de komende tijd langzamer gaan.

In andere regio’s is stilstand of krimp van de bevolking en werkgelegenheid een „reële mogelijkheid, vooral na 2030”. De bevolkingskrimp kan in 2050 in Zeeland, Limburg en Drenthe oplopen tot meer dan 10 procent, en in sommige scenario’s zelfs tot meer dan 25 procent. „Dit kan het straatbeeld daar compleet veranderen”, schrijven de onderzoekers.

De Randstad blijft voorlopig populair. De trek erheen houdt nog wel een tijdje aan. In de Randstad worden ook de meeste kinderen geboren: er wonen relatief veel jonge mensen, én de meeste migranten trekken erheen. En die krijgen ook kinderen.

Ook het aantal banen groeit in de Randstad sterker dan elders, hoewel de verschillen niet zo heel groot zijn met de gebieden die grenzen aan de Randstad, zoals Overijssel, Gelderland en Noord-Brabant. Het aantal huishoudens in met name de Randstad is de afgelopen decennia zo sterk gegroeid, als gevolg van steeds kleiner wordende huishoudens en een toenemend aantal alleenstaanden en ouderen, dat verdere groei niet voor de hand ligt. Wel gaat dit vermoedelijk gebeuren in de provincies die om de Randstad heen liggen; daar groeit de bevolking minder, maar is de trend naar kleinere huishoudens nog niet tot staan gebracht.

De lichte groei van de bevolking en de groei in het aantal huishoudens betekent dat in heel Nederland moet worden gebouwd. Dat is meestal goed mogelijk. „Er is ruimte voor meer dan een verdubbeling van het huidige aantal woningen.” Het knelt vooral in de regio’s Haarlem, Gooi en Vechtstreek, Den Haag, IJmond en Zaanstreek. „Regio’s met relatief weinig onbebouwd gebied, dat bovendien grotendeels valt onder restricties, zoals de geluidszones rond Schiphol, natuurbescherming en beschermde landschappen.”

Opvallend genoeg wordt Amsterdam niet als knelpunt gezien: daar is nog ruimte voor woningbouw door herbestemming van gebouwen. „Amsterdam gaat niet ontploffen”, drukt een onderzoeker het uit.

Vliegen wordt de eerste vervoersmodaliteit van Nederlanders. Foto: ANP/Lex van Lieshout

Luchtvaart

Een van de meest spectaculaire uitkomsten van de scenario’s betreft de luchtvaart. Grote kans dat Nederlanders in 2030 of in 2050 meer kilometers per vliegtuig afleggen dan dat ze per auto rijden. De beide planbureaus voorzien een toename van de per vliegtuig afgelegde afstand, met 85 procent tot mogelijk zelfs 160 procent in 2050. Schiphol ontving twee jaar geleden nog 52 miljoen passagiers. Dat zouden er in 2050 wel 110 miljoen of zelfs 170 miljoen kunnen worden – ware het niet dat Schiphol is gebonden aan geluidsnormen en andere restricties. Die beperkingen raken vooral overstappassagiers en vrachtverkeer. Aan ongeveer een kwart van de vraag kan dan in het slechtste geval niet worden voldaan. „Dit vormt in zichzelf een bedreiging van de hub-functie van Schiphol.”

Vorige toekomstverkenning

De vorige toekomstverkenning van de beide planbureaus verscheen bijna tien jaar geleden. Belangrijkste boodschap was ook toen dat de bevolking minder hard zou groeien, en dat vanaf 2020 de vraag om extra ruimte voor wonen, werken en mobiliteit daardoor zou afnemen. Wel klonk toen de waarschuwing dat na 2020 in bepaalde wijken in grote steden de „leefbaarheid” zou gaan dalen.

Het maken van een nieuwe toekomstverkenning was nodig doordat zich een „majeure gebeurtenis met mogelijke gevolgen voor de lange termijn” heeft voorgedaan: de financiële en economische crisis. Ook was er een reeks belangrijke veranderingen in de afgelopen jaren, „zoals de sterk schommelende olieprijs, veranderde percepties ten aanzien van internationaal klimaatbeleid en concentratie van bevolking in de Randstad”.