Drie maanden geleden – vóór de commotie rond het migratiepact van Marrakesh waarover deze woensdag bij de Verenigde Naties wordt gestemd – haalden de voorzitter van de Europese Raad Donald Tusk en de Oostenrijkse bondskanselier Sebastian Kurz de banden aan met de Egyptische president Sisi. Tusk en Kurz – Oostenrijk is EU-voorzitter tot eind dit jaar – spraken Sisi in New York en Kairo.

Egypte had in Europa hoge ogen gegooid door de manier waarop het land het vertrek van migrantenboten de laatste jaren praktisch tot nul heeft teruggebracht. Dat gebeurde naar aanleiding van de schipbreuk nabij Rosetta in 2016, waarbij honderden mensen verdronken.

Als Egypte nu eens hetzelfde zou doen voor Libië, dachten Tusk en Kurz. De Egyptische kustwacht zou de migranten die uit Libië vertrekken kunnen oppakken en hen naar kampen in Egypte brengen, waar vluchtelingen van migranten zouden worden gescheiden. Die laatsten konden dan vanuit Egypte worden uitgewezen. Tunesië zou gevraagd worden om hetzelfde te doen. Er werd een naam gevonden: ‘ontschepingsplatformen’.

Er was maar één probleem: Egypte en Tunesië weigerden aan het plan mee te werken, ook niet in ruil voor meer Europees geld. „Miljarden euro’s aannemen om die migranten op te pikken en dan tegen die mensen te zeggen dat ze mogen opkrassen? Nee, dat is niet onze stijl”, zegt Naela Gabr, Egyptes ‘immigratietsaar’, vanuit Kairo.

‘Niet onze verantwoordelijkheid’

Ridha ben Mosbah, ambassadeur van Tunesië in Brussel, reageert formeler. „Het terugnemen van onze landgenoten: akkoord”, zegt hij. „Maar wij weigeren mensen terug te nemen die geen Tunesiër zijn. Dat is niet onze verantwoordelijkheid.”

Oostenrijk, dat mede aan de wieg stond van het idee van de ontschepingsplatformen, is sindsdien uit ‘Marrakesh’ gestapt, en bracht zo een golf van Europees verzet op gang tegen een migratiepact dat bedoeld was om de samenwerking tussen noord en zuid te verbeteren.

Ben Mosbah heeft het debat over het migratiepact met berusting gevolgd. „De migratiekwestie is de inzet geworden van de Europese en nationale verkiezingen. Als extreem-rechts en rechts zich dit onderwerp niet hadden toegeëigend, hadden we niet over Marrakesh gehoord. Wat in de discussie helaas verloren ging, is het idee van multilateralisme.”

Investeringen in ruil

Bilateraal wordt er wel gewerkt. Tunesië heeft akkoorden over het terugnemen van illegalen afgesloten met Frankrijk, België, Zwitserland en Italië – traditionele bestemmingen voor Tunesiërs. Italië heeft in ruil investeringen beloofd.

Tunesië heeft op dat vlak een achterstand in te halen: na de opstand van 2011 profiteerden duizenden jongemannen van het veiligheidsvacuüm en trokken met vissersbootjes naar Lampedusa en vandaar naar het continent. Zij verblijven sindsdien illegaal in Europa. Ook dit jaar zijn meer dan vierduizend Tunesiërs in Italië aangekomen. Ben Mosbah vraagt om ook na te denken over de reden waarom die jongeren zijn vertrokken – en nog steeds vertrekken.

Lees ook: Migratie daalt, maar kans op verdrinking op zee is groter

„Het Tunesische model is lang gebaseerd geweest op de aanname dat een diploma een garantie was voor een job in de publieke sector. Mensen werkten zich kapot om hun kinderen die opleiding te geven. In de jaren negentig is dat model stopgezet [onder druk van het IMF en de Wereldbank]. Plots zaten mensen met waardeloze diploma’s en zonder werk. Dat is mede de voedingsbodem geweest voor de revolutie van 2011.”

Die geschiedenis herhaalt zich nu, zegt Mosbah. „Na 2011 heeft Tunesië zo’n 200.000 ambtenaren extra aangenomen, als schokdemper voor dat leger werklozen. Maar wat zeggen het IMF en de Wereldbank nu? Dat wij de publieke sector opnieuw moeten afbouwen. Maar wij hebben nu al 15 procent werkloosheid. Waar moeten al die mensen naartoe?”

In Egypte zijn het de devaluatie van de munt en het terugschroeven van subsidies – ook onder druk van IMF en Wereldbank, vanwege de penibele overheidsfinanciën – die velen in de armoede hebben gestort. In Egypte komt daar nog een bevolkingsexplosie bij: het land schuurt tegen de grens van 100 miljoen inwoners aan, waarvan 28 procent onder de armoedegrens leeft.

Daar zit het knelpunt: Europese politici weten wat Afrikaanse landen willen in ruil voor samenwerking: een manier om stoom van de ketel te laten. Maar meer migratie, zelfs legale, is politiek moeilijk verkoopbaar.

„Wij hebben begrip voor de problemen van onze Europese collega’s inzake migratie”, zegt ambassadeur Ben Mosbah. „Daarom hebben wij geaccepteerd om onze jongeren terug te nemen. Maar wij vragen in ruil wel een grotere soepelheid bij het toekennen van visa.”

Koehandel

Chloe Teevan van de European Council on Foreign Relations, een denktank, waarschuwt voor een koehandel. Landen in Noord-Afrika, schrijft zij, „zullen steeds meer eisen in ruil voor hun samenwerking. Nu en dan zullen ze ermee dreigen die samenwerking op te schorten om meer uit het vat te halen.”

Teevan verwijst naar de ondertekening van het visserijakkoord tussen de EU en Marokko in juli, dat Europese vissers toelaat in Marokkaanse wateren. Marokko krijgt daar 52 miljoen euro voor. Daarbovenop komt 55 miljoen euro voor de strijd tegen mensensmokkel. Als tegenprestatie nam Marokko 116 migranten terug die over het hek naar de Spaanse enclave Ceuta klommen.

Maar aan de basis ligt ook een fundamenteel meningsverschil. Zuidelijke landen zien – legale – migratie naar Europa als een deel van de oplossing voor hun problemen. Op een moment dat Europa die migratie juist als een groot probleem ziet.

„Europa mag zich niet opsluiten”, zegt Naela Gabr in Kairo. „Op termijn hebben de Europese landen wel nieuwe werkkrachten nodig door de vergrijzing van de eigen bevolking.”

Het idee dat Europa een onneembare vesting is moet worden opgegeven, zegt ambassadeur Ben Mosbah. „Het moet ook mogelijk zijn om te zeggen: kom naar hier, leer een vak en ga dan terug naar huis.”

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 19 december 2018