Opowieści ze Wschodu, odcinek 5

Nie byłoby na pewno decyzji o wybraniu Podlasia jako naszego sierpniowego celu podróży, gdyby nie pewne wyobrażenia, chęci i masa pochłanianej przez nas wiedzy na temat „inności” polskiego Wschodu. Ale powiedzmy sobie też szczerze – jesteśmy wzrokowcami i miłośnikami fotografii. Prędzej czy później musieliśmy pojechać tam, by zobaczyć czy te obiekty naprawdę wyglądają tak pięknie na żywo jak na zdjęciach. No i wyszło tak…

W czasie naszej podróży po Podlasiu, chcieliśmy „czytać”ten region tak, jak wcześniej sobie zaplanowaliśmy. Rozglądać się i zadzierać głowy do góry, wdychać powietrze pełne wiatru, śmigającego wcześniej po tysiącach hektarów rozlewisk i ziołorośli, poczuć atmosferę „orientu”, ale bez pompatycznego i spłyconego odczucia, lecz uważnie, próbując na żywo zrozumieć te wszystkie historyczno-kulturowe oraz duchowo-religijne zawiłości, które targały tym regionem. Ale dały mu również niepowtarzalnej siły. Wszystkie regiony stykowe, na styku cywilizacji, na styku kręgów kulturowych, religii, zawsze nas fascynowały. Mówi się, że Polska jest jednolita i monokulturowa. A jest to nieprawda, wystarczy tylko położyć na szalę lata naszej historii. Dominująca większość (praktycznie 4/5 czasu) to będzie wielokulturowy i wieloreligijny świat. Który bardzo łatwo odnaleźć na Podlasiu. Podróż pomiędzy Sokółką a Jabłeczną już na pograniczu z Polesiem to fascynująca przygoda pełna uniesień, zachwytów nad kolorami, historiami i widokami. I wiecie co… pomimo, że teoretycznie po którymś dniu mogłoby się stwierdzić „ale przecież to kolejna cerkiew”,nigdy nie przyszło nam to do głowy. Ponieważ zawsze dokonujemy takich wyborów, aby za każdym razem odkryć czegoś na nowo.

Pisaliśmy już o polskich Tatarach, pokazaliśmy Wam jak podążaliśmy śladem polskich Żydów Podlasia i Polesia a dziś skupimy się na Prawosławiu i Grekokatolicyzmie. Tym razem bardziej zdjęciowo, niż historycznie. Jeśli interesuje Was ta religia i kultura – pojedzcie w podróż naszym śladem.

Puchły

Cerkiew Opieki Matki Bożej. Przez wielu, a chyba również przez nas uważana za najpiękniejszą podlaską cerkiew. Trudno to stwierdzić, widząc tylko kilkanaście z kilkudziesięciu, ale rzeczywiście spektakularne połączenie koloru z bardzo ciekawym kształtem, smukłej cerkiewki, położonej na uboczu jednej z tradycyjnych wsi tzw. „Krainy Otwartych Okiennic”, robi wrażenie na każdym, kto tu przybywa. A na ludziach lubiących, aby to co widzą przykrył „filtr”niesamowitych legend i podań, dotyczących miejsca – tym bardziej. W sąsiednich Ciełuszkach funkcjonowała świątynia pogańska dla społeczności lokalnych Jaćwięgów. Nie jest prawdą, że chrześcijaństwo dotarło na Podlasie wtedy, gdy Polska i Ruś weszły w krąg cywilizacji Rzymskiej i Greckiej. Podlasie, Litwa, Mazury – tu obrzędy pogańskie przetrwał nawet do XIII i XIV wieku. Małe sanktuarium maryjne w Puchłach ku czci objawiającej się na rozłożystej lipie Matki Boskiej miało pomóc wyplenić pogańskie zwyczaje w okolicy.

Trześcianka

Cerkiew Michała Archanioła w Trześciance, która jest nieformalną „stolicą” Krainy Otwartych Okiennic jest pomalowana na zielono a złocone chełmy wieży kopułki mienią się w słońcu, widoczne z każdej części wioski, w której ponad 70% domów to zabytkowe, drewniane i kolorowe domostwa sprzed kilkudziesięciu lat a prawie wszyscy mieszkańcy mają białoruskie końcówki nazwisk -uk.

Co oznaczają kolory podlaskich cerkwi? Skąd symbolika zieleni w podlaskich cerkwiach? Przyjęło się (choć nie zweryfikowaliśmy tego w źródłach kanonicznych), że zieleń ma symbolizować opiekę Ducha świętego, kolor niebieski i błękitny to powierzenie cerkwi i wsi Matce Boskiej lub Archaniołowi Michałowi natomiast kolor brązowy (jest też sporo cerkiewek w tym kolorze) oznacza, że parafia i wieś czci jakiegoś ważnego dla prawosławia świętego lub męczennika. W rzeczywistości jest różnie. Widzimy cerkwie, które kiedyś były zielone a są brązowe albo kiedyś były brązowe a są niebieskie. Nie wiemy czemu tak się dzieje.

Narew

Cerkiew Podwyższenia Krzyża w miejscowości Narew wywarła na nas wielkie wrażenie, zwłaszcza, że ukazała nam się na godzinę przed zachodem słońca, w promieniach miodowego słońca. Okoliczni mieszkańcy z zaciekawieniem podglądali nas jak fotografowaliśmy świątynię z lotu ptaka (pierwsze zdjęcie we wpisie) i kręciliśmy ujęcia do naszego filmu o Podlasiu. I znów… kiedyś była zielona. Dziś pięknie błękitna.

Cerkiew w Narwi istniała już w XV wieku! Lata zawirowań historycznych pomiędzy prawosławnymi a unitami, wichry wojny i bieżaństwo (wysiedlenia lub ucieczki ludności prawosławnej na wschód Rosji z wyniku frontu I WŚ) spowodowały ostatecznie, że Narew praktycznie zamarła. Parafia odbudowywała się wielokrotnie. Jakby nie dość było nieszczęść w 1990 roku w pożarze spłonął pieczołowicie ratowany wielokrotnie wcześniej wizerunek Matki Boskiej, obraz sprzed 300 lat.

Supraśl

Jeśli wybierać miasto, które obok Hajnówki i Bielska Podlaskiego może kojarzyć się jako centrum kultury i tradycji prawosławnej w Polsce to będzie to Supraśl. Ponad 500 lat temu mnisi z Gródka, jednego z pierwszych religijnych ośrodków na tych terenach wypłynęli rzeką w poszukiwania nowej siedziby, ta osiadła tam, gdzie zatrzymał się drewniany krzyż, który najpierw płynął przed nimi a dziś leży Supraśl i tak wg podania powstało jedno z najważniejszych miejsc polskiego prawosławia.

W mieście znajdują się dwa obiekty, naszym zdaniem warte uwagi w tym kontekście: Monastyr Zwiastowania NMP (ławra), przepiękna budowla, o charakterze obronnym, jedyna taka w Polsce i jedna z trzech w Europie. Świątynia wygląda jak zamczysko otoczone dziedzińcem i zabudową z bramami wjazdowymi. Niestety wielokrotnie niszczona tak naprawdę dziś jest rekonstrukcją. W środku odtwarzane są dopiero XVI-wieczne freski na podstawie archiwalnych zdjęć. Ale budynek jest przepiękny a wrażenia wzmaga dzwonienie na mszę, które w tym przypadku trwa 5 minut, jest niezwykle intensywne i muszą wykonywać je aż trzy osoby. Za Monastyrem znajduje się klasztor (choć pamiętajmy, że w tradycji wschodniej nie istnieje coś takiego jak zakon, zakonnik) a w jednym z jego skrzydeł w Pałacu Archimandytów Muzeum Ikon i sztuki prawosławnej.

Wejście wiedzie dokładnie od krzyża, który wisi na skarpie nad rzeką Supraśl, dokładnie tam, gdzie zatrzymał się, płynąc z Gródka. Bardzo polecamy placówkę! Wnętrza są piękne, klimatyczne, ze smakiem a przewodnicy bardzo kompetentni i nie pozostawią Was z żadnymi wątpliwościami co do sztuki wschodniej. Jedno z ciekawszych polskich muzeów – generalnie.

Odrynki

Odrynki to jedna z kilkuset wsi na Podlasiu, do której nie dojedziemy asfaltową droga. Po kilku dniach w tym rejonie stało się to dla nas absolutnie naturalne. Po wątłym mostku przechodzimy na rozlewiska Narwi, majaczącej meandrującą wstęgą gdzieś kilkaset metrów stąd. Pomiędzy brzegiem a śródlądową wyspą wiedzie drewniany pomost, chroniący dostępu do klasztoru w czasie roztopów. Część desek widocznie pamięta wiele potopów, bo albo zgniła albo zniknęła. Niestety na teren skitu (to pustelnia) nie możemy wejść lub źle trafiliśmy z godziną. W czasie nabożeństw, warsztatów ziołolecznictwa i innych wydarzeń ojciec Gabriel, przeor pustelni świętych Antoniego i Teodozego Pieczerskich umożliwia odwiedziny w skicie (podobno środy). Ale okolica to prawdziwe „miejsce mocy”. Szum sitowia, płaskie promienie słoneczne, różowe fioletowe kukułki (charakterystyczne kwiaty podlaskich łąk wilgotnych) i my na końcu świata. Polecamy to miejsce, nawet jeśli w perspektywie również nie wejdziecie do środka.

Białowieża

Białowieska cerkiew Św. Mikołaja jakże różni się od innych, pokazanych Wam w tym wpisie. Wybraliśmy ją niekoniecznie z uwagi na bizantyjski, taki nawiązujący trochę do bułgarskiego styl architektoniczny, ale dla wnętrza, które kryje w sobie jedyny taki w Polsce, porcelanowy Ikonostas (ściana z ikon, oddzielająca kapłanów od wiernych w czasie liturgii). Jego części przybyły z Chin przez wschodnie krańce imperium rosyjskiego, które ciągnęło się stąd aż do Władywostoku i St. Petersburg. Ale Car na pałac letni wybrał właśnie Białowieżę. Znajdował się dosłownie kilkadziesiąt kroków od cerkwi.

Święta Góra Grabarka

Żeński monastyr Św. Marii i Marty oraz Cerkiew Przemienienia Pańskiego. Nie jest przesadą mówienie, że Grabarka, małe polodowcowe wzniesienie na Południowym Podlasiu, blisko Siemiatycz, jest tym dla polskich prawosławnych, czym jest Częstochowa dla katolików. Na szczycie wzgórza znajduje sie cerkiew drewniana otoczona lasem krzyży, pełniących rolę „wotów” ludzi pielgrzymujących tu z konkretnymi intencjami. Absolutnie nic osobliwego, skoro większość sanktuariów katolickich również takie wota posiada. Przy czym nie są to imponujących czasami rozmiarów krzyże. Niektóre stoją tu już kilkadziesiąt lat. To wszystko nadało temu miejscu mistycznego charakteru. Z kulminacją 18 sierpnia (dosłownie tydzień po naszej wizycie) w czasie święta. U podnóża góry znajduje się święte źródełko z kaplicą.

Dla mnie jako dla geografa bardzo interesujące okazały się również okolice, czyli tereny Puszczy Mielnickiej, kiedyś obszar na którym masa ludzi chroniła się przed najazdem mongolskim. Obok Augustowskiej, Knyszyńskiej i Białowieskiej jest to czwarta największa puszcza Podlasia. O ile Podlasie kojarzy się z płaskim, dolinami, bagnami o tyle po prawdzie większość regionu to wysoczyzny, wzgórza oraz moreny lodowcowe. Zwłaszcza w okolicach Krynek ale również tutaj. Pagórkowaty teren pełen jest krynków, czyli krynic, czyli źródeł. A ponieważ platforma, na której leży. m.in. Podlasie jest systematycznie wypychana ku górze, bardzo dużo wód podziemnych dostaje się na powierzchnię, stąd jakość wód w okolicy jest wysoka i wysoka zawartość minerałów rzeczywiście sprawia wrażenie, że wody mają właściwości lecznice. Bo mają. Jak widać w każdym podaniu, legendzie czy też autentycznej wierze jest trochę prawdy. Nigdy nie mówmy o „zabobonach albo bajkach” nie wiedząc więcej.

Kleszczele. Białorusini w Polsce

W woj. podlaskim żyje większość ludności Białoruskiej w Polsce. Najwięcej w pasie pomiędzy Puszczą Białowieską a doliną Bugu. Na pierwszy rzut oka o białoruskim rodowodzie miejscowości może świadczyć fakt, że większość mieszkańców ma nazwiska kończące się na -niuk lub -uk. Jednak sprawę ułatwiają dziś też podwójne nazewnictwa wsi, wręcz widoczne na znakach.

W Kleszczelach zachwyciło nas nabożeństwo prawosławne w cerkwi Zaśnięcia Bogurodzicy, ciągnęliśmy za głosem prawosławnego chóru niczym za nosem za najpiękniejszym zapachem. Białorusini traktują swoją wiarę jako najważniejsze oręże samoświadomości kulturowej. Stąd tak odmienne zawsze wyniki wyborów w tym miejscu. Partie odnoszące się do tradycji i wiary katolickiej systematycznie otrzymują tu rekordowo niskie w Polsce poparcie. Centrami kultury białoruskiej w Polsce są własnie Kleszczele ale również Dubicze Cerkiewne, Hajnówka i wiadomo, Białystok. W niektórych gminach liczba ludności narodowości białoruskiej przekracza 50% a zdarzają się nawet miejsca, gdzie jest ich ponad 75%. To ustawowa mniejszość narodowa z w prawem do dotacji, własnymi wydawnictwami, szkołami, nawet programem w regionalne TVP. Co prawda polscy białorusini bardziej utożsamiają się z kościołem prawosławnym, niż z Republiką Białorusi jako naturalnym kontrastem wobec katolicyzmu, który zawsze ścierał się z obrządkiem wschodnim na tym terenie. Ale to również jest Polska.

Ortel Królewski Pierwszy

Panie i Panowie. Oto najpiękniejsza cerkiew Podlasia, która stała się kościołem. Bez wątpienia rachityczna bryła, która przycupnęła w bardzo małej Wiosce o wielkiej historii – Ortelu (blisko tatarskiego cmentarza w Studziance) robi wrażenie na każdym, kto tu przyjeżdża. Głównie za sprawą nietypowych nawet jak na Podlasie zdobień, rzadko stosowanych sobót (podcienia z kolumienkami) oraz przepięknej konstrukcji dzwonnicy, niektórzy przez to mówią na niebo „Kościółek Wang” Podlasia. Dawniej cerkiew unicka z 1706 roku, dziś, co ciekawe kościół katolicki zmieniony w latach powojennych. Taka praktyka była stosowana dużo częściej w Galicji i Karpatach, gdzie ludność rusińską wysiedlano, ale na południowym Podlasiu jak widać również miała miejsce.

Pratulin

Do Pratulina należy przyjechać, by spróbować namacalnie wejść w tematykę (niełatwą) różnic w kościele prawosławnym i grekokatolickim, które to wyznania wschodzą w skład wschodniego obrządku a jednak istotnie się różnią, co na przestrzeni lat niestety odbiło swoje piętno w przepychankach politycznych i narodowościowych (Obszary zajmowane przez Rosję Carską były często przymusowo rusyfikowane, co wiązało się z zakazem praktyk unickich. I na odwrót, ziemie zagarniane Rusi czy potem Rosji były rugowane z prawosławia przez Polaków czy Litwinów, głównie za pomocą przekazywania świątyń grekokatolikom. Spora część z nich przybywała tu z Galicji. Gdy sytuacja polityczna się zmieniła – uciekali do Galicji, gdzie Grekokatolicy cieszyli się wielkimi swobodami. Sanktuarium w Pratulinie poświęcone jest męczennikom za wiarę, których rozstrzelały wojska carskie, gdy bronili swojej cerkwi przed przymusową prawosławizacją.

Kostomłoty

Cerkiew św. Nikity Męczennika. Kontynuując wątek unicki, warto wybrać się wzdłuż bugu dalej, minąć Terespol i zatrzymać w Kostomłotach. To niezwykłe miejsce, doskonale wpisujące się w magiczny charakter „egzotycznego Wschodu’, ponieważ jest to jedyna w Europie neounicka parafia. Neounici czyli potocznie Kościół Bizantyjsko-Słowiański, innymi słowy kościół katolicki, ale rytu bizantyjskiego. Obecnie parafią zawiaduje ksiądz-pop Zbigniew Nikoniuk, czyli ksiądz katolicki birytualista, czyli taki, który może pełnić posługę i udzielać sakramentów również w obrządku wschodnim (!!!). Tak, to może być wszystko dla niektórych skomplikowane. Ale taki, pełen zawiłości i łączeń jest polski Wschód.

Jabłeczna

Na soczystych polach zalewowych Bugu, tuż przy białoruskiej granicy, ponad 2 km od wsi Jabłeczna znajduje się Klasztor Św. Onufrego, którego złote kopuły widać już z oddali, daleki przed świętym dębem, strzegącym wjazdu na teren klasztorny. W dokumentach lokacyjnych Zygmunt August już w 1522 daje ten teren w dekrecie wraz z monastyrem. I do tego czasu nieprzerwanie (to ważne, bo przecież wytłumaczyliśmy Wam wcześniej jakie losy czekały niektóre świątynie w wyniku przepychanek prawosławno-unickich) jest ośrodkiem zakonnym prawosławia. To rekord w przypadku ziem polskich.

Na teren, gospodarowany przez mnichów nie mogą wejść kobiety w spódnicach kobiety w krótkich sukienkach oraz mężczyźni w krótkich spodenkach. Klasztor jest przepiękny, perfekcyjnie zadbany, ni stąd ni zowąd pojawia się tu atmosfera kijowskich ławr, sozopolskich cerkwi i kościołów Konstantynopola. A to wciąż Polska.

Poniżej na mapie zaznaczyliśmy wybrane cerkwie i ośrodku kultu prawosławnego i grekokatolickiego na Podlasiu godne odwiedzenia. Umieściliśmy więcej miejsc, niż wybranych powyżej zdjęć. To może być idealny pomysł na samochodową lub rowerową 2-3 dniową objazdówkę po tym terenie.