Het allergoorst vond ik Amsterdam zo'n vijftien jaar geleden, toen Pakhuis Afrika nog geen kantoorpand achter de Piet Heinkade was maar een gekraakt rijksmonument met af en toe een technofeest. Ik wilde er van het toilet gebruik maken, een genderneutraal toilet was dat toen al, met houten klapdeurtjes maar zonder slot, en in de pot tekende zich een layercake af van afwisselend stevige hompen stront en proppen toiletpapier en glibberige lagen poep en vellen toiletpapier en dan weer vaste delen poep afgeblust met vlokken piesdoordrenkt toiletpapier en tot slot toch nog weer een klein sliertje poep – of was het kots? Ik weet het niet meer! In ieder geval zo'n constellatie, tot in het oneindige binnen de grenzen van een porseleinen pot. Of nee, ook erbuiten.

Mijn goorste Amsterdam was toen, daar. Maar inmiddels weet ik dat hoe goor de stad nu soms ook zijn kan, dat in geen enkele verhouding staat met vroeger. Want in een tijd ver voor de technofeesten was Amsterdam zó vies, dat de rijken ieder jaar hun hele huis leeghaalden om het tijdens de stinkzomers elders te zoeken. Dichter Menno Wigman schreef het al: "'s Zomers stinken alle steden_"_, en Amsterdam misschien wel het hardst. Hoe die gorigheid vroeger precies rook is nergens opgeslagen, ik weet niet of daar een "helaas" of "gelukkig" voor hoort, maar wie daar heerlijk over kan vertellen is Lodewijk Wagenaar.

"Kom binnen! Wat leuk! Ik heb al wat boeken voor je klaargelegd, wacht even hoor, eerst wat hulpmiddelen aan," Wagenaar draait aan het apparaat naast zijn oor. "Kom maar even aan deze kant zitten, ja ouder worden is verder helemaal niet erg hoor!" De historicus, universitair docent en voormalig conservator van het Amsterdam Museum heeft ook na zijn pensioen nog een werkkamer op de UvA. "Dus jij wilt weten hoe vies het vroeger was. Draai je even om."

Onze ergonomische bureaustoelen maken een halve cirkel naar het raam, zodat we uitkijken op het water van de Kloveniersburgwal en de panden aan de overkant.

"Wij zitten hier nu precíes op de grens van het Amsterdam van 1570. Daar kwam de nieuwe stad," hij wijst naar buiten. In mijn blikveld: trap- en klokgevels van statige herenhuizen. Toen de overkant van de gracht nog uit weilanden bestond, steeg de bevolking exponentieel. En bevolkingsdichtheid is een van de belangrijkste factoren voor smerigheid in een stad. Wagenaar haalt een verfrommeld briefje uit zijn portemonnee met daarop de inwonersaantallen. "Dertigduizend in 1570, dertig jaar later zeker het dubbele. Dát is een gigantisch probleem: al die mensen willen schoon drinkwater, maar ze willen ook allemaal poepen."

De honderden jaren oude drek wordt weer zacht en vloeibaar met als wonderlijkste uitwerking dat die oude stront zijn eigen geur weer hervindt.

Zelf dacht ik altijd dat Amsterdam in de middeleeuwen op zijn allergoorst zou zijn, in die donkere eeuwen van ratten en de pest en smeulend afval en builen met pus op ieders gezicht, maar die periode is helemaal niet zo duister en smerig als mijn associaties. Amsterdam had in de middeleeuwen nog een grotendeels landelijke uitstraling en verstedelijkte pas echt in het allerlaatste staartje ervan. Dr. Roos van Oosten, universitair docent Urban & Medieval Archaeology in Leiden, stelt in haar proefschrift dan ook dat de term "middeleeuwse toestanden" eigenlijk wel vervangen mag worden door "19e-eeuwse toestanden". Zij onderzocht hoe stedelijke samenlevingen omgingen met hun groeiende berg menselijke fecaliën (stront en pies en kots dus) en volgens haar zijn er drie perioden die qua gorigheid met elkaar vergeleken kunnen worden: de late middeleeuwen, de 17e eeuw en de 19e eeuw, waarvan de 19e eeuw in haar ogen de ellendigste is.

Die groeiende berg stront en dergelijke dumpte men vroeger in de meeste steden in beerputten en tijden mijn eigen studie archeologie heb ik daar voor de Amsterdamse Haarlemmerbuurt een deel van onderzocht. De inhoud van die grotendeels 16e en 17e-eeuwse beerputten lag in plastic zakken in de opslag, die weer in emmers bewaard werden. Mijn taak: die emmers openen, de inhoud van de zak leegschudden op een zeefmachine van taartvormachtige zeven met een steeds kleiner wordende maaswijdte en daar dan boven de spoelbak de hete douchestraal op richten. Wat er dan gebeurt is dat de honderden jaren oude drek weer zacht en vloeibaar wordt, dat het uiteenvalt in steeds kleiner wordende brokjes en stukjes en pitjes en zaadjes en klontjes om onder de microscoop te bekijken met als wonderlijkste uitwerking dat die honderden jaren oude stront zijn eigen geur weer hervindt.