Με επαναλαμβανόμενες διώξεις, καταδίκες και δυσανάλογα πρόστιμα, που συνιστούν διάκριση και παραβιάζουν τα ανθρώπινα δικαιώματα, το ελληνικό κράτος κάνει εδώ και δεκαετίες τον βίο αβίωτο στους αντιρρησίες συνείδησης.

Αν και σήμερα η παρούσα Βουλή και το υπουργείο Εθνικής Αμυνας έχουν την ευκαιρία να αλλάξουν την κατάσταση, μ’ ένα νομοσχέδιο η ψήφιση του οποίου συμπίπτει με τη συμπλήρωση ενός χρόνου από τον σχηματισμό της πρώτης κυβέρνησης με κορμό την Αριστερά, παραμένει αμφίβολο αν θα γίνουν ουσιαστικά βήματα αλλαγής.

Ο ερχομός του ΣΥΡΙΖΑ στην κυβέρνηση δημιούργησε προσδοκίες ότι θα ρυθμιστούν τα ζητήματα αυτά με τρόπο που ταιριάζει σε σύγχρονο κράτος δικαίου.

Ομως το νομοσχέδιο που ετοίμασε ο πρώην αναπληρωτής υπουργός Εθνικής Αμυνας, Κ. Ησυχος, και μπήκε το καλοκαίρι στη διαβούλευση ήταν πλήρως απογοητευτικό.

Σύμφωνα με τοποθετήσεις μελών του Συνδέσμου Αντιρρησιών Συνείδησης και διεθνών οργανώσεων, το νομοσχέδιο έδινε μια ευκαιρία στους αντιρρησίες να υπηρετήσουν, με αντάλλαγμα να απαλλαγούν από τις διώξεις και τα πρόστιμα, χωρίς όμως να βελτιώνει κατά τα άλλα τη νομοθεσία. Η συνέχεια δεν επιφύλαξε ριζικές αλλαγές.

Στις απαντήσεις που έδωσε ο τωρινός αναπληρωτής υπουργός Εθνικής Αμυνας, Δ. Βίτσας, σε τέσσερις κοινοβουλευτικές ερωτήσεις βουλευτών του ΣΥΡΙΖΑ (η πρώτη από τον Χρ. Καραγιαννίδη και τη Β. Κατριβάνου και οι επόμενες από τον Χρ. Καραγιαννίδη), ισχυριζόταν πως δεν υπάρχει πρόβλημα διακρίσεων ή παραβίασης δικαιωμάτων και πως, σε κάθε περίπτωση, επίκειται νομοσχέδιο του υπουργείου που «προβλέπει τακτοποίηση θεμάτων αντιρρησιών συνείδησης, ενώ ήδη έχει δρομολογηθεί συνολική επανεξέταση της στρατολογικής νομοθεσίας για να εξεταστούν όλες οι σχετικές προτάσεις στο πλαίσιο ευρείας διαβούλευσης».

Το νομοσχέδιο κατατέθηκε στις 22 Δεκεμβρίου και συζητείται σήμερα στην αρμόδια επιτροπή της Βουλής κατά τη διαδικασία της β’ ανάγνωσης («Ρύθμιση θεμάτων μεταθέσεων οπλιτών, μέριμνας προσωπικού και άλλες διατάξεις»), θεωρείται όμως και αυτό απογοητευτικό.

«Δυστυχώς η ελληνική πολιτεία επιμένει στις διακρίσεις και τις παραβιάσεις των δικαιωμάτων των αντιρρησιών συνείδησης. Η κυβέρνηση πρέπει να αξιοποιήσει την ευκαιρία του νομοσχεδίου για να άρει χρόνιες παραβιάσεις», δήλωσε ο διευθυντής του ελληνικού τμήματος της Διεθνούς Αμνηστίας, Γ. Κοσμόπουλος.

Σε κοινό τους υπόμνημα στην αρμόδια Επιτροπή της Βουλής, ο Σύνδεσμος Αντιρρησιών Συνείδησης και το Ευρωπαϊκό Γραφείο για την Αντίρρηση Συνείδησης διαπιστώνουν πως το νομοσχέδιο «αποτυγχάνει να τερματίσει τις παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και την αδικία που υφίστανται εδώ και δεκαετίες οι αντιρρησίες συνείδησης» και καταθέτουν 16 αναλυτικές και εμπεριστατωμένες προτάσεις νομοθετικών ρυθμίσεων.

«Εξαιρετικά άτολμο» χαρακτηρίζει το νομοσχέδιο η Ελληνική Ενωση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου. Τέλος, και οι Οικολόγοι Πράσινοι διαπιστώνουν «πλήρη απουσία πολιτικής βούλησης».

Το νομοσχέδιο

EUROKINISSI/ ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΟΝΤΑΡΙΝΗΣ

Στην πραγματικότητα, το τωρινό νομοσχέδιο, με τέσσερις ρυθμίσεις που περιλαμβάνει στο άρθρο 12 [καταργείται το αξιόποινο της ανυποταξίας και διαγράφονται τα πρόστιμα για όσους αντιρρησίες συνείδησης έκαναν ήδη εναλλακτική θητεία ή πρόκειται να ζητήσουν να κάνουν εναλλακτική θητεία μέχρι το τέλος του 2016 (άρθρο 12.4)· όσοι αντιρρησίες έχουν συμπληρώσει την ηλικία των 35 μπορούν να κάνουν εναλλακτική θητεία 40 ημερών (έναντι τριών μηνών, όπως ισχύει σήμερα) και να εξαγοράσουν το υπόλοιπο (12.7)· καταργείται το αξιόποινο της ανυποταξίας για τους αντιρρησίες συνείδησης που δήλωσαν μέχρι το 1997 (μέχρι να θεσπιστεί στην Ελλάδα η δυνατότητα εναλλακτικής θητείας) την άρνησή τους να υπηρετήσουν (12.8)· δίνεται η δυνατότητα στους αντιρρησίες συνείδησης να κάνουν εναλλακτική θητεία στους νομούς Αττικής και Θεσσαλονίκης, καθώς, σύμφωνα με την αιτιολογική έκθεση, υπάρχουν στους νομούς αυτούς «εξαιρετικά αυξηµένες ανάγκες υπηρεσιών σε υποδοµές παροχής κοινωνικού έργου» (12.9)] όχι μόνο θίγει με τρόπο επιδερμικό ελάχιστα μόνο από τα ζητήματα που αντιμετωπίζουν οι αντιρρησίες συνείδησης, αλλά και εξακολουθεί να θεσπίζει διακρίσεις που παραβιάζουν ακόμα και τα πιο ελαστικά όρια των διεθνών οργανισμών.

Ακόμα και η κατάργηση του αξιόποινου της ανυποταξίας για τους αντιρρησίες μέχρι το 1997, ίσως η πιο γενναιόδωρη ρύθμιση του νομοσχεδίου, κρίνεται ανεπαρκής και αυθαίρετη.

Η εναλλακτική θητεία που θεσπίστηκε το 1997 θεωρείται ότι συνιστά δυσμενή διάκριση, ότι έχει τιμωρητικό χαρακτήρα και ότι δεν επιδιώκει μια δίκαιη ρύθμιση, αλλά θέλει να πιέσει τον αντιρρησία να υπηρετήσει, παρά την κάθετη ιδεολογική του αντίθεση στον στρατό.

Δεν υπάρχει διεθνώς συμφωνία για την ακριβή διάρκεια της εναλλακτικής θητείας σε σχέση με την ένοπλη. Ψήφισμα του Ευρωκοινοβουλίου του 1983 ζητούσε να θεσπιστεί «ίσης διάρκειας» εναλλακτική θητεία, θεωρείται όμως πως ο μεγαλύτερος χρόνος της εναλλακτικής θητείας αντισταθμίζει το γεγονός πως είναι λιγότερο επαχθής.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Κοινωνικών Δικαιωμάτων του Συμβουλίου της Ευρώπης θεωρεί ότι δεν πρέπει να αυξάνεται περισσότερο από το 50% της στρατιωτικής θητείας η εναλλακτική, διαφορετικά παραβιάζεται ο Ευρωπαϊκός Κοινωνικός Χάρτης (ακόμα όμως και η αύξηση κατά 50% μπορεί να θεωρηθεί τιμωρητική, όπως έκρινε πρόσφατα η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ, εξετάζοντας την περίπτωση της Αυστρίας).

Στην Ελλάδα, ενώ η θητεία στον στρατό ξηράς διαρκεί εννέα μήνες, η εναλλακτική θητεία διαρκεί 15 μήνες, αύξηση 66%.

Αν και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Κοινωνικών Δικαιωμάτων έκρινε πως η διάρκεια της εναλλακτικής θητείας στην Ελλάδα δεν παραβιάζει τον Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Χάρτη, θέση που επαναλαμβάνει σε κάθε ευκαιρία το υπουργείο Εθνικής Αμυνας, αυτό οφείλεται σε λαθροχειρία του ελληνικού κράτους, όταν παρουσίασε το 2014 τα στοιχεία στην Επιτροπή.

«Η διάρκεια της εναλλακτικής θητείας [...] κυμαίνεται από 5 έως 15 μήνες, ενώ η διάρκεια της στρατιωτικής από 3 έως 12 μήνες. Συνεπώς, η εναλλακτική θητεία είναι, στις περισσότερες περιπτώσεις, μόνο τρεις μήνες (25%) μεγαλύτερη από τη στρατιωτική», ισχυρίστηκε.

Πρόκειται φυσικά για δημιουργική λογιστική που ξεπερνά κάθε φαντασία. Με δεδομένο ότι η μεγάλη πλειονότητα των στρατευμένων στην Ελλάδα υπηρετούν στον στρατό ξηράς και η εναλλακτική θητεία τους ορίζεται στους 15 μήνες, το συμπέρασμα του κράτους βασίζεται όχι στον αριθμό των στρατευμένων, αλλά στα διαφορετικά σώματα στρατού: πράγματι, στις περισσότερες περιπτώσεις, στην αεροπορία και το ναυτικό, όπου η θητεία διαρκεί 12 μήνες, η εναλλακτική θητεία των 15 μηνών είναι μόνο 25% μεγαλύτερη.

Αλλά αυτές οι περιπτώσεις αφορούν μια μικρή μειονότητα.

Ακόμα και ο μειωμένος χρόνος των 40 ημερών εναλλακτικής θητείας που μπορούν να υπηρετήσουν οι αντιρρησίες άνω των 35 ετών, αν εξαγοράσουν τους υπόλοιπους μήνες, είναι διπλάσιος από τις 20 ημέρες που προβλέπονται για τους ανυπότακτους άνω των 35 ετών και συνιστά διάκριση.

Μάλιστα, οι αντιρρησίες καλούνται να πληρώσουν περισσότερα χρήματα για την εξαγορά του υπόλοιπου χρόνου από ό,τι οι ανυπότακτοι, καθώς η εναλλακτική θητεία διαρκεί στις περισσότερες περιπτώσεις έξι μήνες περισσότερο.

Τα περίπου 3.500 ευρώ επιπλέον που καταβάλλουν οι αντιρρησίες για την εξαγορά καταβάλλονται αποκλειστικά λόγω της ιδεολογικής τους αντίθεσης.

Εφόσον ούτε οι ανυπότακτοι αυτής της κατηγορίας υπηρετούν τη θητεία τους, αλλά την εξαγοράζουν, δεν υπάρχει κάτι πιο επαχθές που θα δικαιολογούσε να ισοσταθμιστεί με καταβολή μεγαλύτερου τιμήματος.

Υπάρχουν και άλλες διακρίσεις που αφορούν την εναλλακτική θητεία. Την απόφαση που κρίνει τις αιτήσεις υπαγωγής στην εναλλακτική θητεία την παίρνει ο υπουργός Εθνικής Αμυνας έπειτα από εισήγηση επιτροπής που αποτελείται από δύο στρατιωτικούς, δύο πολίτες και τον πρόεδρο.

Η επιτροπή εξετάζει αν είναι ειλικρινής η ιδεολογική αντίθεση του αντιρρησία στον στρατό (με ερωτήσεις που κυμαίνονται από την υποθετική στάση του στην Επανάσταση του 1821 ή τη στάση του σε περίπτωση ληστείας συγγενικού του προσώπου στον δρόμο)΄ και συχνά συνεδριάζει χωρίς την παρουσία των πολιτικών μελών, έτσι που υπερισχύουν στη διαδικασία τα στρατιωτικά μέλη.

Ελλειψη αμεροληψίας

Δεν είναι η μόνη περίπτωση όπου καλούνται στρατιωτικοί να κρίνουν την τύχη πολιτών που αντιτίθενται στον στρατό, γεγονός που δημιουργεί πολύ σημαντικά ζητήματα έλλειψης αμεροληψίας.

Οι διώξεις των αντιρρησιών για ανυποταξία κρίνονται σε στρατοδικεία και όχι σε πολιτικά δικαστήρια, οδηγώντας κατά κανόνα σε καταδίκες και βαριά πρόστιμα.

Καθώς μάλιστα θεωρείται επαναλαμβανόμενο το αδίκημα της ανυποταξίας κάθε φορά που ξεκινά νέα ΕΣΟ, πολλοί αντιρρησίες έχουν επιβαρυνθεί με πολλαπλές καταδίκες και πρόστιμα για το ίδιο αδίκημα.

Οι παραβιάσεις δεν σταματούν εδώ. Τις παρουσίασαν αρκετά διεξοδικά ο εκπρόσωποι της Διεθνούς Αμνηστίας και του Συνδέσμου Αντιρρησιών Συνείδησης κατά την ακρόαση των φορέων στην αρμόδια επιτροπή της Βουλής, σε μια από τις λίγες συνεδριάσεις όπου έχουν γίνει δεκτοί μη στρατιωτικοί φορείς. Βουλευτές του ΣΥΡΙΖΑ, με πρώτο υπογράφοντα τον Χρ. Καραγιαννίδη, έχουν ετοιμάσει πέντε τροπολογίες που επιλύουν ορισμένα από τα βασικά ζητήματα με τρόπο αρκετά συντηρητικό, ώστε να διευκολυνθεί η ψήφισή τους.

Από την πλευρά του, ο αναπληρωτής υπουργός, Δ. Βίτσας, προανήγγειλε στην Επιτροπή της Βουλής ότι, επειδή το ζήτημα των αντιρρησιών «δεν είναι σωστό να αφορά το ΥΠΕΘΑ», έχει συνεννοηθεί με τα υπουργεία Δικαιοσύνης και Εσωτερικών να υπάρξει νομοθετική πρωτοβουλία.

Δεν διευκρίνισε όμως το εύρος των ζητημάτων που αφορούν τα άλλα υπουργεία ούτε έδωσε συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα.