“Zelfs vorig jaar protesteerden wij Nederlanders niet tegen de verkrachting van een eeuwenoude vaderlandse traditie. Maar nu is het genoeg!”

Het had een citaat kunnen zijn uit de Pietentwisten van 2017, maar in werkelijkheid verscheen deze kreet 22 jaar geleden in De Telegraaf. In plaats van Piet stond toen Sint centraal: die werd langzaam van het podium gedrukt door de Kerstman, tot ontsteltenis van velen.

Eind jaren tachtig gaven Nederlanders voor het eerst meer uit aan Kerst dan aan Sinterklaas. Volgens het NIPO vierde in 1991 nog maar de helft van de Nederlanders Sinterklaas; in 1980 was dat nog 70 procent. Winkeliers begonnen steeds vroeger met kerstetalages, sommigen sloegen Sinterklaas voor het gemak over. In 1991 organiseerde de gemeente Amsterdam zelfs een intocht voor de Kerstman. De kranten berichtten erover alsof het een natuurverschijnsel betrof: langzaam nam Kerst het over, niks aan te doen.

Tot 1991. Binnen een jaar werden allerlei comités opgericht tot behoud van Sinterklaas: Red de Sint, het Nationaal Sint Nicolaas Comité, de Nederlandse Sinterklazen Vakbond. In Assen plaatste de gemeente borden met daarop een rode streep door een kerstboom: die was niet welkom voor 6 december. Een Kerstman die het in 1994 waagde voet te zetten op Assense bodem, werd gearresteerd.

„Sinterklaas is een traditioneel Hollands feest, mensen moesten zich daarvan bewust worden’’, zegt Lodewijk Osse, de bedenker van de Assense verbodsborden. „Het idee ontstond ’s nachts. Ik lag wakker, ik moest iets bedenken om de winkeliers in het gareel te krijgen.” Binnen een mum van tijd stond de pers voor zijn neus, journalisten kwamen uit Canada en Japan om de kerstmanbestrijder te interviewen. „Dat had ik niet bevroed” – Osse klinkt een kwart eeuw later nog steeds verbaasd.

Uit een enquête over Sinterklaas uit 1994 bleek dat mensen de Kerstman ‘een jammerlijk misbaksel’ vonden

Sneeuwbal

Ook Rita en Ronald Vingerling, van actiegroep Red de Sint, kregen te maken met die media-aandacht. Uit onvrede met de oprukkende kerstetalages stuurden zij in 1991 een „best professioneel” persbericht naar verschillende media. Ronald: „‘Actiegroep’ was misschien een groot woord voor twee personen, namelijk Rita en ikzelf, maar een groep is alles wat groter is dan één, hè.” Rita: „Tot onze starre verbijstering kwam er iets los wat we niet verwacht hadden. Regionale dagbladen pikten het op en we kregen ontzettend veel reacties, postzakken vol met brieven.” Ronald: „Als je eenmaal in de media terechtkomt, is het een sneeuwbal.”

In reactie op de Vingerlingen kondigde de Larense winkelier Jan Boesmans in De Telegraaf eigen acties aan. Voor hij het wist, zat hij zijn mening te verkondigen bij de Vijf Uur Show van Viola Holt. „Een heleboel ongeruste mensen hebben mij toen gebeld en briefjes gestuurd”, vertelt Boesmans nu. Hij was er beduusd van. „Met een aantal van hen ben ik achterin mijn winkel om een tafeltje gaan zitten, en toen hebben we het Sint Nicolaas Comité opgericht.” Tientallen acties organiseerden ze, onder andere een uitreiking van de Zilveren Pepernoot aan winkels met een mooie sinterklaasetalage.

In het publieke debat liepen de emoties intussen hoog op. „Leve de Sint, dood aan degene die dat niet vindt”, schreef een kersthater in een van de net ontluikende online chatrooms. In kranten verschenen burgers die klaagden over „Amerikaanse toestanden”. Het Meertens Instituut hield in 1994 een enquête over Sinterklaas waaruit bleek dat mensen de Kerstman ‘een jammerlijk misbaksel’ en ‘een sullig kitsch-figuur’ vonden, ‘een inktvlek op een mooi Nederlands schilderij’. „Ik hoop dat hij vastvriest in Alaska”, aldus een van de respondenten.

Dat de discussie zo uit de hand loopt, komt ook door de media, Pauw, De Wereld Draait Door

Sinterklaas in Roelofarendsveen. Remco Koers

Geïmporteerd fenomeen

Onderzoeker John Helsloot van het Meertens Instituut weet het fanatisme waarmee Sint werd verdedigd destijds in een artikel aan „processen als de globalisering van de economie (…) en de groeiende Europese eenwording”. In hun verlangen naar houvast en identiteit klampten mensen zich vast aan Sinterklaas: „Die werd gepresenteerd als de enige, authentieke, representant van de Nederlandse cultuur.”

De acties en debatten hadden succes: in de jaren na 1992 werd Sinterklaas weer populairder. De Kerstman was verslagen, de Amerikaanse opmars aan de poorten gestuit. Nederland kon Nederland blijven.

Toch is dat niet helemaal waar. Juist de huidige discussie over Zwarte Piet past bij een geïmporteerd fenomeen, de Amerikaanse culture wars. In de cultuuroorlog staat een vooruitstrevende elite tegenover een groep die meer hecht aan traditionele waarden. Die tegenstelling zien we nu ook in het Zwarte Pietdebat: progressief versus behoudend, stad versus platteland, Gutmenschen versus racisten. Zwart-wit, een middenweg is er niet.

De actievoerders van toen gruwen van de discussie. Lodewijk Osse klinkt ineens kortaf als het erover gaat. Nee, voor Zwarte Piet heeft hij geen actie gevoerd. Ertegen ook niet. „Je moet niet over de hoofden van kinderen een bepaald doel willen bereiken.”

Loopgravenoorlog

„Een vreselijke loopgravenoorlog”, noemt Rita Vingerling het huidige debat. „Als je nu naar Pauw kijkt of naar Matthijs, zitten er altijd mensen van de ene of de andere extreme kant, er is geen gedachtewisseling meer mogelijk. Het feest wordt gekaapt om standpunten te maken waar wij ons niet bij thuisvoelen.”

„Het is extreem wat er nu aan de hand is”, zegt ook Jans Boesmans. „Dat die discussie zo uit de hand loopt, komt ook door de media, Pauw, De Wereld Draait Door.” Hij bemoeit zich er niet mee, maar hij maakt zich wel zorgen. „Sommige winkeliers durven nu geen etalage meer te maken, ze willen geen geduvel krijgen.”

Sinterklaas is behouden, maar de Hollandse nuchterheid is onderweg kwijtgeraakt – tot verdriet van de oud-activisten. Boesmans: „Als het zo doorgaat, is Sinterklaas er dan nog wel over twintig jaar?”

Overzicht van incidenten

met Zwarte Piet dit jaar

Woensdag 25 okt

In Nijmegen mondt een informatieavond over Zwarte Piet en racisme op scholen uit in een confrontatie. Een vijftal leden van Nijmegen Rechtsaf, een rechtse actiegroep, raakt slaags met bezoekers. Linkse activisten bekogelen de rechtse met waterballonnen en meel. De volgens de politie „opgefokte sfeer” loopt uit op een „handgemeen”. Er worden geen aanhoudingen verricht.

Maandag 13 nov

Het Sinterklaasjournaal begint weer. De makers houden zich tijdens de eerste uitzendingen op de vlakte over Zwarte Piet. Tot ergernis van voor- en tegenstanders van Zwarte Piet. Beide kampen verwijten het NTR-programma misbruik te maken van de maatschappelijke discussie. Bij de vierde uitzending, op 16 november, twee dagen voor de intocht, verschijnen uiteindelijk een zwarte én een witte Piet in beeld.

Vrijdag 17 nov

Een vrouw in de Scheveningse wijk Duindorp krijgt elke dag eieren tegen de ruiten nadat ze een kritische tweet over Zwarte Piet plaatst. Ze twittert blij te zijn dat de gemeente Den Haag niet langer helemaal zwartgeschminkte Pieten inzet. Sindsdien wordt ze ook persoonlijk bedreigd.

Zaterdag 18 nov

Vier Zwarte Pieten staan met oorringen, roodgestifte lippen en kroeshaar voor de deur bij Sylvana Simons (gemeente Ouder-Amstel). Zij filmen het huis van Simons, die op dat moment zelf niet thuis is, schrijft ze op Facebook. Het gaat om vier van de negen leden van de ‘Zwarte Pieten Actiegroep’, onder wie activist Hugo Kuijper, voorheen lid van Pegida en tegenwoordig bekend om zijn acties voor het behoud van Zwarte Piet in zijn traditionele gedaante Simons doet aangifte.

Zaterdag 18 nov

Het is de dag van de landelijke intocht. Sinterklaas komt aan in Dokkum. Actievoerders tegen Zwarte Piet hebben toestemming gekregen om te demonstreren, maar hun bussen worden tegengehouden door sympathisanten van Zwarte Piet . Uiteindelijk verbiedt de burgemeester van Dongeradeel de demonstratie. Mensen met zwaar vuurwerk zouden zich tegen de demonstranten in de bus willen keren. Het OM doet strafrechtelijk onderzoek naar de blokkade.

Zaterdag 18 nov

Na de Sinterklaasintocht in Bunnik met traditionele Zwarte Pieten ontstaat rumoer. De katholieke Barbarakerk is volgens het bisdom Utrecht ontheiligd doordat Zwarte Pieten op het priesterkoor dansten. Hun dans (de macarena) is slecht gevallen – dit zou een dans over fysiek genot zijn. De dinsdag erna wordt er een boetedienst gedaan.

Zondag 19 nov



Terwijl bij veel intochten in dorpen en steden Sinterklaas nog vergezeld wordt door Zwarte Piet, belooft het Brabantse Goirle een uitzondering te zijn. Tijdens de intocht zouden roetveegpieten rondlopen. Het blijkt een misverstand, zegt Jozef van den Corput, voorzitter van de stichting die de intocht organiseert. „Roetveegpieten zijn nooit de bedoeling geweest. Bij ons is Piet nu bruin, vroeger was hij echt zwart.” Of dat in de toekomst verder bijkleurt, weet Van den Corput nog niet. „Tot nu toe is hij donker. Maar wij volgen het Sinterklaasjournaal.”

Maandag 20 nov

Een vloggende Zwarte Piet treft zijn auto in Almere aan met forse krassen op de zijkant. De auto had herkenbare stickers (pepernoten en cadeautjes) met zijn logo erop, maar droeg geen beeltenis van Zwarte Piet. Tegenover weblog GeenStijl zegt de vloggende piet geen aangifte te doen „omdat er toch niks mee gedaan wordt”.

Woensdag 22 nov

In de nacht van dinsdag op woensdag lassen actievoerders tegen Zwarte Piet de deur dicht van het Sinterklaashuis in Dordrecht. De sloten blijken ’s ochtends te zijn gesaboteerd, waardoor ze met moeite opengaan. Ook zijn de muren van het pand beplakt met stickers met de tekst ‘Zwarte Piet is racisme’. Erik Zindel van de VVV, initiatiefnemer van het Sinterklaashuis, noemt de actie „zielig” en kondigt in het AD aan aangifte te doen.

Woensdag 22 nov

Het Sinterklaascircus in de Rotterdamse wijk Spangen sluit al na twee dagen de deuren. Tegen de gemaakte afspraken in treedt het circus toch met traditionele Zwarte Pieten op.

Donderdag 23 nov

De politie Arnhem-Noord verwijdert een Zwarte Pietenfoto van Facebook nadat die boze reacties had opgeroepen. Op de foto zijn negen verklede en zwartgeschminkte pieten te zien, poserend bovenop en voor een politieauto. Ze waren Zwarte Piet bij het jaarlijkse sinterklaasfeest voor kinderen van politiepersoneel. Ook de tekst bij de tweet was reden om het bericht offline te halen: „Vandaag zijn wij bewapend met pepernoten, wees dus lief, anders krijg je op de kloten.” De politie biedt excuus aan en zegt te betreuren dat het lijkt alsof ze een kant kiezen in de discussie. „Iedereen moet op de politie kunnen rekenen. Voor- en tegenstanders van Zwarte Piet en mensen die hier geen mening over hebben”, citeert Omroep Gelderland.

Donderdag 23 nov

Op het stadhuis van Utrecht demonstreert de Zwarte Pieten Actiegroep, die op 18 november al bij het huis van Sylvana Simons was, tegen het zogeheten Utrechts Pieten Pact. Het pact is een initiatief van de actiegroep Inclusief Sinterklaasfeest. De initiatiefnemers willen afscheid van Zwarte Piet. De actiegroep vertrekt hierna naar basisschool De Cirkel die het feest sinds 2015 viert zonder Zwarte Piet. Tien actievoerders verkleed als Zwarte Piet lopen op het schoolplein en in de klaslokalen. Ze delen pepernoten en stickers uit. De school licht de politie in, maar kan geen aangifte doen omdat er geen strafbaar feit is. Premier Rutte noemde de actie „bizar”. De politie doet alsnog onderzoek.

Donderdag 23 nov

’s Avonds vertelt presentator Humberto Tan in zijn praatprogramma RTL Late Night dat hij al anderhalf jaar beveiligd wordt. Aanleiding: zijn pleidooi voor een ander Sinterklaasfeest, waarin hij zich uitsprak tegen Zwarte Piet. Nog steeds lopen beveiligers met hem mee van de studio naar de parkeergarage.

Maandag 27 nov

Een 31-jarige man uit Lelystad krijgt 40 uur werkstraf (waarvan de helft voorwaardelijk) wegens belediging van actievoerders tegen Zwarte Piet. Hij heeft een discriminerende post achtergelaten op de Facebook-pagina van de actiegroep Kick Out Zwarte Piet. De reactie van deze man was een van de vijftig die activisten hadden geselecteerd uit duizenden beledigende of bedreigende reacties. Het OM brengt nog zeven verdachten voor de rechter vanwege deze zaak.

Woensdag 29 nov

Negen studenten van de theaterdocentenopleiding van ArtEZ in Zwolle zien na negatieve reacties en bedreigingen af van een ‘stil’ protest tegen Zwarte Piet voor en tijdens de Mega Sint Show in Zwolle. Tijdens de uitverkochte show treden zwartgeschminkte pieten op. Initiatiefnemer Vera Vogel: „We kwamen tot de conclusie dat de effectiviteit van onze boodschap verloren zou gaan als de actie zo’n weerstand oproept.” Vogel deed aangifte en haar groep, Activists in residence, beraadt zich op verdere acties bij theaters. Volgens de groep is in de Nederlandse theaters sprake van „institutionele discriminatie”. Vogel: „Veel mensen die er werken zijn wit, het publiek is ook vooral wit. Het is geen afspiegeling van de samenleving als geheel. De theaters moeten mee veranderen. Het theater moet een plek zijn waar iedereen zich welkom voelt.”

Donderdag 30 nov

Opnieuw duikt de Zwarte Pieten Actiegroep op. Met kroeshaar, oorringen en gestifte lippen, verschijnen drie leden donderdagmiddag tijdens een raadsvergadering in Amsterdam op de publieke tribune. Uit protest verlaat de fractie van GroenLinks de zaal, waarna de vergadering wordt geschorst. Uiteindelijk worden de drie de zaal uitgezet omdat ze onherkenbaar zijn, en dat is tegen de regels. Het is dezelfde groep die basisschool De Cirkel in Utrecht onuitgenodigd bezocht.

Zaterdag 2 dec

Tussen twee en vier uur ’s middags protesteren ongeveer tweehonderd tegenstanders van Zwarte Piet op initiatief van actiegroep Nederland Wordt Beter alsnog in Dokkum. De deelnemers zijn onder zware politiebegeleiding naar Friesland gekomen.

De gemeente heeft een plein aan de zuidkant van Dokkum aangewezen voor de manifestatie. Wie wil meedoen aan een tegendemonstratie van onder meer Pegida, moet zich melden aan de westkant. Deze mensen delen pepernoten uit, maar zijn al snel weer weg. Alleen mensen met een identiteitsbewijs mogen het centrum van de stad in. Twee mensen die zich niet kunnen identificeren worden opgepakt. De gemeente wil koste wat kost een confrontatie tussen groepen demonstranten voorkomen.

Zondag 3 dec

Penningmeester Gert-Jaap van Ulzen van het VVD-bestuur in Leeuwarden legt zijn functie neer na een tweet over de Anti-Pieten. Hij schreef: „Hallo, alle 6 neger fascisten uit Amsterdam in die relnicht bus. Ga eens even heel rap normaal doen of linea recta naar huis (..)” Vijftig minuten later verwijdert hij de tweet en spreekt van „6 zwarte facisten”. Na overleg met zijn partij geeft hij toe dat zijn tweet „niet handig” was. „Ik wil mensen en de VVD niet beschadigen.”

Correctie (5 december 2017): Een eerdere versie van dit artikel begon met een citaat uit NRC Handelsblad van 22 jaar geleden. Dat had echter geen betrekking op de Sinterklaasdiscussie.

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 5 december 2017