‘Biefstuk en bal gaan in de ban’, kopte De Telegraaf op 15 januari. Burgers moesten van ‘klimaatpaus’ Ed Nijpels voortaan linzensoep en vegaburgers eten, aldus de krant. Een maand eerder kregen de wakkere lezers van dit ochtendblad onder de kop ‘Klimaatkassa’ een andere schok te verwerken: wie niet meedoet met de groene agenda wordt ‘keihard’ beboet en wordt ‘de stekkerauto in gepest’.

Het lijkt wel alsof er twee werelden zijn: wie klimaatartikelen in Trouw, de Volkskrant of NRC leest, komt vanzelf op het idee dat het verstandig zou zijn om wat te minderen met vlees of een elektrische auto te overwegen. In de andere wereld, die van de Telegraaflezer, krijgt het publiek ‘de groene agenda door de strot geduwd’.

Volgens deze krant gaat de rekening voor een schoner klimaat naar de burger. Alle zware maatregelen die volgens het klimaatwetsvoorstel moeten worden genomen om de CO2-uitstoot fors te verminderen, zijn ook nog eens zinloos, omdat Nederland op wereldschaal nauwelijks iets voorstelt. In De Telegraaf stelden 24 wetenschappers bovendien dat het klimaatwetsvoorstel dat in december door de Tweede Kamer is aangenomen voor ‘armoede, kou en honger’ zal zorgen.

Dat De Telegraaf grossiert in knetterende koppen in chocoladeletters is bekend. Maar volgens klimaatexperts is er nu iets anders aan de hand: De Telegraaf voert rechtstreeks campagne tegen het klimaatbeleid. En daarover heerst enorme ergernis in die hoek. Komt De Telegraaf ter sprake, dan vallen termen als ‘oorlogszuchtig’, ‘stemmingmakerij’ en ‘ontwrichtend’.

Polarisatie

Jan Rotmans, hoogleraar transitiekunde aan de Erasmus Universiteit, noemt de taal van De Telegraaf militant. “Eerst werd ik er boos om, maar nu vind ik het zo tendentieus dat het bijna lachwekkend is”, zegt hij. “Op zich verbaast het me niet dat deze fase van energietransitie leidt tot polarisatie. Nu pas zien we dat klimaatmaatregelen iedereen raken. Dan krijg je een botsing van belangen en dus polarisatie. Maar wat De Telegraaf schrijft, staat zo ver af van de realiteit dat het me enorm ergert.”

Wat er niet klopt? Volgens Rotmans draaien de burgers niet op voor alle kosten, er is geen sprake van een vleesverbod en het helpt op wereldschaal wel degelijk als Nederland zijn CO2-uitstoot vermindert. Rotmans: “Neem dat verbod op de gehaktbal. Niemand haalt het in zijn hoofd om vlees eten te verbieden. Dat staat nergens. Dat is framing door De Telegraaf. Ja, vlees wordt meer belast en andere producten worden goedkoper, maar een vleesdictaat is demagogie, bangmakerij.”

Ook klimaatwetenschapper Guido van der Werf van de Vrije Universiteit verbaast zich enorm over wat De Telegraaf schrijft over klimaat. “Wat je daar leest, is bijna een parallel universum. Ik hoorde een interview met hoofdredacteur Paul Jansen, waarin hij zonder onderbouwing beweerde dat de opwarming van de aarde voornamelijk een natuurlijk proces is, waar de mens hooguit enige invloed op heeft. Daar schrok ik van. Er is geen klimaatwetenschapper die dit standpunt aanhangt. Je mag best ook klimaatsceptische geluiden laten horen, zoals De Telegraaf doet, maar als dat je enige geluid is, doe je de waarheid geweld aan. Die 24 gepensioneerde ingenieurs die zich keerden tegen het klimaatbeleid, hadden argumenten waar de eerstejaars zo doorheen prikken. Dan begint het te lijken op misleiding van je publiek en ga je over de schreef.”

Beeld De Telegraaf

Begrijpelijke weerstand

Wat hij wel goed vindt, is dat De Telegraaf de aandacht vestigt op de kosten die een schonere wereld met zich meebrengt. “In deze fase zien we hoe ingrijpend die zullen zijn. Ik snap dat burgers daar weerstand tegen voelen en het is goed dat De Telegraaf dat geluid verwoordt. Dat zijn ook de vragen die ik krijg als ik in de kroeg vertel dat ik klimaatwetenschapper ben. Maar de krant slaat zo door dat haar berichtgeving eerder ontwrichtend werkt.”

Doet De Telegraaf de waarheid geweld aan? Hoofdredacteur Paul Jansen reageert niet op meerdere verzoeken om toelichting. Maar in een onlangs opgenomen podcast van Studio Energie ontkent hij dat. Zijn adagium voor de krant: elke zin moet kloppen. En dat was ook bij klimaatonderwerpen het geval, al kan het zijn dat de invalshoeken van kranten uit elkaar lopen. “Dat vind ik niet verkeerd, dat is de pluriformiteit van de media”, zei hij daarover.

Jansen ontkende in datzelfde interview dat De Telegraaf tegen schone energie of duurzaamheid is. “Maar het gaat erom dat de offers die we ervoor moeten brengen in verhouding staan tot de opbrengst.” Daarnaast valt hem op dat klimaat bijna als religie wordt beleden, alsof er maar één waarheid is. “Zet je er vraagtekens of kanttekeningen bij, dan word je verketterd. Dat vind ik fascinerend. Als andere kranten na een warme zomer meteen een klimaatprobleem schetsen, hoor je niemand.”

In objectieve journalistiek gelooft hij niet. “Iedere journalist heeft zijn eigen werkelijkheid, zijn eigen kaders en perspectief. Ja, wij hebben een andere invalshoek dan de NRC. We zijn een uitgesproken krant. Ik hou van harde journalistiek, we gaan er soms met gestrekt been in. Maar we schieten niet vanuit de heup.”

Typisch De Telegraaf, die campagne tegen het klimaatakkoord, stelt hoogleraar journalistiek aan de Universiteit van Amsterdam Mark Deuze. Hij vindt dat de krant niet over de schreef gaat. “Nepnieuws kun je het niet noemen. De Telegraaf heeft goede verslaggevers, die je niet op leugens kunt betrappen. Maar ze schrijven wel heel suggestief en kiezen voor een frame dat aansluit bij hun beoogd publiek. Uit de rapporten over het klimaat pikken ze precies die informatie die ze goed kunnen gebruiken.”

Dat doen ze goed, stelt Deuze. “Als consument vind ik het eenzijdig, maar kijk je er van een afstandje naar, dan doen ze het hartstikke slim. Klimaat is een onderwerp dat iedereen bezighoudt. Hoe kan De Telegraaf zich onderscheiden van al die andere kranten met klimaatbewuste verslaggeving? Door dit andere geluid te laten horen. Dat is een gat in de markt. Journalistiek is een keiharde commerciële business, je moet gewoon geld verdienen.”

Journalistieke mores

Overschrijdt de krant hiermee de journalistieke mores? De Groningse hoogleraar journalistiek Huub Wijfjes moet er een beetje om lachen. “Dat is het eeuwige dilemma: wat zijn journalistieke mores? Er bestaat geen gesloten beroepsgroep van journalisten of een vaste norm voor ethisch handelen. Ik vind dat er veel kan binnen de vrijheid van meningsuiting. Lezers begrijpen toch wel dat dit actievoeren is. En vergeet niet dat aan de andere kant van het spectrum – vóór het klimaat – ook actiejournalistiek voorkomt. Bovendien is het goed dat De Telegraaf deze stroming in de samenleving verwoordt.”

Dus het is geen kwalijke vorm van journalistiek, zoals de klimaatwetenschappers zeggen? Wijfjes: “Ja, zeg het maar. De tabloids in Engeland, Bild in Duitsland of National Enquirer in de Verenigde Staten gaan nog veel verder. Daar doe je niks aan. Als je je eraan ergert, moet je maar een andere krant lezen. Ik heb net een proefschrift over De Telegraaf begeleid. Daarin staat dat dit soort campagnejournalistiek al sinds de oprichting in 1893 voorkomt. Het zit in het DNA van de krant.”

De Telegraaf heeft het meest van alle kranten last van een teruglopend aantal lezers. De oplage daalde van 782.000 in het jaar 2000 naar 353.000 in 2017. Deuze: “De Telegraaf is bovendien kwetsbaarder dan andere kranten voor de instortende advertentiemarkt. Dus zij moet wel een megafoon inzetten.”

Op de lange termijn vindt Deuze de Telegraaf-strategie toch niet slim. “De krant richt zich helemaal op haar vaste publiek, de autobezitter met een klein inkomen die zich oneerlijk behandeld voelt. Dat zijn de zestigplussers. Je kunt je afvragen of dat afzeiken van de jongeren, zoals de klimaatspijbelaars, zo verstandig is. Door je te richten op ouderen maak je van de krant een sterfhuisconstructie. Het AD heeft dat beter gedaan. Dat koos nadrukkelijk de klimaatkant door de voor het klimaat demonstrerende scholieren te prijzen. Dat deden ze om zich te onderscheiden van De Telegraaf, maar zo zitten ze wel aan de goede kant. De Telegraaf zit in feite in het gat dat ze zelf heeft gegraven.”

Onverantwoorde risico’s

Rotmans vindt dat Wijfjes en Deuze wel wat gemakkelijk denken. “Als je dwars ingaat tegen de wetenschappelijke consensus, die aangeeft dat we op een ravijn afkoersen, zoals Robbert Dijkgraaf het formuleert, dan zet je mede aan tot onverantwoorde risico’s. Dat is wel een belangrijk verschil met andere thema’s waarover De Telegraaf tendentieus schrijft.”

Voor klimaatexperts die zich eraan ergeren zit er maar een ding op, aldus Wijfjes: “Als je vindt dat er onjuiste dingen worden gepubliceerd, moet je die proberen te corrigeren. Het is een openbaar debat.” Dat debat komt op gang. Van der Werf schreef onlangs een blog over de klimaatberichtgeving in De Telegraaf. “Eerder haalden we er onze schouders over op”, zegt hij. “Het voelde als een achterhaalde discussie. Maar nu de balans zo doorslaat, reageren er misschien meer wetenschappers.”

Correctie:

In de eerste versie van dit artikel werd abusievelijk een citaat uit de podcast Studio Energie toegeschreven aan Telegraaf-hoofdredacteur Paul Jansen. Dit is aangepast.

Lees ook:

Genoeg van het sombere klimaatdenken? Dit festival kiest voor de optimistische insteek

Een nieuwe mediacampagne biedt een vrolijke blik op het klimaatprobleem. Geen negativiteit (‘de wereld vergaat’ of ‘gehaktballen mogen niet’), maar hoop. Want als iedereen helpt, komt het snel goed.

Alarmerende taal over het klimaat kan averechts werken. Praat liever over vaderlandsliefde

Een alarmerende boodschap helpt niet altijd om mensen wakker te schudden en kan zelfs averechts werken, betoogt Roos Vonk, hoogleraar sociale psychologie aan de Radboud Universiteit Nijmegen.