Kilka lat temu napisałem post pod tytułem „Dlaczego mitologia słowiańska nie nadaje się na grę RPG”. Był to jeden z moich najbardziej kontrowersyjnych wpisów. Niedawno jednak pojawiła się gra doskonale ilustrująca to czego się obawiałem.

Czyli dziś będzie o planszówce „Stworze”.

Co to są w ogóle te „Stworze”:

W zasadzie każdy, kto ma jakąkolwiek wiedzę o Słowianach i słowiańszczyźnie ujrzy, z czym jest problem już czytając tytuł gry. Ten jest krótki: „Stworze”. Te siedem liter wystarcza, by wiedzieć, że mamy do czynienia z produkcją nie mającą nic wspólnego z jakimikolwiek wierzeniami, ani niestety rzetelnym researshem.

Wynika to z prostej rzeczy: ani w języku polskim, ani w żadnym innym języku słowiańskim nie ma słowa „Stworze”. W ukraińskim są stvorennya, w czeskim są stvoření, w rosyjskim są suszczestwa, w serbskim: stvaranje, w słowackim: stvorenia, w białoruskim: stvarennie, wreszcie w języku polskim: „stwory“ lub „stworzenia“.

Myślałby więc kto, że Polacy nie gęsi i swój język mają.

A tu jednak nie.

Niestety autorzy tej gry nie są jedynymi, którzy stosują to słowo. Prowadzi nas ono do dość znanej w kręgach historyków i archeologów osoby.

„Stworza i zdusze” czyli kim jest Czesław Białczyński:

Osoby znające trochę bardziej otchłanie internetu oraz środowiska foliarskie na pewno skojarzą tytuł gry z dziełem „Stworza i zdusze czyli starosłowiańskie boginki i demony” napisanym przez Czesława Białczyńskiego i wydanym przez wydawnictwo Slovianskie Slovo (w którego oficjalnym sklepie internetowym nabyć można, prócz książek, także antygrawitacyjne silniki do samochodów, w przystępnej cenie 450 złotych).

Sam Czesław Białczyński jest postacią bardzo ciekawą. Przedstawia się jako artysta i poeta, swego czasu pisał też fantastykę, najbardziej jednak kojarzony jest z nurtem religijnym zwanym „nonsensowierstwem”. Jest to coś pomiędzy rodzimowierstwem, a turbosłowiaństwem, z tym, że od tego ostatniego jest o blisko trzydzieści lat starsze. Działa ono wmyśl zasady „Nie wiemy, jakich bogów czcili nasi przodkowie? To wymyślmy sobie jakichś!”

Białczyński stworzył dość rozległy i interesujący kompleks wierzeń pseudosłowiańskich, które opisał w kilku książkach. Problem polega z nim na tym, że jedynym źródłem, na którym bazował była jego własna wyobraźnia.

Wydaje się, że Czesław Białczyński inspiracje swoich wierzeń znalazł w pracach Zdzisława Beksińskiego, bowiem wiele czasu poświęcił na interpretowanie jego prac w duchu swych przekonań. Słuszność tych interpretacji opiera na wieloletniej korespondencji z malarzem, która to korespondencja jest chyba faktem.

W prawdzie Beksiński przez całe życie podkreślał, że jego obrazy są tylko wytworami jego wyobraźni i nie stoi za nimi żadna filozofia, religia, czy głębsza myśl, a jego korespondencja cały czas nie została zredagowana i wydana, jednak w książce „Beksiński – Dmochowski: listy 1999-2003” (Warszawa 2017) przeczytać można, że skarży się iż „przyczepił się do mnie świr od pogańskich bogów i nie chce się odpierdolić”.

Tak więc istnieją przesłanki, by uznać że Białczyński faktycznie z nim korespondował.

Słowo „stworza” jest niestety wykwitem jego przebogatej wyobraźni, podobnie jak cała masa innych rzeczy.

Interesujące są też same stworza występujące w grze. Tych jest dziesięć. Wśród nich znajdujemy takie słowiańskie demony jak:

Chowaniec:

Co złego jest w chowańcu? Otóż: jest to relatywnie młoda istota, której występowanie w Polsce datuje się od bardzo niedawna. Tak niedawna, że da się jej pojawienie prześledzić co do dnia: chowańca do języka polskiego wprowadziła tłumaczka Ewa Witecka w roku 1991 w powieści Andre Norton „Troje przeciw światu czarownic” wydanej przez wydawnictwo Amber.

W rozdziale IX tej powieści bohaterka Kaththea przywołuje istotę w oryginale zwaną familiar.

Familiar jest to demon pod postacią zwierzęcia, który w folklorze i demonologii anglosaskiej towarzyszy czarownicy. Po raz pierwszy został odnotowany w Anglii w roku 1556 w Essex podczas procesu czarownic z Hatfield Perevil. Jedna z sądzonych wyznała podówczas, że przychodził do niej diabeł pod postacią małego zwierzęcia. Sama nazwa „familiar” ukuta została jednak przez Matthewa Hopkinsa, zawodowego łowcę czarownic żyjącego w latach 1620-1647 i wprowadzona do języka w jego książce „The discovery of witches” (pol. „Odkrywanie czarownic”).

Idea familiarów pomogła Hopkinsowi doprowadzić do zamordowania ponad dwustu kobiet, których jedyną winą było posiadanie zwierzątka domowego. Tworząc nazwę Hopkinsowi chodziło o demona pozostające w familiarnych stosunkach z czarownicą.

Pani Witecka w „Troje przeciw światu czarownic” swoją decyzje przełożenia „Familiar” jako „Chowaniec” (którego to słowa wcześniej nie było w języku polskim nie było), wyjaśniła w przypisie mówiąc, że jest to „Demon, wychowanek czarownicy”.

Czyli nazwa tej istoty najpewniej początkowo brzmiała „Wychowaniec”, a potem została archaizowana do średniopolskiego „chować” i tak powstał „chowaniec”.

Jest to bardzo zręczny zabieg translatorski, jednak nie zmienia to faktu, że stwór ten nie pochodzi z wierzeń słowiańskich. Przeciwnie: jest on wymysłem obłąkanego Anglika.

Jego popularność w naszej fantasy ma źródło w tym, że Ewa Witecka wprowadziła to słowo w roku 1991, w czasach, gdy książki należące do tego gatunku były w Polsce wydawana raz na kwartał.

Jako, że istota ta należy do kanonu tolkienowsko-dedekowskich potworów, to jej przekład kopiowany był przez każdego następnego tłumacza: od Heroes of Might and Magic po Diablo.

Bezkost:

Słowo „bezkost”, w odróżnieniu od chowańca nie jest neologizmem, oczywiście istnieje i pochodzi z języka średniopolskiego. Udało mi się je znaleźć w „Słowniku polszczyzny XVI wieku”. Nie oznaczało jednak demona, tylko człowieka niezwykle zwinnego, o bardzo giętkim ciele, „który zginał się, jakby nie miał kości”.

Bobo:

Zwane też „bobakiem” lub „bobołakiem” jako jedyny z całej trójki faktycznie jest czymś w rodzaju demona. Dokładniej jest to istota pojawiająca się w południowo-wschodniej Polsce, między Krakowem, Sandomierzem, a Ziemią Sanocką, którą straszy się dzieci. Bobo żyje w miejscach, gdzie ludzie nie chcą, by ich bachory się bawiły. Bobo generalnie rzecz biorąc kradnie niegrzeczne dzieci.

Nie wiadomo jak wygląda i jakie są zwyczaje. Nikt też w niego nie wierzy. Jest to istota zmyślona po to, by straszyć nią dzieciaki.

W innych regionach Polski podobną funkcję pełnią Wilk i Cygan.

Czym to się różni od…

Zwykle w tym momencie pojawia się pytanie, czym to się różni od tego, co robią Anglosasi lub Japończycy, którzy też co i rusz gwałcą mitologię grecką, rzymską, skandynawską oraz swoje własne wierzenia i historię.

Otóż: moim zdaniem różnica dotyczy rzeczy zasadniczej. Wzmiankowane dzieła kultury bazują, w jakiejś tam, bardzo płytkiej, ale jednak warstwie na wydarzeniach lub dziełach kultury, które miały miejsce. Owszem, są zwykle poprzekręcane i często zubożone, ale jest tam gdzieś jakiś strzęp informacji. Oczywiście niewystarczający dla historyka czy nawet ucznia liceum, ale wystarczający by zostawić jakiś tam ślad w umyśle, a nuż widelec ktoś się zainteresuje.

To, co robi Białczyński i odwołujące się do niego osoby to promowanie wizji świata, która od początku do końca jest nie tyle nawet fikcją, co dezinformacją. O fikcji bowiem wiadomo, że nie jest prawdziwa. Tu mamy natomiast do czynienia z informacją wprowadzającą odbiorcę w błąd i niejako zakrywającą rzeczywistość. Te bity informacji, które zostaną w głowach będą więc zatruwały proces myślowy.

Słowianie w rogatych hełmach:

Prawdopodobnie miałbym z tą grą mniejszy problem, gdyby nazywała się „grą fantasy”, aczkolwiek nadal by mi się jej ogólna idea nie podobała. Po prostu nie lubię, gdy ktoś, kto mówi, że edukuje zamiast tego robi wodę z mózgu. Ten tytuł jednak sugeruje, że przedstawia prawdę o słowiańskich wierzeniach naszych przodków.

Tym czasem produkt pełen jest bzdur.

Obawiam się, że idziemy tutaj w kierunku tego, co dzieje się na Białorusi (gdzie najpierw wymyślono sobie tradycję, potem odpowiedzialnego za nią boga, a teraz wpisują ją ma listę światowego dziedzictwa Unesco), albo Ukrainy (gdzie uniwersyteccy badacze włamali się na teren budowy autostrady, rozlali ropę, powtykali w ziemię skorupy garnków, a obecnie badają te plamy ropy jako pozostałości prasłowiańskiego grodziska).

A wszystko to dlatego, że ktoś czuł się gorszy, bo Słowianie nie mają wielkich epopei na miarę Iliady lub Odysei.

W XIX wieku nadmiernie entuzjastycznie nastawieni miłośnicy folkloru normańskiego doprowadzili do powstania stereotypu wikinga w rogatym hełmie, który historycy i archeolodzy od dwóch wieków bez skutku starają się wyplenić. W wypadku Słowian na razie coś takiego nie miało jeszcze miejsca.

Szkoda, że ostatnimi czasy ludzie idą w tym kierunku.

Zupełnie tak, jakbyśmy nie mieli faktycznych dokonań, z których możemy być dumni.