





Kropotkin (Paroles d'un révolté, extrait)





Nous avons vu comment la Loi est née des coutumes et des usages établis, et comment elle représentait dès le début un mélange habile de coutumes sociables, nécessaires à la préservation de la race humaine, avec d'autres coutumes, imposées par ceŭ qui profitaient des superstitions populaires pour consolider leur droit du plus fort. Ce double caractère de la Loi détermine son développement ultérieur chez les peuples de plus en plus policés. Mais, tandis que le noyau de coutumes sociables inscrites dans la Loi ne subit qu'une modification très faible et très lente dans le cours des siècles, — c'est l'autre partie des lois qui se développe, tout à l'avantage des classes dominantes, tout au détriment des classes opprimées. C'est à peine si, de temps en temps, les classes dominantes se laissent arracher une loi quelconque qui représente, ou semble représenter, une certaine garantie pour les déshérités. Mais alors cette loi ne fait qu'abroger une loi précédente, faite à l'avantage des classes dominatrices. "Les meilleures lois, disait Burkle, furent celles qui abrogèrent des lois précédentes."

Ni vidis, kiel la Leĝon naskis kutimoj kaj establitaj uzoj, kaj kiel ĝi dekomence reprezentis lertan miksaĵon de socialemaj kutimoj, necesaj al la konservado de la homa raso, kun aliaj kutimoj, truditaj de tiuj, kiuj bonuzis la popolajn superstiĉojn por fortikigi sian rajton de la pli forta. Tiu duobla karaktero de la Leĝo determinas ĝian postan disvolvon ĉe la plej civilizitaj popoloj. Sed, dum la kerno de socialemaj kutimoj registritaj en la Leĝo nur ricevis tre malgravan kaj tre malrapidan modifon laŭ la irado de la jarcentoj, - ja la alia parto de la leĝoj disvolviĝas tute favore al la regantaj klasoj, tute malfavore al la subpremataj klasoj. Apenaŭ, de tempo al tempo, la regantaj klasoj lasas ŝiri el si ian ajn leĝon, kiu reprezentas aŭ ŝajnas reprezenti ian garantion por la senhavuloj. Sed tiam tiu leĝo nur abrogas pli fruan leĝon faritan favore al la regantaj klasoj. "La plej bonaj leĝoj, diris Burkle, estis tiuj, kiuj nuligis pli fruajn leĝojn."



