Duizenden mensen kwamen donderdag in het Duitse Hanau bij elkaar om hun verdriet te delen over de aanslag van de dag ervoor, de derde van rechtse signatuur op rij. Tobias Rathjen (43), die tien mensen doodschoot en daarna zichzelf, wilde ‘de Duitse bevolking zuiveren’, schreef hij in een pamflet.

‘Dit was een aanslag op alle mensen, maar het meest op mensen met een migratieachtergrond, op het multiculturele Duitsland.’ Erhan (48), taxichauffeur van beroep, staat midden in de mensenzee op de marktplaats van Hanau, onder de rook van Frankfurt am Main, de kraag van zijn trenchcoat hoog opgetrokken tegen de wind, zijn bruine ogen strak gericht op het podium, waar president Steinmeier zojuist heeft gesproken over ‘een brutale daad van terroristisch geweld’.

Woensdagavond schoot de 43-jarige Tobias Rathjen in Hanau tien mensen dood, alvorens hij zelfmoord pleegde. Hij had een extreem-rechts, racistisch motief, daarover bestaat volgens politie en justitie geen twijfel, vanwege het pamflet dat Rathjen een paar dagen voor zijn daad online zette. Het is de derde dodelijke extreem-rechtse aanslag in Duitsland in negen maanden. De tweede in de deelstaat Hessen, waar dit voorjaar de christen-democraat Walter Lübcke werd neergeschoten door een neonazi.

Een waken van bloemen en kaarsen in Hanau. Beeld Marlena Waldthausen

‘Racisme is gif’, zei bondskanselier Merkel eerder donderdagmiddag vanuit Berlijn. ‘De vijand staat rechts’, zei ­Armin Laschet, de minister-president van Noordrijn-Westfalen, van wie wordt verwacht dat hij zich in de strijd om het CDU-voorzitterschap werpt.

Erhan slaat zijn armen om zijn zoon en dochter heen. Er staan honderden, zo niet duizenden Erhans op het plein. Duitsers met wortels in andere landen, veelal Turkije, zoals Erhan. En velen zijn, net als Erhan, wat sceptisch over de strijdlustigheid van de Duitse politici.

Een paar straten verderop, in een buurtje vol casino’s, gokkantoren en smoezelig ogende hotels opende ­Tobias Rathjen woensdagavond het vuur op shishabar Midnight – de populairste plek in de stad om ‘waterpijp te roken en ’s nachts te chillen’, vertellen de groepen Turkse, Koerdische en Afghaanse jongens die er de volgende dag rond het afzetlint hangen.

Mannen op de straat van de eerste shishabar in Hanau. Beeld Marlena Waldthausen

Een van de slachtoffers was het neefje van Erhan. Hij werd neer­geschoten bij café Arena in het stadsdeel Kesselstadt, een paar honderd meter van het huis van de Rathjens, waar de politie de schutter niet veel later levenloos aantrof. Voordat hij zichzelf door het hoofd schoot, vermoordde Rathjen zijn 72-jarige, bedlegerige moeder.

‘Ik las altijd de Bild-Zeitung’, zegt ­Erhan. ‘Maar ik ben opgehouden omdat ze hun lezers elke dag ophitsen ­tegen buitenlanders. Dat is begonnen in 2015 toen de vluchtelingen kwamen.’ Hij vindt dat media en politiek samen het klimaat hebben geschapen waarin zich een dergelijke tragedie kan voltrekken.

Hij zegt ook: ‘Ik woon al 34 jaar in Duitsland, maar als je aan meneer Gauland van de AfD vraagt of ik een Duitser ben, wat denkt u dat die dan zal zeggen?’ ‘En wat zou jullie Geert Wilders zeggen?’ voegt een vriend van Erhan spottend toe, die het gesprek van een afstandje volgt.

Gedenkplaats in Hanau. Beeld Marlena Waldthausen

Politiek klimaat

En daar raken de mannen op het plein in Hanau aan de kern van de discussie zoals die in Duitsland op de dag na de aanslag wordt gevoerd, de vraag waar deze geweldsuitbarstingen vandaan komen en in hoeverre er in Duitsland, en elders in Europa, een politiek klimaat heerst dat het soort ­daders als Tobias Rathjen hun vaak verwarde denkbeelden doet omzetten in gruweldaden.

Rathjen was voor zover bekend geen lid van een extreem-rechtse vereniging of partij. Nooit eerder kwam hij in het vizier van de politie. Een oud-klasgenoot omschrijft hem in de krant Die Welt als een slimme, rustige jongen met een erg conservatieve vader. Hij voetbalde in de jeugd van Bundesligaclub Eintracht Frankfurt, ging later bedrijfskunde studeren in Bayreuth – niets aan de hand.

Achtervolgingswanen

Zelf schrijft Rahtjen in zijn verklaring dat hij zijn hele leven al aan achtervolgingswanen lijdt. Hij is overtuigd van het bestaan van een geheime dienst die in zijn hoofd kan kijken en vermoedt dat zowel de politiek van Trump als de successen van de Duitse Manschaft het gevolg zijn van zijn gedachten die door anderen zijn toegepast in de praktijk. In een andere context waren het deerniswekkende hersenspinsels geweest. Hetzelfde geldt voor Rathjens onvrijwillige maagdelijkheid, waarvan hij beweert dat die ‘vooral komt door de hoge ­eisen die ik stel’.

Maar de schutter van Hanau schrijft ook dat er veel volkeren zijn die ‘volledig moeten worden vernietigd’. Er volgt een opsomming die het grootste deel van Azië en de Arabische wereld en Israël omvat. Maar ook de Duitse bevolking wil hij ‘zuiveren’, omdat niet iedereen met een Duits paspoort ‘rein van ras’ en ‘waardevol’ is. Rathjen strijdt, schrijft hij, tegen de degeneratie van het volk.

Rathjen lijkt een dader bij wie psychische problemen en extreem-rechtse motieven onmogelijk van elkaar te scheiden zijn. Zijn denken en handelen doen denken aan Stephan B., die in oktober 2019 het plan had opgevat om een bloedbad aan te richten in de synagoge van Halle. Net als Rathjen woonde hij bij zijn moeder.

Wat hem van B., en bijvoorbeeld schutter in het Nieuw-Zeelandse Christchurch, onderscheidt, is dat Rathjens verklaring volgens experts in Duitse media geen verwijzingen naar radicale internetmilieus als 4chan en 8chan bevat.

Maar het document echoot wel de voor de teloorgang van de westerse cultuur en de knechting van de witte man, een angst waarop bijna alle populistisch- en radicaal-rechtse partijen in Europa in hun campagnes op inspelen. Opvallend is dat AfD-politici benadrukken dat Rathjen ziek was en dat zijn politieke denkbeelden dus geen waarde hebben.

Complottheorieën

Ook in het publiek op de markt in ­Hanau doen complottheorieën de ronde. Zo staat er een groepje mannen op leeftijd te discussiëren in opgewonden Turks, gelardeerd met Duitse woorden als ‘NSU’ en ‘Polizei’. Ze hebben het over de extreem-rechtse terreurgroep NSU die in het eerste decennium van deze eeuw tien Duitsers met een migratieachtergrond vermoordden, legt een van de mannen, genaamd Ömer, uit.

De Turkse vlag wappert tijdens de samenkomst van duizenden mensen. Beeld Marlena Waldthausen

De NSU werd gedekt door medestanders bij politie en justitie. Ömer en zijn vrienden zou het niet verbazen als ook Rathjen onder één hoedje speelde met de politie – bewijs daarvoor hebben ze niet. ‘Maar wij hebben geen enkel vertrouwen in de politie.’

Ook de Hessische minister-president Volker Bouffier (CDU) spreekt de bevolking van Hanau toe. ‘Wehret den Anfängen’, pas op voor het begin, zegt hij. Een zin die afkomstig is uit een gedicht waarin de Romeinse poëet Ovidius mannen wil waarschuwen voor verliefdheid. In Duitsland wordt de uitdrukking, ironisch genoeg, altijd gebruikt als het over de dreigende opkomst van extreem-rechts gaat.

In het publiek wordt schamper ­gereageerd. Met elf doden is van het begin geen sprake meer, vinden ze.

Mensen leggen rozen neer. Beeld Marlena Waldthausen