Goralenvolk (niem. naród góralski) to nazwa akcji germanizacyjnej w czasie II wojny światowej, której poddani zostali polscy górale

7 listopada Wacław Krzeptowski w asyście innych górali złożył przybyłemu na Wawel gubernatorowi Hansowi Frankowi wyrazy uznania, zapewniając o swoim oddaniu

Kenkarty z literą "G" przyjęło około 20 procent ludności Podhala. W niektórych miejscowościach jak Łopuszna czy Rogoźnik odsetek ten był marginalny; dla porównania w Szczawnicy wyniósł ok. 90 proc.

Gdy go wieszali 20 stycznia 1945 r., mógł jeszcze spojrzeć na ośnieżony krzyż Giewontu. Od jesieni 1944 r. Wacław Krzeptowski, lider Goralenvolku na Podhalu, ukrywał się w kolibie nad Przełęczą Iwaniacką. Jego tropami szli partyzanci akowscy, radzieccy i gestapo.*



We wrześniu 1939 roku Niemcy zajmują Podhale. Z Zakopanego udaje się na Jasną Górę pielgrzymka górali. Kilka tygodni później Wacław Krzeptowski w asyście innych składa hołd przybyłemu na Wawel gubernatorowi Hansowi Frankowi. Niemcy zwracają się do niego per Goralenfurst – góralski książę. Szybko reaktywowany zostaje przedwojenny Związek Górali, który przekonuje, że pierwsi osadnicy pod Tatrami byli Ostrogotami uciekającymi przed zastępami Hunów. Na dodatek o germańskim pochodzeniu mają świadczyć góralskie spinki oraz symbol krzyżyka niespodzianego, który w wyglądzie przypomina nazistowską swastykę.

Historycy podają dziś, że kolaborację z nazistowskimi Niemcami podjęło około 20 procent ludności Podhala. Ci, którzy przyjęli kenkarty z literą "G", wierzyli w wielkie Niemcy albo obietnice lepszego traktowania. Inni zaś brali, bo brali wszyscy w wiosce. Historia zna również przypadki, że góralska kenkarta nie przeszkadzała w działalności konspiracyjnej.

29 stycznia 1945 roku w Zakopanem skończyła się okupacja niemiecka. Jednak dla zakopiańczyków sprawa Goralenvolku do dziś nie jest zamknięta. Po raz kolejny udowadniają to dziennikarze Bartłomiej Kuraś oraz Paweł Smoleński.

Szymon Piegza, Onet: W ostatnim czasie często słyszy się o jednej z największych zdrad polskiego społeczeństwa za czasów II wojny, czyli Goralenvolku. W prasie i internecie pojawiają się kolejne artykuły. Wydaje się, że historia staje się coraz bardziej znana, jednak wy odkrywacie w niej coś nowego.

Bartłomiej Kuraś: Może ta historia jest znana, ale nie do końca opisana, ponieważ co chwilę pojawiają się coraz to nowe wątki. Na Goralenvolk należy patrzeć w szerszym kontekście: to, co się działo przed wojną, w czasie kolaboracji i po wojnie, to tak naprawdę jedna historia.

Paweł Smoleński: Ja nie mogę się zgodzić z tym, że historia jest powszechnie znana. My, Polacy, wiemy, co zdarzyło się pod Grunwaldem czy pod Wiedniem. Wiemy też, że nasza historia jest pełna cudownych klęsk, rozpięcia na krzyżu, etc. Jest to historia bogata w momenty heroiczne, ale również bogata w momenty haniebne, które się wypiera. Bardzo często na lekcji historii, w telewizji, w radiu powtarza się jak mantrę jeden tekst: Polska to jedyny kraj, w którym nie istniała kolaboracja z niemieckim okupantem. Otóż to nieprawda. Była kolaboracja, a Goralenvolk jest tego najlepszym przykładem. Wielu z nas słyszało, że za tym hasłem kryje się coś haniebnego, jednak jesteśmy tak przyzwyczajeni do pięknego wyglądu, że nie chcemy oglądać się w lustrze po starciu makijażu.

Zobacz także Andrzej Stasiuk: Polska to mój kraj i nie dam go sobie odebrać. Czytaj wywiad Szymona Piegzy Foto: Agencja BE&W

undefined

Goralenvolk – ciemna karta naszej historii

Skąd się wzięła swastyka na Podhalu na początku XX wieku? Zofia i Witold Paryscy tak napisali o swastyce w Wielkiej Encyklopedii Tatrzańskiej: Jako znak niewątpliwie symboliczny (magiczny?) krzyżyk pojawia się od dawna na Podhalu jako tzw. krzyżyk niespodziany, w nierzucających się w oczy miejscach danego przedmiotu (od spodu, od tyłu) […]. Według starych górali krzyżyk niespodziany umieszczony w niepokaźnym miejscu, chroni od złego budynek lub sprzęt i jego właściciela. […] Na przełomie XIX i XX w. […] swastykę zaczęto w ówczesnej literaturze coraz bardziej łączyć z góralszczyzną podhalańską.*



Jednak kolaboracja górali z nazistowskimi Niemcami raczej nie wpisuje się w realizowaną przez polski rząd politykę historyczną, bo to zdecydowanie ciemna karta naszej historii.

PS: Szczęśliwie ta książka powstawała znacznie wcześniej. Myślę, że czas na ukazanie się jej obecnie jest najlepszy. Jesteśmy świadkami czegoś, co można nazwać pisaniem historii na nowo. Mówię o czasach Solidarności, czy nawet o wydarzeniach odległych o 20 lat, jak podpisanie Konstytucji III RP, która zdaniem jednego z polityków jest "konstytucją postkomunistyczną". Okazuje się, że wszystko można przeinaczyć. Jestem głęboko przekonany, że rozbijanie polskiej oświaty może poskutkować wychowaniem nowego Polaka. Może dlatego należy mieć oczy otwarte.

Przy osądzie historii trzeba być jednak wyjątkowo ostrożnym. W końcu większość polskich górali zachowało się przyzwoicie i nie przyjęło kenkarty z literką "G" oznaczającą kolaborację. Z kolei tym, którzy nie chcieli kolaborować, grożono nawet śmiercią.

BK: Według statystyk około dwudziestu procent ludzi przyjęło góralską kenkartę, najwięcej w Szczawnicy, bo ok. 90 proc. mieszkańców. Pamiętajmy, że Szczawnica była małym przedwojennym kurortem, gdzie wszyscy żyli z gości. Tam pewnie nie chciano się narażać władzy.

PS: Oczywiście nie wszystko jest w tej historii czarno-białe, tutaj bardziej dominuje szarość. Zwróćmy uwagę na to, że góral jest kwintesencją polskości wtedy, kiedy skacze przez watrę, albo tańczy krzesanego. To w końcu czym jest to Podhale? Czy to jest polska kraina, czy kraina, w której znaleźli się jacyś górale, którzy postanowili kablować na biednych polskich patriotów.

O tematach góralskich pisaliście razem również w przeszłości: "Bedzies wisioł za cosik" z 2010 roku oraz "Krucafuks. Alfabet góralski" - trzy lata później. Jeszcze wcześniej na łamach "Gazety Wyborczej" opublikowaliście kilka góralskich reportaży. Czy podczas kolejnego wejścia w to jednak hermetyczne środowisko, demony z przeszłości odżywały?

BK: Niejednokrotnie bywało tak, że kiedy drążyliśmy temat i nie dawaliśmy spokoju, to ludzie zaczynali się rozgadywać, jakby wyraźnie chcieli coś z siebie wyrzucić. Temat tabu, jakim jeszcze kilka lat temu był Goralenvolk, został trochę przegadany m.in. za sprawą Wojtka Szatkowskiego, wnuka jednego z liderów tego kolaboracyjnego ruchu, który kilka lat temu napisał książkę o Goralenvolku, a wcześniej poświęcił temu swoją pracę magisterską.

PS: Dziś to już nie są demony, a raczej "małe demonki". Temperatura sporów nie jest już taka jak kiedyś. Dla mnie symptomatyczną reakcją na nasz kolejny przyjazd były grupy górali. W bodaj 2001 roku w ogólnopolskiej gazecie ukazał się nasz duży reportaż o Goralenvolku. Od razu pojawiły się głosy: po co o tym pisać, skoro już jest dobrze?

Foto: Materiały prasowe

Konflikt między góralami nadal trwa

Hitlerowcy czuli się tu za okupacji tak dobrze, że już w grudniu 1939 roku zaprosili do Zakopanego na rozmowy funkcjonariuszy sowieckiego NKWD. Do dzisiaj historykom nie udało się do końca wyjaśnić, o czym debatowali pod Tatrami. Leszek Moczulski – także badający historię II wojny światowej – twierdzi, że w Zakopanem mogło dojść do omówienia działań gestapo i NKWD: – Funkcjonariusze III Rzeszy i Związku Radzieckiego zapewne chcieli zadać Polakom takie ciosy, po których naszemu narodowi trudno byłoby się już odrodzić. Skoro w Zakopanem na początku wojny spotykały się gestapo i NKWD, to mogły tam toczyć się takie rozmowy.*



Czy akcja Goralenvolk mogłaby się wydarzyć w jakiejś innej części Polski?

PS: Wszystko wskazuje na to, że w innych miejscach też podejmowano podobne próby, jednak Goralenvolk było rzeczywiście trafione w punkt. W książce próbujemy przedstawić, dlaczego w ogóle do tego doszło. Najprawdopodobniej Niemcy trafili na biedny region, przemieszany kulturowo, który został w pewnym sensie zepsuty. Zepsuty choćby tym młodopolskim mitem, że górale są wyjątkowymi ludźmi posiadający nadprzyrodzone cechy. Dlatego niemieccy agenci wgrali się idealnie w tę nutę. Oni po prostu dali się uwieść.

BK: Z drugiej strony taka forma kolaboracji mogła się wydarzyć tylko na Podhalu. Z jednego prostego powodu: tytułowy "krzyżyk niespodziany" to swastyka, która występowała w ornamentyce Podhala grubo przez narodzinami Hitlera. Swego czasu był on bardzo promowany na Podhalu; został wyryty na Muzeum Tatrzańskim, był również symbolem Strzelców Podhalańskich. Na tym zbudowano całą legendę. Skoro górale używają swastyki, to pewnie wywodzą się od Gotów. To trafiło na podatny grunt.

Bartek pochodzi z samego Podhala, natomiast Paweł część swojego dzieciństwa spędził w Kościelisku. Choć wydawałoby się, że to bliskie okolice, jednak wasz punkt widzenia na tę sprawę był zgoła odmienny.

BK: Pierwszy raz z Pawłem nad tematami góralskimi zaczęliśmy pracować w połowie lat 90. Zaczęło się od tego, że zderzyliśmy nasze wyobrażenia. Dla mnie, jako osoby pochodzącej z Podhala to było pewne przezwyciężenie, ponieważ Goralenvolk był zawsze tematem tabu, uważano, że lepiej o tym zbyt wiele nie mówić.

PS: Dla mnie zadziwiające było to, że ta sprawa ciągle żyje i ciągle tam tkwi. Jeszcze dziś, jak chłopy usiądą razem w karczmie, to jeden drugiemu potrafi wypomnieć, że jego dziadek kolaborował i od razu się biorą za łby.

Lokalne spory pomiędzy góralami do tej pory nie zostały wyjaśnione?

PS: One nigdy nie zostaną wyjaśnione, ponieważ każdy ma inny ogląd. Dokumenty to oczywiście ważne źródło. Najciekawsza w tej historii jest recepcja Goralenvolku dzisiaj. W 1989 roku po raz pierwszy pomyślałem, żeby o tym napisać. Dlaczego? To było przed wyborami czerwcowymi, kiedy w Zakopanem zaczęto wskazywać lokalnych przedstawicieli do Sejmu i Senatu, ale poza strukturami Komitetu Obywatelskiego "Solidarność". Ludzie znowu zaczęli wracać do Goralenvolku, mówiąc: popatrzcie, oni zaczynają robić to, co robili w trakcie wojny. Dla mnie to było niezwykłe. Z drugiej strony tej historii sprzyjał również PRL-owski mit, który wykluczył opowiadanie o polskiej kolaboracji.

BK: Ja urodziłem się w 1974 roku, całą podstawówkę przeżyłem w Polsce Ludowej. Nikt wtedy o tym nie mówił, w ogóle nie nauczano o Goralenvolku. A przecież ta historia ciągle żyje w mieszkańcach Podhala. Powstaje wobec tego pytanie, czy można legitymizować zgodę na kolaborację. Cały czas poszukiwana jest odpowiedź na to pytanie, zwłaszcza w czasach polityki historycznej.

"Każdy, kto próbuje wyrzec się wspólnej historii, robi nam krzywdę"

Procesy za kolaborację z Niemcami ruszyły niedługo po wojnie. Pierwszy odbył się między 4 a 22 listopada 1946 roku. Na pierwszym procesie zabrakło prawie wszystkich głównych aktorów Goralenvolku: Wacław Krzeptowski został powieszony, Henryk Szatkowski i Witalis Wieder uciekli, Andrzej Krzeptowski otruł się już w 1945 roku albo zabili go Sowieci, Stefan Krzeptowski zaś dogorywał w sowieckim łagrze. [...] Podhale i tak musiało sobie samo poradzić z oceną i pamięcią po Goralenvolku. Gdy reszta kraju lizała powojenne rany, w Gorcach, w okolicach Nowego Targu, na północnych zboczach Gubałówki wciąż wojowano; działania oddziału "Ognia" zaczynały cechować coraz większe bezwzględność i radykalizm.*



W przeszłości wiele pisaliście również o Ukraińcach czy polskich Romach. W najnowszej książce przyglądacie się grupie etnograficznej, która żyje na południu Polski. Czy według was dokładne poznanie historii własnego kraju, tej pozytywnej, ale również bolesnej i wstydliwej jest warunkiem zrozumienia swojej ojczyzny?

PS: Nie można na jednej linii stawiać Romów, Ukraińców i górali, jednak oczywiście bogactwo Polski, zwłaszcza te trudne bogactwo sprawia, że nasz kraj nigdy nie był jednoznaczny. Każdy, kto próbuje się wyrzec wspólnej historii, naszych barw narodowych, robi krzywdę nam wszystkim. Polska to taki skrawek Europy, o którym trudno powiedzieć, kto jest kim. Można być i Ukraińcem, i Polakiem, tak samo można być góralem i Polakiem.

BK: Wacław Krzeptowski, jeden z głównych niechlubnych bohaterów książki w sylwestra 1938 roku podejmował prezydenta Mościckiego w Jaworzynie, a po kilku miesiącach podejmował Hansa Franka w Zakopanem. Ten sam człowiek robił zbiórki dla polskiej armii, a później wydawał wiernopoddańczy list do Gubernatora Franka, w którym pisał, że "przez 20 lat jęczeliśmy pod polskim zaborem, a teraz wracamy pod wielkie skrzydła państwa niemieckiego". Na tym polega ten paradoks.

* Fragmenty pochodzą z książki "Krzyżyk niespodziany. Czasy Goralenvolk", P. Smoleński, B. Kuraś, wyd. Czarne, 2017.

O autorach:

Paweł Smoleński (ur. 1959) — reporter, publicysta, od 1989 roku dziennikarz "Gazety Wyborczej", wcześniej współpracownik pism drugiego obiegu. Autor m.in.: "Pokolenie kryzysu", "Gazeta Wyborcza" — lustro demokracji, "Salon patriotów", "Pochówek dla rezuna", "Irak. Piekło w raju", "Izrael już nie frunie", "Bedzieswisioł za cosik. Godki podhalańskie (wraz z Bartłomiejem Kurasiem)", "Balagan. Alfabet izraelski", "Oczy zasypane piaskiem", "Szcze ne wmerła i nie umrze – wywiad rzekę z Jurijem Andruchowyczem", "Zielone migdały, czyli po co światu Kurodwie" oraz "Wieje szarkijja. Beduini z pustyni Negew".



Bartłomiej Kuraś (ur. 1974) – pisarz i dziennikarz urodzony w rodzinie góralskiej i specjalizujący się w tematyce Tatr i Podhala. Od 1996 roku związany z "Gazetą Wyborczą". Laureat nagród: "Parzenica" przyznawanej przez Polską Izbę Turystyki, Local PL - CZ Press Award, Kryształowe Pióro (wspólnie z Konradem Oprzędkiem) oraz nagrody specjalnej w kategorii Ekologia przyznanej podczas Gali Nagród Dziennikarzy Małopolski.



Chcesz porozmawiać o Goralenvolku? Napisz: szymon.piegza@grupaonet.pl