Po głównym placu Stepanakertu, stolicy nieuznawanej Republiki Górskiego Karabachu, spacerują setki ludzi. Pary trzymają się za ręce, matki pilnują biegających dzieci, młodzież porównuje świat rzeczywisty z tym w ich smartfonach. Podświetlony budynek Pałacu Prezydenckiego wychodzi naprzeciw łączącej się z hotelem Armenia bryle karabaskiego parlamentu.

Jest przyjemnie chłodno. W ciągu dnia upał był nie do zniesienia i miasto sprawiało wrażenie na poły wymarłego. Teraz mieszkańcy wyszli na ulicę chłonąć schodzący z gór delikatny wiatr. Przede wszystkim napawać się spokojem.

- Widzisz, po kwietniu my już niczego nie jesteśmy pewni. Może poza jednym. Że będzie następna wojna. A poza tym to nie ma żadnego jutra, jest tylko dziś – mówi młoda dziewczyna pracująca w Ministerstwie Spraw Zagranicznych. Jej brat jest lekarzem wojskowym i kwiecień 2016 r. spędził na froncie, ratując rannych w walkach określonych przez europejskie media jako "nagła eskalacja zamrożonego konfliktu".

Tutaj mówi się o tych wydarzeniach po prostu "druga wojna", po której nadejdzie i trzecia. Ta pierwsza z początku lat 90. pomiędzy Armenią i Azerbejdżanem doprowadziła do narodzin niezależnego Karabachu, a jednocześnie zamieniła cały region w tykającą bombę zegarową.

Linia kontaktu

- Kiedyś kula snajpera trafiła w szczelinę, odbiła się i rykoszetem zabiła naszego chłopaka – dowódca przejeżdża palcem po podłużnym wyżłobieniu w nachylonym pod kątem wycięciu w betonowym schronie. Jasny pasek światła, z którego rozciąga się panoramiczny widok na paloną słońcem równinę. Połacie wysuszonej, żółtej trawy przerywają wykonane ludzką ręką wzniesienia. Przez szkła lornetki można dostrzec bunkry, okopy i zasieki z drutu kolczastego. Tam są oni. Azerowie.

W tym samym momencie stamtąd ktoś pewnie spogląda na nas. I widzi dokładnie to samo. Umocnienia, drut kolczasty, czerwone tabliczki z wymalowaną biała farbą trupią czaszką i napisem "Miny".

Od ponad dwudziestu lat tylko w ten sposób patrzą na siebie dwie zwaśnione strony. Przez wąskie wycięcie w zbrojonym betonie. Różni ich to, co mają za plecami. Ormianie – góry Karabachu, których będą bronili za wszelką cenę. Bo to Ich Góry. Azerowie – Morze Kaspijskie i położone na jego brzegach Baku, z którego płynie jednoznaczny przekaz: musicie te Góry kiedyś zdobyć, bo to nasza, wydarta nam siłą ziemia.

W nocy z 1 na 2 kwietnia 2016 r. ta tzw. linia kontaktu zamieniła się w prawdziwą linię frontu. - O drugiej nad ranem usłyszeliśmy huk wybuchów. Nad wzgórzami, tam gdzie leży wioska Talish, niebo błyskało czerwono-pomarańczową łuną. Najpierw myśleliśmy, że to może jakieś ćwiczenia… – Ashot zawiesza głos.

O ósmej rano wiedział już, że to nie żadne ćwiczenia, tylko regularny ostrzał. Szyby wyleciały z okien, drzwi wejściowe prawie wyrwało z framugi, w ogródku sąsiada eksplodował pocisk, obsypując wszystko deszczem odłamków. - Z domu uciekaliśmy w samych skarpetkach. Żonę i młodszego syna odwiozłem do stolicy, sam razem z drugim synem wróciłem bić się o swój dom – opowiada, bawiąc się pustą filiżanką po kawie.

Przeprasza, że nie może zaprosić na obiad, ale musi wracać do pracy przy odbudowie lokalnej minielektrowni wodnej. - W kwietniu z jej płonącego budynku uratowałem kuzyna, a teraz chcę, żeby znowu działała. Ludzie wracają i potrzebują prądu. Nie damy się stąd wypędzić. To nasza ziemia – mówi z zaciętym wyrazem twarzy.

Do jego rodzinnej miejscowości Mataghis powoli wracają mieszkańcy. Na razie głównie mężczyźni. Mężowie boją się o swoje kobiety i dzieci. Lepiej, żeby trzymali się z daleka od miejsca, gdzie w każdej chwili mogą spaść bomby.

Przyjaciela poznaje się w biedzie

- Nienawidzę Ruskich. Od dwudziestu lat gadali, że są naszymi sojusznikami. A co tam sojusznikami! Przyjaciółmi! – w młodym chłopaku wzbiera fala złości – "I przez ten cały czas sprzedawali broń Azerom. Rozumiesz?!? Nas zabijały ruskie Grady i pociski artyleryjskie. A Putin, zamiast przyjść z pomocą, zwyczajnie nas zostawił. Zdradził!".

Jego wściekłość podziela coraz więcej mieszkańców Karabachu. Jeszcze do niedawna wydawało się, że południowokaukaska układanka jest jasna i klarowna. Armenia i Górski Karabach jako rosyjska forpoczta w regionie. Azerbejdżan jako najbliższy sprzymierzeniec Turcji, a nawet USA.

Kiedy jednak w kwietniu wybuchła wojna, to niespodziewanie Kreml wykazał daleko idącą powściągliwość, występując w roli bezstronnego arbitra i ograniczając się do wezwania zwaśnionych stron do zawieszenia broni. Tymczasem turecki prezydent Recep Erdogan bez wahania poparł Azerów, oświadczając: "Modlimy się, aby nasi bracia z Azerbejdżanu zatriumfowali przy najmniejszych możliwych stratach. Będziemy do końca wspierać Azerbejdżan".

W Karabachu panuje powszechne przekonanie, że azerski prezydent Ilham Alijew nigdy sam nie podjąłby decyzji o zmasowanym uderzeniu. Na przestrzeni minionego ćwierćwiecza na linii kontaktu wielokrotnie dochodziło do starć, ale nigdy do regularnej wojny.

Dokładna liczba ofiar kwietniowych walk jest bardzo trudna do oszacowania, bo Stepanakert i Baku przedstawiają całkowicie odmienne dane. Jednak można założyć, że zginęło ok. 100 Ormian i kilkuset Azerów, zniszczono wiele czołgów oraz wozów pancernych, zestrzelono co najmniej dwa helikoptery bojowe. I to zaledwie w ciągu kilku dni.

- Widzisz, Azerowie uderzyli na dwóch kierunkach. Od północy i południa – wysoki rangą karabaski oficer pokazuje na mapie przebieg walk. – Co jest pośrodku? Stepanakert! Oni chcieli klinem rozdzielić nasze siły. Celem operacji było nie tylko przełamanie linii frontu, ale zajęcie naszej stolicy, a więc i podbój całego kraju!

Nad Karabachem unosi się atmosfera wyczekiwania. Nie na pokój, ale na kolejną wojnę. Wprawdzie przeważa pogląd, że za działaniami Baku stoi Turcja, to jednak coraz częściej pojawiają się głosy, że polecenie ataku wyszło nie z Ankary, ale z… Kremla.

Ilham Alijew to człowiek, którego korzenie tkwią w strukturach Związku Radzieckiego. Jego ojciec, pierwszy prezydent niepodległego Azerbejdżanu Hajdar Alijew był generałem-majorem KGB, szefem azerskiej bezpieki, przewodniczącym Azerskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, wreszcie członkiem Politbiura i wicepremierem całego ZSRR. Sam Ilham jest absolwentem słynnego Państwowego Moskiewskiego Uniwersytetu Stosunków Międzynarodowych MGIMO, czyli rosyjskiej dyplomatycznej kuźni talentów.

Na początku lat 90. Alijew ojciec podjął strategiczną decyzję o sojuszu z USA, ale dzisiaj – w dobie spadających cen ropy naftowej i chwiejącego się ładu międzynarodowego – niewykluczone, że to Moskwa jest pewniejszym sojusznikiem, niż leżący za oceanem Waszyngton.

- Kremlowi zależy na wciągnięciu Azerbejdżanu do Euroazjatyckiej Unii Gospodarczej. Być może Baku otrzymało od Putina ofertę: pozwolimy wam odzyskać, jeśli nie całość, to przynajmniej część Karabachu, a w zamian wy zaczniecie z nami współpracować – mówi pragnący zachować anonimowość karabaski oficjel.

Co ciekawe, równolegle z wybuchem wojny na wniosek Kazachstanu przeniesiono szczyt Euroazjatyckiej Unii Gospodarczej z Erywania do Moskwy. W ostatnim czasie pojawiły się jednak w rosyjskiej prasie informacje pochodzące z "przecieków" od bliżej niesprecyzowanych rosyjskich polityków, mówiące o tym, że faktycznie Kreml złożył propozycję, ale nie Baku, tylko… Erywaniowi. W zamian za oddanie Azerom części zajmowanego terytorium, Moskwa mogłaby uznać państwowość Górskiego Karabachu.

La dolce vita dla wybranych

Przyjemny chłód płynący z pracujących pełną parą klimatyzatorów wypiera otępiający upał, jaki oblepił Erywań. Na zewnątrz jest 40˚C, ale tutaj, pod ziemią, można wreszcie odetchnąć pełną piersią. Zniknął wszechobecny czerwono-brunatny kolor tufu, z którego wybudowano większość bloków w armeńskiej stolicy. Zastąpiła go nowoczesna biel niczym z salonów Appla i eleganckie szkło witryn sklepowych. Korytarz wypełniają ekskluzywne butiki. Można kupić złotą i platynową biżuterię, kryształy, elektronikę, markowe zegarki. Wszystko pachnie świeżością i luksusem. Jeszcze do niedOawna pod głównym erywańskim deptakiem mieścił się parking podziemny. Ale od maja 2016 r. funkcjonuje w nim pierwsze na Kaukazie podziemne centrum handlowe "Tashir Street Shopping Gallery". Szyk na światowym poziomie.

Właściciele sunących ulicami miasta lexusów, sportowych mercedesów, wypasionych SUV-ów, bajeranckich porsche mają wreszcie gdzie robić zakupy. Wprawdzie Armenia to najbiedniejszy kraj Kaukazu, ale w centrum miasta przepychu nie brakuje. Podziemny świat "Tashir Street" funkcjonuje obok powszechnego ubóstwa, masowej emigracji zarobkowej (dane mówią, że ok. 20% PKB Armenii pochodzi ze środków przesyłanych do kraju przez gastarbeiterów) i braku bezpieczeństwa socjalnego. W ostatnich latach przepaść pomiędzy bajecznie bogatymi oligarchami a zwykłymi ludźmi jeszcze się pogłębiła.

17 lipca uzbrojona grupa zajęła posterunek policji w dzielnicy Erebuni, biorąc zakładników i zabijając jednego z funkcjonariuszy. Napastnicy określający się jako sympatycy skrajnie opozycyjnego ruchu "Założycielski Parlament", zażądali uwolnienie lidera ugrupowania Żirajra Sefiljana, aresztowanego w czerwcu tego roku, a także dymisji prezydenta Serża Sarkisjana.

Sefiljan jest bohaterem wojny o niepodległość Karabachu i zwolennikiem zdecydowanie twardego kursu wobec Azerbejdżanu. Jego towarzysze postrzegają obecnie rządzących jako oligarchiczno-mafijną strukturę, która zawłaszczyła państwo, wypompowuje z niego pieniądze, a dla utrzymania swojej pozycji jest nawet gotowa na oddanie Azerom części karabaskiego terytorium. Słowem za zdrajców.

Początkowo napastnicy wzywający do masowego przewrotu nie spotkali się ze szczególnym poparciem społecznym, ale trwający kilkanaście dni impas zadziałał na ich korzyść. Na ulicach armeńskiej stolicy zgromadziły się tysiące ludzi wzywających do zmiany władzy. Czyżby w Armenii dojrzewała rewolucyjna atmosfera? Zadowolony z siebie erywański establishment być może nie zauważył, że gospodarcza stagnacja połączona z szokiem wywołanym kwietniową wojną to niebezpieczna mieszanka.

- Teraz nie ma ryzyka zamachu stanu, bo opozycja jest zbyt podzielona i pozbawiona wspólnej politycznej wizji. Jednak pojawienie się silnego lidera może błyskawicznie zmienić sytuację, doprowadzając do masowych społecznych protestów – mówi Ashot Margaryan, dyrektor wykonawczy think tanku Eurasian Research & Analysis Institute. - Obawiam się, że kryzys w Armenii może przełożyć się na wzrost napięcia pomiędzy Karabachem a Azerbejdżanem. Baku mogłoby spróbować wykorzystać wewnętrzne problemy Erywania do eskalacji konfliktu. Stoimy w obliczu niebezpieczeństwa destabilizacji całego południowego Kaukazu.