Dat Thierry Baudet geen warm voorstander is van het lidmaatschap van de Europese Unie is genoegzaam, en al jaren, bekend. Op 16 juni 2016, daags voor het Britse referendum over uittreding, twitterde hij stellig: „After brexit we should have a Nexit.”

Nu drie jaar later de afwikkeling van Brexit in de Britse politiek chaotisch blijkt te verlopen denkt de partijleider van Forum voor Democratie er niet anders over. Voor de camera van Nieuwsuur herhaalde Baudet het afgelopen dinsdag nog maar eens. „Ik ben een groot tegenstander van de Europese Unie. En ik wil dat wij als Nederland ook gewoon soeverein zijn.” Dus ja, hij hoopt na de Brexit – een ‘No Deal-Brexit’ nog wel – dat ook Nederland via een referendum voor een Nexit kiest. „We willen er uiteindelijk uit, want we zijn tegen de Europese Unie.”

Verwarring

In de campagne voor de Provinciale Statenverkiezingen ontstond op zeker moment grote verwarring over dit standpunt, toen de lijsttrekker voor de Eerste Kamer, Henk Otten, inhoudelijk terugkrabbelde. „Wij zijn helemaal niet per se voor een Nexit”, zei hij half februari in debat bij WNL op Zondag. „Wat wij willen, is terug naar de EEG waarin we economisch samenwerken als onafhankelijke landen.”

Bij verdere publieke optredens in de campagne werd sindsdien de lijn dat de „huidige EU een doodlopende weg” is en „van binnenuit hervormd moet worden”. Men was tegen de „ever closer union”. Het Nexit-scenario had niet langer prioriteit. Daarover moet wel, net als in het Verenigd Koninkrijk, een referendum worden gehouden.

Ook voor de volgende campagne, die voor de Europese Verkiezingen eind mei, lijkt dit de bezweringsformule te zijn. Voor Derk Jan Eppink, de Europese lijsttrekker van Forum, is het een welkome formulering om zijn eigen anti-Nexit-standpunt niet te hoeven verkondigen. In 2014 omschreef Eppink de door voorstanders omschreven voordelen van Nexit als „economische dagdromerij”.

In weerwil van wat Baudet nog voor de camera’s zegt, verdween het harde Nexit-standpunt al wel officieel uit de boeken. In het verkiezingsprogramma voor de Tweede Kamerverkiezingen van 2017 stond nog onomwonden: „Forum voor Democratie is van mening dat de EU onhervormbaar is en is daarom voorstander van een Nexit.” Die strofe is, op de website, inmiddels afgezwakt tot: „Forum voor Democratie [...] is daarom voorstander van een referendum over het lidmaatschap van de Europese Unie.”

Volgens Henk Otten is het Europees verkiezingsprogramma, dat in november door het congres is aanvaard, inmiddels leidend. Dat is een aanzienlijk beknopter document en het woord Nexit komt er niet in voor. Er wordt wel gepleit voor „referenda over de euro, de open grenzen en het lidmaatschap van de EU”.

Verdeelde achterban

Partijleider Baudet somde dinsdag in de wandelgangen van de Tweede Kamer een iets ander rijtje op. Hij had het over „uiteindelijk vier referenda”: „Over de euro, over de open grenzen, over de uitbreiding en over een Europees leger.” En dus niet over de EU, zoals in het programma staat? Baudet reageerde laconiek: „Nou, dan doen we er nog een vijfde bij. Dit is echt scherpslijperij.”

Eén referendum, of vijf – het beeld blijft bestaan dat de top van de partij met inmiddels het grootste electoraat verdeeld is over een majeure internationale en economische kwestie. Voor Claes de Vreese van de Universiteit van Amsterdam is de nuancering van een harde Nexit-wens vanuit de achterban wel begrijpelijk. De hoogleraar politieke communicatie doet onderzoek naar de houding van kiezers ten aanzien van de EU. Uit zijn cijfers blijkt dat de achterban van FvD over Nexit nogal verdeeld is: zo’n 60 procent is vóór, 35 tot 40 procent tégen.

Daarbij komt dat de partij in financieel-economisch opzicht op ondernemers mikt. Deze groep heeft een zekere sympathie voor Baudet, maar moet weinig hebben van Nexit. Zij hebben baat bij grenzeloze handel en Europese subsidieprogramma’s. Bij een internationale beurs voor de agrarische sector in Berlijn in januari werd Baudet er rechtstreeks door sommigen op aangesproken.

Het lijkt erop dat de partij daar gevoelig voor is geweest en sindsdien ook de mildere EU-benadering van Henk Otten ging opvoeren – de tweede man van de partij komt zelf uit een boerenfamilie en kent als voormalig zakenbankier de voordelen van een vrije Europese markt .

Lees ook: De ongemakkelijke ‘feitentwist’ van Thierry Baudet

Gevraagd of Forum misschien heel bewust twee standpunten in de lucht houdt om twee uiteenlopende kiezersgroepen aan te spreken, laten beide kopstukken doorschemeren dat er strategie achter zit. „Dat klinkt als een goed plan”, lacht Baudet. „Ik zou het zelf bedacht kunnen hebben.” Henk Otten moet eveneens grijnzen bij de suggestie en zegt dan: „Noem het een goede mix van ideeën. En die heeft ons in elk geval een goede uitslag opgeleverd.”

Toch zal de partij straks kleur moeten bekennen. Als er al ooit een referendum komt – door het huidige kabinet juist afgeschaft – welk kamp zou FvD dan actief gaan steunen? Baudet is daarover duidelijk: „Vóór Nexit natuurlijk.” Zijn Europese lijsttrekker Eppink reageert aanmerkelijk voorzichtiger. Dinsdagavond op een verkiezingsbijeenkomst in Amsterdam zei hij: „Dat zien we dan wel weer.”

NRC Europa Onze EU-correspondenten over belangrijke voorstellen tot relletjes uit de wandelgangen Inschrijven

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 11 april 2019