De Oostenrijker Rainer Münz is bevolkingsdeskundige, voormalig hoogleraar aan de Berlijnse Humboldt-universiteit en lid van de EPSC, de denktank die Europese Commissie-voorzitter Jean-Claude Juncker van advies voorziet. Hij was een van de eerste pleitbezorgers van een Europees quota-systeem voor de herverdeling van vluchtelingen. Een idee dat in 2015 overgenomen werd door de Commissie, maar ondermijnd werd door het verzet van voornamelijk Oost-Europese lidstaten.

Praat mee met NRC Wat is volgens u de beste oplossing om het dreigende gat van 60 miljoen mensen op de arbeidsmarkt in de EU tegen te gaan? Onderaan dit artikel kunnen abonnees reageren. Hier vindt u meer over reageren op NRC.nl.

Münz verwacht dat de Europese bevolking in haar geheel, dankzij aanhoudende migratie, niet zal krimpen in de volgende vijftig jaar „maar dat ze ouder zal zijn en ongelijker verdeeld, met gebieden die verliezen en gebieden die winnen”, zegt hij op een terras in Wiener Neustadt, vlak bij Wenen. Winnaars onder de lidstaten vinden we momenteel vooral in Noordwest-Europa, de grootste verliezers in Midden- Oost- en Zuid-Europa.

Ondanks het verzet tegen migratie uit andere delen van de wereld, verwacht Münz ook een diverser Europa. Momenteel komen jaarlijks twee miljoen mensen legaal naar de EU. „Toekomstige migratiestromen zijn de meest onvoorspelbare factor.” Wat we wel weten: „Zonder migratie of een verhoging van pensioenleeftijden heeft de EU tussen nu en 2060 een gat op de arbeidsmarkt van zo’n 60 miljoen mensen.”

Dossier krimpregio’s NRC onderzoekt in een speciale productie de ‘krimpregio’s’ Europa en China. Welke problemen zijn er en wat voor maatregelen nemen overheden om die op te lossen? 1. In West-Europa groeit de bevolking nog wel, maar vaak alleen dankzij immigratie. 2. Oost-Europese landen kampen met een dramatische bevolkingskrimp. 3. In China wordt de voorziene afname van de bevolking als een groot probleem gezien. 4. Rainer Munz, bevolkingsdeskundige en adviseur van Commissie-voorzitter Juncker, zegt dat Europa moet kiezen: migratie of vrijwillig krimpen, zoals Japan.

Is migratie dan de enige oplossing?

„Het gaat natuurlijk om een politieke keuze. Je kan de pensioenleeftijd substantieel optrekken, maar dat stuit doorgaans op veel verzet van werknemers en kiezers. Europa kan ook voor native kiezen: geen migratie. Dan moet je demografisch verval accepteren of massaal investeren in gezinsbeleid met onzekere uitkomst. Je kan ook kiezen voor vrijwillig verval, zoals Japan. Voor Japanners is samen krimpen politiek acceptabeler dan immigratie. Een ander scenario is onvrijwillig verval: wanneer je niet aantrekkelijk genoeg bent als migratiebestemming.

Nog een scenario: selectiever worden door arbeidsmigranten met talent en vaardigheden te selecteren. Nu komen elk jaar zo’n 600.000 tot 700.000 mensen naar Europa als nieuwe echtgenoten of afhankelijke gezinsleden. Velen van hen integreren niet makkelijk in Europese arbeidsmarkten. Arbeidsmigratie daalde ondertussen van 500.000 per jaar in 2008 naar 200.000 mensen vandaag.”

Zijn er voorbeelden van regeringen die het bevolkingscijfer op peil hielden zonder migratie?

„In Roemenië werd abortus verboden onder [communistisch dictator Nicolae] Ceausescu. Enkele maanden later zag je een scherpe stijging van het aantal geboorten, daarna daalde het cijfer weer.”

Zijn er ook democratische manieren om bevolkingskrimp te bestrijden?

„Het naoorlogse Frankrijk en Zweden voerden succesvol beleid. Maar in die landen vond een verandering van mentaliteit en instituties plaats die niet makkelijk te realiseren is, zeker in Midden- en Oost-Europa. Het gaat erom dat moeders gebruik kunnen maken van kinderopvang terwijl ze blijven meedoen op de arbeidsmarkt. Bij voorkeur kunnen ze ook rekenen op hulp van de vader.

„Dat vloekt met de traditionele mentaliteit op sommige plekken in Europa. Zolang de man kostwinner was en de vrouw thuis zat, leverden traditionele gezinsstructuren meer kinderen op. Maar wanneer vrouwen beter opgeleid zijn en zelf hun geld kunnen verdienen, leidt diezelfde traditionele mentaliteit tot een lager geboortecijfer. Gevolg is dat meer vrouwen ongehuwd blijven en wie wel een stabiele relatie heeft kan niet rekenen op de volle steun van de mannelijke [traditioneel denkende] partner. Dit zorgt ervoor dat meer stellen kinderloos blijven of slechts één kind nemen.”

Landen als Hongarije lijken vastbesloten het probleem op te lossen zonder migratie, maar met bijvoorbeeld woontoelages voor gezinnen. Is dat een uitweg?

„Ik zeg niet dat het onmogelijk is, maar in een krimpende bevolking is huisvesting wellicht niet het belangrijkste probleem. We zullen moeten zien in welke mate dit het aantal geboortes beïnvloedt.”

In Midden- en Oost-Europa is de hoop dat veel emigranten zullen terugkeren naar hun thuisland, waar de economie vaak sneller groeit dan in West-Europa. Gebeurt dit?

„Dat weten we nog niet. Emigratie stopt wanneer landen een bepaald inkomenspeil en rijkdom bereiken, maar de emigranten keren niet noodzakelijk terug. Denk maar aan Italianen en Spanjaarden die naar Noord-Europa migreerden en bleven.”

Hoe zullen regeringen in deze Europese landen reageren als de krimp aanhoudt?

„Als er grote tekorten zijn op een bloeiende arbeidsmarkt, verandert het migratiebeleid meestal. Polen wil geen Syriërs hervestigen, maar het gaf wel 1,4 miljoen werk- en verblijfsvergunningen aan Oekraïners in de laatste vier jaar. Dergelijk pragmatisme kan bestaan naast meer restrictieve politieke retoriek.”