Koepelgevangenis Haarlem. Beeld ANP

Toen in 1883 aan de westkant van Arnhem de bouw begon van een hypermoderne gevangenis was er gedoe - ook toen al - over geld en uiterlijk vertoon. Rechters legden destijds op grond van een nieuw Wetboek van Strafrecht zwaardere straffen op en er was daardoor behoefte aan meer cellen. Maar moest er bij het nieuwe complex, toen nog ver buiten de stad, werkelijk zo'n imposante en dus dure entree komen, vroegen de lokale critici zich af.

Johan Metzelaar, ingenieur-architect voor de Gevangenis- en Regtsgebouwen, liet zich niet van de wijs brengen. De toegangspoort die hij ontwierp, nu Wilhelminastraat 16 in de wijk Lombok, werd geflankeerd door twee imposante, middeleeuws aandoende torens van natuursteen. Achter een bijna 5 meter hoge muur bouwde Metzelaar een nieuw gevangenisconcept, conform het panopticum-principe van de Britse jurist Jeremy Bentham: een cirkelvormig huis van bewaring (diameter 63 meter) met rondom cellen op meerdere verdiepingen.



Vanuit het midden konden de bewakers alle gevangenen permanent in de gaten houden. Het gebouw werd bekroond door een koepeldak met zink en glasplaten, dat steunt op een zogeheten lessenaarsdak. Nog altijd een landmark in Arnhem.



In Breda kopieerde Metzelaar dit kunststukje. Zijn zoon Willem voltooide de trilogie in Haarlem. In 1901 werd daar de derde, wat soberder koepelgevangenis in gebruik genomen.

Beeld Joost van den Broek

Afgebroken

Wat de Metzelaars opbouwden, brak oud-staatssecretaris van Justitie Fred Teeven ruim een eeuw later af. Niet letterlijk, de koepelgevangenissen zijn rijksmonument met internationale allure, maar Teeven zette in het voorjaar van 2013 wel een streep door de essentie van de drie gebouwen. Vanwege de hoge kosten en om het cellenoverschot terug te dringen moeten ze voor 2016 de deuren sluiten.



In Arnhem zijn de laatste gevangenen vrijdag overgeplaatst. Het complex staat te koop op de site van het Rijksvastgoedbedrijf: ruim 2 hectare grond met iets meer dan 17 duizend vierkante meter vloeroppervlak, waarvan 245 cellen. Volgens de brochure is het complex een aantal jaren geleden gerenoveerd en in prima staat. Te betrekken halverwege volgend jaar.



Wat zoiets kost, wil een woordvoerder niet zeggen. Belangstellenden kunnen een bod uitbrengen, maar dat betekent niet dat de hoogste bieder per se wint. 'Wij hebben een taxatie laten maken. Dat bedrag is geheim, maar om de markt niet te verstoren mogen we hooguit een paar procent onder dat taxatiebedrag verkopen', aldus de woordvoerder van het ministerie van Binnenlandse Zaken.

Beeld Joost van den Broek

Ook de bajes in Haarlem en in Breda staan op de verkoopsite, zij het nog onder het kopje 'verwacht'. In Haarlem is net als in Arnhem de laatste gevangene deze week overgeplaatst. De gevangenis in Breda huisvest al wat langer geen gedetineerden meer. De gebouwen op het terrein zijn in gebruik om asielzoekers op te vangen, maar de eigenlijke koepel staat leeg en wordt slechts te hooi en te gras gebruikt voor evenementen.



De grote vraag is, óók voor de drie gemeenten: wie wil er een architectonisch topstuk kopen? En waarvoor? De Blokhuispoort, een voormalige gevangenis in Leeuwarden, werd omgebouwd tot cultureel bedrijvencentrum, maar dat was een veel gangbaarder gebouw. Volgens De Gelderlander deed de Dienst Justitiële Inrichtingen een paar jaar terug onderzoek naar de alternatieve gebruiksmogelijkheden van de Arnhemse Koepel. Uitkomst: het gebouw is eigenlijk alleen geschikt als gevangenis.