Działo się to w Belgii dobre ponad 6 lat temu. Dwa pociągi z przeciwka, na jednym torze, gwałtowne szarpnięcie. Osiemnaście martwych osób, mnóstwo rannych. I ten sam miesiąc, orkan Xynthia, w Belgii „tylko” jednak osoba, w sąsiedniej Francji martwych osób blisko 60. Jest głęboka prawda w tym, że, być może tylko w obliczu śmierci, wszyscy jesteśmy sobie tak naprawdę równi. Ale okazuje się, że jednak śmierć śmierci nierówna. I to nie tylko śmierć bohaterska, śmierć z poświęcenia, ale również i śmierć przypadkowa. Śmierć, która okazuje się mieć własną hierarchię: od „zwykłego” wypadku, gdy komuś drzewo spadnie na głowę, do śmierci, na świecki sposób sakralizowanej. Śmierci w zamachu. Śmierci z własną, świecką liturgią żółtego paska, świeckim obrządkiem zatroskanych min redaktorskich. I świeckimi kapłanami od bezpieczeństwa. Śmierć na swój sposób mityczna. Śmierć tak bardzo zakorzeniona w języku. Mówimy wszak o ofiarach zamachu, ale już nie ofiarach nowotworu.

A przecież – pomijając, fakt, że dla zmarłego koniec (przynajmniej tutaj), to zawsze koniec, a dla rodziny i bliskich nagłe, przypadkowe odejście zawsze jest równie bolesne – w dzisiejszych czasach w Europie o śmierć w zamachu jest trudno. Bardzo trudno. Ba, było też trudno w Europie lat 70tych, Europie o wiele bardziej krwawej, Europie z ETA, IRA, Czerwonymi Brygadami. Śmierć czy zranienie w zamachu w Europie to promile promilów. Wystarczy policzyć, ile w ostatnim roku zmarło w Brukseli czy Nicei osób od zamachów, a ile od przyczyn nie-zamachowych? „Western Europe is safer now than it has been for decades and is far safer than most other parts of the world‚ – powiedział nawet jeden pan profesor, dodając, że Western Europe is perhaps more peaceful now than at any point in modern human history. Czemu więc śmierć zamachowa taki wywołuje popłoch, którego skutkami są histeryczne wołania o zawieszanie praw, fala barbarzyńskiego odwetu i kiełkujący rasizm? Czemu, skoro jadąc polskimi drogami na nieporównywalne większe niebezpieczeństwo się narażamy?

Po pierwsze, śmierć w zamachu to wyjątkowość i niezarządzalność. Jest zamach zdarzeniem traktowanym w kategoriach nadzwyczajnym przez co, dopóty w aurze wyjątkowości się pławi, dopóty nie może być traktowany kategoriach zwyczajnych. Tedy, skoro zamach jest wyjątkowy to i śmierć w zamachu jest wyjątkowa, tedy owa śmierć nie może być „zwyczajnym wypadkiem”. Jest też zamach zdarzeniem niezarządzalnym, całkowicie poza (niechby i złudną) kontrolą. Jadąc autem, ufasz, że tak wiele od ciebie zależy, czując wybuch bomby na swej kamizelce zahamować nie możesz, nie masz też pasów bezpieczeństwa. A współczesne społeczeństwo lubujące się w kontroli na tyle, że samo się karnie odhacza na fejsie, nie lubi mieć czegoś, czym nie da się w ogóle sterować. Umysł ludzki zresztą nigdy tego nie lubił. Ewolucja zaprogramowała go pewnie właśnie po to, by wykrywał i przede wszystkim redukował zagrożenia. By kontrolował otoczenie.

Po drugie, paradoks nawyku. Człowiek ponoć nawyknie do wszystkiego, co w wersji radykalnie tragicznej pokazuje choćby wstrząsający Syn Szawła (ewidentnie oparty na prawdziwych zapiskach). A w wersji współczesnej powszechne, nie tylko w Polsce, wzruszenie ramion na wieść, o kolejnej strzelaninie w amerykańskiej szkole. Sami wzruszacie ramionami, prawda? Człowiek nawyknie więc i do zamachów, a strach powoli ustąpi. Jest więc tedy strach przed zamachem owocem braku nawyku, przyzwyczajenia, co znowuż musi rodzic paradoks, że bardziej boimy się zamachów, gdy jest nich mniej, niż gdy jest ich więcej. Albowiem im większa liczba zamachów, tym bardziej siła nawyku kompensuje nam lęki. Dlatego nie boimy się żniwa kolejnych ofiar w wypadkach samochodowych, a boimy wysadzenia jednego budynku w czterdziestomilionowym kraju.

Przestać się bać, możemy więc też na dwa sposoby. Raz poprzez nawyk, ale że nabierania nawyku praprzyczyną jest wzrost zamachów, przeto rozwiązanie to, zdaje się, okrutnie niedopuszczalnym. Dwa, dokonując swoistej desakralizacji zamachów. Odzierając je z kategorii wyjątkowości. I traktując śmierć w zamachu jak śmierć każdą inną. Czy w pewnym sensie, nie tego właśnie najbardziej boją się zamachowcy? Nie naszego strachu, nie naszej wściekłości, a stoickiej obojętności, racjonalizującej ofiary, ich liczby, i wreszcie zapewniającej równość w obliczu ostatecznego?