Mówiono o nich posełki, posełkinie lub poślice. W przeciwieństwie do mężczyzn ciężko harowały, by pogodzić obowiązki domowe i edukację ze służbą publiczną, a i tak pisano, że „zmęczone obowiązkami w kuchni i alkowie z pewnością nie znajdą sił na pracę w Sejmie”.

Żartowano, że nieudolnie próbują „bawić się w politykę”, choć wykształceniem przewyższały niejednego posła. Co czwarty członek parlamentu nie miał bowiem ukończonej szkoły średniej albo nawet elementarnej, podczas, gdy wspomniana we wstępie Gabriela Balicka w 1893 roku uzyskała stopień doktora botaniki na Uniwersytecie w Genewie.

Osiem pierwszych kobiet

Pierwsze Polki wybrane do Sejmu trzy miesiące po tym, jak Józef Piłsudski za sprawą nacisków sufrażystek i namową swojej partnerki (a później żony), Aleksandry Piłsudskiej przyznał im czynne i bierne prawa wyborcze – były ewenementem na europejską skalę. Wśród nich początkowo znalazły się: Irena Kosmowska i Jadwiga Dziubińska (z listy PSL „Wyzwolenie”), Zofia Moraczewska (PPS), Gabriela Balicka i Maria Moczydłowska (obie ze Związku Ludowo-Narodowego).

W kolejnych miesiącach zaś – po wyborach uzupełniających – sukces odniosły: Anna Anastazja Piasecka i Franciszka Wilczkowiakowa (Narodowa Partia Robotnicza) oraz Zofia Sokolnicka (Związek Ludowo-Narodowy). Panie mogły pochwalić się wiedzą i osiągnięciami naukowymi, ale też zakrojoną na szeroką skalę aktywnością społeczną i inteligenckim lub ziemiańskim pochodzeniem. Przede wszystkim ich misją była odmiana losu polskich kobiet, którym obiecano równe prawa.

Niestety dziś pamięć o nich niemalże całkowicie zaginęła. „Nie mają swoich ulic, nie mają pomników, nie uczy się o nich w szkołach” – pisze dziennikarka i redaktorka Olga Wiechnik, która za sprawą swojej debiutanckiej książki „Posełki. Osiem pierwszych kobiet” postanowiła to zmienić.

Przecież to baba

Jak sama przyznała podczas pierwszego spotkania autorskiego w warszawskim Faktycznym Domu Kultury, znalezienie materiałów o opisywanych bohaterkach nie było jednak łatwe. Przed przystąpieniem do pracy kojarzyła jedynie Zofię Moraczewską , o której na lekcjach historii wspomina się przy okazji omawiania sylwetki jej męża, premiera Jędrzeja Moraczewskiego.

– Zofia pozostawiła po sobie całkiem spore archiwum. Zapisywała wszystko – od list zakupów, przez listę korespondentów, aż po własne wspomnienia. Wszystko po to, by zachować pamięć o swoim mężu – mówiła Wiechnik i dodała, że większość ówczesnych kobiet nie miała w zwyczaju prowadzenia regularnych zapisków na temat własnej biografii. Z powodu braku czasu, nie do końca uprzywilejowanej pozycji w życiu rodzinnym i społecznym, a przede wszystkim dlatego, że nie odczuwały tak silnej – jak mężczyźni politycy – megalomańskiej potrzeby uwieczniania swoich życiorysów. Moraczewska stała się więc głównym źródłem wiedzy o sejmowych działaczkach.

Podczas przeglądania rękopisów premierowej autorka ze sporą dozą rozczarowania odkryła jednak, że krzywdzące seksistowskie stereotypy sprzed stu lat, z którymi mierzyły się pierwsze kobiety w Sejmie, we współczesnym świecie wciąż dają o sobie znać. Wertując archiwalne materiały usłyszała od pracownika czytelni, że jej poszukiwania cennych treści z pewnością pójdą na marne. „Przecież to baba, co mogła ciekawego napisać?”.

Zakopany medalion

Oprócz zachowanych tekstów, fotografii i innych materiałów, Wiechnik korzystała także ze wspomnień odszukanych przez siebie dalekich potomków posełek. – Książka nigdy by nie powstała, a na pewno nie w takim kształcie, gdyby nie ogromna pomoc z ich strony – stwierdziła. Bywało jednak i tak, że krewni nie mieli pojęcia, iż ich przodkinie zasiadały w sejmowej ławie. Tak było w przypadku Franciszki Wilczkowiakowej, której wnuk całkowicie przypadkowo odkrył tę informację, gdy odkopał w ogrodzie medalion należący do babki.

Czym posełkinie zajmowały się w Sejmie? Według wciąż nielicznych opracowań naukowych i historycznych trudno mówić o silnym wpływie politycznym kobiet, wszak mężczyźni wciąż ostrożnie i nieufnie dopuszczali je do władzy. Z tego względu zajmowały się głównie zagadnieniami kojarzonymi jako typowo „kobiece”: prawem rodzinnym, szkolnictwem czy opieką społeczną. Najważniejszym celem było dla nich jednak zrównanie praw Polek w kodeksach – prywatnym, procesowym i administracyjnym.

„Żądamy zmiany artykułów dotyczących zależności osobistej kobiety od woli męża” – pisały w swoich postulatach, domagając się uchylenia artykułów nakazujących m.in. bezwzględne posłuszeństwo kobiety wobec małżonka, konieczność przyjęcia po nim nazwiska czy otrzymania zgody na podjęcie pracy zawodowej.

Lex Moczydłowska

Szerokim echem odbiła się także zaproponowana przez Marię Moczydłowską i przyjęta przez Sejm ustawa o ograniczeniu produkcji, sprzedaży i spożywania alkoholu. Powód? Liczba uzależnionych w Polsce była wówczas ogromna, co przede wszystkim uderzało w kobiety i dzieci alkoholików. Przepisy nie zezwalały żonom na rozwód z awanturującymi się pod wpływem i przepijającymi majątek mężami. Do tych ostatnich należała też pełnia praw rodzicielskich. 20 kwietnia 1920 roku w Komisji Zdrowia Publicznego zabrakło jednego głosu do zatwierdzenia projektu posłanki wprowadzającego pełną prohibicję. Uchwalono jednak ustawę o częściowych ograniczeniach zwaną „lex Moczydłowska”.

– To nowe prawo było, niestety, pretekstem do szydzenia z posełki, którą „dowcipni” panowie zapraszali potem na kieliszek wódki, żeby „oblać sukces” – wyjaśniła Olga Wiechnik.

Takich sytuacji zdarzało się więcej, jednak posełki nie dawały za wygraną i robiły wszystko, by sytuację polskich kobiet zmienić. Jak nietrudno się domyślić i co podkreśla autorka książki, czuły przy tym ogromną presję, by się bez przerwy pilnować, uchodzić za kompetentne i w żadnym wypadku nie wyjść na „sejmowe awanturnice”. Wiedziały, co ich obecność w parlamencie oznacza dla przyszłych pokoleń kobiet.

W ślad za Zofią Moraczewską chciały wypełnić daną na początku kadencji obietnicę: „Nadszedł czas na politykę czystych rąk i jasnych umysłów. Nadszedł czas kobiet”.

Czytaj także: Paląc książki palimy rozum. Polski Kościół Katolicki opanował religijny analfabetyzm