W Polsce są trzy najważniejsze sądy - Trybunał Konstytucyjny, Sąd Najwyższy i Naczelny Sąd Administracyjny. Każdy jest ostatnią instancją w swojej dziedzinie prawa - ich decyzje mają ogromny wpływ na życie obywateli. A niezależność dwóch pierwszych jest poważnie zagrożona. Przez obóz władzy.

Trybunał Konstytucyjny - wzięty. Co już widać po orzeczeniach. Sąd Najwyższy - będzie wzięty, jeśli ustawa o SN przejdzie w obecnym kształcie. Pierwsze czytanie we wtorek 18 lipca. Kilka dni temu obóz władzy "wziął" też Krajową Radę Sądownictwa. Nowa ustawa o KRS przewiduje m.in. wygaszenie kadencji jej piętnastu członków-sędziów. Ich następców wybrałby Sejm, a nie jak dziś - środowiska sędziowskie. Parlament wzmocnił też w nowej ustawie o sądach powszechnych pozycję Zbigniewa Ziobry wobec nich. Z trzech najważniejszych organów władzy sądowniczej niezależność zachował jeszcze Naczelny Sąd Administracyjny.

Ale jest jeszcze jedna kluczowa dla ustroju państwa instytucja, ściśle powiązana z tymi trzema sądami - TK, SN i NSA. Państwowa Komisja Wyborcza.



Warszawa, pl. Krasińskich , Sąd Najwyższy. Demonstracja przeciw zmianom ustawy o sądach (fot. Franciszek Mazur/AG)

PKW m.in. określa granice okręgów wyborczych, rozpatruje skargi na okręgowe komisje wyborcze, ustala wzory kart do głosowania, a także bada i ocenia sprawozdania finansowe komitetów wyborczych (ważność wyborów do Sejmu i Senatu stwierdza Sąd Najwyższy).

PKW liczy dziewięć osób. To sędziowie wskazani (po trzech) przez prezesów trzech najwyższych organów władzy sądowniczej w Polsce - Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego i właśnie Naczelnego Sądu Administracyjnego - spośród członków składów TK, SN i NSA.

Władza pokazała już w TK, że nie ma oporów przed zastępowaniem "starych" sędziów nowymi. Przepchnięte przez Sejm ustawy dają jej taką możliwość w Krajowej Radzie Sądownictwa i w praktyce w wielu sądach, których prezesów wyznaczy Zbigniew Ziobro. W kolejce czeka Sąd Najwyższy. Czy wykorzystując podobny mechanizm partia rządząca wybierze sobie nowy skład Państwowej Komisji Wyborczej?

Sprawdźmy, co może PiS.



Były prezes Trybunału Konstytucyjnego prof. Andrzej Rzepliński i Pierwsza Prezes Sądu Najwyższego Małgorzata Gersdorf (fot. Sławomir Kamiński/AG)

Jak zdobyć PKW? Trzeba być cierpliwym

Wybory parlamentarne odbywają się w Polsce zwyczajowo na jesieni, w październiku. Najbliższe głosowanie nad składem Sejmu czeka nas zatem w październiku 2019 roku. Za jego przebieg będzie odpowiadała Państwowa Komisja Wyborcza.

Jeśli będziemy trzymać się obowiązującego prawa, to przejęcie kontroli przez jakiekolwiek stronnictwo polityczne nad PKW jest mocno utrudnione. Wejdźmy w szczegóły. Ostatnie rozdanie w PKW wykonano jeszcze za rządów PO. Kadencje wszystkich członków obecnej komisji rozpoczęły się 1 stycznia 2016 roku. Potrwają dziewięć lat. Co może skrócić ten okres?

Stanowisko w PKW może zwolnić się przed 2025 rokiem, gdy któryś sędzia:

- umrze

- skończy 70 lat

- zrzeknie się członkostwa w Komisji

- zgodzi się kandydować w wyborach lub zostanie pełnomocnikiem lub mężem zaufania

- odwoła go prezydent "na uzasadniony wniosek prezesa, który wskazał sędziego jako członka Komisji".

W tych przypadkach, albo gdy po 9 latach kadencja sędziego upłynie naturalnie, to prezes TK (dziś Julia Przyłębska), Pierwszy Prezes SN - (jeszcze) Małgorzata Gersdorf i prezes NSA, Marek Zirk-Sadowski będą mieli prawo wskazać nowych członków PKW.

Przed najbliższymi wyborami do parlamentu w obecnej PKW na pewno nastąpią dwie zmiany, w tym na stanowisku prezesa. Obecny prezes PKW Wojciech Hermeliński siedem miesięcy przed potencjalnymi wyborami (29 marca 2019 r.) skończy 70 lat. A to wiek, który z urzędu kończy kadencję członka PKW. Gdy zostanie po nim wakat, nowego sędziego wskaże prezydent Andrzej Duda na wniosek uznawanej przez PiS prezes TK - Julii Przyłębskiej.



Warszawa, pl. Krasińskich , Sąd Najwyższy. Demonstracja przeciw zmianom ustawy o sądach (fot. Franciszek Mazur/AG)

Kiedy zmieni się cały skład PKW? Nieprędko

Za dwa lata wiek zmuszający do odejścia z Komisji osiągnie - oprócz Hermelińskiego - jeszcze jeden sędzia - Janusz Niemcewicz (ur. 28.07.1949 r.). PKW obraduje przy obecności minimum pięciu członków swojego dziewięcioosobowego składu. Przy głosowaniach w przypadku równej liczby głosów decyduje przewodniczący posiedzenia, czyli prezes lub jeden z jego zastępców. W uproszczeniu: PiS musiałoby mieć minimum pięciu członków Komisji po swojej stronie, aby uzyskać stały, stabilny i realny wpływ na jej decyzje.

To się nie uda do najbliższych wyborów. Skład PKW może się zmienić na korzyść PiS najwcześniej w 2025 roku. To jednak nie problem dla Jarosława Kaczyńskiego - plany ma przecież długofalowe. W rozmowie z "Do Rzeczy" podkreślał, że aby "zlikwidować postkomunizm", potrzebuje dwóch, a nawet trzech kadencji. Arytmetyka i prawo wskazują, że do końca obecnej kadencji Sejmu PiS nie będzie w stanie wywalczyć sobie wpływu na decyzje PKW tak, jak to zrobił z Trybunałem Konstytucyjnym. Oczywiście pozostaje pytanie, czy w ogóle tego chce. I czy zamachnie się na NSA. Polska polityka bywa jednak ostatnimi czasy nieprzewidywalna.



Fot. Sławomir Kamiski / Agencja Gazeta

Co PiS-owi by przyszło z opanowania NSA?

Obecny prezes NSA Marek Zirk-Sadowski pełni swoją funkcję od 2016 roku. Powołał go już prezydent Duda, ale wiceprezesem NSA mianowali go już wcześniej Aleksander Kwaśniewski i potem Bronisław Komorowski. Pytany rok temu przez "Rzeczpospolitą", czy jako prezes NSA widzi zagrożenie dla orzecznictwa administracyjnego w tym, co działo się z Trybunałem Konstytucyjnym, Zirk-Sadowski podkreślał, że zagrożenie "istnieje w tym sensie, że całe zachwianie pozycji Trybunału powoduje niespójność w systemie wymiaru sprawiedliwości". Tłumaczył też, że sądownictwo administracyjne jest specyficzne, ponieważ "sądzi państwo", więc skutki sporów politycznych na pewno go będą dotyczyć. Zaznaczał, że "utrzymanie dzisiejszej mocnej pozycji ustrojowej sądów administracyjnych w polskim sądownictwie jest sprawą najważniejszą".

I ma rację, bo to sądownictwo administracyjne tak naprawdę jest najbliższe zwykłego obywatela. Naczelny Sąd Administracyjny rozpatruje m.in. odwołania od orzeczeń wojewódzkich sądów administracyjnych (WSA) - a sprawy w nich rozpatrywane dotyczą dosłownie każdego Polaka. To do WSA idziemy, gdy chcemy zaskarżyć niekorzystną dla nas decyzję organu administracji publicznej. Na przykład jeśli nie udostępniono nam - jako pacjentowi - dokumentacji medycznej. Albo jeśli nie zgadzamy się z decyzją o warunkach zabudowy. Albo gdy chcemy poskarżyć się na to, że dany organ administracji nie zrobił w naszej sprawie nic.

Kadencja Zirk-Sadowskiego kończy się w 2022 roku.

Prezes NSA jest powoływany przez prezydenta RP na sześcioletnią kadencję spośród dwóch kandydatów przedstawionych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów NSA. Kto wybiera sędziów zasiadających w Zgromadzeniu? Prezydent na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa. Z jakiego grona? Spośród sędziów Wojewódzkich Sądów Administracyjnych, których wskazują ich prezesi.

To system, w którym nominacje są w ogromnej mierze zależne od środowiska sędziowskiego. System, w którym prezydent jest w praktyce jedynie "zatwierdzaczem" nominacji wyłonionych przez środowisko prawnicze. W tym systemie PiS zrobi - jeśli nie będzie weta ws. ustawy do KRS - potężny wyłom. Skoro to Krajowa Rada Sądownictwa wnioskuje do prezydenta o desygnowanie nowych sędziów sądów administracyjnych, to kółko się zamyka, bo KRS po zmianach będzie miała skład wybrany przez Sejm - czyli w praktyce przez PiS.

Które prawo jest ważniejsze?

Teoretycznie wymiana składów wojewódzkich sądów administracyjnych i samego NSA nie jest łatwa. Nie da się zrobić tego w jedną noc w Sejmie. Uniemożliwia to obowiązujące prawo.

Rządząca większość może jednak przegłosować podobną ustawę, jak szykuje w przypadku SN. Czyli np. z przepisem w brzmieniu niemal identycznym jak ten:

"Z dniem następującym po dniu wejścia w życie niniejszej ustawy sędziowie Sądu Najwyższego powołani na podstawie przepisów dotychczasowych przechodzą w stan spoczynku, z wyjątkiem sędziów wskazanych przez Ministra Sprawiedliwości".

A teraz za "sędziowie Sądu Najwyższego" podstawiamy "członkowie NSA". Albo "członkowie PKW". Tak, można to zrobić zwykłą ustawą, bo ustrój PKW - jak przypominała Ewa Siedlecka - nie jest określony w Konstytucji.

Według obecnie obowiązującego prawa do najbliższych wyborów parlamentarnych to się nie uda. Tyle, że jeszcze kilka dni temu wymiana całego składu SN też wydawała się niemożliwa według prawa. Pytanie, czy prawo - po zamachu na Sąd Najwyższy - będzie miało dla Prawa i Sprawiedliwości jakiekolwiek znaczenie?



Warszawa, pl. Krasińskich , Sąd Najwyższy. Demonstracja przeciw zmianom ustawy o sądach (fot. Franciszek Mazur/AG)

Michał Gostkiewicz. Dziennikarz magazynu Weekend.Gazeta.pl. Wcześniej dziennikarz Gazeta.pl, "Dziennika" i "Newsweeka". Stypendysta Murrow Program for Journalists (IVLP) Departamentu Stanu USA. Absolwent Polskiej Szkoły Reportażu. Robi wywiady, pisze o polityce zagranicznej i fotografii. Kocha Amerykę od Alaski po przylądek Horn. Prowadzi bloga Realpolitik, bywa na Twitterze.