De aanleiding

Jesse Klaver zei het zo: „Als ik cijfers hoor dat er van 50 procent van de behandelingen in ziekenhuizen niet is bewezen of ze echt werken of niet werken, dan zeg ik: als we ons nou focussen op de kwaliteit, op het verbeteren van die behandelingen en weten of dit nou echt goed is voor mensen of niet, dan kan er bezuinigd worden op de zorg en worden mensen daar ook beter van.”

Eind vorige maand stonden vertegenwoordigers van verschillende politieke partijen op het podium van Carré om hun zorgstandpunten te verdedigen. GroenLinks-leider Jesse Klaver hield een pleidooi om de discussie over bezuinigingen in de zorg „niet te beginnen bij de vraag ‘tot welk bedrag mogen de zorgkosten door blijven stijgen’”, maar te beginnen bij het „verbeteren van de kwaliteit van de zorg en het tegengaan van overbehandeling”. Want dan bespaar je ook geld, suggereerde hij daarmee. We checken of van de helft van de behandelingen in het ziekenhuis inderdaad niet is bewezen of ze echt werken.

Waar is het op gebaseerd?

De woordvoerder van Jesse Klaver verwijst naar het Adviesrapport Zorgevaluatie, dat vorig jaar verscheen op initiatief van de Federatie Medisch Specialisten (FMS) en waarin staat dat van de helft van de behandelingen „de winst voor de gezondheid niet of onvoldoende wetenschappelijk (is) onderzocht en/of aangetoond”.

En, klopt het?

Hoe komen zij aan dat percentage? De FMS wijst op Brits onderzoek. In een studie naar 3.000 regulier toegepaste therapieën bleek 43 procent bewezen effectief en 7 procent bewezen niet effectief. Daarnaast bleek van 51 procent van de onderzochte behandelingen de effectiviteit onbekend. „Er zijn goede redenen om aan te nemen dat vergelijkbare getallen gelden voor de Nederlandse situatie”, staat in het Adviesrapport Zorgevaluatie. Ter ondersteuning van deze aanname noemt het rapport een inventarisatie van het Kennisinstituut Medisch Specialisten naar „kennishiaten in de richtlijnen van de orthopedie, neurologie en gynaecologie”. Daaruit blijkt bijvoorbeeld dat „ruim de helft van de conclusies of aanbevelingen berusten op beperkte bewijsvoering”.

Het Adviesrapport Zorgevaluatie dat vorig jaar verscheen, en waar Klaver zich ook op baseert, adviseert om „kennishiaten” te inventariseren en te onderzoeken.

FMS-woordvoerder Lilian Jansen noemt het voorbeeld van de behandeling van een polsbreuk, waar nu onderzoek naar wordt gedaan. „Op dit moment is niet duidelijk of je een gebroken pols beter kunt spalken of opereren.” Het is wel bewezen dat deze behandelingen van een polsbreuk werken, maar niet welke behandeling de beste is. „Over een hoop veelvoorkomende aandoeningen weten we niet wat de beste behandeling is. Het is simpelweg nooit systematisch onderzocht.”

Er is in Nederland dus onduidelijkheid over welke behandelingen het beste werken, maar dat betekent niet per se dat „van 50 procent van de behandelingen in ziekenhuizen niet is bewezen of ze echt werken”.

„Dat percentage wordt al jarenlang in allerlei onderzoek geciteerd”, zegt Tijn Kool, onderzoeker aan het Radboudumc. „Het is wel onderzocht voor specifieke behandelingen, maar echt goed onderzoek dat de hele zorg betreft is niet te vinden. Experts schatten of denken het, maar ik heb er nog nooit een goede publicatie over gezien.”

Er is wel steeds meer zicht op zorg waarvan aangetoond is dat ze niet effectief is. Kool nam de afgelopen jaren samen met collega’s alle Nederlandse medische richtlijnen door en kwam tot een lijst van 1.366 verrichtingen die behandelaars vaak beter niet kunnen doen omdat het schadelijk is of bewezen niet helpt, zoals een foto of MRI bij lage rugpijn. „Meestal wordt de diagnose na zo’n foto niet duidelijk.”

Conclusie

Uit Brits onderzoek blijkt dat van 51 procent van de reguliere behandelingen de effectiviteit (deels) „onbekend” is. Uit Nederlands onderzoek naar (een deel) van de behandelingen blijkt dat „ruim de helft van de conclusies of aanbevelingen berusten op beperkte bewijsvoering”.

Er wordt onderzoek gedaan naar de effectiviteit van specifieke behandelingen in het ziekenhuis, maar bij uitspraken over het geheel aan behandelingen in ziekenhuizen gaat het nu nog vooral om schattingen. Daarom is niet met zekerheid te zeggen dat „van 50 procent van de behandelingen in ziekenhuizen niet bewezen is of ze echt werken”. We beoordelen de stelling als niet te checken.

nrccheckt@nrc.nl of tip via Twitter met de hashtag #nrccheckt Ook een bewering zien langskomen die je gecheckt wilt zien? Mailof tip via Twitter met de hashtag

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 23 februari 2017