Komt het er nu echt van, de volgende economische recessie, of valt het mee? Er komt altijd een ommezwaai en dit zijn de indicatoren.

De economie laat zich niet voorspellen, zo weten economen als geen ander. Een recessie kan pas worden vastgesteld als er twee kwartalen van negatieve groei zijn geweest, zoals de definitie daarvoor luidt. Op voorhand tast iedereen in het duister, want de economie groeit al jaren uitbundig. ‘Economische expansie sterft niet door ouderdom’, zo luidt een Amerikaans gezegde. Maar er komt altijd een keerpunt. Negen signalen die het ergste doen vrezen.

Wilt u dit verhaal liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie

Rente

De rente daalt bijna overal en bereikt nieuwe historische dieptepunten. En hoe gekunsteld dit volgens sommigen door de acties van centrale banken ook is – ‘economische expansie sterft niet door ouderdom, maar kan wel worden vermoord door centrale banken’ – het is onmiskenbaar een signaal dat de economie verzwakt omdat er minder vraag is naar geld. Bedrijven investeren minder en consumenten kopen minder op de pof. Daardoor gaat de economische motor pruttelen. De economische groei in de VS daalde op jaarbasis van 3,1 procent in het eerste kwartaal tot 2,1 procent in het tweede. Een van de oorzaken is de handelsoorlog die president Trump uitvecht met de Chinezen. Daardoor worden producten duurder en dat schrikt de consumenten af. Vorige week verlaagde de Fed – de centrale banken in de VS – voor het eerst in tien jaar de officiële rente met een kwart procent. Het is een paardenmiddel om de economie weer op stoom te krijgen. Verwacht wordt dat de ECB binnenkort deze stimulering volgt. De economische groei in het tweede kwartaal in de eurozone bedroeg nog maar 1,1 procent.

Rentecurve

Analisten kijken vooral met angst naar wat de omgekeerde rentecurve wordt genoemd. Terwijl het normaal duurder is om geld te lenen op een wat langere termijn, bijvoorbeeld tien jaar, is het nu duurder om op korte termijn geld te lenen: zes maanden of een jaar. In de VS, Australië, Canada en een aantal andere landen is sprake van zo’n omgekeerde rentecurve. Wie in de VS geld leent voor zes maanden betaalt een rente van 2,036 procent, wie voor tien jaar leent 2,028 procent. Dit betekent dat de financiële markten speculeren op een groeivertraging op langere termijn. Economen noemen de omgekeerde rentecurve wel de beste indicator voor een recessie. Alle recessies in de VS sinds de Tweede Wereldoorlog werden 12 tot 18 maanden daarvoor ingeluid met een omgekeerde rentecurve. In Japan, Duitsland en ook Nederland zijn de rendementen op zowel langlopende staatsobligaties als kortlopend schuldpapier inmiddels negatief.

Banen

Op het eerste gezicht zijn er nooit zoveel banen geweest. In Nederland zijn voor het eerst meer dan 9 miljoen mensen aan het werk. Het aantal werklozen bedraagt slechts 3,4 procent van de beroepsbevolking. In veel sectoren (bouw, onderwijs en horeca) zijn absoluut geen geschikte mensen te krijgen. ‘Maar toch koelt de arbeidsmarkt af’, kopte Het Financieele Dagblad maandag. Uit onderzoek van arbeidsmarktonderzoeker Intelligence Group bleek dat in het tweede kwartaal minder vaste contracten werden gegeven. Daarnaast nam het aantal banenzoekers toe en worden mensen minder vaak benaderd door recruiters voor een baan. Eerder meldde het CBS dat het aantal flexbanen in Nederland voor het eerst daalt.

Ook in de VS is de banenmarkt in decennia niet zo uitbundig geweest. In juli werden 164 duizend nieuwe banen gecreëerd. De werkloosheid is met 3,7 procent op een absoluut minimum. Maar er zijn slechte voortekenen. Het gemiddeld aantal gewerkte uren per week daalde naar 34,3 – de eerste daling sinds 2011. In de Amerikaanse industrie kwamen er maar 16 duizend banen bij tegen 157 duizend een jaar geleden. ‘President Trump wil twee vogels doden met dezelfde steen. Enerzijds wil hij China dwingen met zijn handelsvoorstellen akkoord te gaan en anderzijds de Fed om de rente te verlagen. Dat betekent dat je eerst jezelf in de voet schiet en daarna een morfineshot toedient. Dat kan nooit goed gaan’, zei hoofdeconoom Gregory Daco van Oxford Economics in The New York Times.

Beurskoersen

De beurs is een traditionele barometer van de economie. De AEX-index is gedaald van 583 punten op 26 juli naar 540 punten maandagmiddag. Ook de Nikkei-index van de beurs van Japan – van 21.500 naar 20.200 – en de Shanghai Compositie – van 3250 naar 2870 – zijn op de weg terug. De Standard & Poor’s Index van de beurs van New York klapte van een recordstand van 3025 op 26 juli naar 2875 punten bij de opening maandag. Vooral cyclische fondsen – bedrijven zoals de staalindustrie die erg gevoelig zijn voor de economische conjunctuur – maken een diepe val. Het aandeel ArcelorMittal zakte van 15,89 naar 12,75 euro is nog geen week. Beleggers vluchtten uit aandelen en kiezen voor veilige havens. Een van de bekendste is goud. De goudprijs is in twee maanden opgelopen van 1.250 naar 1.460 dollar per troy ounce – het hoogste punt in zes jaar. Ook cryptovaluta zijn populair. De koers van de bitcoin is dit jaar al weer verdrievoudigd. Maandag was een bitcoin 10.500 dollar waard.

Consumentenvertrouwen

In maart 2013 riep premier Mark Rutte de Nederlanders op auto’s, witgoed en huizen te gaan kopen. Nederlanders moesten eens stoppen met mopperen en somberen en geld gaan uitgeven in plaats van oppotten. En Nederland luisterde. Na de oproep van Rutte sloeg het economisch tij om, ging de economie weer groeien en daalde de werkloosheid. In april 2013 was de index voor het consumentenvertrouwen nog -41 – wat erop duidde dat er veel meer pessimisten waren dan optimisten. Daarna klom het op tot +25 in de zomer van 2018, wat een teken was van ongekend optimisme. Maar sinds de tijd is het consumentenvertrouwen weer in een vrije val geraakt. Dit voorjaar was die zelfs weer even negatief. Het laatste cijfer is +2.

Huizenmarkt

Sinds 2008 weet iedereen hoe belangrijk de huizenmarkt is voor het wel en wee van de economie. De ineenstorting van de huizenmarkt was toen de oorzaak van de kredietcrisis en de daarop volgende Grote Recessie. Op dit moment zet de stijging van de huizenprijzen nog door. Volgens de laatste cijfers van het CBS bedroeg die eind juni 7,2 procent op jaarbasis. Maar dit is wel de kleinste toename in de afgelopen twee jaar, aldus het statistiekbureau. De stijging van de huizenprijzen in de vier grote steden vlakte in het tweede kwartaal flink af. De stijging in Amsterdam was zelfs het kleinst in bijna vijf jaar, meldde het CBS eind vorige maand. In april, mei en juni werden bij elkaar 52.506 woningen verkocht, bijna 1 procent minder dan een jaar eerder. In de eerste drie maanden van 2019 zijn vergunningen afgegeven voor de bouw van 12.500 nieuwe woningen. Ook dat zijn er 4.500 minder dan in dezelfde periode een jaar eerder. Ook in de VS is de stijging van de huizenprijzen vrijwel tot stilstand gekomen. In juni bedroeg de gemiddelde stijging nog maar 0,1 procent.

Vrachttarieven

Hoe goed gaat het met de wereldeconomie? Analisten kijken daarbij ook naar de vrachttarieven die de reders in rekening brengen om de spullen over de wereldzeeën te transporteren. Als het goed gaat stijgen die onmiddellijk. Het is in goede tijden nu eenmaal veel gemakkelijker om smartphones en auto’s te produceren dan nieuwe schepen te bouwen.

De wereldhandel daalde vorig jaar 3 procent en stagneert tot nu toe dit jaar. Maar de prijzen voor het charteren van scheepsruimte stegen de laatste maanden niettemin nog fors. Een deel kon worden verklaard doordat China zijn ijzererts nu vooral importeert uit Brazilië in plaats van Australië. En die route is drie keer zo lang. Ook werden meer containers verstuurd naar Europa in plaats van de VS hetgeen ook een langere route is. Analisten zijn er niet gerust op, omdat de beursindex voor vervoersbedrijven is de afgelopen maanden juist daalt. De afgelopen vijf handelsdagen is de index voor vrachttarieven, de zogenoemde Baltic Dry Index, wel elke dag een stukje gedaald.

Inkoopindicator

Beleggers proberen vooral de glazen bol te doorgronden met de zogenoemde PMI – Purchasing Managers Index – waarmee de inkooporders van de industrie worden gemeten. Als die boven de 50 staat, groeit het aantal orders. Als die daaronder staat is het een signaal dat de industrie krimpt. In de eurozone daalde de PMI voor de industrie in juli naar 46,5 tegen 47,6. Dit is het slechtste cijfer sinds december 2012. De oorzaak ligt vooral in Duitsland waar het al enige tijd niet goed gaat met de maakindustrie. Onderzoeksbureau IHS Markit spreekt van een dashboard van ‘rode lichten die wijzen op onheil voor de maakindustrie in Europa’. In Nederland knippert het licht nog oranje. Hier ligt de PMI met 50,7 nog net boven het kritische punt. In China is de PMI nu 49,7.

Winkelvastgoed

Het gaat niet goed met de winkels. Onderzoeksbureau Locatus meldde vorige maand dat de leegstand steeg van 6,7 procent van het aantal panden begin dit jaar naar 7,0 procent nu. Gemeten in aantal panden nam de leegstand met 670 panden toe van 14.775 op 1 januari naar 15.445. Dat is 7 procent van alle gebouwen. Het leegstandspercentage in meters ligt met 7,2 procent zelf nog iets hoger dan dat in aantal panden. In het verleden werden leeggekomen winkels vaak verbouwd tot horecabestemmingen (in 2018 kregen bijna tweeduizend winkelpanden een andere functie) maar aan die trend is ook een einde gekomen. Uit de cijfers van winkelvastgoedfondsen is nu ook te zien dat de toename van de leegstand inmiddels ook plaats vindt in de historische binnensteden. A1-locaties verliezen inmiddels aan populariteit. Verwacht wordt dat de waarde van winkelvastgoed de komende tijd verder daalt.

Het oude V&D-pand in de Kalverstraat staat gerenoveerd leeg. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant