To był pierwszy konkurs architektoniczny w historii Polski. 5 maja 1791 roku posłowie Sejmu Czteroletniego podjęli decyzję, że wotum wdzięczności za pierwszą polską Konstytucję będzie Świątynia Opatrzności wybudowana wysiłkiem całego narodu. Rok później, w 1792 roku, uznano, że do realizacji trafi projekt architekta Jakuba Kubickiego. Budynek miał być wzniesiony w stylu klasycystycznym. Historia Polski potoczyła się jednak inaczej, a świątynia Kubickiego nie powstała. Jedynie w miejscowości Mokobody pod Siedlcami stanęła jej czterokrotnie mniejsza kopia.

Taki był początek.

(fot. Filip Springer)

Ponad dwieście lat później, w roku 2000, rozstrzygnięty został inny konkurs architektoniczny na Świątynię Opatrzności Bożej (już czwarty, bo dwa inne zorganizowano jeszcze w międzywojniu). Wygrał go uznany architekt, profesor Marek Budzyński, projektant Ursynowa czy Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego. Chichotem historii jest fakt, że i jego projekt nie trafił do realizacji. Tym razem na przeszkodzie nie stanęła historia, a opór kościelnej hierarchii. Część biskupów uznała, że propozycja Budzyńskiego jest zbyt radykalna i wymagająca. Zakładała ona budowę świątyni w sporej części schowanej pod ziemią, wzorem wczesnochrześcijańskich katakumb. Biskupi oczekiwali czegoś prostszego i bardziej spektakularnego.

"Projekt jest nieporozumieniem, gdyż swoim kształtem świątynia przypomina słowiański kurhan lub egipską piramidę" - wyjaśniał ksiądz profesor Andrzej Luft. Pomimo że Budzyński wygrał konkurs, jego koncepcję odrzucono w atmosferze skandalu. Protestowało środowisko architektów, protestowali mieszkańcy Warszawy. Władze kościelne zorganizowały jednak piąty już - tym razem zamknięty - konkurs i wskazały w nim projekt Wojciecha i Lecha Szymborskich oraz Jacka Zielonki. Ta koncepcja jeszcze wielokrotnie poddawana była zmianom. Trafiła jednak do realizacji.

Niestety.

(fot. Filip Springer)

11 listopada 2016 roku Świątynia Opatrzności Bożej została otwarta. Można się o tym dowiedzieć z plastikowego baneru w polskich barwach powieszonego na jej elewacji. Baner do niczego nie pasuje, ale nikomu to zdaje się nie przeszkadzać. Nie tylko to. Cały ten obiekt zbudowany jest na nieporozumieniach. I aż trudno wybrać największe z nich.

Zacznijmy więc tak, jak trzeba - od kontekstu. Tym jest Miasteczko Wilanów - słynny na całą Polskę Lemingrad (jak pogardliwie o tym miejscu pisali prawicowi publicyści), mekka zamożnej klasy średniej, eldorado deweloperów i banków udzielających kredytów hipotecznych. 169 hektarów, 30 tysięcy mieszkań. To miało być miejsce, którego nie dotyczą zarazy polskiej przestrzeni: chaos, pasteloza, dysharmonia, płoty - tego wszystkiego miało tutaj nie być. Całe osiedle zaprojektował amerykańsko-francuski urbanista Guy C. Perry. Jego masterplan nie został zrealizowany w całości, ale i tak jest tu lepiej (i drożej) niż na większości warszawskich osiedli. Kolejne budynki powstają w oparciu o wytyczoną wcześniej siatkę ulic, nie brak tu przestrzeni publicznych, ścieżek pieszych i rowerowych. Sama architektura kolejnych mieszkaniowych inwestycji, mimo gęstości zabudowy, jest w najgorszym razie neutralna, w najlepszym wpisuje się w obowiązujące dziś w Polsce pozytywne trendy. I w samym środku tego dość solidnie zaplanowanego zespołu stoi wielka jak góra Świątynia Opatrzności Bożej.

(fot. Filip Springer)

Obiekt poprzez swoją gigancią skalę góruje nad okolicą, w żaden też sposób nie dialoguje z otoczeniem. Wyłazi zza budynków, zamyka perspektywę prowadzącej z centrum alei Rzeczpospolitej, zawłaszcza przestrzeń, przytłacza. Patrząc na ten kościół, nie sposób nie odnaleźć w nim skojarzenia z wielką wyciskarką do cytrusów. W otoczeniu czteropiętrowych bloków wygląda kuriozalnie, groźnie i obco. Jest przestrzennym nieporozumieniem, czymś, czego nie powinno tutaj być.

"Projektantom założenia udało się celnie oddać istotę tego kościoła. O ile dla osób przybywających z centrum Warszawy świątynia będzie najważniejszym obiektem, dominującym w krajobrazie Wilanowa, o tyle dla mieszkańców osiedla jest w codziennym życiu zupełnie niezauważalna" - piszą Izabela Cichońska, Karolina Popera i Kuba Snopek w wydanej ostatnio doskonałej książce "Architektura VII Dnia" (Bęc Zmiana 2016). I dodają: "Świątynia jest pomnikiem o skali ogólnopolskiej, zupełnie zbędnym z punktu widzenia codziennego życia osiedla".

(fot. Filip Springer)

Przywołuję tę książkę nie bez powodu. Historia Świątyni zamyka w niej arcyciekawą, liczącą sobie czterysta stron opowieść o polskiej architekturze sakralnej w powojennej Polsce. Cichońska, Popera i Snopek wraz z zespołem wolontariuszy, fotografów i grafików wykonali tytaniczną pracę, zbierając informacje na temat wszystkich wybudowanych po wojnie kościołów katolickich. Ich głównym celem była jednak opowieść o gigantycznym kapitale społecznym, jaki skoncentrował się wokół powstawania kolejnych świątyń. Historia polskiej architektury sakralnej jest w tej książce spleciona z historią polskiego społeczeństwa. To opowieść o czymś, za czym bardzo tęsknimy: wspólnocie skupionej wokół dobra wspólnego. Aktywny ruch budowy kościołów w schyłkowym PRL-u był bowiem wsparty niezwykle silnym ruchem społecznym. To wierni wznosili swoje świątynie i jednoczyli się wokół nich. Autorzy "Architektury VII Dnia" piszą, że Świątynia Opatrzności Bożej jest dokładnym zaprzeczeniem tamtej energii.

"Zdobywanie środków i materiałów na budowy oraz osobiste zaangażowanie wiernych w schyłkowej PRL czy Licheniu było możliwe, gdyż istniała silna więź pomiędzy budową a publicznością kościoła. W przypadku Świątyni ten sam mechanizm zadziałał w odwrotną stronę - brak konkretnej społeczności, dla której dedykowany był obiekt, spowodował gorszące, wieloletnie perypetie (finansowe związane z jego budową - przyp. FS)".

(fot. Filip Springer)

Kościół sięgnął więc do kieszeni podatników. Trzeba bowiem pamiętać, że każdy z nas dołożył się do budowy tego giganta. Kolejne rządy podsypywały przewlekającą się inwestycję dziesiątkami milionów złotych. Swoje dokładały też władze województwa mazowieckiego. I jeśli kogoś to bulwersuje, ten powinien się czym prędzej wybrać do Wilanowa, by przekonać się na własne oczy, że jeszcze sporo z jego podatków zostanie wydane na dokończenie dzieła. Bo otwarcie Świątyni 11 listopada tego roku było mocno na wyrost. Ten obiekt jest w stanie niemalże surowym.

Następny w kolejności powinien być opis wnętrza, ale tu natykamy się na kolejne nieporozumienie. Bo Świątynia, choć już otwarta (z pompą i udziałem władz państwowych), to wnętrze ma raptem prowizorycznie zaaranżowane. Owszem, spore wrażenie robią tu skala i ekspresyjnie pnące się ku świetlikowi w sklepieniu betonowe dźwigary, na których wspiera się konstrukcja gmachu. Poza tym jednak wszystko sprawia wrażenie improwizacji. Setki najtańszych krzeseł ustawionych w równych rzędach przed naprędce zorganizowanym ołtarzem to właściwie wszystko, co stanowi o charakterze tego wnętrza. Niewykończone ściany, schody zwieńczone murem z pustaków, przylegające do głównej świątyni kaplice, które robią za składowiska materiałów budowlanych, rozstawione tu i ówdzie (na zewnątrz zresztą też) rusztowania. Surowy beton, płyty pilśniowe, wyłażące na wierzch instalacje i rzucone na ziemię dechy, żeby wierni nie wpadli do jakiejś studzienki instalacyjnej czy szybu. Jeśli komuś będzie mało, ten z głównej świątyni powinien wejść do Panteonu Wielkich Polaków. Prowadzi tam wejście przypominające nieco wjazd do podziemnego garażu zakończony drzwiami z blachy falistej. Panteon został poprzedzony wystawą materiałów budowlanych, którym towarzyszy pomnik Jana Pawła II. Wizerunki i biogramy wielkich Polaków znajdują się na końcu mrocznego korytarza. Wydrukowano je na plastikowych banerach i przyczepiono do surowego muru (część nazwisk zasłaniają podwieszone pod sufitem rury). Podobnie zrobiono z wizerunkami świętych stylizowanymi na średniowieczne ikony. Poczucie absurdalności i niestosowności narasta tu z każdym krokiem, aż do podziemnej kaplicy, w której niewykończonym wnętrzu osiągają one swoje stany zenitalne.

(fot. Filip Springer)

Trudno doprawdy uwierzyć, że obiekt tak bardzo niegotowy można było z tak wielkim rozmachem otwierać. Swoją drogą trzeba też mieć sporo wrodzonej beztroski, by czymś takim dziękować Opatrzności za dziejowe łaski. Ja na miejscu tej Opatrzności mocno bym się obraził.

Od historii z konkursami architektonicznymi, przez wlokącą się budowę, ciągnące się latami drenowanie państwowego budżetu, urbanistyczny kontekst, gigantomanię zmiksowaną z megalomanią, prowizorkę, kicz i dość prostą, żeby nie powiedzieć prostacką symbolikę - wszystko to sprawia, że Świątynia Opatrzności Bożej w Warszawie jest budynkiem arcyciekawym. Trudno znaleźć obiekt, który byłby lepszą architektoniczną opowieścią o roli, jaką Kościół i jego hierarchowie odgrywają w Polsce. Trudno też znaleźć miejsce, gdzie przeszłość tak efektownie zderzałaby się ze współczesnością czy wręcz przyszłością (osiedla będące dla wielu symbolem sukcesu i statusu). Świątynia Opatrzności Bożej jest więc realizacją niezwykle ważną, bo niosącą pełną niuansów, zwrotów akcji i symboli architektoniczną opowieść. Mimo że z dobrą architekturą nie ma ten budynek nic wspólnego. Ale może jeszcze go ostatecznie nie skreślajmy. Przecież nawet nie został skończony. I zapewne długo nie będzie.

(fot. Filip Springer)



Filip Springer. Reporter, fotograf, współpracuje z "Dużym Formatem", "Polityką", "Tygodnikiem Powszechnym". Autor książek reporterskich poświęconych przestrzeni, między innymi "Źle Urodzonych" (Karakter), "Zaczynu. O Zofii i Oskarze Hansenach" (Karakter) oraz "Wanny z kolumnadą. Reportaży o polskiej przestrzeni" (Czarne), "13 Pięter" (Czarne) i "Księgi Zachwytów" (Agora). Stypendysta Fundacji Herodot im. Ryszarda Kapuścińskiego.

Książki Filipa Springera dostępne w formie ebooków na publio.pl >>

