Jego ślady widać w Polsce do dziś. Wystarczy przejść ulicami Warszawy i odgadnie się, które kamienice stawiano przed, a które po 1929 roku. Wiadomo, te z lat 30. to proste, tanie i funkcjonalne domy. Architektura odzwierciedlająca nie tylko zyskujący na znaczeniu modernistyczny trend, ale także szczupłość portfeli inwestorów. Jeszcze lepsze wyczucie daty zwrotu w gospodarce mają antykwariusze. Półskórki, złote tłoczenia i wszelkiego rodzaju ozdobniki w trzeciej dekadzie XX wieku stały się ekstrawagancją, na którą stać było nielicznych. To czas druku prostych książek w tekturowych lub miękkich okładkach.

Historia zdążyła dość zręcznie zatrzeć ślady Wielkiego Kryzysu, ale chociaż mało kto sobie z tego zdaje sprawę, Polska była nim dotknięta w szczególny sposób. Znacznie mocniej niż większość krajów – u nas spadek produkcji w dołku w 1932 roku był o 15 pkt proc. głębszy niż przeciętnie na świecie. Zjeżdżaliśmy na równi pochyłej tak jak USA i niemal ramię w ramię z Niemcami – choć tam spadek był o 1 pkt proc. większy. A mówimy o skurczeniu się produkcji o 46 proc. w ciągu trzech lat. Od czasu wybuchu Wielkiego Kryzysu do przełomowego roku 1935, kiedy zmarł Józef Piłsudski, a wicepremierem i superministrem został Eugeniusz Kwiatkowski, dochód narodowy Polski spadł z 26 mld zł do 12,5 mld zł.

Można tylko zachodzić w głowę, czemu nie odcisnęło to takiego piętna na naszym wspomnieniu międzywojnia jak chociażby w USA czy Niemczech. Wydaje się to aż nieprawdopodobne, ale według jednego z najbardziej realistycznych szacunków od 1929 do 1933 roku bezrobocie poza rolnictwem wzrosło z 70 do 780 tys. osób. To oczywiście skutkowało ogromnym wyzyskiem klasy robotniczej, licytowaniem się na jak najniższą płacę i spadkiem zarobków aż o 38 procent.

Należy jednak pamiętać, że odsetek pracujących w przemyśle w międzywojennej Polsce był właściwie marginesem. W przeciwieństwie do Stanów Zjednoczonych czy nawet Niemiec polska industrializacja tkwiła w powijakach. Pozostawaliśmy zacofanym krajem, w którym produkcja rolna stanowiła aż 79 proc. PKB. Bynajmniej nie uchroniło to większości ludności przed skutkami Wielkiego Kryzysu. Na wsi było jeszcze gorzej.

Bieda najbardziej odczuwalna była na wsi

Roczna konsumpcja liczona per capita zmniejszyła się z 381 zł (lata 1928-1929) do 132,5 zł (lata 1934-1935)

Ostatnie kryzysy przyzwyczaiły nas do tego, że nawet przy bardzo dużych turbulencjach, jak ostatnio w 2008 roku, co jak co, ale popyt na jedzenie nie spada. To produkty podstawowe, których nikt sobie nie odmówi. W międzywojniu było inaczej. Kiedy przyszły ciężkie czasy, ludzie przyzwyczaili się do tego, że chodzą spać o pustym żołądku. To znacząco zmniejszyło popyt na płody rolne zarówno w Polsce, jak i za granicą, a co za tym idzie, ceny jedzenia spadły. Związany z tym ubytek przychodów zarówno chłopi, jak i właściciele ziemscy próbowali zasypać, zwiększając areał upraw, ale zwiększona podaż prowadziła do jeszcze większego spadku cen, które do połowy lat 30. zmniejszyły się o 67 procent.

Rolnicy pogrążyli się w niebywałej biedzie i nędzy. Roczna konsumpcja na wsi liczona per capita zmniejszyła się niemal trzykrotnie, z 381 zł w latach 1928–1929 do 132,5 zł w latach 1934–1935. O tym , jak to wyglądało w 1933 r., pisał Wincenty Witos:

„Przednówek rozpoczął się jeszcze w miesiącach zimowych. Ludzie oszczędzają soli, gotują kartofle kilkakrotnie w tej samej posolonej wodzie. (...) Przy największym wysiłku i znanej chłopskiej oszczędności i pracowitości, nie tylko nie można końca z końcem związać, ale po prostu nie można wyżyć. Chłopi zapomnieli, jak wygląda szklanka piwa lub kieliszek wódki. Wielu przestało palić lub się zatruwa najgorszym gatunkiem tytoniu. Nie mogąc kupić cukru, szukają i znajdują sacharynę. Przestano sprowadzać lekarzy do chorych i kupować lekarstwa, spuszczając się na opatrzność boską. Coraz mniej posyłają dzieci do szkoły, książka i gazeta staje się unikatem na wsi. Egzekutorzy chodzą codziennie po wsi, starając się przy pomocy mianowanych komisarzy i policji ściągnąć zaległe podatki i wysokie, zwykle bezmyślnie nakładane kary. Bardzo często zabierają poduszkę spod głowy lub ostatnią krowę. Nierzadko też rozgoryczeni chłopi przepędzają egzekutorów ze wsi. Szczególnie skutki kryzysu odczuła ludność chłopska na wschodnich kresach Polski, pod każdym względem zacofanych w stosunku do pozostałych terenów kraju”.

A trzeba pamiętać, że na wsi żyło wówczas dwie trzecie ludności Polski. Fatalne z punktu widzenia rolników było to, że przy spadku cen ich produktów na relatywnie wysokim poziomie utrzymywały się ceny produkcji przemysłowej. Jak wyliczono, w 1929 r. pług można było kupić za pieniądze uzyskane ze sprzedaży 1 kwintala żyta, podczas gdy w 1935 r. jego cena wzrosła do równowartości 2,7 kwintala żyta.

To koszt kartelizacji gospodarki, który ponosiła nie tylko wieś, ale praktycznie cała ludność Polski. Zjawisko to rozpoczęło się jeszcze w latach 20., ale w czasie kryzysu nabrało szczególnego rozmiaru: kiedy w okresie 1926–1929 rocznie powstawały 24 kartele, w latach 1930–1932 liczba ta przeszło podwoiła się i sięgnęła 56. Kontrolujące całe obszary rynku syndykaty produkcyjne były zawiązywane przez największe przedsiębiorstwa głównie dla utrzymania cen. Kryzys wykazał bowiem sporą nadprodukcję i bez tego typu porozumień wysoka podaż niezbilansowana przez kurczący się popyt doprowadziłaby do spadku cen.

Zjawisko kartelizacji postępowało równolegle z wypadaniem z gry słabszych i mniejszych podmiotów. Zaczęły się masowe bankructwa, a liczba zakładów przemysłowych spadła z 12,7 tys. w 1930 roku do 9,6 tys. w 1933 roku. Nastąpiła oligopolizacja przemysłu, która niejako stała się odzwierciedleniem oligarchicznego reżimu politycznego. Kontrolę nad gospodarką przejęło grono najbogatszych firm i przedsiębiorców. Proces kartelizacji w 1934 roku objął tylko 27,3 proc. działających w Polsce spółek, ale dysponujących za to aż 65,6 proc. kapitału w całej gospodarce. Nie było ważnej dziedziny życia, w której nie panowała jakaś monopolistyczna zmowa cenowa. Dziś, w dobie dbania o konkurencyjność rynku, to sytuacja trudna do wyobrażenia.

Ludzie oszczędzają soli, gotują kartofle kilkakrotnie w tej samej posolonej wodzie

A jeszcze bardziej zaskakuje fakt, że cały ten proceder kwitł za zgodą państwa. Rząd wierzył bowiem, że w ten sposób uniknie wyniszczającej konkurencji między rodzimymi firmami i ułatwi im ekspansję na rynki zagraniczne. Świetnym przykładem była Polska Konwencja Węglowa, która skupiała 99 proc. kopalń, a jej przewodniczącym był Julian Cybulski, wcześniej dyrektor Departamentu Górniczo-Hutniczego Ministerstwa Przemysłu i Handlu RP. Podobną funkcję pełnił m.in. kartel Banku Cukrownictwa czy Syndykat Polskich Hut Żelaza. Żadna z tych organizacji nie poradziła sobie z załamaniem w swojej branży – w czasie kryzysu produkcja węgla spadła o 30 proc., a stali aż o 60 proc. Kosztem gospodarki i konsumentów utrzymywały na powierzchni swoich członków.

Rząd nie pomagał więc rozwiązywać problemów związanych z kryzysem, ale przez swój etatyzm dodatkowo dławił gospodarkę. Zresztą w obozie sanacji początkowo w ogóle nie przyjmowano do wiadomości, że Polska stała się ofiarą Wielkiego Kryzysu. Wszelkie tego typu sugestie traktowano jako atak opozycji na rząd. Jednym z krytyków polityki rządu był wówczas jeszcze mało znany ekonomista Michał Kalecki, pracujący jako referent ds. karteli i koncernów w Instytucie Badań Koniunktur Gospodarczych i Cen w Warszawie. Oskarżał rząd, że działa pod wpływem przedstawicieli wielkiego kapitału, którzy w imię obrony swoich zysków doprowadzili do wzrostu bezrobocia, a co za tym idzie, spadku popytu i recesji. Słynna była wówczas dykteryjka krążąca po Warszawie o tym, jak minister skarbu przychodzi do premiera i mówi, że w kraju szaleje kryzys. „No to go aresztować” – bez wahania odpowiada szef rządu.

To pokazywało doktrynerskie podejście władz, które nie miały przy tym żadnego bodźca od pierwszego obywatela II RP, czyli Józefa Piłsudskiego. Starzejący się, coraz bardziej schorowany marszałek – wówczas na kilka miesięcy wyjechał na Maderę – nie interesował się sprawami gospodarczymi, nie doceniał ich znaczenia. Jego postawa obrony godności Polski na arenie międzynarodowej usztywniała naszą politykę finansową, utrudniając wyjście z kryzysu. Kiedy wiele krajów ogłosiło moratorium na spłatę wierzytelności zagranicznych, Polska, mimo ogromnego spadku wpływów dewizowych z eksportu, za punkt honoru postawiła sobie regulowanie spłat bez najmniejszych opóźnień.

Wydawanie zaświadczeń uprawniających do pobierania zasiłku dla bezrobotnych

Przy spadającym zatrudnieniu i płacach rząd dopuścił do tworzenia karteli, które blokowały spadek cen, co tylko pogarszało sytuację Polaków

Drugim przejawem tych zmagań o prestiż była walka o utrzymanie siły polskiej waluty i przystąpienie wraz z Francją, Belgią i Szwajcarią do tzw. Złotego Bloku. Jego uczestnicy bronili ustanowionej przed Wielkim Kryzysem zasady sztywnej wymienialności walut na złoto. Doktrynę tę w latach 30. za nie do utrzymania uznała przede wszystkim Wielka Brytania, która doszła do przekonania, że prymat w polityce gospodarczej powinien mieć nie pieniądz, lecz produkcja i konsumpcja. Dlatego już w 1931 roku o 39 proc. zdewaluowała funta i od razu zyskała lepszą pozycję konkurencyjną na rynkach w stosunku do tych, którzy pozostali przy standardzie złota. W gospodarce zaczęło się odbicie i już w 1933 roku bezrobocie zaczęło spadać. Zresztą Złoty Blok długo się nie utrzymał: w 1936 roku wyłamał się z niego główny uczestnik, Francja, także dewaluując franka.

Udział Polski w tym klubie oraz cała rygorystyczno-deflacyjna polityka pieniężna były elementem programu walki z kryzysem, który rząd wprowadził w 1932 roku. Jego twórcami byli piłsudczykowscy pułkownicy: szef resortu skarbu Ignacy Matuszewski, jego zastępca Adam Koc oraz szef Biura Ekonomicznego Prezesa Rady Ministrów Tadeusz Lechnicki. Żaden z nich nie miał jakiegokolwiek pojęcia o ekonomii: po zakończeniu kariery wojskowej Matuszewski i Lechnicki trafili do służby dyplomatycznej, a Koc zajął się propagandą.

Polski rząd nie radził sobie z kryzysem bardziej niż większość europejskich rządów. Niemniej od 1932 roku podjął szereg działań, które nieco polepszyły warunki w kraju. Zaczęło się oddłużanie rolnictwa, na którym jednak najbardziej zyskali duzi plantatorzy. W przemyśle wprowadzono przede wszystkim ustawę antykartelową, która miała doprowadzić do uwolnienia cen – jeden kartel udało się nawet rozwiązać.

Rząd i kontrolowany przez niego Bank Gospodarstwa Krajowego zajęły się też wyciąganiem z kłopotów poszczególnych przedsiębiorstw. W największym stopniu dotyczyło to mocno poturbowanego przemysłu ciężkiego – znacjonalizowane zostały m.in. huty Ferrum i Pokój oraz Zakłady Górniczo Hutnicze w Starachowicach.

Nie mniejsze trzęsienie ziemi nastąpiło w łódzkim włókiennictwie. Branża, którą dotknął 40-proc. spadek produkcji, szybko zaczęła się chwiać. Największe zakłady – spółka Scheiblera i Grohmana oraz firma rodziny Poznańskich – znalazły się na łasce wierzycieli, którym przewodził Banca Commerciale Italiana. Włosi za długi przejęli firmę Poznańskiego i chcieli sięgnąć także po drugiego z potężnych producentów, ale na ratunek Zjednoczonym Zakładom Włókienniczym K.Scheiblera i L. Grohmana zdążyli pospieszyć polscy bankowcy, którzy wykupili długi w BCI. Nie zrobili jednak tego wyłącznie po to, aby pomóc prywatnym właścicielom – BGK przejął też 55-proc. pakiet akcji, którego ani Scheiblerowie, ani Grohmanowie do końca II RP nie zdołali wykupić.

Tego typu interwencje doprowadziły do tego, że w 1935 roku do państwa należała część gospodarki wytwarzająca 15 proc. PKB. Wówczas zaczął się już jednak pełnowymiarowy etatyzm w stylu Keynesa i amerykańskiego New Dealu. To epoka superministra Eugeniusza Kwiatkowskiego. Jego kadencja zbiegła się z dogaszaniem kryzysu i odbiciem gospodarczym.

Kwiatkowski szybko rozkręcił roboty publiczne wprowadzone jeszcze w ramach pakietu antykryzysowego – w 1935 roku liczba zatrudnionych przy nich wzrosła z 20 tys. do 100 tys. osób – a przede wszystkim postawił na uprzemysłowienie. Wielkie projekty współfinansowane przez rząd, takie jak Gdynia czy Centralny Okręg Przemysłowy, ponownie zaczęły napędzać wzrost gospodarczy.