De energiesector werkte als magneet, sinds ik de politiek verliet”, zegt Diederik Samsom. Eind 2016 verliet hij, na een verloren strijd om het PvdA-leiderschap die Lodewijk Asscher won, de Tweede Kamer. Slechts enkele maanden later dook zijn weer naam op. Hij werd adviseur bij afval- en energiebedrijf HVC, dat groene energie wil leveren. Nu begint hij ook als commissaris bij Energie Beheer Nederland (EBN). Dat staatsbedrijf wil, net als HVC, duurzaam worden.

Samsom trok vooral de aandacht toen VVD-minister Eric Wiebes (economische zaken en klimaat) hem eind februari koos als onderhandelaar voor het nieuwe klimaatakkoord. Komende zomer moet dat af zijn. Aan Samsom, voormalig Greenpeace-activist en klimaatexpert in de Tweede Kamer, de opdracht om afspraken te maken over aardgasvrije huizen en gebouwen.

Energietransitie

“Nederland moet overstappen op andere energie”, zegt hij. Op opgepompte warmte uit de aardbodem, op groene stroom. Het is nogal wat, om dat nationaal te regelen, samen met alle bedrijven en belangenorganisaties. Het goede nieuws, zegt Samsom: “We hoeven niet met verhitte koppen tegenover elkaar te zitten”. Iedereen weet dat aardgas, een bron van CO2-uistoot, geen toekomst heeft. Wegens klimaatverandering.

Meer nog, zegt hij, wegens de Groningse aardbevingen. Dat geeft ‘extra urgentie’ bij de aardgas-exit. Vroeger, jaren voor de ellende in Groningen zich manifesteerde, zei Samsom: we moeten stoppen met aardgas, want straks is het op. Dat hoor je nauwelijks meer, vroegtijdig stoppen met aardgas is logisch.

Samsom proeft bij bewoners toenemend enthousiasme, over het dichtdraaien van de aardgaskraan. “Vroeger was er soms chagrijn bij mensen, als de straat werd opengebroken voor een nieuwe pijp. Nu komen er warmteontwikkelaars naar mij toe die zeggen: joh, ik heb heel andere gesprekken op straat. Mensen komen naar buiten om te vragen: mag ik ook op het warmtenet? Ik heb op het Journaal gezien dat we van het gas af moeten.” Nee, hij wil niet doen alsof het simpel is en draagvlak een gegeven. “Het is niet zo dat heel Nederland nu enthousiast met een warmtepijp gaat knuffelen.” Toch ziet hij een unieke omslag.

Als maatschappelijke steun geen probleem is, wat zijn dan nog wel de knelpunten bij het klimaatakkoord? Het regelen van de kosten is er één. Het aanleggen van een nieuwe energievoorziening kost miljarden euro’s. Bewoners kunnen niet voor alle kosten opdraaien, zegt Samsom. Overheden en bedrijfsleven moeten bijdragen, net als de woningcorporaties. Hoeveel een huishouden precies moet meebetalen, dat komt niet in Samsoms afspraken te staan. “De exacte kostenverdeling wordt uiteindelijk een politieke afweging.”

Voorbeeld aan windmolens op zee

Dat wil niet zeggen dat Samsom zich niet met de prijs van aardgasvervangers bezighoudt. In het klimaatakkoord kunnen afspraken komen om duurzame warmte goedkoper te maken. Het succesverhaal van goedkopere windmolens op zee kan als voorbeeld dienen, zegt hij.

Afgelopen maandag maakte Wiebes bekend dat het eerste subsidievrije windmolenpark er komt. Een wereldprimeur. Dat lukte vooral dankzij een combinatie van twee maatregelen: de overheid stelde kant- en klare bouwvergunningen op, terwijl de windmolenindustrie de bouwkosten met 40 procent verlaagde, met nieuwe, betere technieken. Een commissie onder leiding van Samsom adviseerde dat.

“Hetzelfde kan met geothermie”, zegt hij. Zo kan die techniek in 2030 ook subsidievrij worden. Geothermie, ofwel aardwarmte, is een van de belangrijkste alternatieven voor aardgas. Bij geothermie pompt een bedrijf warm water op. Sommige tuinders is het Westland doen het al, voor energie in hun kas. De warmte kan via buizen ook naar huizen toe. Dat is energetisch veel slimmer dan stoken met aardgas, zegt Samsom. “Wat doen we nu thuis? Een gasvlam aansteken die een paar duizend graden wordt, om daar vervolgens water tot bijna 100 graden mee te verhitten. Daarmee verwarmen we onze huiskamer tot 20 graden. Energetisch gezien een zotte bezigheid.” Aardwarmte in de bodem (water) heeft ongeveer de temperatuur die je thuis nodig hebt. “Veel voor de hand liggender”, zegt Samsom. Nederland heeft relatief goede aardwarmtebronnen. “Oké, het hete water spuit hier niet uit de grond zoals in IJsland. Maar er is veel potentie. Het ligt rustig op ons te wachten, in bereikbare grondlagen.”

De nieuwe huizen en gebouwen uit de jaren negentig en van later kunnen overigens prima aardgasvrij zijn zònder aardwarmte. Ze zijn al energiezuinig. Zo nodig met extra isolatie gebruiken die panden nauwelijks energie meer. Ze kunnen gaan verwarmen met een warmtepomp op elektriciteit. Als die stroom van windmolens komt, of van zonnepanelen op het dak, dan is dat ook een volledig duurzame optie, zonder CO2-uitstoot.

Tekst loopt verder onder de foto

Beeld Werry Crone

Schaamrood

Er is geen excuus om nieuwbouw nog op aardgas aan te sluiten. Toch gebeurt het nog. Ouderwets, met cv-ketel en gasfornuis erin. “Wethouders zeggen tegen mij: ik sta dan met schaamrood op de kaken de sleutel te overhandigen aan bewoners”, zegt Samsom. Die bewoners zullen later alsnog hun huis moeten verbouwen, om aardgasvrij te worden.

Zeker niet alle huizen kunnen all electric gaan draaien, zegt de voormalig PvdA-leider. Wil je een oude woning, van de jaren tachtig of eerder, ombouwen tot energiezuinig huis met elektrische warmtepomp, dan kost dat volgens berekeningen van de overheid 50.000 tot 80.000 euro. “Dat kunnen we als samenleving niet betalen.” Bovendien: er is in de toekomst helemaal niet genoeg groene stroom om altijd, ook bij dagenlange vrieskou, aan acht miljoen huizen elektriciteit te leveren.

Bij oude bouw zou het anders moeten: eerst isoleren en aansluiten op een warmtenet. Dat zou kunnen voor 10.000 euro per woning. Belangrijk detail: de prijs van het oppompen en leveren van aardwarmte zit er dan niet bij. Daar moeten energiebedrijven miljoenen voor investeren, die ze door de jaren heen terugverdienen. “In het klimaatakkoord moeten er dus afspraken komen, waarmee bedrijven die een warmteproject aanleggen en exploiteren een gezonde businesscase hebben”, zegt Samsom. Dat moet deels gaan lukken door ervaring op te bouwen, met grote warmteprojecten en samenwerking.

Het kan ook helpen als het Rijk daarbij zelf meedoet. Samsom gooit direct een balletje op over het staatsbedrijf EBN, waar hij gisteren als commissaris aantrad. EBN kan participeren, meedoen aan de boringen, garant staan. Het bedrijf zelf wil graag zo’n wettelijke spilfunctie krijgen, reageert directeur Jan Willem van Hoogstraten, om van geothermie een succes te maken. “Wij hebben de kennis, van aardlagen en de 4000 olie- en gasboringen die er in Nederland zijn geweest.” EBN praat met het kabinet over een andere rol, bij geothermie en warmtenetten. Het bedrijf werkt aan een masterplan, voor wijken met warmte- in plaats van gaspijpen.

Afval verbranden

Totaal nieuw is het ook weer niet. Steden als Utrecht en Amsterdam hebben al wel warmtepijpen in de grond, voor huizen en kantoren. Maar fabrieken zijn meestal de bron van (rest)warmte. Dat is niet volledig duurzaam. Dat weet Samsom heel goed, als adviseur bij afval- en energiebedrijf HVC in Alkmaar. Daar gaat vooral warmte van de afvalverbrander naar klanten. Afval verbranden is niet circulair, er is geen toekomst voor. Samsom: “Onze kinderen zullen straks aan ons gaan vragen, over dertig jaar denk ik: staken jullie vroeger huisvuil in de fik voor warmte? Wat raar!”

Enkele fabrieken, chemieconcerns of staalfabrikanten, zullen altijd restwarmte overhouden. “Dat moet je gebruiken, weggooien is zonde.” Maar de bulk aan duurzame warmte moet in de toekomst toch echt komen van boringen in de grond, op kilometers diepte. Veiligheid garanderen moet wel. Geothermie mag nooit, zoals gasboringen, tot aardbevingen leiden. Als er maar wat dreigt mis te lopen, valt de steun bij bewoners snel weg. Dat bleek al bij het Groningse project Warmtestad. Nadat toezichthouder Staatstoezicht Op De Mijnen vroeg om extra veiligheidsgaranties, bekijken ze in Groningen of het niet beter is toch maar een ander alternatief voor aardgas te zoeken.

Er is nog een bekende optie. Groen gas. Dat kunnen bedrijven en boeren produceren, uit mest van kippen en koeien, van gft-afval, slib of snoeiafval. Groen gas kan gewoon in de bestaande aardgaspijpen, als het op ‘Groningen-kwaliteit’ is gebracht. Maar er is weinig van beschikbaar, de techniek is nog nieuw en complex. Samsom wil groen gas wel opnemen in het klimaatakkoord, maar hij verwacht er geen snelle wonderen van. Het kan lokaal wel iets bijdragen. Als nieuwe brandstof voor oude grachtenpanden bijvoorbeeld, die heel moeilijk anders te verduurzamen zijn.

Nu beginnen

Er zijn ook experts die helemaal geloven in waterstof, als vervanger van aardgas. Windmolenparken die straks massaal op de Noordzee draaien, zeggen zij, kunnen hun elektriciteit omzetten in waterstof. Dat kan via buizen in zee naar de huizen. Samsom wil niet uitsluiten dat dit er ooit van komt. “Maar eerlijk is eerlijk: de grote hoeveelheden warmte zullen eerst komen van geothermie en elektrische warmtepompen. We moeten nu beginnen.”