На вясну 1919 года брытанцы рыхтавалі першую масіраваную танкавую атаку ўглыб нямецкіх пазіцый, але вайна скончылася.

Першыя мабільныя тэлефоны

Кайзераўская Германія апярэджвала сваіх сапернікаў у засваенні неба. Першыя дырыжаблі падняліся ў паветра яшчэ ў 1900 годзе. У Першую сусветную, 31 траўня 1915 года, нямецкі дырыжабль нечакана з'явіўся над Лонданам і скінуў некалькі бомб. Да 1916 года ў Англіі стварылі першыя сродкі СПА і збілі некалькі ціхаходных і прыступных машын.

На змену дырыжаблям прыйшлі аэрапланы. Спачатку авіяцыя выкарыстоўвалася для разведкі. На самалётах ўсталёўвалі фотакамеры. Аэраразведка змяніла ход баявых дзеянняў — камандаванне неадкладна атрымлівала дакладныя дадзеныя аб размяшчэнні і перамяшчэнні войскаў праціўніка.

Дзякуючы развіццю авіяцыі, з'явіліся першыя "мабільныя тэлефоны", яны важылі 50 кілаграмаў. Лётчыкі мелі патрэбу ў сувязі, але маглі толькі жэстамі падаваць сігналы. З канца 1916 года самалёты абсталёўвалі радыётэлефонамі, аднак шум матораў перашкаджаў нешта разабраць. Тады прыдумалі шлем з убудаванымі навушнікамі і мікрафонам.

Пах гарчыцы

22 красавіка 1915 года ў палову шостай вечара каля фламандскага горада Іпр ў Бельгіі воблака страшнага газу накрыла варожыя пазіцыі. Скарыстаўшыся ветрам, які дзьмуў у бок саперніка, немцы выпусцілі з балонаў 150 тон хлёрнага газу. Французскія салдаты не зразумелі, што за воблака да іх набліжаецца: больш за 1200 чалавек задыхнуліся, 3000 патрапілі ў шпіталь.

Германія першай абзавялася хімічнай зброяй, паколькі мела больш развітую хімічную прамысловасць. Арсеналам атрутных газаў яна абавязаная Фрыцу Габеру, які стаяў на чале берлінскага Інстытута фізічнай хіміі імя кайзера Вільгельма.

Фрыц Габер назіраў за дзеяннем газу з бяспечнай адлегласці. За тры тыдні да гэтага стваральнік хімічнай зброі выпрабаваў яго на сабе. На палігоне, дзе праводзіліся манеўры, ён прайшоў праз жоўта-зялёнае воблака хларыну. Эксперымент пацвердзіў эфектыўнасць новага спосабу знішчэння людзей. Габеру стала дрэнна. Ён зайшоўся ў кашлі, збялеў, і яго забралі на насілках.

Хімічную зброю пускалі ў ход позна вечарам ці перад світаннем, калі гэтаму спрыялі атмасферныя ўмовы і ў цемры нельга было заўважыць, што газавая атака пачалася.

Салдаты ў траншэях, якія не паспелі надзець процівагазы, аказваліся цалкам безабароннымі і паміралі ў страшных пакутах.

Кансервы і сухары

На некаторых участках фронту баявыя дзеянні не вяліся, там нават не стралялі. Салдаты забаўляліся: гулялі ў футбол, ладзілі спаборніцтвы па перацягванні каната. Салдат кармілі мясам. Не многія маглі сабе гэта дазволіць дома.

Салдату французскай арміі належала ў дзень 300 грамаў кансерваванай ялавічыны, 300 грамаў сухароў, 80 грамаў цукру, а на салодкае — 125 грамаў шакаладу. У расійскай арміі да вайны мясны паёк складаў адзін фунт (чатырыста грамаў), пасля пачатку вайны яго павялічылі да 1,5 (шэсцьсот грамаў). У 1915 годзе Савет міністраў пастанавіў: замяняць ялавічну свінінай і баранінай; пашырыць вытворчасць мясных кансерваў.

А вось Германіі ўсяго не хапала. Асабліва востра — металу. Немцы здымалі званы і здавалі на пераплаўку. Выкопвалі з зямлі драты, з іх рабілі кулі. Не хапала і вугалю. Зімой 1916 года закрылі школы — іх не было чым тапіць. Каб зэканоміць на ацяпленні і асвятленні, 30 траўня 1916 года ўрад у Берліне распарадзіўся перасунуць стрэлкі на гадзіну наперад. У Англіі на летні час перайшлі 21 траўня. А 19 сакавіка 1918 года Кангрэс Злучаных Штатаў ўвёў летні час — да заканчэння вайны.

Кварцавыя лямпы

У Германіі Першая сусветная зрабіла харчовае пытанне палітычным. Нямецкія сяляне не ў стане былі накарміць краіну. У выніку недаядання загінулі каля шасцісот тысяч немцаў і аўстрыйцаў.

Дзеці пакутавалі ад рахіту — вынік недастатковага харчавання. Берлінскі доктар Курт Гульдчынскі ўзяў ртутна-кварцавую лямпу і стаў апраменьваць дзяцей. Неўзабаве ён адзначыў, што стан касцей яго пацыентаў палепшыўся. Па ўсёй Германіі дзяцей ўсаджвалі перад кварцавымі лямпамі. Ультрафіялетавае выпраменьванне дапамагае выпрацоўваць вітамін D, які ўдзельнічае ў сінтэзе і засвойванні кальцыю. Так кварцавыя лямпы сталі выкарыстоўваць для штучнага загару.

Нож у крыві

Першая сусветная была бессэнсоўнай; каб яе апраўдаць, бакі надалі вайне ідэалагічнае вымярэнне. Гэты час неабмежаванай міфатворчасці: пра зверствы, якія чыняць ворагі-садысты, і пра высакароднасць уласных волатаў ў вайсковых шынялях.

У Германіі з вуснаў у вусны перадаваліся расповеды пра тое, што французы і бельгійцы адразаюць палонным немцам вушы і насы. Значыць, ніякай літасці да ворага!

У краінах Антанты казалі, што нямецкія салдаты, захапіўшы Бельгію, заколваюць штыкамі дзяцей, а ў самой Германіі ёсць фабрыка, на якой з трупаў робяць каўбасу. Усё нямецкае апынулася пад забаронай — Бах, Бетховен і нямецкая мова ў школах. Адзін брытанскі публіцыст заклікаў чытачоў: "Калі вы, седзячы ў рэстаране, выявілі, што афіцыянт, які абслугоўвае вас — немец, выліце суп прама ў яго брудную рожу".

Малады расійскі пісьменнік Ілля Эрэнбург пісаў з Францыі паэту Максіміліяну Валошыну:

"Чытаю мясцовую газету. Учора быў перадавы артыкул на тэму пра пахі немцаў. Аўтар запэўнівае, што немкі выдаюць адмысловы, невыносны пах і што ў школе парты, на якіх сядзелі немцы, прыходзіцца спальваць".

Ворага малявалі недарэчным і вартым жалю. Гэта дапамагала салдатам пазбавіцца ад страху, атрымаць упэўненасць ва ўласнай перавазе над непрыяцелем. Ці ж, наадварот, ворага надзялялі д'ябальскія рысамі, каб абудзіць нянавісць.

Каштоўнасць чалавечага жыцця ўпала. "Лепш чужая кроў на лязе твайго нажа, чым чужы нож у тваёй крыві", — гэтая фраза належыць нямецкаму пісьменніку Герману Лёнсу, які ў 1914-м пайшоў добраахвотнікам на фронт.

Калі восенню 1918 года заключылі перамір'е, здавалася, варожасць сышла ў мінулае. Нядаўнія ворагі ціснулі адзін аднаму рукі і частавалі цыгарэтамі. Наладзілі сімвалічнае пахаванне апошняга снарада — з ўпэўненасцю, што больш войнаў у Еўропе не будзе... Неўзабаве стала ясна, што многія ветэраны Першай сусветнай не наваяваліся. Яны думалі пра помсту. Прагнулі гвалту. І былі гатовыя прыняць фашызм — самую трагічную спадчыну вялікай вайны.

Калі б не Першая сусветная...

Вайна працягвалася чатыры з паловай гады. Распаўсюдзілася па ўсёй Еўропе, захапіла Блізкі Усход, Азію і нават Афрыку. І фундаментальна змяніла сучасны свет. Зрынула кайзераў, каралёў, цароў і султанаў, знішчыла цэлыя імперыі. Незалежнасць атрымалі цэнтральна-еўрапейскія дзяржавы, якія ўтварыліся на развалінах імперый, якія не перажылі вайну. Узніклі новыя краіны на Блізкім Усходзе з межамі, не прызнанымі суседзямі.

Першая сусветная вайна была непатрэбнай і бессэнсоўнай бойняй. Гэта было самаразбурэнне Еўропы, якое прывяло да гібелі немалой часткі еўрапейскай моладзі.

Вайна паклала канец упэўненасці Еўропы ва ўласных сілах, спарадзіла масавае расчараванне, якое дзесяцігоддзямі вызначала настроі заходняга грамадства, адсунула на другі план старыя еўрапейскія дзяржавы. Высунуліся дзве краіны: СССР, які лічыў варожым ўвесь навакольны свет, і Злучаныя Штаты, пераўтвораныя ў сусветную звышдзяржаву. Францыя і Англія, баючыся новай вайны, прынялі палітыку прымірэння агрэсараў: хай робяць, што хочуць, абы нас не чапалі.

У 1914 годзе нацыяналістычнае захапленне, ірацыянальнае вар'яцтва ахапілі цэлыя народы. Потым стане яснай бессэнсоўнасць і абсурднасць гэтай вайны, бяссілле чалавека перад дзяржаўнай машынай, якая адпраўляе яго на смерць. Але гэта потым!..

Вялікая вайна паказала, як лёгка маніпуляваць цэлымі народамі. Дастаткова крыкнуць: "Сцерці подлага ворага!", і ніхто не спытае, з-за чаго ж сусед раптам стаў ворагам. Усе стануць ўзбройвацца, адчуваючы гарачае жаданне забіць пабольш — з ўпэўненасцю ва ўласнай праваце! Нездарма пасля Першай сусветнай брытанскі пісьменнік Рычард Олдзінгтан назваў свой галоўны раман "Усе людзі — ворагі".