Checkpoint Charlie, Berlijn. De foto met de officier hoort bij een tentoonstelling over de Koude Oorlog. Beeld Daniel Rosenthal

De CIA had in de loop van de jaren vijftig een grote invloed op zowel de Binnenlandse Veiligheidsdienst (de voorloper van de AIVD) en de BID. De CIA financierde, adviseerde, ondersteunde, trainde en verstrekte apparatuur, en soms werden er gezamenlijke operaties uitgevoerd.



Een van die missies begon in 1951 met het droppen van vijf gerekruteerde agenten boven het communistische Roemenië. Het waren de eerste landingen van agenten in dat land sinds de Tweede Wereldoorlog. De BID had speciaal voor dit doel vijf Roemeense agenten gerekruteerd, mannen die betrokken waren geweest bij oorlogsmisdaden en voor de SS hadden gediend. De operatie werd geleid vanuit Rome. De gerekruteerde Roemenen wisten niets van de Nederlandse betrokkenheid en verkeerden in de veronderstelling dat zij enkel voor de CIA werkten.

Geheime operaties

De missie was bedoeld voor spionage: het inwinnen van inlichtingen over vooral economische, politieke en militaire kwesties maar ook intelligence over fabrieken, aanvoer van grondstoffen, de algehele stemming onder de arbeidersbevolking, de hoogte van hun salaris en sociale onrust.

De agenten werden getraind in Fort Spijkerboor in de Beemster en kregen allerlei spullen mee: radioapparatuur, encryptiecodes, wapens en ook gifpillen om bij ontdekking zelfmoord te kunnen plegen.



De operatie liep uit op een drama. Vier van de vijf agenten werden al snel gevangen en de vijfde pleegde zelfmoord door zijn gifpil te slikken. De overige vier werden uiteindelijk geëxecuteerd.



Dat weerhield de BID er niet van om de geheime operaties voort te zetten. Er zouden er nog velen volgen, in verschillende communistische landen. Deze geheime westerse activiteiten liepen, enkele uitzonderingen daargelaten, bijna altijd uit op grote mislukkingen met duizenden doden als gevolg. Dat had onder andere te maken met slechte inlichtingen over de Sovjet-Unie maar ook door succesvolle contraspionage door de communistische inlichtingen- en veiligheidsdiensten.



In Samen met de CIA beschrijft Wiebes verder enkele geheime operaties van de BVD, samen met de CIA, Britse MI6 en de Noorse inlichtingendienst, waarbij verschillende Nederlandse wetenschappers werden ingezet als dubbelagenten. De wetenschappers, mede werkzaam in de nucleaire sector, lieten zich 'rekruteren' door een Russische geheime dienst. Hierbij speelden prominente leden van de CPN een belangrijke rol. Zij spotten actief potentiële kandidaten en brachten die personen in direct contact met Russen.



Die dachten dat ze iemand gerekruteerd hadden. In werkelijkheid gaven de dubbelagenten niet zo geheime documenten aan de Russen en spioneerden ze juist voor Nederland en de Amerikanen. In een enkel geval werkte een dubbelagent zo tien jaar voor de Russische militaire dienst GROe.

De geheime Nederlandse operaties in de jaren vijftig en zestig weerspreken het traditionele beeld dat alleen de Amerikanen en Britten achter het IJzeren Gordijn actief waren. Ook de kleinere Europese veiligheidsdiensten deden volop mee aan de strijd tegen het communisme.