Hij is de kettingroker van het pand, de rookmachine van het RIVM in Bilthoven. Dampend staat hij te puffen, dag na dag, 20 sigaretten per keer.

‘Deadly by design’ Als het tot een rechtszaak komt, zal moeten worden bewezen dat de tabaksindustrie met opzet mensen probeert te doden of mishandelt, waar volgens advocaat Bénédicte Ficq verslaafd maken ook onder valt. Ze noemt een sigaret dan ook deadly by design. Een sigaret is een complex product. Er kunnen, naast tabak en papier, duizenden verschillende ingrediënten worden gebruikt. Op de website tabakinfo.nl van het RIVM staan verschillende ingrediënten per merk. Naast nicotine, teer en koolmonoxide – de stoffen die het meest schadelijk of verslavend zijn – waarschuwen gezondheidsdiensten en artsen voor talloze toevoegingen die het inhaleren van de rook van verbrand organisch materiaal mogelijk en lekker maken. Sommige additieven, zoals ammoniumverbindingen, vergroten de opname van nicotine in het lichaam. Andere, zoals levulinezuur, verminderen de irritatie door rook. Drop- en vanillesmaakjes verdoezelen de scherpe sensatie, menthol verdooft de keel, cacao ‘opent’ de longen om meer rook op te nemen. Deze additieven kunnen bij verbranding giftige en mogelijk kankerverwekkende chemicaliën opleveren. Vanaf 2020 mogen in de EU mentholsigaretten verboden worden. Antirook-activisten stellen dat fabrikanten door hun zorgvuldige ontwerp heel precies de aanvoer van nicotine optimaliseren en zo rokers afhankelijk maken van een schadelijk product – deadly by design.

Hier in het rooklab van het gezondheidsinstituut onderzoeken Reinskje Talhout en Walther Klerx wat fabrikanten in een sigaret stoppen en of er niet te veel teer en nicotine in de rook zit. Ter demonstratie steekt Klerx vier sigaretten in vier tuutjes. Met een oplichtend elementje steekt de machine ze alle vier aan.

Al rookt-ie een pakje tegelijk, de machine is meestal een vrij kalme roker. Het officiële ISO-protocol, de test waar fabrikanten mee moeten rekenen, dicteert dat hij maar één trekje per minuut mag nemen, van een kleine 35 milliliter lucht in totaal. Ter vergelijking: de gemiddelde roker neemt twee trekjes per minuut, van bijna twee keer dat volume.

De rookmachine kán wel intensiever roken: vaker en met grotere hijsen. ‘Canadian intense’ heet die methode. Dat protocol eist nog iets: dat de minuscule gaatjes ter hoogte van het sigarettenfilter zijn afgeplakt. De gaatjes die volgens strafrechtadvocaat Bénédicte Ficq van elke sigaret een „sjoemelsigaret” maken, een dieselschandaal in je eigen mond. Schoon in de test, smerig in het echt.

We staren naar de brandende sigaretten. De machine rookt de twee links kalmpjes op. Puf, wacht wacht wacht, puf. De twee rechts gaan sneller: puf wacht puf. Als sigaret 1 en 2 halverwege zijn, zijn nummer 3 en 4 al bijna op. Dat komt, zegt Klerx, doordat die volgens de intensieve methode zijn „afgerookt”. Van de vier testfilters die Klerx uit de machine vist, is nummer 4 – zonder gaatjes – het donkerst. Die van sigaret 1 – mét – is het lichtst.

Lekker stoer

Minuscule gaatjes? Advocaat Ficq (30 jaar lang roker van Gitanes en Gauloises, want „lekker stoer”) voelde zich „totaal gemanipuleerd” toen ze erachterkwam dat die in sigaretten zitten.

Toen ze nog rookte keek ze echt wel naar de waarden op het pakje, zegt ze op haar kantoor in Amsterdam. In de rook van één sigaret mag volgens de Europese norm maximaal 10 milligram teer, 1 milligram nicotine en 10 milligram koolmonoxide zitten. Sommige fabrikanten maken sigaretten met beduidend lagere waarden, zoals light. „Ik keek daarnaar. Minder is gezonder, toch?”

Nu zitten in vrijwel alle sigaretten hele kleine gaatjes, vaak in de vorm van een of meerdere ringetjes in het filter – wie het weet kan ze zien. Soms is het hele vloeipapier poreus. Dat is al decennia bekend door civiele zaken in de VS, maar veel rokers is het ontgaan.

De gaatjes zorgen deels voor de lage waarden die fabrikanten zelf meten en tot voor kort op hun pakjes zetten – wat niet meer mag. De extra lucht die de rookmachine door de gaatjes trekt, verandert de verbranding en verdunt de rook. Dat verlaagt de teer-, nicotine- en koolmonoxidegehaltes. Vandaar dat de sigaretten mét gaatjes een minder vies testfilter opleveren.

Fabrikanten noemen die optie op verdunning één van de redenen voor de gaatjes. Maar de roker weet dat dus vaak niet en houdt de gaatjes dicht tijdens het roken, zegt Ficq. Op de plek van de gaatjes hou je immers meestal de sigaret vast. Het RIVM schrijft dat ook in een rapport uit 2012 over de tabaksrichtlijn. „Wanneer mensen een geventileerde sigaret roken, zullen ze bewust of onbewust een aantal compenserende tactieken toepassen om toch de gewenste hoeveelheid nicotine binnen te krijgen.” De gaatjes afsluiten met hun lippen of vingers, bijvoorbeeld. En dan is het effect van die milde sigaret ineens weg.

Lees ook Ficq verwijt toezichthouder NVWA ‘duikgedrag’ bij sjoemelsigaret

Bénédicte Ficq deed eind september namens twee longpatiënten aangifte tegen de vier grootste tabaksproducenten die in Nederland actief zijn: Philip Morris, British American Tobacco, Japan Tobacco International en Imperial Tobacco Benelux. Die maken samen vrijwel alle bekende merken. Ficq beschuldigt de fabrikanten en hun bestuurders van poging tot moord dan wel doodslag, zware mishandeling en valsheid in geschrifte. „Sigaretten zijn een moorddadig product, deadly by design. En die gaatjes creëren vals gemeten waarden die niet overeenkomen met de maximaal toegestane waarden.”

Er is nog weinig zichtbare actie op de aangifte. In oktober stelde Tweede Kamerlid Henk van Gerven (SP) er Kamervragen over. Wat vindt staatssecretaris Van Rijn (Volksgezondheid, PvdA) ervan dat rokers door de gaatjes meer teer en nicotine binnenkrijgen dan de testmachine? Een paar weken geleden noemde Van Rijn de gaatjes „zorgelijk”. Hij wees de Voedsel- en Warenautoriteit, de toezichthouder, op de vragen. Het Openbaar Ministerie is nog bezig „te beoordelen of er aanknopingspunten zijn voor een strafrechtelijk onderzoek”.

Voor Ficq is het duidelijk: rokers hebben hun eigen sjoemelschandaal.

Dieselschandaal

Meten is weten, toch?

Niet dus, bewees het Volkswagen-schandaal dat vorig jaar uitbrak. Dat begon met de biecht van autofabrikant Volkswagen, die de officiële uitstoottesten omzeilde met een ‘defeat device’. Dat is software die detecteert wanneer de auto op de rollenbank staat. Het voertuig gaat dan in een schone stand, er komen veel minder schadelijke stoffen uit de uitlaat.

De ventilatiegaatjes zijn het ‘defeat device’ van de tabaksindustrie, vindt Ficq. In een rookmachine zitten immers geen lippen of vingers die de gaatjes afdekken. Een sigaret lijkt in de test daardoor minder schadelijk dan hij is.

Tweede parallel: de slappe test. Het dieselschandaal bracht iets onder de aandacht dat veel experts al wisten: dat vrijwel álle auto’s in de praktijk veel viezer zijn dan de test uitwijst. En dat de normen op de weg zwaar overschreden worden. Dat is logisch: het testritje op de rollenbank is heel braaf.

Zo is het ook met sigaretten. Het ISO-protocol is erg mild. Rokers nemen doorgaans meer en diepere trekjes dan de machine; gemiddeld 2,5 keer meer teer en nicotine, berekende het RIVM. Dus 2,5 keer meer dan wat de fabrikant opgeeft. En dus ook vaak meer dan de maximale norm.

En net als de auto-industrie kan de tabaksindustrie zich op de wet beroepen. Voor autofabrikanten geldt: wie aan de normen voldoet volgens de verplichte test, is goed bezig. Dat deze procedure de praktijk niet reflecteert – jammer. De tabaksindustrie redeneert niet anders. Als een sigaret volgens de methode uit de Tabaks- en rookwarenwet aan de normen voldoet, is hij toegestaan. Er bestaat geen regel die de gaatjes verbiedt.

Deze lijn volgt ook staatssecretaris Van Rijn. Al noemt hij de hogere waarden „zorgelijk”, er is pas sprake van een overtreding als de waarden tijdens de ISO-meting worden overschreden.

Willem Jan Roelofs van Stichting Sigarettenindustrie, de brancheorganisatie voor fabrikanten, wil pas reageren op de aangifte als het OM een besluit heeft genomen. Op de site verklaart SSI: „Het heeft er alle schijn van dat het Nederlandse strafrechtsysteem hier wordt ingezet ten behoeve van publiciteitsdoeleinden.”

Minder nicotine, meer roken

De vraag is wat Ficq wil bereiken. Dat de gaatjes verdwijnen? Dat mensen minder gaan roken? In elk geval, zegt zij, dat sigarettenfabrikanten bestraft worden voor hun „minutieus uitgedokterde, verslavende, dodelijke en ziekmakende product” én het misleiden van hun klanten. „Het hogere doel is natuurlijk dat ze helemaal stoppen met sigaretten maken.”

Eén strijd is al, buiten haar om, gewonnen. Sinds dit voorjaar staan op pakjes geen teer-, nicotine en koolmonoxidewaarden meer. Dat besliste de Europese Commissie, omdat die ‘misleidend’ zijn. Volgens Ficq gaat dat niet ver genoeg. „De normen worden nog steeds zwaar overschreden in de werkelijkheid.” Een betere test en een verbod op de bedrieglijke gaatjes dwingen fabrikanten om een minder verslavende en schadelijke sigaret te maken. „Je weet dan in ieder geval dat de waarden kloppen. Dat is iets van winst.”

De onderzoekers van het RIVM zijn niet zeker van het effect. Talhout: „Je kunt een sigaret ontwikkelen met verdunde tabak of met een filter die meer stoffen wegvangt. Dan bestaat wel de kans dat de roker bewust of onbewust anders gaat roken. Die denkt: ik krijg mijn hoeveelheid nicotine en smaak niet meer, ik ga meer roken of dieper inhaleren.”

Hier houdt de parallel met het dieselschandaal op. Een automobilist gaat niet een extra rondje rijden als z’n auto schoner is. Een roker gaat wél meer roken als z’n sigaret hem niet geeft wat hij nodig heeft.

Een roker rookt vaak door tot hij zijn nicotinebehoefte heeft vervuld, zegt Talhout: „Je zou eigenlijk de hoeveelheid schadelijke stoffen per milligram nicotine omlaag moeten krijgen. Dat heeft mogelijk meer effect.” Alleen kan dit effect volgens hem per roker verschillen.

Van alle dingen waaraan je kunt sleutelen bij een sigaret, is de prijs het effectiefst, zegt bijzonder hoogleraar Marc Willemsen van de universiteit van Maastricht, die voor KWF Kankerbestrijding betaald onderzoek doet naar rookgedrag. „We weten dat als je roken duurder maakt, er minder wordt gerookt.” Via een omweg kan een sigaret met minder teer en nicotine dus toch mensen van het roken afhouden. Wie meer sigaretten nodig heeft, is immers duurder uit.

Willemsen weet niet zeker wat Ficq bereikt als de tabaksindustrie moet toegeven dat zij fout handelt. Maar hij steunt de aangifte wel. Dat die gaatjes nog mogen, verbaast hem. „De aangifte doet recht aan de schadelijkheid van het product. Sigaretten zouden niet eens op de markt mogen zijn.”

Eén strafrechtadvocaat tegen vier tabaksmultinationals, dat geeft wel een „David tegen Goliath-gevoel”, erkent Ficq. Toch acht zij het kansrijk dat het OM met de aangifte aan de slag gaat. „Als de tabakswet structureel wordt overschreden, zullen ze die gaatjes op z’n minst moeten aanpakken.”

Een aangifte, maakt die enige kans? Strafrechtadvocaat Ficq deed aangifte tegen de tabaksindustrie. Heeft haar actie kans van slagen? En overteedt de sector de wet? Tabaksfabrikanten overtreden niet de wet door met minuscule gaatjes in het filterpapier van sigaretten de verplichte laboratoriumtesten te beïnvloeden. Dat zegt de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA). De NVWA stelt dat zij op basis van de Tabaks- en rookwarenwet en de internationaal gehanteerde ISO-meetmethode beoordeelt of een overtreding wordt begaan. „Tot het moment dat een nieuwe meetmethode vastgesteld is, wordt conform de huidige vastgestelde ISO-methode gehandhaafd.” Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) schreef in 2012 in een rapport dat vervanging of aanvulling van deze methode voor het machinaal genereren van rook „met één of meer andere rookmethodes tot een betere risicoschatting leidt”. Na Kamervragen van de SP ‘informeerde’ staatssecretaris Van Rijn (Volksgezondheid) de NVWA. Die moet „beoordelen of er op basis van de Tabaks-en rookwarenwet en de voorgeschreven methode een overtreding wordt begaan.” De NVWA oordeelt dat dat niet het geval is. Strafrechtadvocaat Bénédicte Ficq wil nieuwe regelgeving niet afwachten. Zij gaat achter de tabaksfabrikanten aan. Heeft zij kans van slagen? Wim Voermans, hoogleraar staats- en bestuursrecht aan de Universiteit Leiden, meent van wel. Hij noemt haar aanpak via de strafrechtelijke route „origineel en juridisch spitsvondig”. Voermans: „Ik denk dat wereldwijd gekeken wordt hoe dit afloopt. Het OM zal zonder twijfel serieus naar de aangifte kijken. Ficq zal moeten aantonen dat er doelbewust pogingen zijn gedaan door fabrikanten om de zaak te flessen. Dat is geen sinecure, maar zij lijkt mij geen advocaat die zomaar een balletje opgooit.” Ook Theo de Roos, emeritus hoogleraar strafrecht en strafprocesrecht aan Tilburg University, is positief over de aanpak. „Dit kan interessant worden. Maar de lat ligt behoorlijk hoog. Is er essentiële informatie achtergehouden? Dat moet het OM kunnen bewijzen. Als er sprake is van misleiding en roekeloosheid, heb je een zaak.” Hij denkt wel dat Ficq moet opboksen tegen beeldvorming. „We weten al lang dat roken niet gezond is. En dat er een verband is tussen roken en longkanker. Mensen denken snel: ‘die slachtoffers kozen er zélf voor te roken. Hoe naïef kun je zijn om te denken dat roken gezond is?’” Strafpleiter Inez Weski betwijfelt of het OM de zaak oppakt. „De wegen van het OM zijn ondoorgrondelijk”, zegt zij. Maar: „Ficq dwingt wel tot stellingname. Daarmee heeft zij op z’n minst een discussie op gang gebracht.

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 17 december 2016