„Een nadere inhoudelijke verkenning” noemt informateur Hans Wiegel de volgende fase in de collegevorming van FvD, VVD en CDA in Zuid-Holland. In Zeeland heet het een ‘preformatie’: een extra week om af te tasten of de bestaande coalitie van CDA, VVD, SGP en PvdA inderdaad met Forum wil samenwerken. Overijssel noemt het een ‘extra verdiepingsslag’. En ook in Limburg en Flevoland wordt extra tijd gekocht: Forum voor Democratie blijft gesprekspartner, maar noem het nog even geen formatie.

Precies vier weken na de verkiezingen lijkt Forum voor Democratie bij de vorming van een provinciebestuur op een paar plekken een serieuze gesprekspartner te zijn. Maar overal gaat het behoedzaam, stapje voor stapje, zonder grote woorden, als prille geliefden die hun verbintenis nadrukkelijk nog geen naam willen geven.

De huivering is tekenend voor de spanning op de provinciehuizen. Forum denderde op 20 maart met 86 van de 570 Statenzetels de provinciale politiek binnen en werd in drie provincies de grootste. Er was ambitie: partijleider Thierry Baudet wilde compromissen sluiten. Volgens Ruud Burlet, FvD-voorman in Limburg, zou de provinciale omgang met Forum „een laboratorium” worden voor de landelijke koers.

In de weken die volgen zien de andere partijen soms iets anders: een moeilijk peilbare partij, wispelturig, ondoorzichtig.

Wiskunde en scheikunde

In restaurant de Zwarte Haan in Sint Jacobiparochie ziet het er begin april nog gunstig uit voor de Friese onderhandelaars. Forum, CDA, VVD en de Friese Nationale Partij (FNP) komen er voor het eerst samen. Onder leiding van Tweede Kamerlid Harry van der Molen, benoemd door verkiezingswinnaar CDA, tasten ze zo’n twee uur lang de kansen voor een gezamenlijke coalitie af. Het is spannend, voor sommigen is die dag de allereerste kennismaking met de nieuwkomers van Forum.

Lees ook: Puzzelen in de provincie

En dat kennismaken bevalt goed. „Het was de beleefde koffie en thee al lang voorbij”, aldus CDA-onderhandelaar Sander de Rouwe. „Constructief”, noemt FNP-leider Johannes Kramer het overleg. Wat helpt: álle partijen zijn kritisch over extra klimaatmaatregelen. „Grote windparken op land zijn taboe”, zegt de VVD bijvoorbeeld. Ook het CDA vindt windmolens alleen op zee acceptabel. De FNP noemt de energieproductie van de nu gebouwde windmolens „een bovengrens”.

De scepsis van de drie partijen biedt ruimte. Ook FvD-leider Maarten Goudzwaard zoekt naar het compromis. Zijn partij wil geen stappen zetten in de energietransitie „anders dan wat strikt noodzakelijk is”, schrijft de informateur later in het gespreksverslag. Maar bestaande plannen terugdraaien, dat is van Forum niet nodig. „Ze waren bloedserieus”, aldus De Rouwe. „Die toon sprak ons erg aan.”

Het gesprek met FvD in de Zwarte Haan bevalt de Friese collega’s goed, enthousiasme overheerst. Er komt een tweede gesprek, besluiten ze na afloop, dit smaakt naar meer.

Over de schouders van de onderhandelaars kijken de landelijke partijen mee, maar ze willen zich niet te sterk bemoeien met de inhoud. De provinciale fracties krijgen de vrijgeleide, ook bij een minder natuurlijke bondgenoot zoals de PvdA. Niemand heeft zin de boeman te zijn die Forum buiten het provinciebestuur hield.

Iedereen in Den Haag weet bovendien dat provinciepolitiek haar eigen logica heeft: plooibaar, praktisch ingesteld. Als het om wegen en windmolens gaat, blijkt dat SP prima met VVD kan besturen of PvdA met SGP. De Rouwe, die voor het CDA in de Tweede Kamer zat voor hij in Friesland gedeputeerde werd, weet dat pragmatisme en persoonlijkheden juist in de provinciale collegevorming cruciaal zijn. „Het is wiskunde en scheikunde ineen”, is zijn verklaring. „Heb je de aantallen voor een meerderheid en is er chemie?”

Op zijn beurt toont Forum zich ook flexibel, en niet alleen in Friesland. In Zeeland merkt informateur René Verhulst, CDA’er en oud-burgemeester van Goes, dat de FvD-afgevaardigden vooral de „Zeeuwse context” willen zien. Windmolens zijn geen breekpunt. „Ze spraken niet over een moratorium. Ze wilden geen desinvesteringen door bestaande plannen ineens niet meer uit te voeren”, zegt Verhulst, tegenwoordig burgemeester van Ede. In Flevoland zegt Forum samen met VVD, PvdA, CDA en ChristenUnie toe dat een college de bestaande afspraken over windmolens niet zal blokkeren.

Een overnachting en een pubquiz

Maar ineens kan het afgelopen zijn. Informateur Van der Molen ziet het misgaan bij het tweede groepsoverleg, in een vergaderzaaltje in een hotel in Eernewoude, onder Leeuwarden. „Ik zag een stelligheid in het tweede gesprek die niet in het eerste gesprek zat.”

VVD en CDA gaan verbouwereerd naar huis. Ze begrijpen niet waarom de gesprekken plots zijn stukgelopen. „We waren zo serieus, misschien zijn ze daar wel van geschrokken”, oppert De Rouwe. Avine Fokkens, fractievoorzitter van de Friese VVD, baalt nu nog. „Het heeft bij mij sterk het gevoel opgeroepen: willen jullie überhaupt wel?”

Amper een dag later stapt FvD in Noord-Brabant zelf uit de onderhandelingen. Ook daar waren de vooruitzichten rooskleurig. In het Van der Valk-hotel in Vught hadden Statenleden van alle partijen uitgebreid kennis gemaakt, met een overnachting en ’s avonds een pubquiz. Met VVD en CDA schuift FvD vervolgens aan voor serieuze gesprekken over het nieuwe provinciebestuur. Die verlopen volgens de betrokken partijen ‘ontzettend prettig’.

Vorige week vrijdag klapt de boel. De Forum-fractie schrijft in een verklaring dat de gesprekken „een andere lading kregen” toen klimaatbeleid aan de orde kwam. FvD-fractievoorzitter Eric de Bie legt de schuld bij de VVD, die volgens hem „geen afstand wilde nemen van het beleid dat ze de afgelopen jaren mede hebben gevoerd”.

Een paar uur later, vrijdagavond, probeert de VVD het vuur met een filmpje op sociale media te sussen. VVD-onderhandelaar Christophe van der Maat is verbaasd, zegt hij. Forum heeft hij leren kennen als „een club die echt het beste voorheeft met Brabant”. Een week later benadrukt Van der Maat telefonisch nog steeds hoe groot zijn verrassing was. „Het verliep echt heel goed!” Hij geeft nog niet op. „De deur staat open. We gaan graag weer in gesprek.”

Duidelijk is dat andere partijen in de provincies, de VVD voorop, alles doen om het beeld te vermijden dat ze Forum buiten de onderhandelingen willen houden. Helemaal lukt dat niet. Zeker op de vrijdag waarop haast gelijktijdig duidelijk wordt dat Forum in drie provincies niet meer meedoet, is het overheersende beeld: ze staan buitenspel. Landelijke en provinciale FvD’ers spelen daar gretig op in: ze twitteren over „windmolencoalities” en „klimaatcoalities” die hen buitensluiten.

En dat terwijl de score voor nieuwkomer Forum vooralsnog niet zo slecht is. In vijf provincies praat de partij nog mee om het college te vormen. Het is afwachten of de gesprekken slagen, maar voor een nieuwe partij zou FvD een wezenlijke plek kunnen krijgen in het provinciebestuur.

Juist in de vijf overgebleven provincies houden de FvD-lijsttrekkers zich stil. Het laboratorium gedijt niet bij reuring, weten ze.

Provinciale Staten: voortgang van collegevorming

Aan deze productie werkten mee: Bram Endedijk, Pim van den Dool, Arjen Schreuder, Mark Middel, Fabian de Bont, Paul van der Steen

Correctie (18 april 2019): In een eerdere versie van dit artikel stond dat de Zeeuwse informateur René Verhult oud-burgemeester van Ede is. De CDA’er Verhult is echter oud-burgemeester van Goes; op dit moment is hij burgemeester van Ede. Dat is hierboven aangepast.

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 17 april 2019