‘Fuck FvD” en „Geen fascisme”. Deze leuzen waren eind vorige week gekalkt op de deuren van debatcentrum De Rode Hoed in Amsterdam. Ze waren gericht tegen de komst van onder anderen Forum voor Democratie-aanvoerder Thierry Baudet. Die zou in het centrum een lezing geven over de Brexit. Ook ruiten van de Rode Hoed waren ingegooid.

De actie werd opgeëist door antifascisten. „Door fascisten een platform te geven om hun haat en leugens te verspreiden roep je deze vormen van actie over jezelf uit”, aldus de boodschap van de actievoerders op website Indymedia.

Het was de tweede keer binnen een jaar dat extreem-links – het deel dat buiten de wet opereert – actievoerde tegen Baudet. Vorig jaar september bekladden en besmeurden aanhangers van het Radicaal Anarchistisch Feministisch Front de deur en stoep van het woonhuis van de politicus, eveneens aan een Amsterdamse gracht. De daders zijn nooit gepakt.

Daags voor het incident bij de Rode Hoed verscheen een rapport over de werkwijze van extreem-links. Het was opgesteld voor het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum van het ministerie van Justitie en Veiligheid door specialisten van Bureau Beke uit Arnhem. Zij hadden een rondgang gemaakt langs kenners van extreem-links en open bronnen geïnventariseerd. Hun belangrijkste conclusies: extreem-links kent „nieuwe aanwas”, zoals blijkt uit de anti-Zwarte Piet-acties. Het aantal mensen gelieerd aan extreem-links schat Bureau Beke op basis van politiecijfers op zo’n 180. Doordat zelden iemand wordt gepakt bij onwettige acties, en het milieu zeer gesloten en anoniem is, heerst er „een sfeer van straffeloosheid”, aldus de onderzoekers. Ze pleitten voor meer aandacht van de politie.

Naar aanleiding van de studie verzamelde NRC in inlichtingenkringen en bij betrokkenen reacties op de incidenten en het rapport, en maakte een eigen analyse. Waar zit de dreiging van extreem-links, waar minder? Een inventarisatie in volgorde van afnemend risico.

1. Anti-Baudet-activisten

De genoemde incidenten rondom Baudet en protesten tijdens lezingen van hem in onder meer Leiden en Utrecht, tonen volgens inlichtingenbronnen dat er gerede dreiging tegen de politicus bestaat. Ook Beke besteedt er in het rapport aandacht aan. De inlichtingenbronnen wijzen erop dat veiligheidsdienst AIVD sinds de moord op Pim Fortuyn (2002) werkt met ‘voorstelbare dreigingen’. Ten minste vier van de criteria daarvoor zijn van toepassing op Baudet. Er moet sprake zijn van hoge zichtbaarheid in de media, waardoor iemand regelmatig de aandacht op zich vestigt. De politicus moet relevant zijn voor machtsvorming, wat bijvoorbeeld blijkt uit gunstige opiniepeilingen. De persoon moet zich in een kwetsbare, toegankelijke omgeving bevinden. En er moet een voedingsbodem zijn voor het activisme. Van de 27 extremistische groeperingen die Bureau Beke telde, is een aantal tot actie tegen Baudet in staat.

2. Anti-Zwarte Piet-activisten

Terreurbestrijder NCTV zag november vorig jaar actiegroep Kick Out Zwarte Piet als bedreiging voor de openbare orde. Hetzelfde gold voor De Grauwe Eeuw, die onder meer strijdt voor verandering van (koloniale) straatnamen. Ook kwamen de antiracisten oktober vorig jaar in het nieuws: ze deden aangifte van discriminatie door het Utrechtse poppodium Tivoli, dat een cowboyfeest voor kinderen organiseerde. Dat ging niet door na dreigingen met acties. Aanvankelijk waren deze groepen met demonstraties vooral aan het eind van het jaar actief, in aanloop naar het sinterklaasfeest. De actie van De Grauwe Eeuw maakte duidelijk dat de activisten hun terrein hebben verbreed.

Lees ook: En dan, op de A7, snijdt een auto de anti-Pietcolonne af

3. Antiglobalisten

Begin juli vorig jaar kwam het tot gewelddadige botsingen tussen antiglobalisten en de Duitse politie bij de G20-top in Hamburg. Zo’n 230 politieagenten raakten gewond door flessen, vuurwerk en ijzeren staven. Ook onder de actievoerders vielen veel gewonden. Twee Nederlanders werden relatief zwaar gestraft.

Kees Hudig, demonstrant in Hamburg en bij veel eerdere topconferenties, wijst op de „sterke repressie” tijdens de G20-top, en de „minstens zo rabiate vervolging daarna”. De straf voor de 21-jarige Peike S. noemt Hudig absurd hoog. „Twee jaar en zeven maanden cel, nota bene bijna een jaar hoger dan de aanklager had geëist. Omdat hij een van de eersten was die werden voorgeleid en bleef ontkennen, wilden de rechters een daad stellen.”

S. kreeg sindsdien solidariteitsbetuigingen uit de hele wereld. Eind april ging een bus activisten naar Duitsland om zijn zaak in hoger beroep bij te wonen. De nasleep van ‘Hamburg’ werkte „mobiliserend” voor de antiglobalisten, rapporteert Bureau Beke.

Lees ook: Welkom in de hel van Hamburg

4. Dierenactivisten

Vergeleken met de jaren ‘nul’, toen nertsenboerderijen in vlammen opgingen en boeren thuis werden opgezocht, is het rustig aan het front van de dierenactivisten. De protesten bij de Oostvaardersplassen tegen de sterfte onder grote grazers doen tamelijk onschuldig aan. Oud-extremisten als Robert Molenaar leiden nu mainstreamorganisaties als Animal Rights.

Toch is de rust voor een deel schijn. De specialisten van Bureau Beke wijzen erop dat met name in de dierensector ‘gewoon activisme’ een springplank kan zijn naar „gewelddadig extremisme”.

Ook Bernd Timmerman maakt zich zorgen. De socioloog volgt de dierenactivisten al decennia op de voet en was bestuurder bij onder meer de Partij voor de Dieren en de Dierenbescherming. Enerzijds ziet Timmerman een groei aan vreedzame, positieve initiatieven onder veganisten, vegetariërs en andere dierenvrienden. Anderzijds maakt hij zich zorgen over de stroom radicale boodschappen op sociale media. Op verzoek van NRC verzamelde hij er een aantal:

„Vleeseters, vegetariërs en flexitariërs zijn de vijanden van het dier.”

„Ze zouden die woningen van boeren moeten bezetten en ze wegjagen.”

„Waarom geen bommen op de bio-industrie?”

„Je bent nu eenmaal immoreel (of een immoreel monster) als je blijft participeren in de dierenholocaust.”

De uitingen vormen een smeulende veenbrand op sociale media, aldus Timmerman, die zomaar gevaarlijke vormen kan aannemen. Ook de veranderende relatie van activisten met de Partij voor de Dieren speelt daarbij volgens hem een rol. Sinds 2006, toen de partij voor het eerst in de Kamer kwam, kanaliseerde ze veel energie van de actievoerders in de richting van de politiek. Nu richt de partij zich op meer algemene thema’s, zoals klimaatverandering, om een breder publiek aan te spreken. Daar herkennen hardcoreactivisten zich minder in, aldus Timmerman.

5. Antifascisten

‘Antifa’ trekt nog steeds de aandacht met botsingen met extreem-rechts – zoals in Nijmegen november vorig jaar, waarbij een politiepaard het leven liet, en met de recente actie tegen Baudet bij de Rode Hoed. Toch wordt vanuit de inlichtingenwereld gewaarschuwd voor overschatting van Antifa. AIVD en Bureau Beke stellen dat extreem-links zich voor een belangrijk deel ontwikkelt in reactie op extreem-rechts. Die laatste stroming raakte echter door arrestaties van enkele sleutelfiguren verzwakt. Zo werden drie verdachten van de aanslag op de moskee in Enschede, tevens kopstukken van een plaatselijke extreem-rechtse organisatie, veroordeeld tot vier jaar cel. Pegida-voorman Edwin Wagensveld verdween onlangs voor ruim twee jaar achter de tralies in Duitsland, wegens belastingontduiking en vuurwapenhandel.

Verder staat sinds de vermindering van de vluchtelingenstroom het asielbeleid minder in de aandacht, een andere aanjager van Antifa-acties. Antifa werd verdacht van de bekladding van de woonhuizen van Rob van Lint, topman van immigratiedienst IND, en Rhodia Maas, topvrouw van de Dienst Terugkeer en Vertrek. Maar die dateren alweer van 2013 respectievelijk 2016.

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 31 mei 2018