Inchecken met een OV-kaart. De anonieme versie zou veel minder anoniem zijn dan we denken. Beeld ANP

Er is nieuwe informatie, zegt Michiel Jonker dinsdag in de rechtbank in Arnhem. ‘De anonieme ov-chipkaart is nog veel minder anoniem dan we tot nu toe dachten. En dat baart mij grote zorgen.’

Jonker strijdt voor zijn en ieders privacy, te beginnen bij de NS. Want in de ogen van Jonker kan de NS, zelfs bij bezitters van een anonieme OV-chipkaart, eenvoudig het reisgedrag van een NS-klant in kaart brengen en de kaarteigenaar achterhalen. Deze ‘anonieme’ chipkaart, met zijn unieke nummer ‘en dus niet anoniem’, is volgens hem een van de vele signalen dat we toegroeien naar een maatschappij waarin ieders gangen zijn na te gaan - big brother is watching you.

Sterker: dat kán de NS niet alleen, maar dat dóet de NS ook. Dat bleek volgens Jonker toen de NS reisgegevens van studenten verstrekte voor overheidscontrole of zij wellicht fraudeerden met hun toelage. ‘Het treinbedrijf is niet bedoeld om burgers te helpen opsporen’, vindt Jonker.

Bij de verkoop van een treinabonnement verzamelt de NS persoonsgegevens zoals geboortedatum, telefoonnummer en geslacht. Volgens de wet mogen zulke gegevens alleen worden verzameld als die noodzakelijk zijn voor het uitvoeren van een taak. Die noodzaak is hier niet het geval, betoogt Jonker.

De advocaten van de NS stellen dat kennis van het geslacht nodig is om met klanten te communiceren: ‘Die vinden het prettig als ze worden aangeschreven met geachte heer of mevrouw.’

‘Maar ik heb juist begrepen dat de NS bij het omroepen in de trein is overgestapt op het genderneutrale: geachte reizigers’, riposteert een rechter bij wijze van vraag. Dat is geen goede vergelijking, antwoordt de NS-raadsman: ‘Omroepen is iets anders dan een individuele klant aanschrijven.’ Wel geeft hij toe dat de NS reisgegevens van individuele klanten verstrekt als die door een overheidsorgaan worden gevorderd.

Voortschrijdende technologiemaatschappij

Voor de overige persoonsgegevens geldt dat die nodig zijn om te controleren of een klant de kaart rechtmatig gebruikt en voor de reis heeft betaald, stelt het treinbedrijf. Maar Jonker - die liefst reist met een gewoon treinkaartje ‘waarbij je echt anoniem bent’- vindt dat je de stelling moet omkeren: ‘U had een reisproduct moeten maken dat de privacy van reizigers waarborgt, en niet een product waarbij u de klant zo veel mogelijk gaat controleren.’

Niet alleen de NS verweert zich in deze privacyzaak; ook de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) moet zich komen verdedigen. Want die had moeten doen wat Jonker hier nu allemaal zit te doen: opkomen voor het recht op privacy van de Nederlanders, die door de voortschrijdende technologiemaatschappij toch al steeds meer privacy moeten inleveren, stelt Jonker - een welbespraakte, onberispelijk geklede en juridisch goed onderlegde burger die uit principe zo weinig mogelijk informatie over zichzelf prijsgeeft.

Zijn betoog komt hierop neer: toen de OV-chipkaart werd bedacht en gerealiseerd, lag de Autoriteit heel diep te slapen. ‘U wist dat reizigers, zelfs met een anonieme kaart, gevolgd kunnen worden, en dat heeft de AP willens en wetens genegeerd.’ Hij eist daarom hier in de Arnhemse rechtbank dat de Autoriteit Persoonsgegevens wordt gedwongen haar controlerende taak uit te oefenen en de wet op de bescherming van privacy te handhaven, en dat de NS wordt gedwongen na te denken over alternatieve treinabonnementen die de privacy van burgers niet aantasten.

‘De NS betoogt dat het OV-chipkaartsysteem tot stand is gekomen nadat de Tweede Kamer ermee had ingestemd’, zegt Jonker, ‘maar de NS verzuimt daarbij te vermelden dat de Tweede Kamer nooit goed is geïnformeerd over grootschalige privacyschending, maar is zoetgehouden met misleidende beweringen dat de privacy is gewaarborgd met de beschikbaarheid van een anonieme OV-chipkaart. De Tweede Kamer heeft nooit met die privacyschending ingestemd.’

De rechtbank doet binnen zes weken uitspraak.