Tijdens het eerste grote televisiedebat van RTL zondagavond gingen lijsttrekkers Lodewijk Asscher (PvdA), Sybrand van Haersma Buma (CDA), Alexander Pechtold (D66), Emile Roemer (SP) en Jesse Klaver (GroenLinks) met elkaar in debat over drie thema’s.

Lees ook: Geen winnaar op links, misschien wel een uitdager voor Rutte

Tijdens het debat checkten we in totaal elf stellingen, daarvan beoordeelden we er zes als waar, twee grotendeels waar, drie onwaar en één als niet te checken.

Lees de checks hieronder per thema terug, of bekijk de video.

Gezondheidszorg

Stelling 1: Het eigen risico moet worden afgeschaft, ook als daardoor de premies stijgen.

Live Check Alexander Pechtold (D66): ‘Meer dan 70 procent van de mensen wil een eigen risico’ D66-lijsttrekker Alexander Pechtold zei dat meer dan 70 procent van de mensen een eigen risico in de zorg wil. Er is één recent onderzoek, uit augustus 2016, waarin deze stelling terugkomt. Dat is een onderzoek van onderzoeksbureau TNS, in opdracht van zorgverzekeraar VGZ. Er werden 812 mensen ondervraagd. 73 procent van de ondervraagden is niet tegen het bestaan van het eigen risico. Zij vinden wel dat het eigen risico lager zou moeten zijn. Op dit moment is het verplichte eigen risico 385 euro. De ondervraagden bij onderzoeksbureau TNS willen liefst naar een bedrag van 212 euro. De uitspraak van Alexander Pechtold beoordelen we als waar, hoewel zij wel kritisch zijn over het huidige eigen risico.

Wij beoordelen deze stelling als Waar

Gecheckt door Enzo van Steenbergen

Live Check Jesse Klaver (GroenLinks): ‘Door het eigen risico mijden mensen de zorg’ GroenLinks-leider Jesse Klaver beweert dat mensen zorg mijden door het eigen risico. Het is niet echt een gewaagde uitspraak van Klaver. Dát er mensen zijn die zorg mijden doordat ze vinden dat ze zelf teveel moeten betalen, is een feit. NRC sprak in oktober vorig jaar met een aantal van deze mensen: Het is niet duidelijk hoeveel mensen precies zorg mijden door het eigen risico in de zorg. Over de definitie van ‘zorgmijders’ verschillen de inzichten. De een denkt alleen aan de problematische gevallen, de ander verstaat er iedereen onder die wel eens afziet van zorg – ongeacht de redenen en de gevolgen. Sterker nog: het eigen risico heeft deels als doel om een drempel op te werpen om onnodig naar de dokter te gaan. Zoals NRC eerder schreef: ,,Wie zijn hooikoortspillen niet bestelt omdat hij dat geld liever aan de kermis besteedt, wordt niet gezien als een probleemgeval. Integendeel: hier werkt het eigen risico juist zoals het bedoeld was. Problematisch wordt het pas wanneer iemand noodzakelijke zorg niet kan betalen.” TNS Nipo becijferde vorig jaar dat 10 procent van de Nederlanders zorg mijdt omdat zij op dat moment het bedrag dat ze moesten betalen door het verplichte eigen risico niet wilden of konden missen. In dit onderzoek is niet vastgesteld of deze mensen de zorg op medische gronden daadwerkelijk nodig hadden en de zorg onterecht meden. Bovendien werd deze conclusie getrokken op basis van een enquête en experts waarschuwden dat het onderzoek niet erg betrouwbaar is. Eind 2015 kwam onderzoeksinstituut Nivel met een onderzoek in opdracht van het ministerie van Volksgezondheid en de Landelijke Huisartsen Vereniging. Dat was gebaseerd op meer dan een vragenlijst. Conclusie was: 3 procent van de mensen gaat om financiële redenen soms niet naar de huisarts. Echter: die zorg valt niet onder het eigen risico. De stelling van Klaver beoordelen we als waar. Echter: onder Klavers uitspraak ligt dat GroenLinks het gevoel wil overbrengen dat het eigen risico zorgt voor mensen die zorg mijden terwijl ze wel een dokter nodig hebben. Dat is cijfermatig onvoldoende te onderbouwen.

Wij beoordelen deze stelling als Waar

Gecheckt door Enzo van Steenbergen

Live Check Alexander Pechtold (D66): ‘GroenLinks betaalt afschaffing eigen risico met introductie van zeven nieuwe belastingen’ In het programma van GroenLinks vindt de grootste fiscale verschuiving plaats van alle (middel)grote partijen. Grosso modo gaan de lasten op arbeid met 26,4 miljard omlaag, en gaan de lasten op vermogen (en winst) en milieu omhoog, met 6,5 miljard respectievelijk 18 miljard. De afschaffing van het eigen risico in de zorg kost in de GroenLinks-variant volgens het Centraal Planbureau per saldo 4,1 miljard. Het is lastig aan te wijzen welk maatregelen die geld opbrengen voor deze dekking zorgen. Er zijn bijvoorbeeld zeven gebundelde zorgenmaatregelen van GroenLinks die volgens het CPB ruim 2 miljard opbrengen. Daarbij gaat het overigens niet om nieuwe belastingen. Die vinden we wel in het overzicht van ‘lastenmutaties’ die het CPB voor elke partij in kaart heeft gebracht. Bij GroenLinks gaat het daarbij om acht nieuwe belastingen, niet zeven. De partij van Jesse Klaver wil een kilometerheffing voor vracht- en bestelauto’s (dit zijn twee aparte maatregelen), een kilometer- en congestieheffing voor personenauto’s (opnieuw gaat het hier om twee aparte maatregelen), een verpakkingsbelasting, een heffing op bestaande bebouwing, een vliegtaks en een openruimteheffing. Het zijn er dus strikt genomen meer dan de zeven die Pechtold noemt, maar de tendens is juist.

Wij beoordelen deze stelling als Grotendeels waar

Gecheckt door Philip de Witt Wijnen

Live Check Emile Roemer (SP): ‘Een miljoen mensen kunnen de zorgkosten niet opbrengen’ SP-lijsttrekker Emile Roemer beweerde tijdens het RTL Rode Hoed-debat dat 1 miljoen mensen hun zorgkosten niet kunnen opbrengen. Het is lastig deze stelling te checken. Er zijn mensen die zorg mijden, omdat ze het eigen risico te hoog vinden, maar het is onduidelijk hoeveel mensen niet naar de dokter gaan, terwijl ze wel zorg nodig hebben. Roemer heeft de stelling zo ruim geformuleerd dat deze moeilijk na te gaan is. De meest duidelijke aanwijzing die we kunnen bekijken, is de hoeveelheid mensen die onder de zogenoemde ‘wanbetalersregeling’ van hun zorgverzekeraar vallen. Het gaat om mensen die ondanks het aanbod om een betalingsregeling te treffen hun zorgpremie langer dan 6 maanden niet betaald hebben. Op 1 augustus 2016 stuurde minister Schippers (VVD, Zorg) de ‘verzekerdenmonitor’ naar de Tweede Kamer. Daarin staat dat 290.000 mensen hun zorgrekening niet hadden betaald. Het is onduidelijk of dit allemaal mensen zijn die hun rekening niet kunnen betalen. TNS Nipo becijferde vorig jaar dat 10 procent van de Nederlanders zorg mijdt omdat zij op dat moment het bedrag dat ze moesten betalen door het verplichte eigen risico niet wilden of konden missen. Dat zou gaan om circa 1,7 miljoen mensen. Maar dit was onderzoek op basis van een enquête en ook volgens TNS zelf niet betrouwbaar genoeg op te extrapoleren. Het Nibud publiceerde in 2015 onderzoek naar betalingsachterstanden. Voor dat onderzoek zijn 1.444 Nederlanders tussen de 18 en 70 jaar ondervraagd. Eén op de vijf huishoudens heeft betalingsproblemen. Er zijn 7,7 miljoen huishoudens in Nederland, dus 1,5 miljoen huishoudens heeft betalingsproblemen. 22 procent daarvan zegt dat ,,hoge zorgkosten” hier mede de reden voor zijn. Dat gaat om zo’n 339.000 huishoudens, die gemiddeld uit 2 personen bestaan. Dus het aantal mensen komt uit onder de 1 miljoen mensen, maar het gaat om onderzoek waarbij mensen zelf redenen mogen invullen van hun betalingsproblemen, dus zekerheid geeft het niet. Het is ook voorstelbaar dat veel mensen die hun zorgkosten niet kunnen opbrengen, niet voorkomen in onderzoeken. We beoordelen de stelling van Emile Roemer, voor zover we dat nu kunnen inschatten, als niet te checken.

Wij beoordelen deze stelling als Niet te checken

Gecheckt door Enzo van Steenbergen

Live Check Pechtold (D66): ‘GroenLinks is tijdens onderhandelingen Lente-akkoord in 2012 akkoord gegaan met invoeren eigen risico’ In 2012 hebt u voor het eigen risico in de zorg gestemd, hield D66-fractieleider Pechtold zijn collega Jesse klaver van GroenLinks voor. Deze partij is nu voor afschaffing van het eigen risico. In het zogeheten ‘Lente-akkoord’ dat VVD, CDA, D66, GroenLinks en ChristenUnie op 26 april 2012 met elkaar sloten, stond een verhoging van het eigen risico van 220 naar 350 euro per persoon opgenomen. GroenLinks verdedigde de maatregel toen met het argument dat voor de laagste inkomens de zorgtoeslag werd verhoogd. Die zorgtoeslag bestaat ook nu nog. Het begrotingstekort van Nederland was in het voorjaar van 2012 zodanig opgelopen dat Nederland niet meer aan de regels van Europese Unie dreigde te voldoen. Het eerste kabinet Rutte van VVD en CDA met gedoogsteun van PVV was toen net gevallen. Vandaar het begrotingsakkoord dat twee regeringspartijen en drie oppositiepartijen in allerijl sloten.

Wij beoordelen deze stelling als Waar

Gecheckt door Mark Kranenburg

Stelling 2: Als een ouder klaar is met leven en dood wil, moet hij hulp krijgen om te sterven

Live Check Pechtold (D66): ‘Er sterven jaarlijks 150 mensen op de wachtlijst voor orgaandonatie’ De Nederlandse Transplantatie Stichting houdt precieze cijfers bij over de in- en uitstroom van wachtlijsten voor orgaandonatie. Ook over het aantal mensen op de wachtlijsten die overlijden. De meest recente cijfers zijn uit 2015, toen waren het er 134, net als in 2013. In 2014 waren het er 136. In een persbericht heeft de directeur van die stichting weleens gesproken over “ongeveer 150” mensen per jaar die overlijden in de wachttijd.

Wij beoordelen deze stelling als Grotendeels waar

Gecheckt door Christiaan Pegrim

Identiteit en samenleving

Stelling 3: De islam is een bedreiging voor de Nederlandse identiteit

Live Check Klaver (GroenLinks): ‘In 1581 schreef Willem van Oranje: dit land zou nog geen drie dagen voortbestaan zonder godsdienstvrijheid’ Tijdens het Rode Hoed-debat beweerde GroenLinks-leider Jesse Klaver: ,,In 1581 schreef onze Willem van Oranje: dit land zou nog geen drie dagen voortbestaan zonder godsdienstvrijheid.” Klaver doelt vermoedelijk op het Plakkaat van Verlatinghe, geschreven in juli 1581 door de Staten-Generaal. De GroenLinks-leider schrijft daar ook over in zijn boekje De empathische samenleving. In dat document zweren de Staten-Generaal Filips II af als vorst. Klaver vergist zich in dit geval echter in het jaartal en het document. De tekst waar Klaver over sprak komt uit de Apologie die Willem van Oranje op 13 december 1580 aan de Staten-Generaal aanbood. Dat document werd geschreven nadat Filips II Willem van Oranje vogelvrij had verklaard. In dat document stond: ,,Ik maak U erop attent dat de situatie waarin het land verkeert zodanig is dat het zonder vrijheid voor het Calvinisme geen drie dagen kan voortbestaan.” (pdf, pagina 91) Het Plakkaat van Verlatinghe is wel voor een deel gebaseerd op de Apologie. Die werd overigens strikt genomen ook niet geschreven door Willem van Oranje, maar door Pierre Loyseleur de Villiers, zijn predikant. Het document is wel námens Willem van Oranje geschreven. Willem van Oranje (of Pierre Loyseleur de Villiers) schreef hier bovendien niet over algehele godsdienstvrijheid, maar hij stelde vast dat het de facto niet meer mogelijk was om de Nederlanden te laten bestaan zonder godsdienstvrijheid voor de calvinisten. Zowel de Apologie als het Plakkaat van Verlatinghe hebben een belangrijke rol gespeeld in de stichting van Nederland als republiek, in 1588.

Klaver verwijst naar een verkeerd document, dat bovendien strikt genomen niet is geschreven door Willem van Oranje zelf. Ook ging het citaat niet over godsdienstvrijheid in het algemeen. We beoordelen zijn uitspraak daarom als onwaar.

Wij beoordelen deze stelling als Onwaar

Gecheckt door Enzo van Steenbergen

Stelling 4: We moeten in Nederland meer vluchtelingen opnemen

Live Check Klaver (GroenLinks): ‘Mensen vriezen dood in Griekse opvangkampen’ Vorige maand meldde VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR dat in Griekenland migranten en vluchtelingen zijn gestorven door de kou. UNHCR-woordvoerder Cecile Pouilly zei op 13 januari dat er tot dan toe vijf doden waren gevallen door de kou. Ze zei dat ongeveer 1.000 mensen, inclusief kinderen, in onverwarmde tenten en slaapzalen verbleven op het Griekse eiland Samos.

Wij beoordelen deze stelling als Waar

Gecheckt door Christiaan Pelgrim

Live Check Asscher (PvdA): ‘Samsom wilde 200.000 vluchtelingen toelaten in tien jaar’ Uw voorganger Diederik Samsom heeft gezegd dat Nederland nog 200.000 vluchtelingen kan opvangen, hield debatleider Frits Wester PvdA-leider Lodewijk Asscher voor. Asscher corrigeerde hem. Samsom zou hebben gezegd dat dit voor een periode over tien jaar gold. Samsom noemde in 2015 dit aantal in een vraaggesprek met het Nederlands Dagblad. Daarin zei de toenmalige PvdA-leider letterlijk: ,,Wij kunnen dit. Het gaat om honderd-, honderdvijftig-, of misschien tweehonderdduizend vluchtelingen, waarop we in de komende jaren moeten rekenen. Dat is op een bevolking van zeventien miljoen mensen een overzichtelijke hoeveelheid.’’ Asschers uitleg van Samsoms woorden beoordelen wij daarom als onwaar.

Wij beoordelen deze stelling als Onwaar

Gecheckt door Mark Kranenburg

Economie en milieu

Stelling 5: Werkgevers moeten mensen makkelijker kunnen ontslaan

Live Check Pechtold (D66): ‘Het CDA is altijd tegen het kabinetsbeleid’ Het CDA is altijd tegen, verweet D66-leider Alexander Pechtold de leider van het CDA, Sybrand Buma. In soortgelijke bewoordingen heeft premier Rutte zich al vaker uitgelaten. Hij had het dan over het CDA dat met ,,verantwoordelijkheidsvakantie’’ was. Het klopt dat het CDA de afgelopen jaren tegen een aantal gezichtsbepalende voorstellen van het kabinet heeft gestemd. Vorige week was dat nog het geval bij het samenwerkingsverdrag tussen de Europese Unie en Oekraïne dat het kabinet alsnog wil tekenen. Maar bij de stemmingen die wekelijks in de Tweede Kamer worden gehouden stemt het CDA in de meeste gevallen voor. Tot begin dit jaar steunde het CDA deze kabinetsperiode in totaal 272 wetsvoorstellen en stemde tegen 44 wetsvoorstellen, zo bleek uit een onderzoek van de Parlementaire Monitor van het Parlementair Documentatiecentrum en persbureau ANP.

Wij beoordelen deze stelling als Onwaar

Gecheckt door Mark Kranenburg

Stelling 6: Om files te bestrijden moet autorijden in de spits veel duurder worden

Live Check Buma (CDA): ‘De afgelopen jaren is er bezuinigd op infrastructuur’ We gaan ervan uit dat Buma over de huidige kabinetsperiode sprak. Uit het overzicht van ‘uitgaven en ontvangen begrotingshoofdstukken’ van het Centraal Bureau voor de Statistiek blijkt dat de uitgaven van het ministerie van Infrastructuur en Milieu (I&M) in het eerste volledige kabinetsjaar 2013 ruim 9,8 miljard euro bedroegen. In 2015 was dat 8,7 miljard. Dat is ruim 11 procent minder. In de Miljoenennota 2017 is voor dit jaar een bedrag van 8,3 miljard gereserveerd, opnieuw minder dan in 2013. Buma heeft dus een punt. Alleen wel relevant om op te merken dat de bezuiniging op I&M al is ingezet door het eerste kabinet Rutte, waar Buma’s partij aan deelnam. In 2011, het eerste jaar dat het ministerie in zijn huidige vorm bestond, was er nog 11,2 miljard beschikbaar. Het jaar erop ging er 6 procent van het budget af (10,5 miljard).

Wij beoordelen deze stelling als Waar

Gecheckt door Philip de Witt Wijnen

Live Check Klaver (GroenLinks): ‘Meer dan 50 procent van het verkeer in de ochtendspits is geen woon-werkverkeer’ 46 procent van de reisverplaatsingen tijdens de ochtendspits bestond in 2014 uit verkeer wegens ‘werk of zakelijk bezoek’. Dat bleek vorig jaar uit het Onderzoek Verplaatsingen in Nederland (OViN). De tweede categorie was ‘onderwijs of cursus’, met 31 procent. Correctie: Een eerdere versie meldde ten onrechte onwaar. Dat was gebaseerd op cijfers van het CBS, waaruit blijkt dat 54 procent van de ochtendspits bestaat uit werkenden. Maar een deel van die werkenden in de ochtendspits is niet bezig met woon-werkverkeer, maar bijvoorbeeld het bezoeken van een klant.

Wij beoordelen deze stelling als Waar