Kompozytor, dyrygent i emigrant; mąż i ojciec; twórca inspirujący się tantrą i przez całe życie podziwiający siłę emanującą z drzew. W życiu Andrzeja Panufnika odbija się historia XX wieku i rozterki trapiące artystów od setek lat. Co możemy powiedzieć - 100 lat po jego urodzinach - o Andrzeju Panufniku?

Andrzej Panufnik z rodziną, fot. © Camilla Jessel Panufnik FRPS

Pierwsze skrzypce

''Bóg dał drugiego syna – śniadawego z ciemnymi włosami – piękne cyganiątko'' pisał 24 września 1914 roku w swoim dzienniku Tomasz Panufnik, ojciec przyszłego kompozytora. Mały Andrzej przyszedł na świat w Warszawie, jego matką była Matylda Panufnik, z domu Thonnes (podobno jej rodzina przybyła na tereny Polski ze wschodniej Anglii, ten fakt miał symboliczne znaczenie dla Andrzeja, który na swoją drugą ojczyznę wybrał właśnie Anglię).

Tomasz Panufnik był inżynierem, specjalistą od hydrotechniki, ale jego największą pasją było lutnictwo – konstruowanie instrumentów smyczkowych. Zaczynał jako pasjonat, ale jego skrzypce szybko zdobywały coraz większy rozgłos i uznanie wśród instrumentalistów i nauczycieli. Właściwie to dzięki nim na świat przyszły jego dzieci: Mirosław i Andrzej. Jednym z wielbicieli instrumentów Tomasza był profesor Izydor Lotto, pedagog i wirtuoz skrzypiec (porównywany swego czasu z Wieniawskim), polecił je jednej ze swoich uczennic. Nie sprzedał jej instrumentu – w końcu pracował nad nimi w szczytnych, naukowych celach; nigdy nie myślał o swoich instrumentach, jako o towarze – obiecał jednak pojawić się z nim na kolacji u profesora Lotto, żeby jego uczennica mogła wypróbować skrzypce.

Twórcę skrzypiec oczarowała nie tylko zachwycająca powierzchowność młodej skrzypaczki – opisuje pierwsze spotkanie swoich rodziców Andrzej Panufnik – lecz również mistrzowskie wykonanie i rozkoszne ciepło tonów, które wydobyła z jego drogocennego instrumentu. Poczuł, że lata jego pracy nie poszły na marne (...) Wkrótce potem w kościele na Jasnej Górze, przed sławnym obrazem Czarnej Madonny, odbył się ich ślub.

Jeremy i Roxanna Panufnik - dzieci kompozytora fot. © Camilla Jessel Panufnik FRPS

Przygody dźwiękowe

Skrzypce były bez wątpienia pierwszym instrumentem, jaki dobiegł do uszu Andrzeja Panufnika.

W dzieciństwie nigdy świadomie nie słuchałem matczynego grania – wspominał kompozytor – ale rozbrzmiewało ono ciągle w moich uszach, stanowiło tło muzyczne, było częścią mego życia. Znałem na pamięć koncerty Beethovena, Mozarta i Brahmsa, jak również Bacha i współczesną muzykę polską takich kompozytorów, jak Wieniawski i Karłowicz. Muzyka była w moim życiu czymś tak naturalnym jak czyszczenie zębów, jedzenie posiłków, a nawet oddychanie.

W swoich wspomnieniach z dzieciństwa, Panufnik przywołuje dużo innych dźwięków. Na przykład starych zegarów, które skupował jego ojciec. Albo odgłosy wydawane przez słupy telegraficzne...

''Uszy atakowały nam dźwięki co najmniej tuzina starych zegarów, które biły mniej więcej co godzinę, ale nigdy jednocześnie, więc brzmiało to tak, jakby prowadziły ze sobą jakąś gorączkową rozmowę'' – pisał kompozytor w swojej autobiografii. ''Kiedy miałem siedem albo osiem lat – wspominał – podczas wakacji na wsi moim ulubionym zajęciem było przykładanie ucha do drewnianych słupów telegraficznych i słuchanie dźwięków wydawanych przez druty wibrujące na wietrze. Po chwili zdałem sobie sprawę, że słyszę prawdziwą muzykę'' – wspominał w nocie programowej do II Kwartetu Smyczkowego.

Trudy i znoje edukacji muzycznej

W domu Panufników stał fortepian, na którym wieczorami improwizowała Pani Domu (''swe wyszukane melodie wypróbowywała w różnych tonacjach, instynktownie dobierając subtelny akompaniament''). Niestety, Matylda Panufnik nie potrafiła spisywać zagranych przez siebie melodii, dlatego jej mąż postanowił zatrudnić nauczyciela, który nauczy ją notować swoje improwizacje. W tę rolę wcielił się młody muzyk i kompozytor, Jerzy Lefeld z Konserwatorium Warszawskiego - młody Andrzej zobaczywszy, że muzykę można zapisywać na papierze (nawet z własnej pamięci, albo wyobraźni!) zapragnął zostać kompozytorem. Ze swoich planów zwierzył się babci, która została jego pierwszą nauczycielką fortepianu.

''Muzyka to nie zawód dla dżentelmena'' mówił Tomasz Panufnik, którego największą pasją był, przypomnijmy, wyrób instrumentów smyczkowych. Mimo poglądów swojego ojca, Andrzej w wieku 11 lat został zapisany do Konserwatorium - uczęszczał tam na lekcje fortepianu i teorii muzyki. Po roku nauczania przyszedł czas na pierwszym egzamin, który polegał na wykonaniu programu koncertowej w dużej sali, przy obecności egzaminujących (na sali byli między innymi jego matka, nauczycielka fortepianu panna Comte-Wilgocka i Karol Szymanowski).

Zrobiło mi się gorąco, oblał mnie pot, tak że palce ślizgały się po całej klawiaturze. oszczególne nuty odrywały się ode mnie i nie chciały brzmieć tak, jak zamierzałem je zagrać.

Kilka dni później Andrzej Panufnik został skreślony z listy uczniów Konserwatorium Warszawskiego (''nie ma talentu muzycznego''). Przyszły kompozytor był zrozpaczony i zniechęcił się na kilka lat do muzyki. Ponowną falę miłości do muzyki wzbudził w nim jego brat Mirosław, a dokładniej rzecz biorąc konstruowane przez niego radia. Panufnik usłyszał wtedy, po raz pierwszy między innymi Koncert skrzypcowy Brahmsa (wcześniej znał go w matczynym wykonaniu, ale dopiero wtedy usłyszał pełną wersję, z towarzyszącą skrzypcom orkiestrą) i wczesne jazzowe, dixielandowe szlagiery.

W wieku 16 lat wrócił znowu do Konserwatorium. Najpierw trafił do klasy perkusji, właściwie przez przypadek (z powodu swojego wieku nie mógł zapisać się do preferowanej klasy fortepianu), przy najbliższej możliwości przeniósł się do wymarzonej klasy teorii i kompozycji, którą skończył u Kazimierza Sikorskiego (z wyróżniemiem) w 1936 roku.

Panufnik o Szymanowskim

Pod koniec drugiego roku studiów w konserwatorium, w lecie 1935 roku, pozwoliłem sobie na krótką przerwę w nauce i wyjechałem do Zakopanego (...) Zasiedliśmy w fotelach w jego gabinecie, naprzeciw niskiego okrągłego stołu, na którym stała olbrzymia popielniczka pełna niedopałków (...) Szymanowski nie rozmawiał ze mną na temat swej bieżącej pracy, czego z nadzieją oczekiwałem, nie spytał również o moje studia ani co piszę w danym momencie. Za to natychmiast rozpoczął tyradę na temat swoich byłych kolegów z konserwatorium. Ze złością atakował jednego po drugim, używając takich słów jak ''bydlę'', ''szubrawiec'', ''świnia'', a nawet ''skurwysyn'' (...) W końcu udało mi się zmienić temat, kierując rozmowę na jego najnowszy utwór i pytając go o tajemnice tatrzańskiego folkloru w muzyce, który tak bardzo cenił (...) Tłumaczył mi osobliwy, lecz efektowny zwyczaj górali polegający na tym, że zawsze czwarty dźwięk skali majorowej trochę podwyższają, trochę o pół tonu dlatego, że… Nigdy nie dowiedziałem się dlaczego, bo nagle spojrzał na zegarek, wstał i przeprosił wyjaśniając, że musi odebrać lekarstwo przed zamknięciem apteki.

Batuta

Panufnik został świadomym kompozytorem dzięki temu, że nauczył się dyrygować. Po ukończonych studiach kompozytorskich dostał stypendium na studia dyrygenckie, które odbył w Wiedniu, pod okiem Feliksa Weingartnera, urodzonego w Zadarze dyrektora Opery Wiedeńskiej, jednego z ostatnich uczniów Franciszka Liszta.

Weingartner zawsze wzruszał mnie – wspomina kompozytor – kiedy przekazywał nam uwagi, które sam usłyszał od kompozytorów. Kiedyś, gdy na zajęciach dyrygowałem ''Tristanem i Izoldą'' przerwał mi słowami: ''Wagner mówił mi, że ta graza powinna zaczynać się bardziej mezzoforte niż forte, jak to jest zaznaczone w nutach, a następnie trzeba zrobić małe crescendo''. Miałem uczucie, jakby sam Wagner udzielił mi rady.

Panufnik do końca życia lubił przewodzić orkiestrze, często dyrygował wykonaniami swoich własnych utworów. Posiadanie umiejętności posługiwania się batutą pozwalało mu wydobywać się z trudnych sytuacji finansowych: czy to w sytuacji powojennej, czy na emigracji (pierwszym stałym zajęciem Panufnika na obczyźnie była posada dyrygenta w The City of Birmingham Symphony Orchestra, orkietry, która dzisiaj kojarzona jest z postacią Simona Rattle’a).

Wybuch wojny

Panufnik wrócił do Polski w połowie czerwca 1939 roku, niecałe 3 miesiące przed wybuchem wojny. Jego brat Mirek, do momentu kapitulacji obrony Warszawy, spędzał całe dnie w siedzibie Polskiego Radia – był dyrektorem technicznym, sprawował piecze nad nadawaniem przemówień Stefana Starzyńskiego, prezydenta miasta. Andrzej pomagał swojemu ojcu zabezpieczyć cenne instrumenty i przenieść swoją żonę do innego, mniej narażonego na atak bombowy, mieszkania. Oprócz tego młody kompozytor, jako ochotnik, wstąpił do obrony przeciwlotniczej, miał unieszkodliwiać pociski, które spadały na warszawskie dachy.

Czy w takich chwilach myśli się o sztuce? Na początku września Panufnik pisał:

Codziennie, przynajmniej na jakiś czas, starałem się wypchnąć ze świadomości przerażające bombardowania oraz niebezpieczeństwa i trudności naszego powszedniego życia i zacząłem pisać ''Uwerturę bohaterską'' (...) Praca twórcza pomagała przemóc dręczące mnie, cywila, poczucie bezradności i nieprzydatności.

Po 17 września, kiedy Polska została zaatakowana przez Związek Radziecki mówił: ''Nie mogłem się nawet zmusić, żeby patrzeć na nuty''.

Witold Lutosławski, Eugenia Umińska, Andrzej Panufnik w Stawisku (1942 rok) © Camilla Jessel Panufnik FRPS

Muzyka w cieniu łapanek

Po kilku miesiącach wojenna rzeczywistość stała się rutyną, a Panufnik powrócił do pracy kompozytorskiej. W pierwszych miesiącach 1940 roku napisał ''Pięć polskich pieśni wiejskich'' na chór głosów chłopięcych (lub chór sopranów unisono) w towarzystwie dwóch fletów, dwóch klarnetów i klarnetu basowego; mógł go zaprezentować szerszej widowni dopiero po wojnie.

Niemcy zakazali wszelkich przejawów życia artystycznego, jedyne koncerty, które mogły odbywać się w okupowanej Warszawie miały mieć charakter rozrywkowy; życie muzyczne zostało przeniesione do kawiarni. W kawiarni ''Aria'' na Mazowieckiej powstał fortepianowy duet, w którym starły się dwie wielkie osobowości muzyki polskiej XX wieku (będący jednocześnie kolegami z Konserwatorium i muzykami, którzy swoją pracę ryzykowali życie i utrzymywali rodziny): Witold Lutosławski i Andrzej Panufnik.

Na początku 1940 Panufnik zaproponował mi mi utworzenie duetu fortepianowego – pisał Lutosławski w swoich wspomnieniach – była to znacznie ciekawsza dla mnie propozycja pracy, gdyż w ten sposób nie musiałem się ograniczać tylko do repertuaru popularnego.

Grali zaaranżowane przez siebie utwory Feliksa Mendelssohna, Niccolò Paganiniego, toccaty organowe Bacha, fragmenty baletów Czajkowskiego, zdarzało im się grać jazz – w tym zakazanego, z powodu jego żydowskiego pochodzenia, George’a Gershwina. Zdarzało im się też grać muzykę polską, której wykonywanie również było zakazane, na przykład autorską wersję baletu ''Harnasie'' Szymanowskiego.

Od czasu do czasu z radością spostrzegaliśmy na sali któregoś z naszych przyjaciół Żydów, nawet tych, o wybitnie semickich rysach, jak znakomity grafik Marcin Szancer i poeta Jan Brzechwa. Nie mieli dostępu do radia i tak tęsknili za muzyką, że ze swymi dzielnymi żonami, zresztą nie-Żydówkami, ryzykowali wyjście z ukrycia.

Bez wahania można powiedzieć, że duet Lutosławski-Panufnik był słynny na całą Warszawę. Pianiści podbijali serca mieszkańców stolicy nie tylko repertuarem kawiarnianym, udzielali się także na podziemnych koncertach, z których dochód przeznaczany był na członków ruchu oporu, albo ukrywających się żydowskich muzyków.

Wkrótce przekonaliśmy się, że mamy wielu wielbicieli, a wśród nich piękne, młode kobiety, które przynosiły nam kwiaty. Osobliwa droga do sławy dla dwóch młodych, poważnych i ambitnych kompozytorów!

Mirosław, brat Andrzeja (''Uwertura tragiczna'')

Andrzej, poza licznymi koncertami, spędzał czas komponując. W 1941 roku w jego myślach zaczął kiełkować nowy utwór, który nazwał ''Uwerturą tragiczną'' – miała to być kompozycja zupełnie abstrakcyjna, pozbawiona odniesień, oparta na czterodźwiękowym motywie (nazwanym przez kompozytora ''motywem lęku'').

Choć tak starałem się przestrzegać ustanowionych przez siebie reguł, nie potrafiłem zapanować nad podświadomością i w uwerturze co chwila pojawiały się ustępy zaskakująco onomatopeiczne.

Perkusja przypomina spadającą bombę, glissando puzonu brzmi jak silniki samolotu, a wszystko kumuluje się w ostatniej części utworu – instrumenty perkusyjne grają rytmiczny kanon (a może raczej kanonadę?), cała orkiestra zaczyna ''krzyczeć''. Pierwsze wykonanie utworu odbyło się 19 marca 1944 roku, podczas koncertu organizowanego przez Radę Główną Opiekuńczą (organizacja charytatywna zalegalizowana przez Niemców) w sali Konserwatorium Muzycznego na Okólniku, dyrygował sam kompozytor.

Na sali był mój brat Mirek. Po zakończeniu przyszedł mi powiedzieć, że ''Uwertura tragiczna'' bardzo mu się podobała i że nigdy jeszcze muzyka współczesna tak bardzo go nie wzruszyła. W przystępie entuzjazmu zaproponował, byśmy dla uczczenia koncertu poszli razem się napić.

Andrzej nie przyjął zaproszenia, już wcześniej był umówiony ze swoją ówczesną narzeczoną. Niecałe 4 miesiące później wybuchło powstanie warszawskie, które Andrzej Panufnik spędził ze swoją chorą matką pod Warszawą. Mirek, porucznik AK, zginął 16 września w gruzach kamienicy przy ulicy Ks. Skorupki – po raz ostatni widział się ze swoim bratem po prawykonaniu ''Uwertury tragicznej''. Wszystkie partytury Andrzeja Panufnika zginęły w zawierusze płonącej Warszawy; od razu po wojnie, kompozytor odtworzył utwory, które najbardziej cenił. ''Uwerturę...'', która w latach 50. była jednym z najczęściej granych utworów Panufnika, zadedykował pamięci swojego brata.

Nowy ład

Po zakończeniu wojny Panufnik przeniósł się do Krakowa, od razu spadło na niego wiele obowiązków. Został kierownikiem muzycznym Wytwórni Filmowej Wojska Polskiego, chwilę później przyjął posadę dyrygenta Filharmonii Krakowskiej (1945-46), a chwilę potem był dyrektorem Filharmonii Warszawskiej (1946-47). W 1948 roku objął funkcję wiceprezesa zarządu Związku Kompozytorów Polskich. W 1950 został wybrany wiceprzewodniczącym Międzynarodowej Rady Muzycznej UNESCO (władze ludowe nigdy nie pozwoliły mu wyjechać na żadne zebranie tego ciała, jego obecność tam była symboliczna). W 1953 przewodniczył oficjalnej polskiej delegacji kulturalnej do Chin, w skład której wchodzili muzycy Filharmonii Warszawskiej, a przede wszystkim Zespół pieśni i tańca ''Mazowsze''. Panufnik został wtedy osobiście przyjęty przez przewodniczącego Mao Zedonga.

Andrzej Panufnik, fot. Polona

Kłopoty z socrealizmem

Utwory Panufnika zdobywały nagrody na festiwalach w Polsce i na świecie, kompozytor w latach 40. jeździł w liczne podróże, podczas których mógł pokazać się nie tylko jako kompozytor, ale także jako dyrygent. Był ulubieńcem urzędników z Ministerstwa Kultury, którzy chcieli zrobić z niego Paderewskiego Polski Ludowej; nawet minister Włodzimierz Sokorski (ten, który chciał wrzucić Lutosławskiego pod tramwaj) zabiegał wciąż o względy Panufnika. Rzeczywiście, Andrzej Panufnik w pierwszych latach PRL nie narzekał na brak obowiązków, ale czuł się przede wszystkim kompozytorem, a z komponowaniem miał coraz większy problem. Czasami szedł na ustępstwa, na przykład w 1948 roku, kiedy wziął udział w osobliwym konkursie Ministerstwa Kultury, w którym wyznaczono 15 kompozytorów mających napisać ''Pieśń Zjednoczonej Partii'' do słów Leopolda Lewina.

Każdy, kto serce ma nieulękłe,

zdolne do wielkiej ofiary,

wszystko, co w Polsce młode i piękne

idzie pod nasze sztandary.



Partia pogromca faszyzmu

Partia przewodnik mas

do socjalizmu prowadzi nas,

do socjalizmu prowadzi nas. (''Pieśń zjednoczonej Partii'', Leopold Lewin)

''Jakaś część mojej istoty skłaniała się ku cynicznemu traktowaniu systemu, w którym trzeba jeść i oddychać, ale druga część nadal żywiła uczucia patriotyczne, sprawiając, że chciałem – ba, głęboko pragnąłem – pozostać polskim kompozytorem, zdolnym do twórczej działalności w rodzinnym otoczeniu'' – wspominał Panufnik w wydanej po latach autobiografii. Jego ''Kołysanka'' została potępione na słynnej Konferencji w Łagowie (sierpień 1949 roku), mimo że była inspirowane muzyką ludową. To samo stało się z ''Sinfonią rusticą'' (Symfonią wiejską) – utwór był chwalony przez krytykę (''wysokiej klasy synteza współczesnych środków artystycznych i czystej ludowości'' pisał Haubenstock), ale nie spodobał się Tichonowi Chriennikowi, specjalnemu wysłannikowi z ZSRR, który określił go jako utwór formalistyczny i ''obcy epoce socjalistycznej''.

''Sinfonia rustica'' przestaje istnieć – ogłosił minister Sokorski, który jeszcze niedawno uwielbiał jej kompozytora.

Panufnik zamknął się w bibliotece i zaczął rekonstruować XVI i XVII-wieczne utwory dawnych mistrzów muzyki polskiej.

Romans z filmem

Pierwsza przygoda Panufnika z branżą filmową zaczęła się jeszcze przed wojną, w 1935 roku napisał muzykę do krótkometrażowego i rozpoetyzowanego filmu ''Warszawska jesień'' (zbieżność nazw przypadkowa). Reżyserem tego filmu był Stanisław Cękalski, operatorem stary znajomy Panufnika – Stanisław Wohl. Dwa lata później Cękalski i Wohl znowu odezwali się do młodego kompozytora, tym razem prosili go o pomoc nad scenariuszem i ostatecznym montażem.

W ''Trzech etiudach Chopina'' trio filmowo-muzyczne stworzyło eksperymentalny film-impresję, który badał synchronizację muzyki z obrazem. W pierwszej etiudzie (Ges-dur) tańczyły figury geometryczne, w drugiej (c-moll, czyli rewolucyjnej) liście drzew, w trzeciej (F-dur) pokazano tańcząca baletnicę. ''Trzy etiudy Chopina'' osiągnęły duży sukces: zdobyły złoty medal na weneckim Biennale i przyniósł producentom 10.000 złotych zysku (kwota, jeśli chodzi o film artystyczny, zawrotna). Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego zakazał oglądania go młodzieży do lat 14. Nie wiadomo, czy urzędnicy poczuli się zgorszeni skaczącymi figurami geometrycznymi, czy strojem baleriny.

Po wojnie kontynuował swój romans z filmem w o wiele większym zakresie, został kierownikiem muzycznym jedynej działającej wówczas w Polsce wytwórni filmowej, która należała do wojska. Panufnik musiał znaleźć wykonawców i nimi dyrygować, w międzyczasie trzeba było jeszcze napisać muzykę. Wytwórnia, w której pracował kompozytor produkowała głównie filmy propagandowe, ale czasami pozwalano zrealizować film o większych walorach artystyczno-literackich. Historia powstania ''Zdradzieckiego serca'' na podstawie opowiadania Edgara Allana Poego wydaje się być szczególnie ciekawa.

Scenę, w której bohater, stary człowiek, zostaje zamordowany, aktor występujący w tej roli zagrał nazbyt przekonująco, dostał prawdziwego ataku serca i zmarł. Kiedy otrząsnęliśmy się z tego szoku, zaczęliśmy nagrywać muzykę skomponowaną przeze mnie na mały zespół (...) Pierwsza część poszła nieźle, aż nagle muzyk grający na kotłach popsuł wszystko, fatalnie myląc rytm. Powtórzyłem ten fragment i znowu to samo. Za trzecim razem było podobnie. Zastukałem pałeczką w pulpit i zapytałem, w czym problem. Nie opowiedział (...) Nastąpiła cisza, po czym kotlista runął na podłogę. Kierownik nagrania podbiegł do niego. Było za późno. Umarł. Niedługo potem zmarł również na serce kierownik nagrania.

Scarlett

Nie byłem w stanie oderwać od niej oczu ani myśleć o czymkolwiek innym. Nie mogłem też nie zauważyć, że i ona zwraca swoje hipnotyzujące oczy w moim kierunku, jak gdyby pomimo obecności swego nowego męża, odwzajemniała moje uczucia. Jakoś udawało nam się spotykać każdego dnia, a wkrótce i każdej nocy.

Podczas swojej podróży do Związku Radzieckiego, Andrzej Panufnik zobowiązał się do napisania symfonicznego utworu, w którym poruszy ważkie kwestie ideologiczne. W 1950 roku zaczął pracować nad ''Symfonią pokoju'' (doświadczony wojną kompozytor był bardzo uwrażliwiony na punkcie pokoju na świecie, utwory nawiązujące do tego tematu pisał także później, po swojej ucieczce z Polski).

Komponował w rządowym domu wypoczynkowym w Oborach. Po podróży do ZSRR trudno odzyskać mu było spokój ducha, który niewątpliwie był mu potrzebny do pisania symfonii o pokoju; kiedy zdawało mu się, że odzyskuje wewnętrzną równowagę wszystko zaczęło się rozsypywać. W Oborach pojawiła się Scarlett, urocza Irlandka, która przyjechała tam ze swoim świeżo upieczonym mężem, pisarzem Adolfem Rudnickim. Niedługo po tym Panufnik oświadczył się swojej niespodziewanej miłości, pobrali się w lipcu 1951 roku; rok później urodziła się ich córka, która nosiła irlandzkie imię Oonagh.

Uścisk dłoni Mao z tragedią w tle

Co i rusz otrzymuje zaproszenia (nie do odrzucenia) na kolejne oficjalne delegacje zagraniczne. Teraz do Chin i Mongolii, na kilka miesięcy – tym razem wyjątkowo nie chce wyjeżdżać, kilka miesięcy wcześniej urodziła się jego córka, ma coraz mniej wolności w tworzonej przez siebie muzyce. ''Uwertura bohaterska'' z 1952 roku została nagrodzona na Konkursie Olimpijskim w Helsinkach, a w Polsce została skrytykowana za zbytni formalizm, powiedziano, że ''nie nadaje się do wykonania przed polską publicznością''. Panufnik, żeby utrzymać rodzinę komponuje drobne utwory do filmów, jako twórca jest coraz bardziej sfrustrowany.

Szczególnie oszołomiła mnie tradycyjna opera chińska, łącząca subtelne aktorstwo, śpiew i taniec z tak zdumiewającymi popisami akrobatycznymi, że miało się wrażenie, iż wykonawcy pozbawieni są kości.

Andrzej Panufnik zachwycał się starodawną chińską sztuką i miejscową kuchnią, otaczająca go nowa i nieznana kultura pomagała mu jakoś przetrwać długie spotkania z oficjelami i wszechobecne w Chinach pieśni masowe, które nawoływały lud chiński do pracy i radości z głośników znajdujących się na prawie każdej ulicy.

Na parę dni przed koncertem galowym na cześć Mao Tse-Tunga otrzymałem krótki telegram z Warszawy, w którym bez żadnych dodatkowych wyjaśnień, składano mi wyrazy najgłębszego współczucia (...) Scarlett w trakcie kąpieli, dostała ataku epilepsji. Gdy odzyskała świadomość, zobaczyła, że nasza ukochana ośmiomiesięczna Oonagh utonęła (...) Po koncercie dostąpiłem zaszczytu poznania sławnego Mao, niedźwiedziowatej osobistości, która potrząsała moją ręką przez dłuższy czas i przyglądała mi się przeszywającym wzrokiem, jakby chciała powiedzieć coś bardzo ważnego.

Andrzej Panufnik, fot. © Camilla Jessel Panufnik FRPS

Wielka ucieczka

Główną przyczyną mojego opuszczenia Polski był fakt, iż byłem eksploatowany politycznie – pisał Panufnik w artykule, który ukazał się po jego ucieczce do Wielkiej Brytanii w Timesie – że nie miałem ani czasu, ani spokoju niezbędnego dla pracy twórczej (...) W komunistycznej Polsce artysta nie ma ani wolności wybory twórczych koncepcji ani możliwości indywidualnego wyrażania siebie. Jakiekolwiek nowe dążenia, bez których – w mojej opinii – sztuka nie może egzystować, były uważana za szkodliwe nawiązanie do tzw. ''zgniłego Zachodu''.

Sytuacja kompozytora była marzeniem wielu twórców mieszkających w tym czasie w Polsce: państwo podarowało mu nowe mieszkanie; mimo wielu napięć i krytyki niektórych jego utworów utrzymywał przyzwoite stosunki z urzędnikami, którzy traktowali go jako wizytówkę polskiej kultury; czasami mógł wyjeżdżać za granicę. Jednak Panufnik nie wytrzymywał napięcia, które otaczało go na co dzień – z jednej strony otaczali go sfrustrowani twórcy, którzy nie mogli tworzyć tego co chcieli (''miałem też nadzieję, że moja ucieczka z Polski przyniesie wkrótce więcej swobody moim kolegom-kompozytorom''), z drugiej osobiste tragedie (śmierć córeczki). Panufnik nie wytrzymał i w 1954 roku postanowił uciec z Polski.

W swoich wspomnieniach opisuje proces swojej ucieczki wyjątkowo barwnie. Najpierw jego żona wyjechała do Londynu i skontaktowała się z Konstanym Regameyem, zamieszkałym w Szwajcarii kompozytorem, filologiem i krytykiem muzycznym, który miał zorganizować jakiś pretekst, dzięki któremu kompozytor mógłby opuścić granice Polski: dyrygowanie polskimi utworami za granicą, a może jakaś sesja nagraniowa? Pod koniec czerwca otrzymał zaproszenie od Komitetu Współpracy Kulturalnej z Zagranicą na nagrania muzyki polskiej do Zurychu. Na początku, żeby nie wzbudzać żadnych podejrzeń – w końcu ostatnio nie chciał nigdzie wyjeżdżać – odmówił. Biuro Komitetu nalegało, Panufnik otrzymał oficjalny rozkaz wyjazdu za granicę.

Co bierze ze sobą kompozytor uciekający ze swojego ukochanego kraju? Swoje partytury, dyrygencką batutę i niewielki zapas bielizny. Nie mógł wziąć ze sobą żadnych rodzinnych pamiątek. Na stoliku położył wszystkie ordery i odznaczenia, którymi został odznaczony przez PRL, pragnął ułożyć jak najbardziej efektowny trójkąt (po wyjeździe kompozytora po artystycznych salonach krążył dowcip: ''Jaki jest tytuł najnowszego utworu Panufnika? Fuga na organach bezpieczeństwa''). Kompozytor-dyrygent dokonał nagrań (dyrygował między innymi zakazaną w Polsce, ale traktowaną jako towar eksportowy ''Sinfonią rusticą''), unikał rządowych dyplomatów i terenu polskiej ambasady, po nagraniu wsiadł do taksówki i pojechał do hotelu, gdzie miał czekać na wiadomość od Regameya.

Rozglądając się wokół, spostrzegłem tuż za nami czarny samochód prowadzony przez ponurego typa, z trzema równie nieciekawymi pasażerami. Już miałem krzyknąć do flegmatycznego kierowcy, że ścigają nas agenci komunistyczni (...) Pochyliłem się więc ku niemu, tłumacząc gorączkowo, że właśnie zorientowałem się, która godzina, że muszą spotkać się z przyjacielem w hotelu i złapać pociąg, że obaj jesteśmy zawodowymi muzykami i że jeśli nie złapiemy połączenia, spóźnimy się na koncert. Zaproponowałem mu podwójną zapłatę (...) Ścinał teraz narożniki jak wyczynowiec, grzał ciasnymi bocznymi uliczkami, wymijał przechodniów i zaparkowane samochody niczym wprawny narciarz szwajcarski jadący slalomem. Wkrótce bardziej zaczęła mnie przerażać prędkość jazdy niż ów samochód sunący za nami jak cień.

Ostatnie skrzypce

Kolekcja Tomasza Panufnika liczyła ponad setki instrumentów, przeważały jego własne wyroby, ale posiadał w swojej kolekcji także rzadkie i zabytkowe egzemplarze włoskich skrzypiec. Zaraz po wybuchu wojny kolekcja została zarekwirowana przez niemieckich oficerów – ojciec Andrzeja był zrozpaczony. Syn, obcesowo i bezczelnie, narażając swoje życie, poszedł do siedziby gestapo i zgłosił kradzież instrumentów.

Przez dwa tygodnie nic się nie zdarzyło. Nagle przyjechał do nas na motocyklu jakiś funkcjonariusz policji. Tym razem nie kopał w nasze drzwi, tylko zadzwonił. Podał mi list, od jakiegoś gubernatora Fischera, dający na zezwolenie na zwrot instrumentów.

Ludwig Fischer był gubernatorem dystryktu warszawskiego Generalnego Gubernatorstwa, wielbicielem muzyki klasycznej i zbrodniarzem wojennym. Panufnik udał się do niego jeszcze raz po upadku Powstania Warszawskiego, kiedy instrumenty zostały uwięzione w piwnicy znajdującej się pod zawaloną kamienicą – ten pomógł mu ponownie. Fischer został stracony w 1947 roku. Panufnik zostawił rodzinną kolekcję w ojczyźnie, władze PRL zarekwirowały drogocenne i unikatowe instrumenty, do dzisiaj nie wiemy co się z nimi stało. W tym miejscu warto nadmienić, że najsłynniejszym instrumentalistą, który używał skrzypiec stworzony przez Tomasza Panufnika był wielki rosyjski skrzypek Dawid Ojstrach.

Twórca zakazany

14 lipca Andrzej Panufnik wylądował na lotnisku Heathrow, tym samym jego twórczość została zakazana – nie można było jej wykonywać, wydawać; jego nazwisko miało zniknąć z codziennej prasy i historii muzyki. Zanim do tego doszło, w oficjalnej prasie rozpoczął się krótki festiwal potępiający Andrzeja Panufnika ''integralnego burżuja'' porwanego tęsknotą za smakiem burżuazyjnej kultury, który ''poszedł do swoich'' i do tego jest ''psychicznie obcy socjalizmowi''.

Te ucieczki, a zwłaszcza takiej sławy jak Panufnik, to nie najmniejszy kawał dla uroczyście świętowanego ''10-lecia Polski Ludowej'' – pisała w swoich dziennikach Maria Dąbrowska – czy ludzie uciekają z krajów szczęśliwych i wolnych? Nie, akie pytanie nawet nie przyjdzie do głowy żadnemu z panów naszego losu (...) Im przyjdzie do głowy tylko jedno: zakręcić mocniej śrubę, utrudnić wyjazdy. A w danym wypadku zubożyć polską kulturę, nie grając więcej utworów Panufnika.

Po wyjeździe Panufnika z Polski zaostrzone zostały warunki zagranicznych wyjazdów dla innych kompozytorów, a jak pisze Beata Bolesławska, autorka monografii Panufnika: ''Wiele osób ze środowiska muzycznego było jego ucieczką autentycznie oburzonych odczytując ją jako zdradę ideałów tegoż środowiska, ucieczkę od budowania polskiej kultury muzycznej w kraju, w opiekuńczych warunkach stworzonych przez nowy system''. Jednym z bezpośrednich efektów wyjazdu kompozytora z Polski było wyrzucenie z pracy jego brata stryjecznego Kazimierza Panufnika (był dyrektorem fabryki w Poznaniu) i nieprzyjęcie na wrocławską Akademię Sztuk Pięknych jego bratanicy Ewy.

Andrzej Panufnik, fot. © Camilla Jessel Panufnik FRPS

Życie kompozytora w Anglii nie było usłane różami, Panufnik musiał ciągle walczyć o swoje przetrwanie. Przede wszystkim musiał zapewnić sobie codzienne utrzymanie: mieszkanie, wyżywienie i inne wydatki. Poza tym musiał walczyć o to, żeby ciągle pamiętano go jako artystę – władza w Polsce nie dawała wolności twórczej, ale opiekowała się artystami i dawała im zatrudnienie.

W Wielkiej Brytanii musiał walczyć z dziesiątkami innych kompozytorów, starać się o zamówienia kompozytorskie (a był człowiekiem nieśmiałym) i obecność swojej muzyki w salach koncertowych i na falach radiowych. Szczególnie trudno było z tym drugim, w 1959 roku na emeryturę odszedł przychylny Panufnikowi dyrektor muzyczny BBC – Richard Howgill, zastąpił go młodszy William Glock – ten faworyzował twórców przewrotowych i awangardowych, przesiąknięta klasycznymi wzorcami i odniesieniami twórczość polskiego kompozytora ani trochę go nie interesowała. Panufnik zniknął nie tylko z anteny Polskiego Radia, zniknął także z BBC.

Muzyka Jesieni

Panufnik lubił pisać na zamówienie: miał wtedy dokładnie wyznaczony czas, jaki mógł przeznaczyć na swoją pracę, do tego często miał dokładnie wyznaczone instrumentarium i tematykę swojego utworu. Jednym z nielicznych utworów w katalogu kompozytorskim Panufnika, które powstały z natchnienia było ''Autumn Music'' na orkiestrę bez skrzypiec. Zaczynając pisać ''Autumn Music'' w 1960 roku myślał o tym, że językiem muzyki opisze piękno jesieni – czarujące, ale związane nierozłącznie z przemijaniem, śmiercią. Niebawem okazało się, że utwór ten nabierze kolejnych, przykrych dla kompozytora, znaczeń.

Jesienią 1959 roku Panufnik, został przedstawiony Winsome Ward, brytyjskiej artystce będącej równolatką Andrzeja. W czerwcu 1960 roku Winsome dowiedziała się, że cierpi na zaawansowany nowotwór, umarła rok później.

Oboje czuliśmy się samotni. Ona, parę lat wcześniej, straciła w wypadku narzeczonego, ja zaś byłem rozwiedziony (Panufnik rozwiódł się ze Scarlett niedługo po przyjeździe na Zachód – przyp. red). Z biegiem czasu nasza przyjaźń przerodziła się w miłość, jakiej nigdy jeszcze nie doświadczyłem, ani nie wyobrażałem sobie, że jest możliwa. Nasz związek nie naruszał wolności żadnej ze stron.

Temat

Panufnik skończył pisać ''Autumn Music'' w 1962 roku, ale premierowe wykonanie odbyło sę dopiero w 1968 roku w Paryżu. Słuchając tego utworu dokładnie widać, jak odległa jest muzyka polskiego kompozytora od trendów obowiązujących wtedy w europejskiej awangardzie. Panufnik chciał wyrazić swoją rozpacz, melancholię i jednocześnie pokazać, że jest pogodzony z losem, umiejscawiając się w szerszym porządku praw Przyrody. Dźwięki fortepianu ''są tak regularne, jak uderzenia zegara, być może sugerują bezlitosny upływ czasu, krótkość życia i istnienia ludzkiego'' pisał w komentarzu kompozytor. Używa połączeń tradycyjnych akordów dur i moll, idąc w zupełnie inną stronę niż muzyka współczesna. Wystarczy spojrzeć co działo się wtedy w jego ojczyźnie – królował sonoryzm – rok wcześniej Penderecki napisał hałaśliwą Kilar skomponował szalony jazzujący kolaż ''Riff 62'', a Górecki eksperymentował ze swoim cyklem

W 1957 roku Panufnik dostał telegram od Leopolda Stokowskiego – słynnego dyrygenta, a kilka lat później serdecznego przyjaciela polskiego kompozytora. Dotyczył on ciepło przyjętego wykonania utworu ''Sinfonia elegiaca'' z 1957 roku, do wiadomości była dołączona recenzja, w której dziennikarz pisał: ''Ustęp środkowy (...) ukazuje siłę charakteru i heroizm tego, co jest opłakiwane''. Panufnika te słowa wyjątkowo zdenerwowały, pokazały kolejny aspekt, którego kompozytor we współczesnej muzyce nie tolerował:

Dlaczego bano się powiedzieć, czego ta symfonia dotyczy, wspomnieć o II wojnie światowej i moim smutku spowodowanym brakiem wolności w mojej ojczyźnie i innych krajach opanowanych przez komunistów? Czy na zachodzie muzyka nie może mieć określonego tematu? Czy wszyscy muszą grzecznie, antyseptycznie operować abstrakcjami oderwanymi od istotnych zagadnień? (...) A może to tylko ja tak bardzo uległem realizmowi socjalistycznemu, że choć myślałem inaczej, to nadal pragnąłem wypowiadać się poprzez muzykę?

Camilla

Kiedy Panufnik pogodził się z tym, że do końca swoich dni będzie żył w samotności poznał Camillę Jessel – kobietę młodszą od siebie o 23 lata, pochodzącą ze starej i szanowanej arystokratycznej rodziny brytyjskiej. Mimo swojego wieku zjeździła już pół świata: najpierw mieszkała przez pewien czas ze swoim ojcem w Indiach; później samodzielnie pojechała na rok do Stanów Zjednoczonych, gdzie samodzielnie się utrzymywała (w latach 60. była to decyzja co najmniej ekstrawagancka); po powrocie z USA zainteresowała się losami algierskich i marokańskich uchodźców, wyjechała do Maroka, żeby dokumentować ich życie w reportażach fotograficznych; na miejscu przekonała się, że nie zna w zadowalającym stopniu języka francuskiego i pojechała do Paryża, żeby studiować na Sorbonie literaturę francuską.

''Był tak przystojny, że zakochałam się od razu, gdy go zobaczyłam'' wspominała po wielu latach Camilla, a Panufnik dodawał: ''urzekła mnie jej uroda, wyjątkowy wdzięk i spokój wewnętrzny połączony z bijącą od niej siłą ducha, zaskakującą u dziewczyny w jej wieku''.

Jechaliśmy samochodem przez Richmond Park i na chwilę zatrzymaliśmy się pod wspaniałym dębem. Nagle, może pod wpływem jakiejś tajemniczej siły emanującej z drzewa, zapytałem prawie oficjalnie: – Czy wyjdziesz za mnie? – Tak – bez wahania odpowiedziała Camilla.

Camilla Jessel i Andrzej Panufnik pobrali się 27 listopada 1963 roku, od tamtego momentu życie i twórczość kompozytora nabrało zupełnie innej dynamiki. Rodzina Camilli podarowała nowożeńcom stary dom w Twickenham, malowniczej dzielnicy położonej niedaleko Tamizy, kilkanaście kilometrów od centrum Londynu, w której niegdyś mieszkał i tworzył wielki poeta Alexander Pope. Wspólnie wyremontowali swoją nową posiadłość, Andrzej zbudował sobie pracownię, Camilla zasadziła mu pod oknem sosny, za którymi tęsknił jako polski emigrant.

Od tej chwili mógł poświęcić się komponowaniu – żona zajmowała się domem, ogrodem i kuchnią (była wyśmienitą kucharką, przyrządzała mu trzy posiłki dziennie), a przede wszystkim odpowiadała na jego korespondencje (na początku była przerażona, wiele razy opowiadała, że w dawnych korespondencjach jej męża znajdowały się intratne propozycje od słynnych kompozytorów i wydawców, których Panufnik nigdy nie otworzył) i prowadziła jego terminarz. Do tego pozostała aktywna zawodowo – fotografowała, pisała książki dla dzieci, a niekiedy słowa do utworów swojego męża. Od momentu ślubu, aż do śmierci Andrzeja, Camilla tylko raz opuściła koncert swojego męża (kiedy zachorował ich syn Jeremy), a Andrzej nie potrafił nigdzie wyjechać bez Camilli.

Jak komponował?

Panufnik wchodził do swojej pracowni codziennie około godziny 9 (po śniadaniu), wychodził stamtąd o 13 (na lunch). Później szedł na długi spacer: alejką, która biegła wzdłuż Tamizy albo do Richmond Park (właśnie tam oświadczył się Camilli), gdzie można było spotkać jelenie i wyjątkowo stare drzewa. Na spacerach był tak pochłonięty myśleniem o muzyce, że nie odpowiadał pozdrawiającym go sąsiadom. ''Nie lubił komponować wieczorem, gdyż – jak wspomina Camilla – sprawiało to, że czuł się zbyt podekscytowany i nie mógł później zasnąć'' pisze Beata Bolesławska, biografka kompozytora.

Andrzej Panufnik z Andrzej Panufnik z synem Jeremim i córką Roxanną, © Camilla Jessel Panufnik FRPS

Dzieci

Roxanna urodziła się w 1968 roku, imię dostała jednocześnie po bohaterkach ''Króla Rogera'' i ''Cyrana de Bergeraca'' (w noc przed narodzinami córki Camilla słuchała tego dramatu w radiu). Roxanna Panufnik jest kompozytorką, do dnia dzisiejszego napisała kilkadziesiąt utworów, w tym 3 opery i 22 utwory na orkiestrę; jeden ze swoich utworów poświęciła kawiarnianej współpracy swojego ojca z Witoldem Lutosławskim. Jeremy przyszedł na świat rok później, również zajmuje się muzyką, ale elektroniczną – jest didżejem.

Geometryczny New Age, czyli metafizyka Panufnika

Andrzej Panufnik często poruszał w swoich utworach metafizycznych – czasami odnosił się do biblijnej Marii, innym razem do kosmicznego porządku albo do tantrycznej symboliki. Na przełomie lat 1968 i 1969 roku komponował wokalno-instrumentalne ''Universal Prayer'' do słów poematu Alexandra Pope'a. Pafnunik marzył, żeby w chórze wykonującym jego powszechną modlitwę znajdowali się ludzie wszelkich ras, narodów i wyznań; chciał muzyką zażegnać wszelkie konflikty, innymi słowy – odwrócić tragiczne losy XX-wiecznej historii.

Każdy z czworga solistów, marzyłem, również byłby przedstawicielem innej rasy. Jeśli zaś chodzi o instrumenty, to postanowiłem się ograniczyć jedynie do organów i trzech harf

Moim zdaniem utwór ten wyznacza nowy kierunek w twórczości kompozytorskiej – przewidywał, choć z dzisiejszej perspektywy niezbyt trafnie, Leopold Stokowski – tak jak niegdyś ''Święto wiosny''. Mam nadzieję, że wszystkie wyznania dostrzegą wspaniałość poematu i muzyki, i że dzieło to będzie tak często wykonywane, jak IX Symfonia Beethovena.

W latach 60., kiedy Panufnik napisał ''Universal Prayer'' ruch ekumeniczny był dopiero w powijakach, a wspólne modlitwy różnych wyznań nie należały wcale do codzienności. Sprawiło to lekkie trudności w wykonywaniu; Stokowski, który od początku nalegał, żeby mógł jako pierwszy dyrygent na świecie pokierować nową kompozycją Panufnika długo szukał kościoła, który zgodził się na wykonanie tak postępowego utworu. Pierwsze wykonanie ekumenicznej modlitwy Panufnika odbyło się w anglikańskiej katedrze św. Jana w Nowym Jorku (utwór wykonywano dwa dni pod rząd, przy frekwencji około 4000 słuchaczy). Kolejne wykonanie odbyło się w katolickiej katedrze św. Patryka, w chórze śpiewali chrześcijanie, Żydzi i buddyści.

''Winter Solstice'' to jeden z utworów, do którego słowa napisała jego żona Camilla. Pochylili się w nim nad dualizmem, który dostrzegali nie tylko w religiach Wschodu, ale i w chrześcijaństwie. Tytuł odnosi się do przesilenia zimowego, którego niegdyś było świętem pogańskim, a dzisiaj świętowane jest jako narodzenie Jezusa. Camilla wykorzystała nieomal identyczne brzmienie słów ''son'' (syn) i ''sun'' (słońce''), a Andrzej rozdzielił chór na ''pogan'' (chór męski) i ''chrześcijanki'' (chór żeński). Chórowi towarzyszą soliści: sopran symbolizujący Matkę-Ziemią i bas-baryton czyli... święty Augustyn, którego teksty wykorzystali Panufnikowie.

Andrzej Panufnik z żoną, fot. © Camilla Jessel Panufnik FRPS

Inną z twórczych (i mistycznych) obsesji Panufnika była geometria, a przede wszystkim lustrzane, symetryczne odbicia. Polski kompozytor z Twickenham nie podchodził do niej w sposób tak bardzo naukowy, jak inni kompozytorzy XX wieku, chociażby Iannis Xennakis albo Zbigniew Karkowski, komponujący na podstawie algorytmów. ''Moja geometria jest intuicyjna'' mówił, odnosząc się do archetypów i do tego co sami możemy zaobserwować gołym okiem – podziwiał idealność kształtów występujących w naturze. Panufnik nazywał muzykę ''nie zamrożoną architekturą'', prawie cała jego twórczość wykorzystuje symetrię: posługiwał się krótkimi 3-, 4- dźwiękowymi komórkami, które odwracał, odbijał i transponował.

Jeszcze podczas swojego pobytu w Polsce podziwiał fascynującą symetryczność kurpiowskich wycinanek, podczas swojego pobytu w Anglii zainteresował się tantrą. Pod jej wpływem napisał w 1972 roku ''Triangles'' podzielone na 3 części: w Trikona I występują tylko ubrani na biało wiolonczeliści; w Trikona II same flecistki, ubrane na pomarańczowo; w Yantra dochodzi do spotkania grup instrumentalistów i instrumentalistek.

Muzycznie próbowałem w pierwszej części przekazać nastrój filozoficznego i kontemplacyjnego spokoju – tłumaczy kompozytor –wyrażonego optycznie poprzez barwne tantryczne wzory geometryczne (utwór został przygotowany z myślą o telewizji BBC – przyp. red), po czym wprowadziłem dla kontrastu rytm pulsujący siłą życiową emanującą z posągów tańczących bogiń. W finale usiłowałem oddać dualizm, łącząc kontemplacyjną muzykę z taneczną, ilustrowaną żywymi, a zarazem mistycznie erotycznymi malowidłami tantrycznymi przedstawiającymi zespolenie seksualne.

Sir Andrzej Panufnik

W 1990 roku Andrzej Panufnik po raz pierwszy i ostatni wrócił do swojego ojczystego kraju. Na lotnisku przywitała go delegacja Związku Kompozytorów Polskich z grupą muzyków, którzy wykonali ''Fanfarę'' napisaną specjalnie na tę okazję przez Krzesimira Dębskiego; kolację na cześć jego rodziny wydali Witold Lutosławski wraz ze swoją żoną, a w staromiejskiej Piwnicy Artystycznej Wanda Warska i Andrzej Kurylewicz zorganizowali koncert poświęcony kameralnym kompozycjom Panufnika, które zestawiono z utworami początkującej kompozytorki, Roxanny Panufnik. Na Warszawskiej Jesieni odbyła się przekrojowa prezentacja jego twórczości, on sam poprowadził wykonaniem tylko ''Koncertu skrzypcowego'', w którym solistką była Wanda Wiłkomirska. Było to wydarzenie symbolicznie, Wiłkomirska opuściła Polskę i do tamtej pory (podobnie jak Panufnik) nie gościła, ani nie występowała w swojej ojczyźnie.

W styczniu 1991 roku Andrzej Panufnik został uhonorowany przez Elżbietę II tytułem szlacheckim za zasługi dla Wielkiej Brytanii, był pierwszym polskim artystą, który został uhonorowany przez brytyjską królową takim wyróżnieniem. Podczas oficjalnej, otoczonej niezwykle szczegółowym protokołem dyplomatycznym uroczystości w Pałacu Buckingham, Panufnik złamał zasady panujące na angielskim dworze – pocałował królową w rękę; tłum zamarł z przerażenia, ale królowa przyjęła ten gest z uśmiechem i zadowoleniem. Co więcej, zapamiętała go i widząc go kilka tygodni później na przyjęciu wydanym z okazji przyjazdu prezydenta Wałęsy do Wielkiej Brytanii podeszła do niego i zapytała się co teraz komponuje.

Andrzej Panufnik zmarł rankiem 27 października 1991 roku.

Źródła: Panufnik A., ''O sobie'', Warszawa 1990; Bolesławska B., ''Panufnik'', Warszawa 2001; Kaczyński T., ''Lutosławski. Życie i muzyka'' w: ''Historia muzyki polskiej'', Warszawa 1994; filmpolski.pl.