Wrzesień 2015 roku. Kawalerowie i panny wchodzą do sali tanecznym krokiem. Oni - we frakach, one - w białych sukniach przewiązanych różową szarfą. Wśród 32 debiutujących par suną: Laetitia Devoud, prawnuczka wietnamskiego mandaryna i kuzynki ostatniej cesarzowej Wietnamu oraz Anna Koźlakiewicz, córka byłego posła, wieloletniego lidera listy najbogatszych polityków w Polsce.

Rodziny przyglądają się im z dumą. Hrabina uśmiecha się wzruszona.

To nie scena z "Pana Tadeusza" ani z "Dumy i uprzedzenia". Tak wygląda ósmy polski Bal Debiutantów.

Charytatywny Bal Debiutantów w Warszawie, na Zamku Królewskim (fot. Wojciech Druszcz / East News)

Snobi i antysnobi

Karol Lipiński*, jeden z uczestników balu chce, żeby było jasne: - Wiemy, że bal trąci fanfaronadą i operetką. Naprawdę jesteśmy normalnymi ludźmi, a nie ciężkimi bucami.

On akurat do swojej genealogii podchodzi z dystansem. Z jednej strony uważa, że heroiczne zachowania niektórych przodków nakładają na niego zobowiązanie i odpowiedzialność ("Jak zrobię coś głupiego, myślę: a co by tato powiedział? A dziadek? A pradziadek? Mogę tak pytać daleko"), z drugiej - to przede wszystkim niewyczerpane źródło anegdot. Uważa, że najważniejsze to umieć z siebie żartować.

- Są snobi, którzy się pochodzeniem chwalą, i antysnobi, żartobliwie nazywam ich wielkimi demokratami, których już samo myślenie o tym, jakie mają pochodzenie, wpędza w poczucie winy. I jedni, i drudzy tak naprawdę mają problem.

Lista hrabiny

Jolanta Mycielska, pomysłodawczyni Balu Debiutantów, organizuje go od 1998 roku, co dwa lata, w ramach działalności Polskiego Związku Kawalerów Maltańskich. Imprezę poprzedzają dwa tygodnie intensywnego treningu tanecznego z choreografem, a do tego lekcje savoir-vivre'u i wykłady (rok temu zaproszono Krzysztofa Zanussiego). Bal goszczą różne instytucje i muzea: krakowskie Muzeum Narodowe i opera, stołeczne Zamek Królewski, Teatr Wielki, a ostatnio - hotel DoubleTree by Hilton. Impreza ma charakter charytatywny.

Listę debiutantów i gości ustala hrabina Mycielska.

- Szukam wartościowych młodych o ciekawych osobowościach. Nie zależy mi na dzieciach biznesmenów ani VIP-ów. Sięgam raczej do środowiska ludzi kultury, nauki, naturalnie do rodzin maltańskich, arystokratycznych, ziemiańskich - deklaruje w 2007 roku na łamach "Rzeczpospolitej" (na moje maile z prośbą o rozmowę nie odpowiada przez miesiąc).

A jednak wśród zaproszonych nie sposób znaleźć osoby spoza kryterium genealogicznego i finansowego. Wiele zna się "z towarzystwa". Spotykają się w najlepszych szkołach, w ramach corocznych wyjazdów narciarskich do Austrii, ślubów, Klubu Inteligencji Katolickiej i nieformalnych spotkań rodziców.

- Znałam wszystkich Polaków, którzy debiutowali, czyli ponad połowę uczestników - mówi Laetitia Devoud. Drugą połowę stanowili zagraniczni przedstawiciele Polonii (polskie pochodzenie to jeden z warunków znalezienia się na liście). - Kiedy dostałam zaproszenie, wiedziałam, że czekają mnie fantastyczne dwa tygodnie. Ekscytujące były też szyte na miarę suknie, białe, magiczne! Wyobrażałam sobie, że włożę taką tylko w dniu ślubu. Nie mogłam się doczekać!

Tradycje i wartości

Laetitia (córka Marzeny Wilkanowicz-Devoud, wieloletniej redaktorki naczelnej magazynu "Elle") docenia, że włosy na bal uczesała jej fryzjerka Jaga Hupało ("znam ją od dzieciństwa"), suknie zaprojektowała kostiumografka Dorota Roqueplo, a makijaż zapewniła firma Mac Cosmetics. Od lat udziela się przy "fashion weekach" w Londynie i Paryżu, marzy jej się praca w koncernie L'Oreal.

Rozmawiamy na Skypie - Laetitia jest już w Exeter, gdzie zaczyna trzeci rok zarządzania i marketingu. Mieszka z trzema dziewczynami: Hiszpanką i mającymi korzenie norwesko-tunezyjskie i francusko-niemieckie. Dopiero na studiach przekonała się, że jej wielokulturowe pochodzenie to bogactwo.

- Mam wrażenie, że w szkołach w Polsce i we Francji było traktowane jak niepełnosprawność. Po francuskim przedszkolu polscy nauczyciele mieli pretensje, że źle kaligrafuję "r", we francuskim liceum po polskiej szkole - że nie umiem porządnie mówić czy pisać w jednym języku - wspomina.

Mieszkała w Polsce do 13. roku życia. Jej ojciec jest Francuzem (z brytyjską domieszką), mama - pół Polką, pół Wietnamką. Babcia Marie Maria Teresa Trân Thi Lai, córka jednego z niewielu katolickich mandarynów w Wietnamie, poznała dziadka, Stefana Wilkanowicza, dziennikarza związanego ze "Znakiem" i "Tygodnikiem Powszechnym", na kongresie katolickiej organizacji Pax Romana w San Salvador w 1957 roku. Dopiero siedem lat później - po liście intencyjnym papieża Jana XXIII (dziadek przyjaźnił się z Karolem Wojtyłą) - udało jej się dostać polski paszport (o swoich losach napisała książkę "Z Wietnamu do Polski. Opowieść córki mandaryna").

Stefan Wilkanowicz, dziadek Laetitii Devoud (fot. Krzysztof Karolczyk / Agencja Gazeta)

- Ważniejsze były dla mnie egzotyczne korzenie, nie arystokratyczne. Mówiliśmy w różnych językach, jedliśmy przygotowaną przez babcię zupę pho i sajgonki. Dziadkowie mieszkali skromnie. A dzieci w szkole bardziej fascynowała moja mama jako redaktorka "Elle" niż moje korzenie - opowiada. Jednocześnie ma świadomość, że to dzięki pochodzeniu znalazła się na liście gości.

- Wiem, że to może wydawać się komuś niesprawiedliwe. Ale jestem szczęśliwa, że zostałam zaproszona. I nie chodzi tylko o piękny bal i piękne suknie. Dla mnie to też zobowiązanie.

Laetitia jak wszyscy debiutanci, z debiutu pamięta najbardziej fizyczne wyczerpanie - trening tańca codziennie przez 8-10 godzin wszystkim dawał w kość - i świetną zabawę. Po każdych zajęciach debiutanci kąpią się i idą w miasto. Wracają nad ranem i kilka godzin później biegną ćwiczyć. W niedzielę idą do kościoła. - Ten bal to podtrzymanie tradycji i wartości, w których zostaliśmy wychowani. Mimo że świat się zmienia, warto je utrzymywać - uważa Laetitia.

- Bal nie jest celem, jest częścią drogi do zbierania środków dla naszych dzieł maltańskich i na pomoc młodzieży, by odnalazła się w przejściu do dojrzałości - mówi hrabina w wywiadzie dla TVP Polonia. W artykule w "Krzyżu Maltańskim" podkreśla wagę wykładów z savoir-vivre'u, odpowiedzialności obywatelskiej i wolontariatu. I pisze: "Zachowanie nie jest kodem. Jest samo w sobie wartością, która powinna być przestrzegana, powinna być "drugą skórą" w codziennym życiu (a nie tylko "od święta"). Zignorowanie lub zbagatelizowanie tego obszaru otwiera drogę do samozniszczenia".

Leczenie traumy

Debiutanci trenują mazura, walca, układ dowolny do "Małego Księcia" (każdy bal ma temat - ostatnio była róża) i paso doble. Choreograf czasem się irytuje - tupnie nogą, wyjdzie, każe biegać lub robić pompki. Ale podobno i tak jest łagodniejszy niż poprzednik.

W przerwach debiutanci masują sobie obolałe kończyny albo, wykończeni, zasypiają.

Raz w przerwie wchodzi hrabina. - Pokażcie, jak się będziecie ze mną elegancko witać - mówi i siada pod sceną. Elegancko (jak dowiaduję się od Karola czyli: mężczyzna ma podejść, nie garbiąc się i albo zamaskować pocałunek w dłoń, albo demokratycznie ją uścisnąć - niezbyt mocno, ale i bez flaka (choć preferowana pierwsza opcja). Dziewczyna powinna dygnąć. - Jedna tak się zestresowała, że ucałowała ciocię Jolę w rękę ku ogólnej uciesze - wspomina Karol.

Wielu debiutantów mówi na hrabinę "ciocia Jola"; często rzeczywiście są z nią spokrewnieni - dla każdego z nich duża rodzina (włącznie z kuzynami ósmego stopnia) i szeroki towarzyski krąg to największy atut ich pochodzenia. Mycielska z kolei nazywa ich swoim "batalionem". Nie ukrywa, że pomysł na bal zrodził się z jej niezrealizowanego marzenia - w jej dzieciństwie, za komuny, nie było takiej możliwości. Wyemigrowała z Polski w latach 70., dziś mieszka we Włoszech.

- Trzeba ją zrozumieć - uważa Karol. - Widzę po dziadkach i trochę też rodzicach, że żyją w pewnej traumie. Byli wychowywani przez ludzi, których życie wyglądało zupełnie inaczej niż ich. Dziadkowie nie mogli zapisać się na studia, bo był stalinizm, gnieździli się w 5 osób na 20 metrach kwadratowych, a ich rodzice za młodu cały rok albo chodzili na bale, albo polowali. To zderzenie dwóch innych światów. Idée fixe tych pokoleń to próba odzyskania choć części tego, co zostało utracone. I jakby ten bal nie był śmieszny, jest tego elementem. Intencje są dobre i nie ma co ich potępiać.

Starsi i młodsze

Jednak nie wszyscy zaproszeni chcą się pojawić na balu.

- Radziwiłłowie nigdy nie biorą udziału, bo uznają, że to bufonada poniżej ich godności - śmieje się jeden z debiutantów.

"Trudno mi było przyjąć, że w XXI wieku kluczem do zaproszenia na imprezę jest urodzenie, że ja jestem zaproszony, a inni nie" - pisze kolejny. I dodaje, że ponieważ szanuje ludzi, którzy uczestniczą w balu, nie chce ich publicznie krytykować. Zastanawia się tylko: "Jak można organizować bal charytatywny, na który zaproszeni są przedstawiciele arystokracji, finansjery, dyplomaci i inni ludzie sukcesu, czyli równocześnie wspierać maluczkich i całkowicie się od nich odciąć?".

- Nawet nie wiedziałam, że jest charytatywny. Świetnie, że jeszcze z balu jest taka korzyść - cieszy się Anna Koźlakiewicz. Córka przedsiębiorcy i byłego posła, często zwanego przez prasę "królem drobiu", studiuje właśnie śpiew operowy w Indianie w USA, w Jacob School of Music. Sopran liryczny Ani zainteresował zainteresował jej idolkę - Carol Vaness, wieloletnią śpiewaczkę Metropolitan Opera. Właśnie wróciła z indywidualnych lekcji.

Mirosław Koźlakiewicz uznawany był za najbogatszego posła w polskim Sejmie. Nie kandydował w ostatnich wyborach (fot. Albert Zawada / Agencja Gazeta)

Ania wychowała się na wsi, w Kunkach niedaleko Mławy. Rodzice zapisali ją na fortepian, gdy miała 3,5 roku, zachwyceni tym, że z pamięci odtwarza melodię "Eine Kleine Nachtmusik" Mozarta. W wieku 14 lat pierwszy raz wystąpiła na scenie ze śpiewem.

Jej rodzina pochodzi z Litwy (gdzie wciąż istnieje miejscowość Koźlakiewicze), ale nie ma arystokratycznych korzeni. Hrabina poznała Anię na jednym z koncertów - jako studentka Uniwersytetu Fryderyka Chopina w Warszawie występowała m.in. w Operze Kameralnej i Łazienkach. Zaproszenie na bal tak ją ucieszyło, że przesunęła wyjazd do USA i zrezygnowała z możliwości udziału w spektaklu w pierwszym półroczu. - Ale nie żałuję, to był niepowtarzalny czas - wspomina.

Jak wszyscy, cieszy się z zawiązanych przyjaźni. - Studniówka to był zawód, całą noc leciało disco polo, zero baśniowości. Na balu było dostojnie i elegancko.

Za udział Ani - i wszystkich innych debiutantów - w balu zapłacili rodzice - 350 euro. Żaden z debiutantów nie wie, ile kosztowało uczestnictwo w samym balu i kolacji (a hrabina nie odpowiada na to pytanie). Wiadomo, że zaproszonych gości było 800, a impreza miała też kilku sponsorów.

Panowie wypożyczyli fraki (lub włożyli odziedziczone po przodkach), dziewczynom stroje sprezentowała projektantka. Biała suknia dołączyła do obszernej garderoby Ani, w której królują kreacje uszyte przez 82-letnią krawcową z Mławy.

25-letnia dziś Ania rok temu była jedną z najstarszych debiutantek - panny muszą mieć między 17 a 25 lat, panowie - do 29.

- Czy to nie patriarchalne? - pytam dziewczyn.

- Staram się nad tym nie zastanawiać i cieszę się, że się załapałam - przyznaje Ania.

Laetitia, która uważa się za zaangażowaną w kwestie kobiet (udziela się w sieci Women in Business przy uniwersytecie w Exeter), nie zwróciła na to uwagi. Tym bardziej że w ponad 30 balach francuskiej śmietanki - tzw. Rallye - w których wzięła udział, chłopcy są zawsze starsi od dziewczyn.

Bez ślubu

Dla wielu debiutantów bal to tylko zwieńczenie, wisienka na torcie. Najważniejsze są dla nich dwa tygodnie, w trakcie których naprawdę się zintegrowali. Choć nie tak, jak za dawnych czasów.

Paryski bal debiutantów (fot. le Bal des Débutantes / wikimedia.org / CC BY-SA 3.0)

- Jeśli bal spełnia dziś funkcję matrymonialną, to krótkoterminowo. I nie ma to wiele wspólnego z wartościami chrześcijańskimi - żartuje jeden z uczestników balu. - Inaczej jest we Francji, Niemczech i innych krajach Europy Zachodniej, gdzie jest nieprzerwana ciągłość tradycji. Rodzice wciąż chcieliby, by dzieci ożeniły się "w towarzystwie" - bo takie małżeństwo jest pewniejsze ze względu na podobne wychowanie i ważne są względy materialne. We Francji, Niemczech, Hiszpanii, Anglii za dzieckiem idzie zamek i 500 hektarów i trzeba je skomasować, bo się rozdrobnią. Znamy to z historii. W Polsce różnice klasowe nie oddziałują tak silnie, każdy z rodziców wychował się w takim samym M2 w bloku i jeździł maluchem. Nie ma co udawać kogoś, kim się nie jest, bo wyjdzie komicznie - uważa.

- Dla mnie bal to była świetna wymówka, by spędzić dwa tygodnie z przyjaciółmi. A do tego poduczyliśmy się tańczyć, było śmiesznie - dodaje.

Ale lepiej nie mówić tego "cioci Joli".

*Imię i nazwisko zmienione na prośbę rozmówcy

Maria Hawranek (ur. 1987). Wciąż gada i czyta, dlatego została reporterką. Publikuje m.in. w Dużym Formacie i Wysokich Obcasach, miłośniczka Ameryki Południowej i współautorka bloga Intoamericas.com.