EN SENEGALO, mia generacio estis, en la 1960-aj jaroj – tuj post la sendependeco – la unua kiu studis tion, kion oni nomas, per vorto nepreciza kaj kvazaŭ glite nekaptebla, la « afrika literaturo ». Irante de Arthur Rimbaud kaj Honoré de Balzac ĝis Léopold Sédar Senghor kaj Mongo Beti, ni sentis, ke ni finfine kvazaŭ lasas la ombron por kapti la predon. Kvankam ni ŝatis kelkajn el niaj novaj aŭtoroj multe pli ol la aliaj, ili ĉiuj forĝis, ĉiu laŭ sia maniero, nian karakteron. En tiu tempo, la landlimoj de Afriko estis pli mensaj ol geografiaj, ne necesis naskiĝi tie por esti akceptata kiel unu el ĝiaj filoj : mi ne memoras esti aŭdinta iun ajn el miaj kamaradoj, pridubi, ekzemple, la afrikanecon de Aimé Césaire : tio estintus same malkongrua kiel sin demandi ĉu Frantz Fanon [1] estis alĝeriano. Ili ambaŭ – sed ĉefe la unua – estis ĉieĉeestantaj en la kursoj, por nia feliĉo. Male, la angloparolantaj, portugalparolantaj aŭ nord-afrikaj verkistoj rimarkinde forestis. Oni ja povis renkonti tra kelkaj paĝoj Mohammed Dib aŭ Kateb Yacine, Amos Tutuola aŭ Chinua Achebe, sed ili troviĝis tie, mi timas, nur por « montri la malavaron de la aŭtoro ». En la lando de Senghor, ni jam estis en la kerno de literatura Franclingvio, de kiu li, dum sia tuta vivo, estis la heroldo-poeto. En Ibadano aŭ en la Makerere-universitato (Kampala), niaj niĝeriaj kaj ugandaj samaĝuloj ne havis alian eblecon ol rezignacie akcepti tiun sisteman konfuzon inter parto kaj tuto. Kiam Jane Wilkinson preparas en 1992 sian faman Talking with African Writers (« Konversacioj kun la afrikaj verkistoj ») [2], ŝi ja kun la angloparolantoj Tsitsi Dangarembga, Wole Soyinka, Essop Patel kaj Mongane Wally Serote konversaciadas. Resume, la sunoj de la sendependeco apenaŭ leviĝis, kaj iliaj radioj jam deturnis sin unu de la aliaj. Tio, kion Cheikh Hamidou Kane poste nomos la unua mateno de la Okcidento en Afriko estis spertita kiel la unua ŝoko, la evento ekster kiu nenio meritas estis konsiderata. En la francparolanta areo, la libro Force-Bonté, de la senegalano Bakary Diallo [3], metas en 1926 la unuan mejloŝtonon de literatura kampo, kies konturoj preciziĝos dum la sekvaj jardekoj. La Kongresoj de la nigraj artistoj kaj verkistoj de 1956 (Parizo) kaj 1959 (Romo) estis du gravaj limŝtonoj ; Présence africaine – la revuo kaj la eldonejo – naskiĝis dek jarojn antaŭe. Finfine heredaĵo estis kreita, kiun oni vidas plimalpli taŭge pludaŭri. En Dakaro aŭ en Jaundeo, la gazetaro plu raportas pri la eldono, preskaŭ ĉiam en Parizo, de romanoj aŭ eseoj de afrikaj aŭtoroj, spekulas pri la eventualaj afrikaj laŭreatoj de la literaturaj konkursoj Renaudot aŭ Femina, kaj, daŭrigante la akademiajn debatojn, serioze sin demandas : la « miksado », tiom sukcesinta ĉe Ahmadou Kourouma, de la franca kaj malinka lingvoj, ĉu tio ne estus, finfine, la estonto de nia literaturo ? Kio pri la « magia realismo » en Pedro Paramo, de la meksikano Juan Rulfo, kaj en La sep solecoj de Lorsa Lopêz, de la kongolandano Sony Labou Tansi ? Izolitaj de siaj samlandanoj LA VIVANTAJ AŬTOROJ ne malpli sukcesas ol la aliaj. Oni vidas ilin sur ĉiuj podioj kaj televidstudioj, koncentritajn aŭ senĝenajn, sed ĉiam firme dezirantajn restarigi Afrikon sur bonaj reloj. Tamen, eble tio ne estas tute ĝusta : en « postkolonio », la sento de maltrankvilo por la estonto de la kontinento ne plu estas la plej bone kundividita aĵo en la mondo, kaj kelkaj aŭtoroj, oni ne vere scias kial, prenas sintenon de pafisto kiam ili aŭdas la vorton « identeco ». Estas la samaj kiuj, tamen, fanfaronas, ke ili okaze pipras aŭ delirigas la francan lingvon iom tro obeeman, bonmoran kaj senkoloran por ilia gusto... Vere, ili ja ŝatintus ne fari tiujn stilajn kapriolojn, sed estas tiom malfacile, por paroli kiel la haitia poeto Léon Laleau, « diri, kun vortoj el Francujo, koron venintan el Senegalo »... Se ĉiu verkisto havas ŝtorman rilaton kun vortoj, kiam temas pri afrika aŭtoro, lia verkolingvo entute estas problemo. Oni ja unue demandis : « Kial vi verkas en volofa lingvo ? » Neniu bezonas legi viajn librojn por meti al vi tiujn demandojn, kiuj trenas ĉiujn frustriĝojn de abortita homa interŝanĝo, tre for de la literatura projekto. Povus ja esti, ke la lingva neŭrozo estas francparola specifeco : se en Zimbabvo aŭ en Kenjo – hazarde elektitaj ekzemploj -, oni ne fiksiĝas pri la temo, estas parte danke al la kunvivado, eĉ ambigua, de la angla kaj la naciaj lingvoj en la britaj ekskolonioj. La francparolantaj intelektuloj, siaflanke, estis ĉiam pli malemaj kutimiĝi al la ideo, ke iliaj lingvoj ne estas malsuperaj al tiu de Molière. Estus tro simple, eĉ nejuste, klarigi tiun sintenon per ia malestimo pri si mem : aŭtoroj ne komplezemaj al la franca novkoloniismo de ĉiam senentuziasme konsideris la afrikajn lingvojn, ŝajne ĉefe pro timo de ilia triba signifo. Amikino romanisto, loĝanta en Parizo, diras al mi ke ŝi preferas « realisman senŝanĝan staton » ĉar la plej eta lingva kontestado kondukus Kamerunon, ŝian landon, al ĥaoso. Sed - nenio simplas -, ŝi ankaŭ konfesas al mi, ke ŝi pli kaj pli malbone parolas sian gepatran lingvon, kiun ŝi neniam kapablis skribi. Multaj afrikaj verkistoj naskitaj en Okcidento aŭ kreskintaj tie troviĝas en sama situacio. Estas do neniu malrespekto en ilia prefero por la franca. Ili eble nur devus malpermesi al si kritiki la afrikajn lingvojn, kiujn ili tiel malbone konas. Ankaŭ veras, ke mensoj skuitaj de la historio povas facile sarkasmi : romano en la susua lingvo, en la senufa lingvo aŭ en la fonua lingvo, ĉu tio ja estas serioza ? Kiu do legos tion ? Tiu argumento pri profitdoneco, svingita en ĉiuj okazoj, ŝajnas racia. Fakte, ĝi ne estas tia, ĉar tio supozigas komercan bonfarton, nur imagitan, de la franclingva produktado. Kam temas pri literaturo, nenie ekzistas komercisto, nomata « publiko » mendanta fikcian libron al provizanto kaj paganta ĉe la liverado. Se tiel, iu Guy des Cars, kiu verŝajne vendis pli da libroj ol Jean-Paul Sartre kaj Albert Camus kune, estus la plej granda franca romanisto de la 20-a jarcento. Kiam la spuro gravas, ja la tekstoj kreas sian publikon, ne inverse. Stendhal evidentigas tiun veton pri daŭro kiam, komparante la verkadon de sia romano Le Rouge et le Noir kun aĉeto de loteria bileto, li konkludas : « La unua premio reduktiĝas je tio : esti legata en 1935. » Al tio aldoniĝas, ke la risko ke teksto malaperos forgesite estas multe malpli granda en 2017 ol en la tempo de Stendhal. Ĉar ĉio povas esti tradukita, ne gravas, ĉu oni verkas por unu miliardo da ĉinoj, dek unu milionoj da grekoj aŭ dek kvar milionoj da senegalanoj. La sola danĝero ĉi tie estus aŭskulti nur la plej parolatajn lingvojn, kiel la anglan aŭ la hispanan. Amikoj miaj kaj mi mem volis montri, lanĉante ĉe la eldonejo Zulma la markon Céytu, ke ĉe la rendevuo de kulturoj ĉiuj voĉoj havas egalan dignon. Tiu ĉi kolekto ja celas traduki en la volofan lingvon la plej gravajn titolojn de la universala literaturo. Afriko estas la kontinento, kie la distanco inter la aŭtoroj kaj iliaj samlandanoj estas plej granda. Iuj iris ĝis pridubi la kapablon de ĝiaj lingvoj krei literaturon. Tiu antaŭjuĝo estas pli disvatigita ol oni supozas. Atestas pri tio la aventuro de juna kaj brila senegala esploristo, kiu klopodis demonstri per sia doktoriĝa disertacio, ke la fikcioj en kikuju-lingvo aŭ en la volofa povus esti nur liniaj kun sensurprizaj intrigoj, kaj kiu devis tute ŝanĝi sian opinion, leginte mian romanon Doomi Golo,kaj Mbaam Aakimoo de Cheik Aliou Ndao. Ĉi tiuj du verkoj estas parto de riĉa produktaĵo en la volofa, kiu fartas ne malpli bone ol sia franclingva fratino, kiu tamen pli videblas en la amasinformiloj kaj en librovendejoj. Tiaj antaŭeniroj kompreneble ne povis okazi ekde nenio. La senegala sciencisto kaj historiisto Cheikh Anta Diop, nutrita infanaĝe de la volofal-skribita poezio – tio estas la volofa lingvo skribita per la araba alfabeto – de Serigne Mor Kayré kaj Serigne Moussa Kâ, sukcesis esti ligilo inter ili kaj la okcidentigitaj intelektuloj. Li ja pensas pri iliaj verkoj kiam li en1948 admonas la afrikanojn ne plu rezigni pri la perfortado de sia imag-kampo. Oni povas diri, ke Cheikh Anta Diop estis profeto en la propra lando, ĉar ĉio, kio estis farita tie sur la kampo de la naciaj lingvoj rezultas el liaj studaĵoj. Ankaŭ al li referencas la lingvistino Arame Fal, al kiu oni ŝuldas la sciencajn publikigaĵojn tiom utilajn por la instruado de la volofa, aparte ĉe la supera nivelo. La universitato Gaston-Berger de Saint-Louis (Senegalo) komencis multe pli poste ol tiu de Dakaro, sed ĝi laboris novige, koncentrante sin pri la prozo en la pulaara kaj la volofa. Paroli pri kultura liberigo estus tamen iri tro rapide. La konstatita evoluo ne rezultas el ia lingva patriotismo. La aktivuloj, kiuj provas kompensi la mankojn de la ŝtato, senĉese oscilas inter optimismo iom devigita kaj profunda senkuraĝiĝo. Fakte, la senegala elito plu respektas kaj sincere amas la francan, solan oficialan lingvon – la Konstitucio cetere postulas ties mastradon por kandidatiĝo al la prezidanteco ! Abunda kaj altkvalita, la kreado en pulaara, serera kaj volofa lingvoj restas tiom nevidebla, ke, por ĉiuj, verkisto oni povas esti nur en la franca lingvo. Reale, nur la forfalo de la eduka sistemo sukcesis malfermi breĉon tian, ke, por parafrazi Cheikh Anta Diop, la lando povas renversiĝi kiam ajn sur la deklivo de sia lingva destino. La tekstoj, kiuj ebligos tiun kulturan revolucion estas verkataj en ombro fare de aŭtoroj, kiujn ne interesas la vana gloro de tuja akcepto. La sudafrikano John.M. Coetzee, kiu certe ne estas tio, kion oni povus nomi aktivulo de la afrikaj lingvoj, tamen kondukas nin en Elizabeth Costello al la preciza kuniga punkto inter la estetiko kaj la politiko. Unu el la noveloj de la libro, « La romano en Afriko », enscenigas Emmanuel Egadu, niĝeria verkisto, vanta, kiu estas abrupte admonestata de la heroino : « La angla romano, ŝi diras al li, estas precipe verkita de angloj por la angloj. Tio estas ĝia esenco mem, tio estas kio igas onin paroli pri angla romano. La rusa romano estas verkita de rusoj por rusoj. La afrika romano estas verkita de afrikanoj, sed ĝi ne estas adresita al la afrikanoj. Jes ja, la afrikaj romanistoj parolas pri Afriko, priskibas afrikajn spertojn, sed mia impreso estas, ke ili konstante sentas super sia ŝultro la rigardon de la eksterlandanoj legantaj ilian tekston. Ĉu tio plaĉas al ili, aŭ ne, ili rezignaciis esti nur interpretistoj ; ili klarigas Afrikon. Sed kiel romanisto povas esplori homan universon en sia plena profundo, se li devas mobilizi tiom da energio por ĝin klarigi al eksterlandanoj ? » Tio, kion Coetzee memorigas al ni ĉi tie, estas, ke verkisto heredas sian lingvon kaj, modlante ĝin laŭ sia volo, li senĉese rekreas ĝin. Iom post iom, li tiel ŝanĝas la opinion, kiun nacio havas pri si mem, ĝis reinventi ĝin. Tio supozigas unue absolutan intimecon kun la dirmaniero de la socio : ni ne parolas nian gepatran lingvon, ni nur estas ties eĥo. Kio okazas ja en la kapo de aŭtoro, kiu laboras kun vortoj, kiujn li neniam aŭdas ĉirkaŭ si, eĉ ne el la propra buŝo ? Li senigas sin de ia sonriĉaĵo, kiun naskas la streĉa rilato inter viva parolo kaj la senvivaj terminoj de vortaro. Tio ja povus klarigi la mankon de natura sinteno, ofte rimarkita, de afrikfranca literaturo, kiu, paradokse, estas nek afrika, nek franca. Vivi en tiu « lingva interejo » kaŭzas ekkrizon iel strukturigan, kondiĉe ke ĝi estas je origino de multaj formalaj revolucioj en la afrika literaturo ; tio klarigas ankaŭ projekton kiel tiu de la malia Massa Makan Diabaté, kiu donis al si taskon « seksperforti la francan lingvon por naski al ĝi etajn bastardojn ». Sed kelkaj geniaj aŭtoroj ne povas solaj kaŝi al ni la mankon de karaktero de tiu literaturo, iom post iom fariĝinta nepreciza strategia helpilo por Parizo. Unikaĵo : Francujo konsentas tute financi la literaturon de siaj ekskolonioj, ĉar necesas ja digne okupi sian rangon, precipe en la momento, kiam ĝi sentas la grundon tiel malfirma sub siaj piedoj. Tia domino-sistemo, portata de la peza franclingvia maŝino, tamen komencas montri signojn de kadukiĝo. La grefto ne sukcesis, kaj oni ekkonscias subite, ke la afrika franclingva produktado ĉiam estis, finfine, transira literaturo. En Senegalo, la volofa literaturo povus anstataŭi ĝin pli frue ol oni kredas. Post dudek jaroj ? Tridek jaroj ? Ne gravas : je la temposkalo de Historio, tio apenaŭ estas daŭro de okulumo. Se tio fariĝis neevitebla en tiu plej francama lando, tio signifas ke, pli aŭ malpli baldaŭ, estos same ĉie en Afriko. Finfine, plej bone ridos tiu, kiu laste verkos... Boubacar Boris DIOP