Beeld anp

Als Chinezen democratie bespreken, echoën ze meestal de staatspropaganda: China is te groot en haar plattelandsbevolking te dom en onopgeleid voor nationale verkiezingen. Helemaal gek is dat idee niet: een abrupte invoering van nationale verkiezingen zou inderdaad onverstandig zijn, gezien het lage opleidingsniveau, de zwakke journalistiek en het ontbreken van een burgerschapstraditie.

Nu doet de partijstaat er ook alles aan om dat zo te houden. De propaganda, censuur en intransparantie zorgen ervoor dat mensen zich niet kunnen ontwikkelen tot geïnformeerde, mondige burgers. Ondertussen trekt Xi, die de grondwet wijzigt om na twee termijnen aan te blijven als hoogste leider, steeds meer macht naar zich toe. Met zo'n geweldig leider en zo'n zorgzame Communistische Partij heeft toch zeker niemand behoefte aan inspraak of discussie?



Hoe anders is Nederland! Onze instituten zijn transparant, onze burgers mondig en onze publieke discussies scherp. Qua onderwijs spelen we mee op het hoogste niveau. Ons land is klein. We hebben een lange traditie van egalitarisme en vrijzinnigheid. Het Pew Research Center toont dat Nederland een van de landen in de wereld is waar men de nieuwsvoorziening het meest vertrouwt. Wellicht worden we daadwerkelijk goed geïnformeerd?

Toch bevindt zich in de Nederlandse bestuurscultuur een vreemde demofobie. Het volk zou referenda niet aankunnen. Referenda moesten worden afgeschaft en wel metéén. Het satirische nieuwsblog De Speld vermeldt dat D66 van mening veranderd is over referenda, omdat gewone Nederlanders 'bij nader inzien tyfusdom blijken te zijn'. Het grappige is natuurlijk dat D66 en de regering er stiekem echt zo over denken.



Tegenover de directe democratie van referenda plaatst men het ideaal van de 'pure' representatieve democratie, maar de laatste is eigenlijk ontstaan als noodmiddel. Het oorspronkelijke democratische ideaal was directe participatie. In het democratische Athene waren weliswaar de meeste inwoners geen burgers, maar die toch substantiële groep van burgers nam wel direct deel aan het stadsbestuur. Vroegmoderne natiestaten, zoals de VS aan het einde van de achttiende eeuw, waren echter te groot voor zo'n Atheense democratie op nationaal niveau.

Men moest met vertegenwoordigers werken. Maar het huidige Nederland - klein, relatief hoogopgeleid en uitgerust met snelle, goedkope media - kan juist wel weer elementen van directe democratie invoeren.



Niet alleen referenda, maar ook de lokale politiek brengt de burger dichterbij en maakt de democratie zo 'directer'. Helaas wordt het lokale engagement al decennia ondermijnd door gemeentelijke herindelingen. Het aantal gemeenten is gedaald van 994 in 1960 en 537 in 2000 tot de huidige 388. Er zijn grote, onthechte eenheden ontstaan. Toen ik in Abcoude opgroeide, stond er een mooi gemeentehuisje in het dorpscentrum, maar in 2011 ging Abcoude op in de mega-gemeente Ronde Venen. Nu moet je een uur door de polder met een bus om bij het gemeentehuis in Mijdrecht te komen. Een mijl op zeven.

Je bent minder geneigd je te engageren, bijvoorbeeld als parttime raadslid, voor een eenheid waar je je niet verbonden mee voelt. En er zijn wel Abcoudenaren, maar geen Ronde Venenaren. Zo wordt het bestuur op afstand geplaatst, zowel ruimtelijk als gevoelsmatig.



Over afstand gesproken: op het moment dat ik dit schrijf, zit ik samen met een Australische vriend in een dorpje op het Chinese platteland, nabij de grens met Myanmar. We vieren Chinees Nieuwjaar op de boerderij van een gezamenlijke Chinese vriend. De dorpsbewoners, die tot de Dai minderheid behoren, zijn arm en laagopgeleid. De meesten zijn nog nooit buiten de provincie Yunnan geweest, laat staan in Peking. Alleen de jongeren spreken 'algemeen beschaafd Chinees' (Mandarijn); de voertaal is Dai.

Het moge duidelijk zijn: dit zijn precies het soort simpele mensen waar de Chinese partijstaat naar verwijst om haar autoritarisme te legitimeren. De dorpsbewoners staan op de grootst mogelijke afstand van ieder bestuur, worden nooit ergens bij betrokken en nergens over geïnformeerd. Ze gelden namelijk als 'tyfusdom'.



Toch werd hun vermogen tot zelfbestuur onlangs op de proef gesteld. In 2016 verwoestte een zware aardbeving het dorp. De verzekering keerde een klein geldbedrag uit, maar verder stond het dorp er alleen voor. Door te zwoegen, samen te werken en dieren te verkopen, wisten de bewoners het dorp binnen een jaar te herbouwen - en in betere staat. Bijna iedere familie woont nu in een groot huis met twee verdiepingen.

Als mensen nergens bij betrokken worden, op afstand worden gehouden, werkt dat domheid en passiviteit in de hand. Maar als burgers daarentegen hun lot in eigen hand mogen en moeten nemen, zijn ze soms verrassend competent. De vraag behoort daarom niet te zijn óf we nieuwe vormen van directe democratie en lokaal zelfbestuur moeten invoeren, maar hóé we dat gaan doen.