Polska po odzyskaniu niepodległości była zlepkiem ziem, które różniły się praktycznie wszystkim: walutą, podatkami, prawem, a nawet rozstawem szyn. Kiedyś prężnie rozwijające się tereny, przez ponad sto lat pełniły funkcję zaplecza rolnego trzech zaborców, ich rynku zbytu czy przedpola w przypadku wojny.

Mieszkańców poszczególnych terenów łączyły nikłe więzi, ale wiedzieli o sobie wystarczająco dużo, by żywić wobec siebie uprzedzenia. „Polak zachodni, wyjechawszy o milę za Kruszwicę i Strzałkowo, uważa się za misjonarza zachodniej cywilizacji” – tak komentowano w Królestwie Polskim odczuwalne poczucie wyższości byłego zaboru pruskiego. „Bose Antki” – odgryzali się z kolei mieszkańcy Wielkopolski, którzy mieli poczucie, że po odzyskaniu niepodległości rządzi nimi region, który jest na niższym poziomie cywilizacyjnym.

Duma mieszkańców byłego zaboru pruskiego nie była aż tak bezpodstawna. Kiedy w 1911 roku dochód narodowy brutto wynosił w Galicji 242 franki szwajcarskie, w Królestwie – 400 franków, to na terenie Wielkopolski i Pomorza było to 718 franków.

Zobacz też: Porwane złoto II Rzeczpospolitej

Zabór zaborowi nierówny

Kiedy w zaborze pruskim testowano pierwsze amerykańskie ciągniki czy lokomobile i pługi parowe, w pozostałych zaborach większość gospodarstw nie miała nawet konia.

Różnice między gospodarstwami pogłębiał bałagan prawny. Odrębne przepisy odnośnie do gruntów rolnych obowiązywały przez prawie całe dwudziestolecie. Do wybuchu II wojny światowej nie przeprowadzono unifikacji prawa dotyczącego podatku gruntowego. W sumie rolnicy podlegali aż czterem systemom podatkowym (na ziemiach byłego zaboru rosyjskiego były dwa, jeden dla byłego Królestwa, drugi dla województw wschodnich objętych podatkiem ogólnorosyjskim).

Ignacy Paderewski w Poznaniu Fot.: PAP

Jednak nie tylko na wsi pamięć o zaborach musiała pozostać żywa. Młoda Polska nadal walczyła o swoje granice i z pustą kasą państwa nie mogła sobie pozwolić na głęboką reformę finansów. W związku z tym płacono kilkoma walutami – niemiecką marką, rosyjskim rublem czy austro-węgierską koroną. Marka polska stała się głównym środkiem płatniczym dopiero w 1920 roku. Jeszcze w kwietniu tego samego roku udało się z obiegu usunąć rosyjskie ruble. Trudniej było z marką niemiecką. Najpóźniej zniknęła z polskiej części Górnego Śląska, w listopadzie 1922 roku.

Dwa lata później powstał Bank Polski i rozpoczęła się emisja polskiego złotego. Można było wtedy w końcu zacząć na poważnie budowanie jednolitego systemu podatkowego. Uchwalona w 1921 roku konstytucja marcowa dawała ku temu solidne podstawy. Zawierała ona nie tylko postanowienia dotyczące budżetu, ale także nakładała na obywateli obowiązek ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych.

66 różnych typów szyn składało się na sieć połączeń po odzyskaniu przez Polskę niepodległości.

Łatwiej było jednak uchwalić nową ustawę zasadniczą, niż wprowadzić ją w życie. Tak jak w każdym z byłych zaborów istniało inne prawo cywilne, a także karne, tak też w każdym obowiązywał inny system podatkowy. Reforma i unifikacja wymagały nie tylko środków finansowych, ale także armii wyszkolonych urzędników skarbowych. Polski aparat skarbowy miała tak naprawdę tylko Galicja.

Obce światy

Realia dwudziestolecia świetnie obrazuje inżynier, dziennikarz i publicysta Julian Ginsbert. „Pociąg biegnący z Warszawy do Zebrzydowic znajdował się naprzód przez 300 km pod opieką kodeksu Napoleona i przepisów prawa rosyjskiego; na Śląsku podpadał przez 60 km prawodawstwu niemieckiemu; wreszcie ostatnie 40 km przebywa w sferze prawodawstwa austriackiego. Mniej więcej analogicznie wyglądały administracja, eksploatacja i przepisy techniczne. O trzech odrębnych sposobach sygnalizacji i urządzeń zabezpieczających, systemach hamulca zespolonego (niepozwalającego łączyć w jedną całość taboru osobowego z trzech zaborów), o 160 typach parowozów, o odrębnej skrajni taboru typu rosyjskiego [...] wspominamy dla pamięci”.

To właśnie na mapie połączeń kolejowych i w wykazach taborów najlepiej widać wyzwania, jakie stały przed Niepodległą. Komisja Wiedeńska na podstawie spisu z początku 1920 roku przydzieliła Polsce 165 serii parowozów (z czego 48 proc. nie nadawało się do użytku) i 32 serie wagonów osobowych.

Mapa połączeń kolejowych u progu niepodległości. Fot.: Michał Bieniek / Forbes.pl

Po każdym z zaborców polskie koleje odziedziczyły odrębną sygnalizację (pierwsze przepisy na ten temat pojawiły się dopiero w 1925 roku, a do ujednolicenia doszło z kolei rok przed II wojną światową), urządzenia bezpieczeństwa, stronę ruchu (w zaborze austriackim obowiązywał ruch lewostronny), a także odmienny sposób zarządzania (w zaborze austriackim zarząd i utrzymanie linii nie należały do zarządu kolei, podlegały pod zarząd poczty i telegrafów).

Ale to nie był koniec kłopotów. Sieć połączeń zbudowana była z 66 różnych typów szyn. Brakowało zapasów i materiałów do konserwacji. Krajowe huty były nieczynne, a spadająca siła nabywcza pieniądza nie pozwalała na zakupy. Dopiero w 1922 roku ministerstwo komunikacji sprowadziło 3 tys. ton szyn z belgijskich walcowni. Za towar zresztą nie zapłacono gotówką, ale pożądanym wtedy w zachodniej Europie szynowym złomem. Na pierwsze szyny z polskich hut trzeba było czekać aż do 1923 roku. Ostatecznie do 1938 roku liczba rodzajów szyn spadła do 30.

Mieszkaniec odrodzonej Polski nie przejmował się jednak składem taboru. Chciał dojechać po prostu z Poznania chociażby do Sandomierza. Jak jednak podróżować, kiedy połączeń brak?

W przeciwieństwie do pozostałych ziem w zaborze austriackim obowiązywał ruch lewostronny.

Najlepsza sytuacja była na byłych ziemiach zaboru pruskiego. Berlin budował kolej, planując wywóz towarów spożywczych z Wielkopolski i Pomorza oraz surowców ze Śląska. Dlatego sieć połączeń z Rzeszą była gęsta. Istotne były też kwestie militarne, które z czasem nabierały coraz większego znaczenia. Stąd budowa połączeń kolejowych w systemie północ–południe z bocznymi odgałęzieniami.

Przedpolem w przypadku wojny miała być też Galicja. Wiedeń traktował ją z jednej strony jako kolonię rolniczą, z drugiej zaś jako wygodny rynek zbytu dla artykułów przemysłowych. Kolej łączyła więc Galicję z Wiedniem i Budapesztem i dalej z portami nad Adriatykiem.

Trzy polityki wobec ziem polskich

Kiedy Berlin ze względów wojskowych rozbudowywał infrastrukturę, Rosjanie uważali, że to właśnie niewielka sieć kolejowa jest kluczowym elementem obronności. I tak inwestowano w połączenia na gorzej rozwiniętym wschodnim brzegu Wisły, a z drugiej strony bardzo ograniczano ich rozwój na zachodnim. Dopiero w 1866 roku położono trasę do Łodzi, a w 1903 roku do Kalisza. Niepodległość bez kolei powitały takie miasta jak Płock czy Sandomierz. Izolację tych ośrodków dodatkowo pogłębiał zakaz budowy mostów na Wiśle powyżej Dęblina i poniżej Modlina.

Ponad wiek (na niektórych ziemiach prawie 150 lat) okupacji odcisnął swoje piętno nie tylko w postaci zróżnicowanego rozwoju infrastruktury czy odmiennego prawa. Zabory zmieniły też to, jak mieszkańcy trzech regionów postrzegali prawo i władzę.

Kiedy w Prusach sprawą honoru było niewykorzystywanie publicznego stanowiska do celów prywatnych, to w Rosji niehonorowa właśnie była odmowa wyświadczenia komuś przysługi, skoro istniały ku temu możliwości. Niebranie łapówek było uznawane za dewiację. Uczciwość była niewskazana. „Urzędnik z zasadami może przysporzyć prostemu człowiekowi jeszcze większych kłopotów aniżeli przyzwoity łapownik” – mawiano. Żartowano też, że dureń i człowiek uczciwy są tak samo niebezpieczni.

W tym samym czasie mieszkańcy Wielkopolski i Pomorza mieszkali w kraju zorganizowanym według konkretnych przepisów. Walcząc z dyskryminującym prawem, powoływali się na to prawo i dochodzili swoich racji przed sądami (przykład Michała Drzymały). Taka droga była zamknięta dla mieszkańców byłego zaboru rosyjskiego. Władza pod carskim panowaniem preferowała raczej argumenty siłowe. Jeśli już dochodziło do jakiejkolwiek liberalizacji prawa, był to skutek przegranych na arenie międzynarodowej kampanii, jak choćby wojna z Japonią, lub prób rozbicia polskiego społeczeństwa. I tak na przykład celem uwłaszczenia chłopów w 1864 roku było przede wszystkim pogrążenie wiecznie wyrażającego swój sprzeciw ziemiaństwa. Manewr rosyjskich władz był o tyle skuteczny, że chłopi zaczęli wręcz stawiać carowi pomniki.

Wóz Michała Drzymały Fot.: PAP

Swoisty szok kulturowy mieszkańców byłego zaboru pruskiego trafnie obrazuje przykład z Brodnicy z 1920 roku, gdzie w tym czasie stacjonowało polskie wojsko z kadrą oficerską wywodzącą się z polskich korpusów w Rosji.

Oficerowie regularnie organizowali zabawy, tłukąc przy tym tony szkła. Po kilkunastu tygodniach do dowództwa garnizonu wpłynął list od rady miasta ze szczegółowym wyliczeniem marnotrawstwa. Z tego zestawienia brodniczan wynikało, że wartość potłuczonego szkła była równa kosztom budowy czteroklasowej szkoły i ochronki.

Prawie trzy dekady po upadku komunizmu trudno już dostrzec pozostałości zaborów. Podróżującym do Wilna przypomina o nich co najwyżej nawigacja, kiedy pokazuje, że najkrótsza droga do stolicy Litwy wiedzie przez Grodno.

Ostatnie lata zatarły różnice w układzie przestrzennym miast i miasteczek. Przy czym wpływu zaborów można dopatrzyć się na przykład w dysproporcji wielkości gospodarstw rolnych. Na Zachodzie są one zdecydowanie większe niż w południowo-wschodniej Polsce. Prawo pruskie zakazywało bowiem podziału gospodarstwa po śmierci właściciela. Majątek musiała dziedziczyć jedna osoba. W zaborze austriackim już małe połacie ziemi wystarczyły, by się utrzymać. Najgorzej było w Królestwie Polskim, gdzie rozdrobnienie nieustannie postępowało. Obecnie najmniejsze gospodarstwa rolne utrzymują się w województwie podkarpackim, świętokrzyskim czy łódzkim.

Czytaj też: Najbogatsi mieszkańcy II Rzeczpospolitej

Ślady po zaborach

O pozostałościach związanych z zaborami mówi się dziś jednak najczęściej przy okazji komentowania wyników wyborów. Wystarczy przyjrzeć się, jak Polacy głosowali chociażby w II turze ostatnich wyborów prezydenckich. Granice głosów przebiegają mniej więcej na granicach dawnych zaborów. Andrzej Duda zyskał przewagę na terenach należących kiedyś do zaboru rosyjskiego i austriackiego, szczególnie na Podhalu i Sądecczyźnie. Wyspą na tej mapie jest jedynie Kraków. Na wschodniej ścianie Bronisław Komorowski wygrał tylko w powiecie sejneńskim i hajnowskim, gdzie mieszkają mniejszości narodowe i wyznaniowe. Wyczerpującej analizy, skąd ten wyraźny podział, w literaturze fachowej niestety na razie nie ma.