De aanleiding

Meer dan 2.300 wetenschappers en belangstellenden uit binnen- en buitenland hebben een petitie van Rethink UvA (Universiteit van Amsterdam) ondertekend waarin wordt aangedrongen op het aftreden van Pieter Duisenberg als voorzitter van de Vereniging van Nederlandse universiteiten VSNU, waar hij overigens pas op 1 oktober gaat werken. Per 1 september is hij afgetreden als Kamerlid van de VVD. De ondertekenaars keren zich tegen Duisenburgs marktgerichte visie op de universiteit. Een andere grief van de ondertekenaars: „Duisenberg wil onderzoek naar de politieke kleur van universitaire medewerkers en wetenschappers laten doen.”

Waar is het op gebaseerd?

De petitie linkt door naar een stuk in het Amsterdamse universiteitsblad Folia onder de kop „VVD wil onderzoek naar politieke kleur universitaire medewerkers”. Daarin wordt verwezen naar een artikel in ScienceGuide dat verslag deed van een oproep van Duisenberg in de Tweede Kamer om te onderzoeken „hoe politiek homogeen de Nederlandse universiteiten zijn”. Duisenberg noemde daarbij ook een methodisch bekritiseerd antropologisch onderzoek van de Universiteit van Amsterdam naar 22 anonieme vrouwelijke jihadgangers door middel van chats, waarbij de onderzoekster zelf zou sympathiseren met IS, hetgeen zij ontkent. Folia citeert uit het interview met Duisenberg in ScienceGuide: „Onderzoek van die dames die bij Islamitische Staat hadden gezeten en het allemaal heel fijn hadden gevonden, dat wordt allemaal toegestaan.” Folia voegt daar zelf aan toe: „[Duisenberg] vindt dat er een onderzoek moet plaatsvinden naar de politieke voorkeur van wetenschappers.” Op die zin is de petitie gebaseerd.

En klopt het?

Duisenberg deed zijn uitspraak over het jihadonderzoek niet in de Tweede Kamer maar in ScienceGuide. Een door de UvA ingestelde onderzoekscommissie had kritiek op dat onderzoek. In de Tweede Kamer sprak Duisenberg op 25 januari dit jaar over „berichten uit Nederland” over politieke homogeniteit aan de universiteit. In Amerika en Engeland zou dit ook spelen. „Sommige wetenschappers schijnen zelfs een glazen plafond te ervaren”, zei hij en hij vroeg om de politieke diversiteit aan de universiteit te laten onderzoeken. Minister Bussemaker (Onderwijs, PvdA) antwoordde dat zij politieke diversiteit van groot belang vond maar geen aanleiding zag voor een onderzoek.

Daarop diende Duisenberg met zijn partijgenoot Karin Straus een motie in voor het „vrije woord in de wetenschap”. Zij verzoeken de regering „om een nadere beschouwing en advies te vragen aan de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) of zelfcensuur en beperking van diversiteit van perspectieven in de wetenschap in Nederland een rol spelen en met aanbevelingen te komen hoe te allen tijde het vrije woord binnen de wetenschappelijke waarheidsvinding de ruimte zou moeten krijgen”. Kamerlid Straus verwees naar de Amerikaanse socioloog Jonathan Haidt die met een aantal bekende wetenschappers de heterodox academy heeft opgericht voor politieke diversiteit aan Amerikaanse universiteiten. De motie werd aangenomen.

In een interview met ScienceGuide vond KNAW-voorzitter José van Dijck het debat „een moeras” maar ze besloot met: „De motie is helemaal niet gek, daar kunnen we wel wat mee.” De vaste KNAW-commissie voor de vrijheid van wetenschapsbeoefening bereidt een briefadvies over deze kwestie voor. Het zal gaan over de onafhankelijkheid van de wetenschap en hoe die kan worden bedreigd. Dat kan ook door financiers van onderzoek.

Conclusie

In de motie staat wat voor onderzoek Duisenberg uiteindelijk wenste. Die vraagt niet direct om een onderzoek naar de politieke kleur van universitaire medewerkers. De nadruk ligt op de vrijheid voor alle wetenschappers, ongeacht de politieke kleur of het perspectief. De motie wil voorkomen dat wetenschappers in de verdrukking komen, omdat hun onderzoek niet is gewenst. De vrijheid kan worden beknot door eenzijdige politieke kleur, maar ook door ideologische opvattingen of financiële macht. De stelling dat Duisenberg de politieke kleur van wetenschappers wil onderzoeken is dus onwaar.

Ook een bewering zien langskomen die je gecheckt wilt zien? Mail nrccheckt@nrc.nl of tip via Twitter met de hashtag #nrccheckt

Eerder stond in dit artikel dat de door de UvA ingestelde onderzoekscommissie kritiek had op de „persoonlijke achtergrond van de onderzoeker”. Dit is onjuist en derhalve aangepast.

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 7 september 2017